Full text of "Defensiones theologiæ divi Thomæ Aquinatis"

See other formats

;-'v.','-.V.'-:;;..v,--Vi

. ■ • ... 5 .'.■.■' \ ' \. » i ' , 1 •. >. ■.'

^!--- :■■:■■>■ ■m'i^y:^}mm

\W.---\ ■.N?..:

.'S-sV^ ^':,"\'-^

■.•■.,•-, '■'.s^' '■,••■■.-.

,. •, ■ 4 ■ ; , \ > ■, • ■- •

■^;:.' '■• , .-:■'■:.': ^^y^su^ ■
■\:'v'-';v-. :'v;r:v\:v-:«:vv

'^'■■^^'s-WmP-

■■ i ■■ • ■ \ : '■■ ... . •'< •.•'.>.' V "
\c^ : •:^::v::.''V\>>V<^v ,

Vv :.^-v:>.v'^-;/;>vvjy/vv'

-^:":^>^--'^^''>:9:v,v^;i\''H^^.
. . ::-.::'^ii5luM;

''^-■mmmjivm

■■■^V;Vr.'Av\'.V;;VV/)J'^

. 'V/^V fc^A^M '# V v^
-■■iJi'\\u':fS-'Wi''''''''

'•^■: ':'V. 1, './,'..','.'/<'/ J-V^:'

;',vvVvy|.v;KVAV^^

ite^w/i>:ivivwi';y^i>v;,:

' \ / . ■■ : ' 'i ! I * .M .' I / ■ \ 1 1 ! 1 > ,■ ,

C \\7^f /Ss/%S^ '^

Lx *^\7^

M ^^Kt^^ ^r -F^x ^L — *^ ■^ _jfl^Bfl^HR^' jfc^lB^^Hfcfi ^J^K^r^

"^^""S^Cj*"

^^■^^^3

^V .^^ r ^H^' ^^^Bhrfi^^^^^^i». / ^^Blt^ j

L^ y^^^^^r^^r^^ ^^^^W^-i

W^ltM^ii^^^^ — ^^^

fjKi^

\ -J^K;!. • ■^"^'^'^ 1 "^ ^^^ ^^m^^^^0^ Jw^^^^Bi^^ '.^i^ "* ^^^VP^B^fciMP^'*^^^^;

-^gr ^^F ""^^ j^r J ^ r .^^^^ ^/^ [ ^H ^^wi^,^ J

^ / M ^

^^''V^^^^

\^ j'^^^mi 'Q^*^

■fch*^^^^^ ^^^^^B^^^^^Bt^ a7 '^ • \ i V_ ^^^^^^. -^^0^^^^^ F ^W.

T \

"^^^w^^X^^aT^iv

^ "'^ '/^mM'% >

^^^^^^^^ .^g0r^^m f ^^ y \ / VflHH^ ^^f ^^P^^

rJT^ ^^K^ -^

^^^^^

^^^^tJL^ ■ — ^"

M^x 1 ■^Nfe^T^s--': ' .^s^iK

^^^^rxj^^^ ir^^>

v^ y^ ^ttt^^ .J^^^ ^^^^^^^^^^^^^^^^ ■ A '-'^

■pr V'' / l ' "" V ¥ u^^ ' '^'^^K

T^^r^^yyt^

S^^o

y^^^SJU^^- Y"^

"^^try^-^^ .*^pi^^^^^^>H_>5c^^

^/^^=^ y^

^^ > ^^^toii^M^^. ^^^^^P^^^^^^^^^^fc.

^v*^^^ T^ii^^ ^^if^

Digitized by the Internet Archive

in 2011 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/defensionestheol06capr

JOHANNIS CAPREOLI

THOLOSANI

DEFENSIONES THEOLOGI.f:

DIYI THOMiE AQUINATIS

.lUS PROPRIETATIS VINDICABITUR

JOHANNIS CAPREOLI

THOLOSANI

ORDINIS PR^DICATORUM, THOMISTARUM PRINCIPIS

DEFENSIONES THEOLOGIyf:

DIVI THOM^ AQUINATIS

DE NOVO EDIT^

CURA ET STUDIO

RR. PP. CESLAI PARAN ET THOMJ: PEGUES

EJUSDEM ORDINIS
OLIM IN GONVENTU THOLOSANO PROFESSORUM

TOMUS VI

TURONIRUS

SUMPTIBUS ALFRED CATTIER, BIBLIOPOL^ EDITORIS

M CM VI

TME INSTITUTE OF rEDlAEVAL STUDiES

10 ELMSLEY PLACE

TORONTO B, CA^iADA.

OEC221931

5^ (u

Imprimatur :

f Renatus Franciscus
Archiep. Turon.

Imprimatur :

Fr. Hyacinthus Maria Cormier, 0. P.
Magister Ordinis.
Romae, die decimaquinta Augusti 1905.

TABULA >

DISTINGTIO I, II ET IIK^)
Quaestio I

UTRUM IN SACAMENTIS NOV^ LEGIS SIT ALIQUA
VIRTUS GRATI^ CAUSATIVA

(p. 1.)

GoNCLUSio ia : Diffinitio sacramenti quam ponit Magis-
ter, scilicet : Sacramentum est invisibilis gratise
visibilis forma, ita ut ejus imaginem gerat, et causa
existat, est bene assignata, et competens sacramentis
novsB legis. — Contra hanc arguit Durandiis de
Sancto Portiauo, Ordinis Praedicatorum Doctor.

CoNCLUSio 2i : Sacramenta novaj legis consistunt in

rebus et verbis. — Duraudus.
CoNCLUSio 3» : Sacramenta novae legis sunt causa gra-

tise non solum per modum causae sine qua non,

immo per modum causae per quam. — Duraudus,

Scotus, Aureolus.

CoNCLUsio 4'> : In sacramentis novse legis est aliqua
virtus gratiae causativa. — Durandus, Scotus, Au-
reolus.

Qusestio II

UTRUM SACRAMENTA VKTERIS LEGIS CAUSENT
GRATIAM

(p. .53.)

CoNCLUSio 1" : Sacramenta veteris legis non conferebant
gratiam ex aliqua virtute eis inhierente, sicut faciunt
sacramenta novtc legis. — Aureolus.

CoNCLUSio 2» : In circumcisione conferebatur gratia,
licet non virtute circumcisionis. — Scotus, Aureo-
lus, Durandus.

Quaestio III (*)

UTRUM SACRAMENTA VETERIS LEGIS POSSINT POST
PASSIONEM CHRISTI SJNE PECCATO MORTALI OBSERVARI

(p. 64.)

CoNCLUSio ia : Sacramenta veteris legis, et aliae caere-
monise legales, cessaverunt, quoad vim obligandi, et
quoad utilitatem eoruni , in adventu Christi. — Sco-
tus.

CoNCLUSio 2a : Sacramenta legalia non possunt obser-
vari pro nunc sine peccato mortali. — Scotus.

CoNCLUSio .'^" : Raptismus non obligavit ad sui susce-
ptionem , nec cadebat sub praecepto , ante passionem
Ghristi. — Scotus.

CoNCLusio i^ : Sacramenta novae legis conferunt gra-
tiam alterius rationis quam sitgratia donorum et vir-
tutum. — Quidain recitati a Petro de Palude.

(a) II;pc est tabula quam Thomas a Sancto Germano , in
editione 1483, quarto vohimini pra>misit.
(g) II et III. — Om. Pr.

DISTINCTIO IV
QusBStio I

UTRUM BAPTISMUS IMPRIMAT ALIQUEM CHAR.\CTEREM
IN ANIMA

(p. -8.)

CoNCLUSio i> : Aliquasacramenta novaelegis imprimunt
characterem. — Scotus, Aureolus, Durandus.

(a) Circa primam et duas sequentes distinctiones. —
.\d. Pr.

TABULA

CoNCLUSio 2^ : Character est subjective in potentia ani-
rn», et non in essentia. — Scotus.

CoNCLUSio 3a : Character est subjective in potentia in-
tellectiva. — Scotus, Durandus.

CoNCLUSio 4' : Non omnia sacraraenta novsc legis im-
primunt characterem. sed solum tria. — Scolus.

DISTINCTIO V ET VI

Quaestio I

UXnUM PARVULI INFIDELIUM SINT INVITIS PARENTIBUS
BAPTIZANDI

(p. 113.)

CoNCLUSio ia : Pueri infidelium filii, nondum habentes
usum rationis, non sunt baptizandi, invitis parenti-
bus. — Scotus, Duraiulus.

CoNCLUsio 2a : Omnes parvuli baptizati aequalem effe-
ctum per se suscipiunt in baptismo, ex ipso bapti-
smo. — Scotus.

CoNCLUsio 3-' : Recipiens scicnter baptismum a malis
ministris, ab Ecclesia Dei praecisis per haeresim ,
schisma, vel excommunicationem, extra casum ne-
cessitatis, peccat. — Scotus.

CoNCLUSio 4'> : Malus minister baptizans cum solemni-
tate, quasi minister Ecclesiai, peccat mortaliter; non
autem si in casu necessitatis, sine solemnitate, et non
ut minister, baptizet. — Durandus.

DISTINCTIO VII

Quaestio I

UTRUM BAPTISMUS, AUT CONFIRM.ATIO A FICTO SUSCEPTA ,
RECEDENTE FICTIONE , SORTI.ATUR SUUM EFFECTUM

(p. 128.)

CoNCLUSio l^ : Fictio impedit effectum baptismi et con-
firraationis.

CoNCLUSio 2a : Recedente fictione, baptisraus vel con-
firraatio suum ultimum sortitur efTectum. — Du-
randus.

Qusestio II

UTRUM SACERDOS SIMPLEX, ETIAMSI NON SIT EPISCOPUS ,

POSSIT CONFIRMARE

(p. 133.)

CoNCLUSio la : Solus Episcopus potest potestate propria
et auctoritate confirraare.

CoNCLUSio 2« : Siraplex sacerdos et non episcopus potest
ex coramissione solius Papae confirmare. — Duran-
dus.

DISTINCTIO VIII ET IX
Qusestio I

UTRUM FORMA SACRAMENTI EUCH.ARISTI^

SIT CONVENIENS

(p. 144.)

CoNCLUSio 1« : Eucharistia est sacramentum. — Au-
reolus.

CoNCLusio 2a : Eucharistia est unura sacramentura , et
non plura sacramenta. — Aureolus,

CoNCLUSio 3a : Forma hujus sacramenti consistit in his
verbis : Hocestcorpus meum, et: Hic est calix, etc.
— Scotus.

CoNCLUSio 4» : Forma consecrationis panis, conve-
niens et complela, dumta.xat et pra?cise consistit in
his verbis : Hoc est corpus meum. — Scotus.

CoNCLUSio 5« : Prffidicta locutio quam profert sacerdos
in consecratione panis, scilicet : Hoc est corpus
meum, vera est. — Scotus, Aureolus.

CoNCLUSio 6''> : Sola conveniens et completa forma con-
secrationis sanguinis Christi est haec : Hic est calix
sanguinis mei , etc. — Durandus, Aureolus, Qui-
dain alii.

DISTINGTIO X
Qusestio I

UTRUM CORPUS CHRISTI SIT IN ALT.\^RI , VEL IN

SACRAMENTO EUCH.ilRISTI.^ , RE.VLITER

(p. 163.)

CoNCLUSio 1'' : Yerum corpus Christi est in sacramento
Eucharistise secundum veritatera , et non solura sicut

TABULA

^^J

in signo, vel secundum solam figuram. — Duran-
<Uis, Aureolus.

CoNCLUSio 2' : Verum corpus Christi, per lioc quod in-
cipit esse realiter in saciamento in terris, non desinit
esse realiter in cffilis; immo simul est in coelo loca-
liter, et in terra vel altari sacramentaliter, et in diver-
sis locis et altaribus in terra simul. — Scotus, Au-
reolus.

Qusestio II

UTRUM COP.l'US CHRISTI SIT IN EUCHARISTI.^E
S.^^CRAMENTO, VEL CHRISTUS TOTALITER

(p. 181.)

CoNCLUSio la : Christus est totus et totaliter in hoc sa-
cramento, quoad omnem sui substantiam. — Sco-
tus, Aureolus, Henricus(a).

CoNCLusio 2a : In Eucharistia est totus Christus tota-
litate quantitatis dimensivse, sic quod tota quantitas
dimensiva corporis Christi est in hoc saciamento. —
Durandus, Scotus, Aureolus.

Qusestio III

UTRUM CHRISTUS SIT IN EUCHARISTIA MOBILITER , HOC

EST, UTRUM IBI MOVEATUR LOCALITEU

(p. 499.)

GoNCLUSio 1" : Christus, secundum esse quod habet in
Eucharistia, non movetur per se.

CoNCLUSio 2a : Potest tamen moveri per accidens loca-
liter, ad motum Eucharistiai. — Scotus, Durandus.

Quaestio IV

UTRUM CORPUS CHRISTI SIT IN EUCHARISTIA VISIBILITER,
HOC EST, UTRUM POSSIT IBI VIDERI OCULO CRE.VTO

(p. 206.)

CoNCLUsio 4a : Nullus oculus corporah's potest videre

corpus Christi prout est in hoc sacramento. — Sco-

tus.
CoNCLUSio 2» : Quilibet oculus intellectualis beatus pot-

est videre corpus Christi prout est in hoc sacramento.

— Scotus.
CoNCLUSio 3=^ : NuIIusoculus intellectuaIis,nonbeatus,

potest videre, cursu naturali et propria virtute natu-

rali, corpus Christi prout est in hoc sacramento. —

Scotus.

(a) Henricus. — Oni. Piv

DISTINGTIO XI
Quaestio I

UTRUM POST CONSECRATIONEM EUCHARISTL-E REMANEAT
IBI SUBSTANTIA PANIS

(p. 220.)

CoNCLUSio i-^ : Substantia panis et vini non remanet
post consecralionem in hoc sacramenfo. — Quidam
Joliannes Parisiensis, Scotus, Durandus.

CoNCLusio 2'i : Substantia panis et vini, licet non ma-
neat in Eucharistia post consecralionem, non tamen
proprie annihilatur. — Scotus, Durandus.

CoNCLUSio 3a : Substantia panis et vini convertitur in
corpus et sanguinem Christi, conversione singularis-
sima. — Scotus, Durandus, Aureolus.

DISTINGTIO XII
Quaestio I

UTRUM ACCIDENTIA SEPARATA A SUBSTANTIA PANIS CON-
VERSI IN CORPUS CHRISTI , POSSINT IMMUTARE SUB-
STANTIALITER ALIQUID EXTRIXSECUM.

(p. 249.)

CoNCLUsio 1'' : In sacramento Eucharistiae remanent
accidentia panis sine subjecto quod sit substanlia, et
aliquod accidens sine quocumque subjecto. — Sco-
tus, Aureolus.

CoNCLUSio 2'> : Prsedicta accidentia possunt immutare
substantialiter aliquid extrinsecum. — Scotus

CoNCLUSio 3'' : Pra'dicta accidentia possunt corrumpi,
et ex eis sic corruptis potest generari substantia. —
Scotus, Durandus.

DISTINGTIO XIII
Qusestio I

UTRUM HOSn.JC VEL SANGUINI A DUOBUS CONSECRATO
POSSIT ALIQUID ADMISCERI

(p. 276.)

CoNCLUSio 1" : Plures sacerdotes possunt simul unam
et eamdem hostiam, vel ideni vinum consecrare. —
Dm-andus.

xij

TABULA

GoNCLUSio 2« : Vino consecrato potest alius liquor ad-
misceri. — Durandus.

DISTINGTIO XIV
Qusestio I

UTRUM SACRAMENTUM PCEXITENTI^ POSSIT TOLLERE
CULPAM , REMANENTE REATU

(p. 294.)

CoNCLUSio la : Poenltentia est sacramentum. — Diu-an-
dus.

CoNCLUSio 2» : Propria materia sacramenti pcenitentise
sunt peccata. — Aureolus.

CoNCLUSio Sa : Sacramentum poenitentiae quandoque
tollit culpam et totum reatum ; quandoque vero tollit
culpam, remanente aliquo reatu. — Seotus, Au-
reolus.

Quaestio II

UTRUM POST P(ENITENTIAM RESURGAT HOMO
IN ^QUALI YIRTUTE

(p. 314.)

CoNCLUSio 1" : Per poenitentiam virtutes restituuntur.

CoNCLUSio 2'< : Poenitens non semper resurgit in sequali
gratia vel virtute, immo quandoque in minori. —
Scotus, Aureolus, Henricus.

DISTINGTIO XV
Qusestio I

UTRUM HOMO POSSIT DEO SATISFACERE PRO PECCATO

(p. 324.)

CoNCLUSio la : Purus homo non potest perfecte satisfa-
cere Deo, nisi in virtute meriti Christi'. — Scotus,
Aureolus, Durandus.

CoNCLUsio ^i : Nullus potest satisfacere Deo de uno
peccato, non satisfaciendo de alio, sed illud reti-
nendo. — Scotus.

CoNCLusio 3» : Nullus, post remissionem peccati mor-
talis sibi factam per contritionem , noviter mortaliter

peccans, potest in statu illo, extra charitatem, satis-
facere pro peccatis prius sibi dimissis. — Scotus,
Ouldam alii quos recitat Petrus de Palude.

CoNCLUSio 4» : Opera extra charitatem facta , sicut non
sunt satisfactoria , ita nec alicujus praemii, etiam tem-
poraiis, proprie meritoria. — Quidam recitati a
Petro de Palude.

DISTINGTIO XVI
Quaestio I

UTRUM PECCATUM VENIALE POSSIT REMITTI
SINE MORT.ALI

(p. 340.)

CoNCLUSio l'» : Peccatum veniale non potest dimitti
voluntate manente ad illud.

CoNCLUSio 2a : Unum peccatum veniale potest diraitti
sine alio veniali.

CoNCLUsio 3''' : Peccatum veniale non potest dimitti sine
mortali, vel mortali remanente. — Durandus, Alii.

Qusestio II

UTRUM PCENITENTIA HABEAT PARTES
(p. 348.)

CoNCLUSio l" : Pcenitentia habet partes. — Durandus.

CoNCLUSio 2'> : Poenitentia, secundum quod est virtus,
non habet partes.

CoNCLUSio 3'' : Partes poenitentise convenienter assi-
gnantur tres, scilicet : contritio, confessio, satisfa-
ctio. — Durandus, Alii, Auctor.

CoNCLUSio 4a : Praedict;e partes dicuntur partes poeni-
tentiae integrales.

DISTINGTIO XVII
Quaestio I

UTRUM VERE CONTRITUS ET PCENITENS PRIUS DEBEAT
ELIGERE PCENAM INFERNI , VEL OMNINO NON ESSE,
QUAM PECCARE

(p. 356.)

CoNCLUsio ia : Contritus tenetur in generali velle pati
magis quamcumque poenam quam peccare ; non ta-

TABULA

xiij

men tenetur in speciali descendere ad pcenam inferni,
vel aliam. — Durandus.
CoNCLUSio 2" : Quilibet contritus magis dolet et majo-
rem displicentiam habet de peccato inquantum est
offensa Dei, quam de eodem ut est nocivum sibi
ipsi. — Duraudiis.

GoNCLUSio 3'' : Fortis fortitudine politica plus debet
fu^ere peccatum oppositum fortitudini quam mortem
corporalemj et, secundum rectam rationem, exponit
se morti, et eligit mortem, propter bonumcommune,
cujus est pars. — Durandus.

Qusestio II

UTRUM CONFESSIO FACTA AB ILLO QUI NON EST
CONTRITUS NEC PCENITENS ALIQUID VALE.^T

(p. 374.)

CoNCLUsio 1* : Gonfessio facta sine contritione non va-
let, pro tempore quo fit, ad remissionem peccati
quoad culpam vel poenam.

CoNCLUSio 2=' : Talis confessio, recedente fictione, inci-

pit esse fructifera confitenti. — Durandus, Godofri-

dus.
CoNCLUSio S'"» : Taliter confessus non tenetur iterare

confessionem prius factam , sed solum confiteri suam

fictionem. — Godolridus.

DISTINGTIO XVIII

Quaestio I

UTRUM CONFESSIO NON INTEGRA 1'0SSIT ALIQUID
VALERE AD SALUTEM

(p. 386.)

CoNCLUsio l'> : Gonfessio debet esse sic integra ut homo
confiteatur uni omnia peccata quse habet in memoria.
— Duraiidus.

GoNCLUSio 2i : Non est necessarium quod confitens sem-
per absolvatur ab omnibus peccatis confessis per unum
et eumdem ; immo potest per unum absolvi ab aliqui-
bus et non ab aliis, sed reraitti ad alium qui absolvat
a reliquis. — Dui'andus, Auctor contra utramque
simul.

DISTINCTIO XIX
Quaestio I

UTRUM QUILIBET SACERDOS POSSIT UTI CL.WE QUAM
HABET, IN QUEMLIBET IIOMINEM

(p. 394.)

GoNCLUSio 1" : In Ecclesia suntet debucrunt esse claves.

CoNCLUsio 2« : Glavis Ecclesiae est potestas ligandi et
solvendi, qua judex ecclesiasticus dignos recipere,
indignos excludere debet a regno. — Scotus.

CoNCLUsio 3a : Sacerdos non potest uti clave sine pote-
state in quemlibet hominem. — Duraudus.

GoNCLUSio 4^' : Sacerdos potest absolvere et ligare poe-
nitentem secundura proprium arbitrium divino instin-
ctu regulatum, aliter non. — Scotus.

DISTINCTIO XX

Qusestio I

UTRUM PER INDULGENTI.\S POSSIT .\LIQUID REMITTI
DE PCENA S.VTISFACTORIA

(p. 402.)

GONCLUSIO !•' : Indulgentite quas concedit Ecclesia, ah-
quid valent tam in foro Ecclesise quam in judicio
Dei.

GoNCLUSio 2« : Hujusmodi indoilgentiae valorem ha-
bent propter merita Ghristi et aliorum sanctorum. —
Duraudus, Quidam alii quos recitat Petrus de
Palude, Aureolus.

DISTINGTIO XXI

Qusestio I

UTRUM PECCVrUM VENIALE POSSIT EXPI.VRI QUOAD
CULPAM PER P(EN.VM PURG.\TORII

(p. 413.)

CONCLUSIO I^' : Gulpa venialis in eo qui cuni gratia de-
cedit, remittitur post hanc vitam in purgatorio. —
Durandus, Alii quos recitat Petrus de Palude.

XIV

TABULA

CoNCLUSio 2" : Peccatum veniale in inferno nuUo modo
potest cxpiari quoad poenam. yuidam recitatus a
Petro de Palude, Scotus.

Quaestio II

UTRUM IN QUOLIBET CASU TENEATUR SACERDOS CELARE

PECCATA QU.E SUB SIGILLO CONFESSIONIS NOVIT

(p. 424.)

CoNCLUSio 1» : Sacerdos debet celare peccata sibi con-

fessa. — Durandus.
CoNCLUSio 2'| : Sacerdos debet celare non solum peccata

confitentis , verum etiam alia in confessione sibi di-

cta, per quaj peccata confitentis possent deprehendi.

Quidam (a).
CoNCLUSio 3" : Sacerdos propter nullum prseceptum

Ecciesise vel Prselati debet revelare confessionem. —

Quidam quos recitat Petrus de Palude.
CoNCLUSio 4" : Sacerdos de voluntate confitentis polest

revelare peccatum sibi confessum. — Durandus, Alii.

DISTINGTIO XXII
Quaestio I

UTRUM PCENITENTIA INTERIOR SIT RES S.^CRAMENTl
PCENITENTI^

(p. 434.)

CoNCLUSio 1" : In sacramento poenitentiae, sacramentale
signum est exterior poenitentia, ita quod est sacra-
mentum et non res sacramenti.

CoNCLUSio 2'< : In sacramento poenitentia; , res proxima,
qua? se habet sicut res et sacramentum, est ipsa poe-
nitentia interior. — Petrus de Palude, Durandus,
Alius (S).

CoNCLUsio 3" : In sacramento poenitenti;c , ultimata res,
quaj sic est res quod non sacramentum , est remissio
peccatorum per gratiam. — Petrus de Palude, Du-
randus.

Qusestio II

UTRUM PECCATA PER PffiNITENTIAM DIMISSA IN ALIQUO
CASU REDE.ANT IN EO QUI RECIDIV.^T

(p. 445.)

GoNCLUsio 1" : Nullum peccatum per pcenitentiam se-

(a) Quldani. — Auctor Pr.
(S) Alhts. — Aiwtur Pr.

mel dimissum nunquam redit in se idem numero,
quoad identitatem actus. — Pelrus de Palude.

CoNCLUSio 2'i : Nullum peccatum per poenitentiara di-
missum redit idem numero, quoad identitatem culpae
vel maculae. — Scotus, Durandus.

CoNCLUSio 3'' : Nullum peccatum per poenitentiam semel
dimissum redit idem numero quoad identitatem rea-
tus. — Scotus, Durandus.

CoNCLUSio 4'> : Peccatum per poenitentiam dimissum
potest rcdire non in se, sed in suo effectu.

DISTINGTIO XXIII
Qusestio I

UTRUM EXTREMA UNCTIO SIT SACRAMENTUM
(p. 452.)

CoNCLUSio P' ; Extrema unctio non est merum et pu-
rum sacramentale, sed sacramentum. — Petrus de
Palude.

CONCLUSio 2'> : Effectus principalis hujus sacramenti est
remissio peccatorum cjuoad reliquias peccati, et ex
consequenti etiam quantum ad cuipam, si eam inve-
niat. — Durandus.

CoNCLUsio 3» : Materia proxima hujus sacramenti est
oleum per Episcopum consecratum. — Durandus.

CoNCLUSio 4« : Forma hujus sacramenti est oratio de-
precativa, et non indicativa. — Petrus de Palnde.

DISTINGTIO XXIV
Qusestio I

UTRUM ORDO SIT SACRAMENTUM

(p. 464.)

CoNCLUSio I-' : Ordo ecclesiasticus, in quo datur spiri-
tualis potestas, est vere sacramentum. — Scotus.

CoNCLusio 2'> : Licet sint plures ordines, omnes tamen
sunt unum totale perfectum sacramentum, et non
plura totalia perfecta; nec plures ordines totales et
perfecti, sed unus totalis et perfectus ordo. — Du-
randus, Alii.

TABULA

DISTINGTIO XXV

Qusestio I

UTRUM EPISCOPATUS SIT ORDO

(p. 478.)

CoNCLUSio !■' : Episcopalis potestas , quoad aliqua, est
superior potestate sacerdotis non episcopi. — Gontra
arguitur per auctoritates Hierouyini, in Decretis,
Dist. 93, cap. Leyimus ; Aureolus.

CoNCLUSio 2^1 : Episcopatus est ordo, accipiendo ordi-
nem large, prout ordo dicitur tam de sacramento
quam de officio non sacramento; non autem proprie
et stricte, prout ordo est sacramentum. — Duran-
dus, Alii, Aureolus.

DISTINGTIO XXVI
ET TRES SEQUENTES

Qusestio I

UTRUM MA.TRIMONIUM SIT SACRAMENTUM

(p. 487.)

CONCLUSIO -l»

mentum. —

CONCLUSIO 2»

randus.

: Matrimonium est vere et realiter sacra-
Durandus.

Matrimonium conferi gratiam. — Du-

CoNCLUSio 3' : Matrinionium, quantum ad illud quod
est res et sacramcntum, essenlialiter est quaedam
relatio, quai est de genere conjunctionis. — Aureo-
lus, Pelrus de Palude, et Alii ab eo recitati.

DISTINGTIO XXX
ET DU^ SEQUENTES

Qusestio I

UTRUM MATRIMONIUM BEAT.^^ MARI.E VIRGINIS HARUERIT
ALIQUA BONA EXCUSANTIA ILLUD

(p. 504.)

CONCLUSIO 1" : Matrimonium dcbet habere aliqua bona
excusantia illud. — Scotus, Aureolus.

CoNCLUSio 2' : Per priEdicta bona actus matrimonii
excusatur a peccato,et non sinc illis. — Durandus,
et alii quidam.

CoNCLUSio 3" : Beata Virgo Maria, non obstante voto
virginitatis per eam emisso, contraxit verum matri-
monium. — Seotus.

CoNCLusio 4t : lllud matrimonium fuit licitum nec indi-
guit aliqua excusatione sicut alia.

DISTINGTIO XXXIII
ET NOVEM SEQUENTES

Quaestio I

UTRUM VOTUM C0NT1NENTI.4': ANNEXUM ORDINIBUS SA-

CRIS IMPEDI.\T NE ORDINATUS POSSIT HABERE SIMUL

DUAS UXORES

(p. 515.)

CoNCLUSio 1' : Licet habcre plures uxores simul sit ali-
quo modo contra legem naturae ^ tamen talis pluralitas
quandoque fuit licita ex Dei dispensatione. — Aureo-
lus, Durandus, Alii.

CoNCLUSio 2'i : Yotum solemne impedit matrimonium
contrahendum, et dirimit contractum; sed votum
simplex, licet impediat contrahendum, non tamen
dirimit contractum. — Scolus, Aureolus, Duran-
dus, Petrus de Palude, Godofridus, llenricus.

CoNCLUSio 3" : Ordo sacer impedit matrimonium con-
trahendum, et dirimit jam contractum. — Scotus.

EXPLICIT TABULA SEXTI VOLUMINIS DEFENSIONUM JOHANNIS CAPREOLI

JOHANNIS CAPREOLI

('■)

THOLOSANI, OHDINIS PR.EDIGATORUM

THOMISTARUM PRINCIPIS

DEFENSIONES THEOLOGI^ DIVI THOM^ AQUINATIS

IN QUARTO SENTENTIARUM

-(-*-»-

LIBRI QUARTI

DISTINCTIO. I. II. ET III.

quj:stio prima

UTRUM IN SACRAMENTIS NOV.E LEGIS SIT ALIQUA
VIRTUS GEATLE CAUSATIVA

[mCA pi-imam distinctionem 4. Sentcntia-
rnm, quseritur : Utrum in sacramentis
Novae Legis sit aliqua virtus gratiaB cau-
sativa.
Et arguitur quod non. Quia ideui non potest esse
in diversis. Sed ad sacramenta concurrunt diversa,
scilicet res et verba. Unius autem sacramenti non
potest esse nisi nna virtus. Ergo videtur quod in
sacramento nulla sit viitus.

In oppositum arguitur. Quia dicit Auguslinus,
super Johannem (tract. 80) : Qux tantavis aqux,
ut corpus iaiujat et cor abluat? Et Beda (cap. 10
in Lucam) dicilquod Dominus, tactu sux mundis-
siiiix carnis, vim regenerativam contuHt aquis.

In hac qu;cstione erunt tres articuli. lu jmmo
ponentur conclusiones. In secundo, ohjectiones. In
tertio, solutiones.

(«) E.vimii veritatis scholx professoris , Fratris Jolmnnis
tus Dcfensionum theoiogiai divi doctoris Tltontx de Aqtiino

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONGLUSIONES
Quantum ad primum articulum , sit

Prima conclusio : Quod (lilfiuitio sacramenli
qiiaiu i)ouil Majjistof (4. Sentent., dist. 1), sci-
licot : Sacramrntum est i7ivisibilis gratix visi-
bilis forma , ita nt ejus imaginem gerat, et
causa exsistat , est bone assifjnata, et compe-
tcns sacramcnlis Novie lA'(jis.

Hanc conclusionem ponit sanctus Thomas, 4. Sen-
lent., dist. 1, q. 1, art. 1, q''> 3, uhi sic dicit : « Illa
diflinitio Magistri completissime ralionem sacra-
menti designat, prout nunc loquimur de sacra-
mentis. Ponitur enim efficientia sanctitatis, in hoc
quod dicitur, ut caasa exsistat; et modus compe-
lons homini quantum ad cognitionem, in lioc quod
dicit, invi^ibilis grative visibilis forma ; et modus
siiiuilicalionis humini connaluralis, scilicet ex simi-
liludine sensihilium, in hoc quod dicit, nt imayi-
neni gerat. » — Hajc ille.

Ilem, ihidem, in solutione prim;i> qujGstiuncuIa^,
sic dicil : « Sacramentum, secundum iiroprietatem
vocahuli, videtur importare sanctitatem active, ut
dicatur sacramentum , qao aliquid sacratur, sicut
ornamentum diciiur quo aliquid ornatur. Sed quia

C.aprcoU, Tholosani. Ordinis PrxdicatoniDi , Liber quar-
in quarto Sontenliarum feliciter incipit Pr.

VI. — l

LIBRI IV. SENTENTIARUM

actiones activorum debent proportionari conditio-

nibiis passivorum, ideo in sanctificalione qua homo

sanctificatur, debet esse talis sanctificandi modus,

qui homini competat secundum quod est rationalis,

quia ex hoc est homo. Inquantum autem est ratio-

nalis, hal)et cognilionem a sensibilibus orlam. Unde

oportet quod sanctificelur (a) homo hoc modo quod

sua sanctificatio sibi innotescat, et per simihtudi-

nem sensibilium rerum. Et, secundum hoc, inve-

niturdiversa acceptinsacramenti. AHquandoenim(6)

sacramentum importat rem qua fit consecratio; et

sic passio Chrisli dicitur sacramentum ; et hsec est

prima acceptioquam Magister ponit. Aliquando vero

inchidit modum consecrationis, qui homini com-

petit secundum quod caus?e sanctificantes, et sua

sanctificatio, per simiUtudines sensibilium sil)i noti-

ficantur; et sic .sacramenta nova3 legis sacramenta

dicuntur, quia et consecrantur, et sanctitatem signi-

ficant modo prjedicto, et etiam primas sanctificatio-

nis causas : sicut baptismus et puritatem designat,

et mortis Christi signum est. Aliquando includit

significationem proedictorumconsecrantium tantum-

modo, sicut signum sanitatis dicitur sanum; et hoc

modo sacramenta veteris legis sacramenta dicuntur,

inquantum significant ea qua? in Christo gesta sunt,

et etiam sacramenta novie legis. Relicto ergo primo

mododicendi, de sacramentis secundo et tertio modo

dictis non poterit alia communisdiffinitio assignari,

nisi ut dicatur : Sacramentnm cst sacrx rei

signum; ita quod oportet ut intelligatur modus

significandi, qui est per similitudinem rei sensi-

bilis; quod Magister addit, nt scilicet ejus simili-

tudinem gerat. » — Hikc ille.

Similem sententiam ponit, 3p., q.CO, art. 1, et
2;3,4.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Illa diffinitio est bene assignata, et compe-
tens sacramentis novae legis, quse explicat omnia
quse sunt de ratione talium sacramentorum. Sed
dictadiffinitio est hujusmodi. Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod sacranien(a Novse
Lejjis consistunt in i^ebus et verbis.

Hanc ponit sanctus Thomas, 4. Sentent., dist. 1,
q. 1, art. 3, ubi .sic dicit : « Hoc est commune
omnibus sacramentis, quod consistant in rebus sen-
sibilibus et invisibilem gratiam significantibus. Sed
hoc est speciale sacramentis nova- legis, quod rebus
addantur verba, propter tres rationes. Prima est,
quia hiRc sacramenta non solum significant opus
i'edemptionis qua^ per Christum facta est, sicut alia
sacramenta, sed etiam ab ipsa Christi passione
fluxerunt; et ideo, sicut effectus proximi, habent

(a) sanctificetur. — sanctificatur Pr.
(6) enim. — autem. Pr.

sua) causse. imaginem, quantum .possunt, ut scilicet
ex rebus et verbis cnnsistant, sicut C^hristus ex
Verbo et carne. Secunda ratio est, quia non solum
sunt signa futurorum, sicut sacramenta veteris
legis, sed et prKsentium et praiteritorum , quse pos-
sunt expressius significari quam futura, sicut et
certius cognosci; et ideo significatio verborum, qu;e
est expressiva, adjungitur significationi rerum.
Tertia ratio est, quia gratiam continent ex sanctili-
catione qua^ fit per Verbum Dei. » — Itec ille.

Similia ponit, 3 p., q. 60, art. 4, 5 et 6. Nam,
art. 4, sic dicit : « Divina .sapientia unicuique pro-
videt secundum suum modum ; et propter hoc dici-
tur, Sapient. 8 (v. 1), quod disponif omnia sua-
viter; et, Matth. 25 (v. 15), dicitur quod dedit uni-
ciiique sccundiim propriam virtutem. Est autem
homini connaturale ut per sensibilia perveniat ad
cognitionem intelligibilium. Signum aulem est per
quod quis devenit in cognitionem alterius. Unde
cum res s&cvx quK per sacramenta significantur,
sint quaidam spiritualia et intelligibilia bona, qui-
bus homo sanctificatur, consequens est ut per ali-
quas res sensibiles significatio sacramenti implea-
tur; sicut etiam per similitudinem sensibilium
rerum in Divina Scriptura res spirituales nobis
describuntur. Et inde est quod ad sacramenta requi-
runtur res sensibiles, ut etiam probat Dionysius in
primo capite Ecclesiast. Hierarch. » — Hiec ille.
— Et, art. 5, probat quod ad sacramenta requi-
runtur determinatfe res. Et, art. 6, probat quod ad
sacramenta novcc legis requirnntur verba. Unde sic
dicit : ({ Sacramenta adhibentur ad hominis sancti-
ficationem, sicut quwdam signa. Tripliciter ergo
considerari possunt; et quolibet (a) modo congruit
eis quod verba rebus .sensibilibus conjungantur.
Primo enim j)ossunt considerari ex parte causai
sanctificationis, quae est Verbum incarnatum, cui
sacramentum conformatur quodammodo, in hoc
quod rei sensibili verbum adhibetur; sicut, in
mysterio incarnationis, carni sensibili est unitum
Verbum Dei. Secundo possunt considerari sacra-
menta ex parte hominis qui sanctificatur, qui com-
ponitur ex anima et corpore, cui proportionatur
sacramentalis medicina, quai partem visibilem, sci-
licet corpus, tangit, et per verbum ab anima cre-
ditur. UndeAugustinusdicit,superiIIud Johannisl5
(v. 3), Jam i'os mundi estispropter sermonem, eic.
(tract. 80) : Unde ista est tanta virtus aqii.r , iit
corpus tangat, et cor abliiat, nisi (6) facicnte
verbo;non quia dicitur, sed quia creditur? Terlio
possunt considerari ex parte ipsius significationis
sacramentalis. Dicit autem Augustinus, in 2 de
Doctri)ia christiana (cap. 3), quod verba inter
homines obtinuerunt principatum significandi :

(a) (juolibct. — ulroque Pr.
(6) nisi. — non tV.

DISTINCTIO 1. H. ET 111. — QU^STIO I.

qiiia verl)a diversimode forniari possunt ad signifi-
candum diversos conceptus mentis; et propter hoc
per verba magis distincle posssumus exprimere
quod mente concipimus. Et ideo ad perfectionem
significationis .sacramentalis neces.se fuit ut signifi-
catio rerum, sensibilium per aliqua verl)a determi-
naretur. Aqua enim potcst significare et abluliouem
propter suam humiditatem, et refrigeriiim propter
suam frigidilatem ; sed cum dicitur, Ego te hapiizo,
manifestatur quod aqua utimur in baptismo ad
significandiim spiritualem emundationcm. » — Hasc
ille. — Et, sequenti articulo, probat quod in sacra-
mentis requiruntur verl)a delenninata. In quibus
manifesta;rationes explicite continenlur proconclu-
sione.

Tertia COnclusio o.st quod sacramoiUa Novjie
Logis sun( eaiisa (jraCUo, non suluin por nioduni
causse sine qua non, inimo per niodum causa!
per quam.

Hanc ponit sanctus Thomas, i. Sentent., dist. 1,
q. 1, art. 4, q'" 1 , ubi sic dicit : « Omnes coguntur
ponere sacramenta novic legis aliquo modo e.sse
caiisas gratiLC, ])ropter auctoritates qiuB lioc expre.sse
dicunt vel ponunt. Sed diversimode eas causas
ponunt. Quidam enim dicunt quod non sunt camiv
per quas, quasi facientes aliquid in anima, sed
causic svie quibHs non : quia increata virlus, quse
sola efi^ectus ad gratiam perlinentes in anima facit,
sacramentis assistit per quamdam Dei ordinatio-
nem, et quasi pactionem. Sic enim ordinavit, et
quasi pepigit Deus, ut scilicet qui sacramenta acci-
piunt, simul ab eo gratiam recipianl, non quasi
sacramenla aliquid faciant ad hoc. Et est simile de
illo qui accipit denarium plumbeum, facta tali ordi-
natione, ut qiii liabuerit unum de illis denariis,
habeat centum libras a rege; qui quidem denarius
non dat illas centum libras, sed .solus rex accipienli
ipsum. Et quia talis pactio non erat facta in sacra-
mentis veleris legis, ut accedentes ad ipsa gratiam
acciperent, ideo dicuntur gratiam non coiiferre, sed
promittebant tantum. — Sed hoc non videtur suf-
ficere ad salvandum dicta sanctorum. Causa eniin
sine qua non, si omnino nihil faciat ad induccndum
elVectum, vel disponendo, vel melioraudo, quantiim
ad rationem causandi, nihil babebit supra causas
peraccidens; sicut albumesl causa domus, .si a-difi-
calor sit albus. Et, secundum hoc, sacramenta
essent tantum causa per accidens justificationis. llla
enim ordinatio (iiiaui dicunt, sive paclio (a), nihil
dat eis de ratione causie, sed solum de ratioue
signi; sicut denarius plumbeus, est tantum (6)
signum indicans quis debeat accipere. Quod aulem

(a) nive pactio. — sine pacto Pr.
(6) tantuni. — totum Pr.

est per accidens, omitlitur ab arte; nec ponilur in
diffinitione. Unde in diffinitione sacrainenti non
ponerctur causalitas prKdicta, nec sancti multum
curassent dicere de ea. Nec iterum sacramenta
novae legis, quai difleruuta .sacramentis veteris legis,
secundum ordinationem praidictam, differrent ab
eis seciindum rationem causa3, .sed solum quantum
ad modum significandi, inquantum ha?c significant
gratiain iil statim dandam, illa vero non. — Et ideo
alii dicunt quod ex sacramentis consequitur in
anima unum, quod est sacramentum el res, sicut
character, vel ali(|uis ornatus anim;e, in sacra-
menlis in quibus non imprimitur character; aliud
est, quod e.st res tantum, sicut gratia. Respectu
igitur primi effectus, sunt sacramenta causaj aliquo
modo efficientes; sed respectu secundi, sunt causaj
disponentes, tali dispositione quoe est necessitas,
nisi sit impedimentum ex parte recipientis. Et hoc
videtur magis theologis et dictis sanctorum conve-
niens. — Ad cujus evidentiam, sciendum est quod
causa efficiens pote.st diipliciter dividi. Uno modo,
ex parte efiectus : scilicet in disponentem, qua? (a)
causat dispositionem ad formam ultimam; et peifi-
cientem, quoe (6) ducit in ultimam perfectionem.
Alio modo, ex parte ipsius causiie, in agens princi-
pale, et agens instrumentale : agens enim princi-
pale, est primum movens; agens vei'o instruinen-
tale, movens motum. Instrumento autem competit
duplex actio : una, quam habet ex propria natura;
alia, quam habct prout est motum a primo agente :
sicut calor ignis, qui est instrumentum virtulis
nutritivic, ut dicitur in 2. de Anima (t. c. 50), ex
natura propria habet di.ssolvere, et consumere, et
hujusmodi efi^ectus; sed inquantum est instrumen-
tum animai vegetabilis, generat carnem. Sed scien-
dum est quod actio instrumenti quandoque pertin-
git usque ad ultimam perfectionem quam princi-
pale agens inducit, aliqnando aulem non. Semper
tamen pertingit ad aliquid ultra id quod competit
sibi secundum propriam iiaturam, sive illiid sit
ultima forma, sive dispositio; alias non ageret iit
instrumentum : sicut (pialitates aclivae et passiviB
elementorum pertingunt instrumentaliter ad formas
materiales educendas de materia, non autem ad
productionem animai liumana;, quaj est ab extrin-
seco. — Dicendum igitur quod principale agens
repectu justificationis, Deus est; nec indiget ad Iioc
aliquibus instrumentis ex parte sua; sed , propter
congruitatem, ex parte hominis ju.^tificandi, utitur
sacramenfis, quasi quibusdam instrumentis justili-
catiouis. Ilu)usu)0(li autem materialibus iustru-
mentis comj)etit aliqua actio ex natura piopria,
sicut aqua> abluere, et oleo facere nitidum corpus.
Sed ulterius, inquantum sunt instrumenta divinse

(a) qux. — qui Pr.
(o) qux. — qui Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

misericordiac jnstificantis, perlinguiit instninienta-
liter ad aliquem etTectum in i|)sa anima, qui primo
correspondet sacramentis, sicut est character, vel
aliquid hujusmodi. Ad ultimum autem effectum,
qui est gratia, non pertingunt etiam instrumenta-
liter, nisi dispositive, inquantum hoc ad quod
instrumentaliter efTective pertingunt, e.st dispositio,
quae est necessitas, quantum in se est, ad gratine
susceptionem. Et quia omne instrumontum agendo
actionem naturalem qua; competit sil)i inquanlum
est res qurodam, j)ertingit ad etlectum qui competit
sihi inquantum cst instrumentum (sicut dolahrum,
dividendo, suo acumine, pertingit instrumentaliter
ad formam scamni); ideo etiain materiale elemen-
tum, exercendo actionem natui-alem, secundum
quam est signum interioris elTectus, pertingit ad
interiorem efiectum inslrumentaHter. Et hoc est
quod dicit Auguslinus (tract. 80 in Johan.), quod
aqua haptisn)i corpus tangit, et cor al)lnit. Et ideo
dicitur quod sacramenta etficiunt quod figurant. Et
hunc modum justificandi videtur Magister tangere
in littera; dicit enim quod Itomo non qnverit salii-
teni in sacmmentis quasi ab eis, scd per illa a
Deo. Hiicc enim praipositio a denotat principale
agens; sed hLuc proepositio i^er denolat cau!3am
instrumentalem. » — Hiccille.

Similem sententiain ponit, 3 p., q. 62, art. 1. et
de Veritate, q. 27, art. 4; nisi quod in pisedictis
locis videtur dicere quod sacramenta pertingunt
efTective instrumentaliter ad ipsam gratiam, non
faciendo mentionem de dispositione. Sed intelligen-
dum est quod pertingunt ad gratiam sacramenta-
lem effective; ad gratiam vero gratum facientem,
solum dispositive, ut exponit Petrus de Palude
(4. Sentent., dist. 1, q. 1).

Ex quihus possunt formari mult?e rationes pro
conclusione.

Quarta conclusio est (luod in sacramenlis Nov;c
Leyis est aliqua virlus yratijc causativa.

Hancconclusionem ponitsanctusThomas, 4. Scn-
tent., dist. 1, q. 1, art. 4, q'-' 2, uhi sic dicit :
(( Propter auctoritates inductas, necesse est ponere
aliquam virtutem supernaturalem in sacramentis.
Sustinentes autem primam opinionem, dicunt quod
illa virtus non est nisi (piidam ordo ad aliquid.
Sed hoc nihil est dictn : qiiia virtus semper nomi-
nat principium ahcujus actionis, et praecipue prout
sumitur hic pro virtute causa^; ad aliquid autem,
sive relatio, non potest esse principium aclionis, vel
terminus, ut prohatur, 5. Physicornm {i. c. 10); et
ideo ille ordo nullo modo potest hahere nomen vir-
tutis. Et propter hoc aliter dicendum est, quod vir-
tus agendi proportionatur agcnti. Unde alio modo
oporlet ponere virtutem agendi in principali agente,
et alio modo in agente instrumentali. Agens enim

principale agit secundum exigentiam su?e forma?; et
ideo virtus activa in ipso est aliqua forma, vel qua-
litas, hahensesse completum in natura. Instrumen-
tum autem agit ut motum ah alio; et ideo competit
sihi virtus proportionata motui. Motus autem non
estens completum ; sed est via in ens, quasi medium
quid inter potentiam puram et actum purum, ut
dicitur, 3. Physicorum (t. c. 6 et seq.). Et ideo
virtus instrumenti, inquantum hujusmodi, secun-
dum quod agit ad eflectum ultra id (juod competit
sihi secundum suam naturam, non est ens comple-
tum, hahens esse fixum in natura, sed quoddam
incompletum; sicut est virtus immutandi visum
in aere, in(juantum est instrumentum motum ah
exteriori visihili. Et hujusmodi entia consueverunt
intentiones nominari; et liahent aliquid simile cum
ente quod est in anima, quod est ens diminutum,
ut dicitur, (i Metapliysicx. Et quia sacramenta
non faciunt effectum spiritualem nisi inquantum
sunt instrumenta, ideo virtus spiritualis est in eis
non quasi ens fixum, sed sicut ens incompletum. »
— Haicille.

Eamdem prohationem ponit, 3 p., q. 62, art. 4;
et in de Veritate, uhi suj)ra (q. 27, art. 4).

Ex quihus potest talis ratio formari : In quocum-
(jue efficiente et agente, ojjortet ponere virtutem
agendi proportionatam caus;(? agenti. Sed .sacra-
menta novai legis sunt causa effectiva gratia? aliquo
modo, ut causa instrumentalis. Ergo hahent virtu-
lom proportionatam agenti instrumentali.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — CONTRA PRIMAM CONGLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Quantum ad secun-
duni articulum, arguendum est contra conclusiones.
Et quidem, contra primam arguit Durandus (4. Scn-
tent., dist. 1, q. 1), prohando quod ad sacramen-
tum nova; legis non requirantur tres conditiones
jiositic. in prohalione conclusionis.

Primo(a). Quia, ut dicit, insacramentomatrimonii
nulla prffidictarum trium conditioninii rejieritur :
sufficiunt enim ad matrimonium verum sola verha
oxj)rimentia consensum, in quihus iliae tres condi-
tiones reperiri non possunt.

Iiem, de necessitate sacramenti ordinis non est
consecratio materia}, nec in .se, nec in suosimili,
saltem quantum ad quatuor minores ordines, et
quantum ad suhdiaconatum; et tamen sunt sacra-
menta.

Itoni, tertia conditio, scilicet quod sacramenta

(a.) Primo. — Oni. Pr.

DISTlNr/nO F. II. ET III.

QU^STIO I.

contineant invisibilem gratiam , secundum Hugo-
neni, vel quod sint causoe gratioe, secundum Ma^i-
slrum, calumniam liabet apud niultos. Unde difli-
nilio data a Magi.stro non videtur liona; nec sinii-
liter diffinitio Ilugonis (de Sacrarii., lib. 1, pai-t. 0,
cap. 2), quadicitur : Sacramcntuni rst inatrrinle
elenicntnm, exterius ocxiUs supposituni, ex insti-
lutione divina signi(icans,cx similitudine rrprx-
sentans, ex sanctificatione invisibilcm gratiani
continens. Sed diffinitio Augustini (a), qua dicitur,
Sacramentuin est inquo, sub tegumento rernin
visibilium , virtus divina salutent nnstrani sccre-
tius operatur, videtur cieteris pneferenda, utpula
qua! nullam patitur calumniam.

§2.

CONTRA SECUND.\M CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Gontra secundam
conclusionem arguit idem Durandus ( dist. 1, q. 3),
dicens primo (6), quod vnatrimonium potest con-
tralii sine verbis, puta per litteras inter absentes,
vel nutus et signa inter mutos vel verecundos, pnc-
supposito interiori consensu ; et est eeque verum
sacramentum sicut matrimonium per verba contra-
ctum. Quod pro tanto est, quia matrimonium fuil
in veteri lege sicut in nova, nec aliquid reale addi-
tum est ad matrimonium in nova lege supra illud
quod erat de ratione ejus in veteri, nisi forte indi-
visibililas; et ideo, sicut tunc poterat contralii sine
verbis, ita et muic. — Nec valet quod ab aliquibus
dicitur, quod matrimonium, secundum quod est
sacramentum, in dispensatione mini.strorum con-
sistens, requirit aliqua verba, scilicet l)enedictionem
ab Ecclesia institutam. Quia benedictio nubentium
non est de essentia matrimonii, sed solum de sole-
mnitate; nec omne matrimonium benedicitur, sed
solum primum, et tamen secundum est sacramen-
tum sicut primum ; nec Ecclesia potest statuere ali-
qua quK sint es.sentialia sacramento, etc.

Itein, quod non omnia sacramenta novie legis
consistant in verbis et rebus, sed solum quiedam,
patet. Sacramentum enim matrimonii, secundum
.suum potissimum esse, consistit in verbis exprimen-
tibus consensum de pnesenti. Sacramentum etiam
pcenitentise, prout est sacramentum novte legis, lioc
est, prout includit confessionem poenitentis et
absolutionem sacerdotis, consi.stit in solis verbis.

(a) Ha>c diflinilio, qiioad sensum tantummodo, Augustino
attriJnienda est; ac deduci potest QxQucestionihiis in Levili-
cum, q. 84. Reperitur vero, quoad verba, apud Isidoi-uni,
fi. Elj/molog., cap. 19; necnon in Decreto , cau.s. 1, q. 1,
cap. Multi; quod quidem caput collectum est partimex sen-
tentiis Gregorii {Reg. Past., part. 3, adm. 5; et 15. Mora-
lium, cap. 16), partim ex verbis ipsis Isidori (loc. cit.) et
Hieronymi (Comment. ad cap. I et 2 Malachia'). — Cfr.
Editionem Lipsiensem secundam Corporis Juris Canonici,
Lipsiffi 1879, vol. 1, pag. 387, 388.

(6) primo. — Om. Pr.

Nec requiritur in aliquo proedictorum sacramento-
rum aliqua res pra^ter verba. Igitur (a) pncdicta
sacramenta non consistunt in verbis et rebus. Et si
dicatur quod in matrimonio verba iinius conjugum
tenent locum formic, et verba alterius tenent locum
materia^; in pcenitentia verba sacerdotis absolventis
tenent locum formre, et verba poenitentis tenent
locum materiic; — non valet. Quia nos non dicimus
quin in quoliljot sacraniento sit aliquid pro forma,
et aliquid pro niateria (quamvis in matrimonio sit
diflicilc assignare Iioc, ({uia quilibet conjugum de
pari se babet ad matriinonium , et ideo verba unius
censenda sunt siciit verba alterius); sed quierimus
an omnia sacramenta novaj legis consistant in verbis
et rebus. Et conslat quod non,quaiitum ad prasdicta
duo sacrameiita : quia, cum dicitur sacramentum
constare ex verbis et rebus, res et verba sunt duo
separala, ita quod nec verba possunt accipi pro
rebus, nec res pro verbis, si illud dictum debeat
verificari; et ideo, quamvis in matrimonio et poeni-
tentia sint verba et verba (6), non esl propter hoc
dicendum quod consistant in rebus et verbis. Nec
persona? (y) concurrentes ad inatrimonium, aut ad
sacramentum poenitentia; , possunt dici res, prout
nunc loquimur; quia suscipientes sacramentum
non suiit de iiitrinseca ratione sacramenti. Et sic
patet quod non omnia sacramenta nova? legis con-
sistunt in rebus et verbis, saltem poenitentia et
matrimonium. — HaBcDurandus.

§ 3. — CONTR.\ TERTIAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Durandi. — Contra tertiam
conclusionem arguit idem Durandus (dist. i, q. 4),
probando primo (3) quod, prseter gratiam, non
debeat poni dispositio , aut ornatus causatus in
anima per sacramenta. Constat enim, inquil, quod
sine dispositione, vel ornatu quem ponis, potest
baberi gratia, ut in illis qui sanctificantur in utero,
vel in adultis qui justificantur ante susceptionem
baptismi, et in illis qui vere conteruntur ante con-
fessionem et absolutionem. Gratia etiam habita sine
illis sufficientissime ornat animam. Quare ponere
talem dispositionem, vel ornatum, videtur esse pura
adinventio, ad palliandum quod sacramenta aliquid
causant in anima : de nullo enim alio servit pne-
dicta dispositio, vel ornatus; vel dicas de quo; et
non erit facile fingere. Hic autem non includimus
cbaracterem , quia de illo fiet inferius mentio spe-
cialis.

liem. Matrimoniuin verum et ratum potest con-
trahi inter absentes, quantumcumque distantes; si
ergo per tale matrimonium conferretur contrahen-

(a) Jgitur. — Om. Pr.
(6) et verha. — Om. Pr.
(y) personx. — per se Pr.
(5) primo. — Om. Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

tibus bene dispositis gratia, qiice est a solo Deo, qui
est pra^sens omnibus, quantumcumque inter se
distantibus, qualiter tamen per verba matrimonii
prulata in Hispania potest conferri alteri conjniiiim
exsistenti in Francia aliquis ornatus, vel dispositio
ad gratiam , non apparet probabile.

Ilem. Vere contritus babet gratiam antequam
confiteatur vel absolvatur; si ergo per sacramenta-
lem absolutionem causatur aliquis ornatus in eo,
ille non*poterit esse dispositio ad gratiam, quoe pr»-
cessit, nec ad augmentum gratiai : quia (sicut dicit
se ostendisse, lib. 1 , dist. 17), forma augmentabilis
potest augeri (a) ex parte solius agentis, sine nova
dispositione subjecti; igitur nulla necessitas est
quod per sacramentum imprimatur talis dispositio,
vel ornatus; nec apparet utilitas; quare nec proba-
bilitas.

Item. Per sacramenta quDS dicuntur characterern
imprimere, non ponitur causari talis dispositio, vel
ornatus; cbaracler ergo excludit necessitatcm et
etiam congruitatem cujuscumque alterius disposi-
tionis ad gratiam. Cum ergo baptismus, confirmatio,
et ordo, dicantur imprimere characterem indelebi-
lem, sequitur, ut videtur, quod baptizatis, confir-
matis, et ordinatis recipientibus alia sacramenta,
non imprimitur per ea aliqua dispositio, vel orna-
tus; et sic illa sacramenta nihil causabunt. Et si
dicatur quod character baptismi non excludit neces-
sitatem nec congruitatem alterius dispositionis ad
gratiam absolute, sed solum respectu gratia^ bapti-
smalis; et consimiliter est de charactere confirnia-
tionis, et ordinis; — non valet : quia eadem est
gratia secundum speciem per quam in baptismo
tollitur culpa originalis, et in poenitentia culpa
actualis, et poi- quam meritorie exercemus actus ad
quos deputamur per confirmationem, et ordinem,
etalia sacramenta ; et ideo, si character tollit necessi-
tatem vel congruitatem disposilionis, vel ornatus,
respectu unius, tollit etiani respectu cujuscumque
alterius. Et sic non videtur quod sit ponenda talis
dispositio, vel ornatus. — Hiec Durandus, in
forma.

II. Argumenta Scoti. — Contra eamdem con-
clusionem arguit Scotus (4. Sentent. , dist. 1, q. 5),
probando quod nullum sacramentum, etiam in vir-
tute Dei , attingat ad characterem , vel dispositio-
nem ad gratiam, vel ornatum effective inducendum.

Primo sic. Creatura non potest agere instrumen-
taliter ad terminum creationis, secundum te; et
hoc, ut tu dicis alibi, maxime est verum de sub-
stantia corporea, cujusmodi est sacramentum. Dispo-
sitio autem prima, vel prajvia ad gratiam, qualem
ponis, est terminus creationis. Ergo, etc. Minor
probatur : quia illa dispositio est forma simpliciter

(a) augeri. — augere Pr.

supernaturalis; et qua^libet talis est teque ineduci-
bilis de potentia naturali subjecti recipientis; a^que
etiamsubjectum est in potentia obedientiali adquam-
cum(|ue talem formam.

Secundo. Quia ista dispositio, cum, secundum
te, sit necessitans respectu gratiaj quando non est
impedimentum in suscipiente, sequitur quod simul
fiant in aninia non indisposita ista dispositio et
gratia. Igitur fit in instanti, sicut et gratia. — Hoc
etiam patet^a) : Quia non est successio in inductione
alicujusforma^, nisi penes partes mobilis, velformae.
Neutrum autem est hic. Non primum : quia subje-
ctum est indivisibile. Non secundum : quia tunc
gradus form;ie non possent esse, nisi talis dispositio
continue fieret major et major; sed possibile est in
aliquo suscipiente sacramentum minimam disposi-
tionem induci, sicut et minimam gratiam infundi,
ad illam autem gratiam non requiritur nisi minima
dispositio ; non est igitur ibi successio penes gradus
secundum quos dispositio successive inducatur. —
Patet etiam tertio illa propositio : Quia instrumen-
tum non agit nisi in virtute principalis agentis;
igitur, si instrumentum potest agere in tempore ad
illam dispositionem, sequitur quod Deus agat in
tempore vel successivead eamdem. Consequens vide-
tur inconveniens : tum propter infinitatem potentiaj
agentis; tum propter summam capacitatem susci-
pientis, non habentis contrarium. — Sic ergo sup-
ponitur ex istis tribus rationibus, quod illa dispo-
sitio pra;via ad gratiam, quam tu ponis, inducatur
vel induci possit in instanti. Sacramenta autem
communiter non possunt habere actionem suam in
instanti. Probatio (6) : quia comnumiter in sacra-
mentis requiruntur multa verba; illa autem non
possunt babere esse in instanti ; igitur in tempore;
quare nec agere actione sua naturali; igitur nec
supernaturali, quia, secundum te, quando instru-
mentum habet actionem excedentem suam virtu-
tem, habet etiam actionem propriam. — Si autem
fingatur unam (y) illarum syllabarum totius ora-
tionis sacramentalis habere esse in instanti (quod
ideo fictio est, quia formalio hujus syllab* est cum
motu locali aeris, et motus non est in instanti),
adhuc non salvatur propositum. Quia : aut illa esset
prima syllaba; aut ultima; aut intermedia. Qua^-
cumque ponatur, ex quo habet actionem ad illam
dispositionem qute causatur in instanti, et nuUa
alia, .sequitur quod illa sola sufficeret, et illa sola
inter alias haberet rationem sacramenti ; quia omnes
aliai, pra^ter illam , nec instrumentaliter, nec quo-
cumque raodo agunt illam dispositionem pneviam.
Quod est inconveniens : quia, in tali oratione sacra-
mentali , non una (S) syllaba ponitur sacramentum ,

(a) Hoc etiam patet. — Om. Pr.
(6) Probatio. — Primo Pr.
(y) unam. — una Pr.
(6) non una. — tma noii illa Pr.

DISTINGTIO I. H. ET III.

QU^STIO I.

sed tota oratio. — Quod si ultra fing-as ultimam
syllabam esse sacramentiim conipletive, et liabere
actioncm quoc attiibuitur sacramento non in virlute
propria, sed in viitute onmium praicedentium, sicut
ultima gutta in virtute omnium pryccedentium
cavat lapidem, 8. Phiji^icorum (t. c. 23); — boc
nibil est. Numquam enim in laHbus ultimum com-
pletivc causat efTectum in virtute pnccedentium,
nisi quia priccedentia dereHquerunt aliquaru dispo-
sitionem praniam ad illum terminum; bce autem
syllaljLo prajcedentes, nullam talem dispositionem
derelinquunt ante ultimam; igitur, etc.

Terlio. Quia in aliquo saciamento, scilicet in
Eucbaristia, non videtur ista causalitas esse possi-
bib"s : et boc, sive loquamur de sacramento pleno,
sive Eucharistia jam consecrata; vel de ipsa conse-
cratione sacramentali, quac est via ad sacramentum.
Nain, primo modo loquendo, illa species panis non
videtur esse causa instrumentalis attingendo etle-
ctum, scilicet exsistentiam realem corporis Cbristi
hic, neque etiam abquam dispositionem ad illum
etTectum. De consecratione etiam patet quod illa
verba prolata non attingunt transsubstantiationem ,
qua2 est terininus principalis illius consecrationis;
cum illa transsubstantiatio non fiat nisi virtute Dei
infinita; quod seque vel niagis patet quain de crea-
tione, Neque attingit aliquam dispositionem proe-
viam ad illam transsubstantiationem. Quia aut illa
dispositioesset in pane, aut in corporeCbristi. Neu-
trum potest dici. Non enim in corpore Ghristi ; quia
jam non esset dispositio. Nec in pane : quia, cum
illa dispositio esset necessitas ad transsubstantiatio-
nem, in eodem instanti cum transsubstantiatione
esset; et tunc in illo instanti esset panis, quia
quando est dispositio, est ejus subjectum; sic orgo
l)anis e.sset (a) in illo eodein instanti in quo est illa
dispositio et transsubstantiatio; quod includit con-
tradictionem. — Similiter, pura fictio videtur quod
per ista verba, Hoc est corpus meum , magis alle-
retur panis quam per alia verba prolata, puta, hte
panis est panis, et hujusmodi; cum sonus non
habeat virtutem activam ad causandum realem alte-
rationem, ut aiiparet, in pane. — Potest etiam boc
argui ut prius. Quia illa verba sacramentalia babent
esse in tempore; igitur et actionem suam in tem-
pore. Illa autem dispositio ad Eucbarisliam, si fin-
gatur, non potest causari in tempore, propter ea
qu;e supra dicta sunt. — In proposito otiam est
ratio specialis quare verba con.^ecrationis liostiLe non
possunt habere actioneni respectu transsubstantia-
tionis, seu dispositionis necessariic ad illam trans-
substantiationem. Quia non prius agunt circa pas-
sum, quam tangant illud , secundum te, et secun-
dum Philosophuin, 3. Pliysicorum (t. c. 16, etc. ;
et 7. Phys., t. c. 8), de simultate agentis et passi.

(a) esset. — Om. Pr.

Nunc (y.) autem, in instanti completfc prolationis,
nondum species hujusmodi objecti veiborum tan-
gunt speciein panis; quia multiplicatio .soni non fit
nisi in tempore, secundum Philosopbum, in de
SensK et Sensato , objectione penultima. Igitur per
tempus, ])o.st ultimum instanscoinpIetLC prolationis,
nondum transsubstantiatio factaest; nec dispositio
pra}via ad ipsam. Igitur panis per tolum illud tem-
pus perinanet; quod est contra coinmunem opinio-
nem de Eucharistia.

Quario arguitur. Quia ista opinio ponit pluralita-
temsine necessitate; quod est contra doctrinam phi-
losopboruni, ut patet, 1 . Physicorum (t. c.6 et seq.,
et 56), de opinione Melissi et ejus commentatorum,
contra Anaxagoram, et 8. Physicorum (t. c. 48),
ct 3. de Anima (t. c. 45 et 60); quia natura nihil
facit frustra. Sernper enim paucitas, si sufficiat ad
salvandum apparentiam, est magis ponenda. Sed
talem dispositionem fieri universaliter in sacramen-
lis, omnino videtur superfluum; nec hujusmodi
pluralitatis videtur esse aliqua necessitas : ut patet
in Eucharistia; quia fictio purissima videtur esse
ponere aliquam disposilionem proecedentem , vel
interspecies panis, quaj fiunt sacramentum, et inter
exsistentiam corporis Chri.sti, quae est res signifi-
cata. In aliis etiam sacramentis hoc probatur. Nain
in illis quie non imprimunt characterem, nulla
necessilas videtur ponendi talem dispositionem, quoe
dicitur ornatus, secundum te ; immo boc videtur
contra communem doctrinam theologorum. In qui-
bu.scumque enim sacrainentis imprimitur dispositio
ad eflectum principalem, si, propter obicem in
suscipiente, non causatur tunc effectus finalis, ces-
sante obice, sutficit dispositio ad illum efTectum
l^rincipalem. Apparet etiam in sacramentis impri-
mentibus characterem, qiuie propter hoc sunt inite-
rabilia. Sed in licte poenitente, cessante fictione,
niliil est quod sufficiat ad eflectum verjfi poeni-
tentiic; alioquin non oporteret talem ficte confes-
sum, de eisdem peccatis iterum confiteri (6). Igitur
in tali sacramento nulla imprimitur dispositio, quic
sit dispositio necessitans ad effectum sacramenli. —
Htce Scotus, in forma.

III. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
conclusionem arguit Aureoliis(4. Sentent., dist. 1,
q. 1, art.. 1) multipliciter. Et

Primo sic. Si sacramentuin haberet talem effica-
ciam et virtutem, hoc (ieberet poni in sacramento
dignissiino, puta Eucharistiic. Sed talem eflicaciam
et virtutem impossibile est poni in sacramento
Eucharistiaj. Igitiir non oportet ponere in aliis ad
salvandum eorum dignitatein. Minor probatur. Quia
transsubstantiatio estactio incomprehensibilis intel-

(a) Niiitc. — AVc I'r.
(g) alias. — Ad Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM,

leclui crealo : pula quod aliquid Iranseal in aliud,
et nihil ponat in eo, nec maneat in se, nec annilii-
letur, hoc videtur incompreheusihile omni creato
intelleclui. Et ratio est : quia passio in secundo
modo dicendi por se, hic separatur a suhjecto, cum
tamen suhjectum in natura sua determinet silji
hanc passionem. — Dicetur forte quod istam trans-
suhstantialionem dupliciter possumus considerare :
scilicet quantum ad terminum ad quem, scihcet
corpus Cln*isti; et terminum a quo, pula suljstan-
tiam panis. Licet ergo sacramentum non haheat
elTicaciam circa terminum ad quem , hahet-tamen
circa terminum a quo; omnia autem illa miracula
sunt circa termiuum ad quem. — Contra istam
responsionem arguitur sic : Quia non intelligo quod
ista opinio velit dicere quod virtute transsuhstan-
tiationis fiat aliquid in pane, puta dispositio aliqua,
sicut aliqua mollities, vel aliqua alia qualitas, vel
respectus, quo panis aptius transeat in corpus
Christi : si enim mille tales qualitates fiant, non
propter hoc apparet panis magis aptus ad transsuh-
stantiationem in corpus Christi. Secundo, quia illa
qualitas et dispositio induceretur in pane in ultimo
instanti prolationis verhorum sacramentalium; sed
ultimo instanti prolationis verhorum, panis non est,
.sed desinit esse; et sic illa dispositio et qualitas
fieret in non ente. Sic igitur intelligo istam
responsionem : non quod sacramentalia verha (a)
sic agant in transitum panis in corpus Christi, quia
sic agerent in termino ad quem ; sed quia agunt in
panem, non positive, causando dispositionem ali-
quam in pane, sed privative, agendo in desinitionem
panis, ita quod virtute eorum desinit esse panis. Et
si opinio sic intelligatur, arguitur contra eam; et
proho quod, si sacramentalia verha (f:) agunt ad
desinitionem panis, necessario agunt ad transitum
in corpus Christi. Et arguitur sic

Primo (y). Eadem actione et motu quo quis rece-
dit a termino a quo, acceditad terminumad quem :
nam nihil aliud est recessus ah hoc, quam accessus
ad hoc; per hoc enim quod accedo ad hoc, recedo
ah hoc. Sed, per te, virtute veihorum fit recessusa
suhstantia panis. Igitur, virtute eorum, fit accessus
ad corpus Christi.

Secundo. Quia, si verha sacramentalia agunt ad
desinitionem panis, igilur actio eorum erit annihi-
lativa. Sed impossihile est quod anuihilare conve-
niatalicui creaturte. Tum etiam quia per hoc Docto-
res evadunt quod panis in transsuhstantiatione non
annihilatur, quia transsuhstantiatio non terminatur
ad non esse panis, sed ad esse corporis Christi ; quia
panis non desinit esse, sed convertitur in corpus
Christi.

Terilo. Quia desinitio esse panis, nihil aliud est
quod suhstractio influxus Dei in esse panis. Igitur
agere ad hoc, est agere ad hoc quod Deus suhtrahat
iufluxum respectu panis; et tunc, si illa virtus
polest agere ad hoc quod Deus suhtrahat influxum
respectu panis, ita et posset agere ad hoc quod suh-
traheret (a) influxum respectu alterius creaturaj.
Ergo illud sacramentuni non potest agere ad desini-
tionem panis. — Confirmatur. Quia panissic desinit
esse, quod totum esse panis, scilicet materia et
forma, desinit esse. Tunc sic : Impossihile est ali-
quam creaturam sic agere ad desinitionem alicujus.
Igitur, etc. Assumptum prohatur : quia nullum
accidens primo agit ad desinitionem sui suhjecti;
omnis autem actio creatunx? est accidens, hahens
creaturam pro suhjecto; ergo nullius creaturse actio
estprimo ad desinitionem materia^.

Quarto sic. Suppono (6) primo, quod omnis actio
creatura? est accidens. Secundo, suppono (y) quod
in transsuhstantiatione sunt duo signa : primum
est non entitas panis; secundum est entitas cor-
poris Christi. Quairo igitur de actione verhorum
sacramentalium : in quo est suhjective ? Aut in
primo signo suhstantiie ipsius panis; aut in signo
suhslantia' corporis Christi ; aut est actio sine suh-
jecto suhsistens. Non potest dici primum : quia in
illo signo est non entitas panis. Prol^atur : quia in
instanti in quo est transsuhstantiatio, primo non
est panis; quia tunc primo conversus est in corpus
Christi. Nec potest dici secundum : quia, per te,
actio procedens virtute illorum verhorum non attin-
git terminum ad quem. Relinquitur igitur tertius
modus, quod actio illa sit suhsistens; vel oportet
dicere quod talis actio est impossihilis. — Dices
quod actio illa est in suhstantia panis, quae desinit
esse : suhstantiaenim panis est in aliquo ultimo, in
toto tempore pra!cedente conversionem ; et actio est
inpane,pro instanti desinitionis,ad quod immediate
sequitur totum tempus in quopanis hahet non esse.
— Contra istam responsionem arguitur sic. Sup-
pono (S) quod panis non desinit esse per motum,
sed in instanti completse prolationis verhorum, in
quo primo est actio divina, respectu termini ad
quem. Tunc sic : Aut actio illorum verhorum est in
eodem instanti in quo est actio divina ; et tunc, cum
actio illa, per te, sit suhjective in pane, habeo quod
in eodem instanti erit ihi suhstantia panis et esse
corporis Christi. Aut actio divina et actio verhorum
est in alio et alio instanti.Et tunc: vel inter illa duo
instantia est tempus medium, et tunc cadit medium
interesse panis et esse corpoi'is Christi, ita quod est
tempus in quo nec est ihi panis nec corpus Christi ;
velinterilla duo instantia noncadittempus medium.

(z) sarramentaUa verba. — sacratnenta Pr.
(o) sacramentalia verha. — sacramenta Pr.
(y) Primo. — Om. Pr.

(a) suhtraheret. — suhtrahct Pr
(6) Suppono. — supposito Pr.
(y) suppono. — supposito Pr.
(S) Suj)pono. — supposito Pr.

DISTINCTIO I. II. ET III. — QUAISTIO I.

et sic erunt duo instantia immediata. Ij,alur oportet
dicere quod actio illorum verborum sit in instanti
in quo est actio divina circa corpus Christi , et per
consequens quando panis primo non e.st; et sic iion
est subjective in pane. Igitur vel est subjective in
termino ad quem, scilicet in corpore Christi ; vel est
subsistens. Utrumque autem est impo.ssibile. Sic
ij^ilur patet quod in sacramento Eucharistia^ non
potest esse aliqua aclivitas respectu cujuscumque
dispositionisin pane; necrespectudesinitiunis panis;
nec respectu termini ad quem, quia tunc actio crea-
turoc hal)eret in termino ad quem multa miracula,
quK sunt po.ssibilia soli divinie virtuti.

Secundo principaliter arguit sic (ibid., ait. 2) :
Ad salvandum veram efficaciam sacramentorum
respectu gratiae et sanctificationis quam attribuunt
eis sancti, non oportet ponere talem virtutem inha?-
rentem , per quam attingant ad aliquam dispositio-
nem pr^cviam ad gratiam, pula characterem , vel
ornatum. Igitur conclusio falsa. Con.sequentia tenet.
Sed assumptum probatur. Quia illi de alia opinione
ita bene salvant efficaciam et activitatem sacramen-
torum, sicut tu. Quod probatur duplici ratione.
Prima est : Quia quando duse disposiliones ita se
habent ad aliquam formam, sic quod una uon esl
magis dispositio vel necessitas ex natura rci quani
alia, immo neutra e.st dispositio ex natura rei , sed
utraque est dispositio tantummodo per voluntatem
agentis, a^que bene salvat causalitatem dispositivam
qui ponit quod inducitur tantum per .secundam
dispositionem, sicut ille qui ponit quod inducitur
per primam. Probatio istius est : Nam , per te, cau-
salitas sacramentorum non est nisi dispositiva, per
hoc quod inducunt dispositionem ad gratiam. Si
igitur hoc quod tu ponis, noik est magis dispositio
ex natura rei quam illud quod ponitur ab aliis, sed
utrumqueest dispositioquia placet principali agenti,
sequitur quod ita bene agit aliquid inducendo aliam
dispositionem, quiecumque sit illa, sicut agit iudu-
cens praiviam dispositionem, quam tu ponis. Sed
character, vel ornatus, qui, per te, ponilur di.spo-
sitio ad gratiam in anima, non est magis dispositio
vel necessitas ex natuivi rei, quam sit illa extriuseca
operatio naturalis sacramenti, pula ablutio, vel ali-
quid hujusmodi; immo utrumcjue est dispositio,
quia placet divinse voluntati; et seque bene placet
divinie voluntati quod sola ablutio sit dispo.silio,
sicut ponunt alii, sicut characler, vol ornatus,
quem (a) tu ponis. Ergo non magis tua positio sal-
vat efficaciam sacramentorum, quam illi qui ponunt
in .saciamentis tantum naturalem oi)eratiouem exte-
riorem. Major nota est. Minor probalur, scilicet
quod cbaracter non est magis disi^ositio ad gratiam
exnatura rei, quam sit naturalis operatio extrinseca
sacramentorum. Pri??io : quia, dato opposito, sequi-

{«) quem. — quam Pr.

tur quod habens summam gratiam, deberet habere
summum characterem. Probatur : Quia habens
formam aliquam in summo, nece.ssario habet dispo-
sitionem quienecessitatad illam formam, in summo;
verbi gratia, babens formam ignis in summo, liahet
dispo.sitionem quiC ad illam necessitat, iu summo.
Sed consequens est falsum : quia in Christo fuit
gratia in summo, quia non est ei datus Spiritus ad
meusuram; et tanien Christns non habuit cbaracte-
rem ; quia character est spiritualis potestasa Chi'isto
derivata (a), ha}c autem potestas spiritualis non est
in Christo. — Secundo ad idem : Quando aliquid
est dispositio ex natura rei , ubicumque est forma,
ibi est dispositio. Si igitur character esset dispositio
ad graliam ex natura rei, tunc esset character in
quocumque e.sset gratia. Sed consequens est falsum :
quia in antiquis patribus, puta Abraham et aliis,
non e.st dubium quin fuit gratia; et tamen in eis
uullus ponilur ornatus, aut character. — Tevtio ad
idem : Quia gratia priccedit characterem. Nulla
autem forma prBecedit suam dispositionem. Assum-
ptuni patet : Quia in catechumeno (S) adulto con-
trito est gratia; et tamen non est character, nisi
postquam est baptizatus. Tum quia communiter
tenetur quod ex contritione cordis dimitlitur (y)
culpa; ergo tunc datur gratia, quia de facto nuUus
est sine culpa, nisi sit in gratia; et tamen character
non datur ei ex sola contritione, .sed post susceptio-
nem sacramenti. — Quarto ad idem : ^Eque imme-
diate anima e.st suscepliva gratia2, sicut gloria?. Sed
aninia .secundum solam essentiam suam est susce-
ptiva gloria^; secundum Augustinum (14. de Trmi-
tate, cap. 8), eo enim anima est capax (5) beatitu-
dinis, quo est imago Trinitatis. Ergo similiter,
secundum suam subslantiam est capax gratiffi, —
Confirmatur. Quia quamdiu manet dispositio quae
e.st necessitans (e) ad formam, manet foi'ma. Sed
non tamdiu manet gratia, quamdiu manet character.
Patet de malo sacerdote, quo cadente in peccatum
mortale, manet character, non tamen manet gratia.
Sic igitur apparet quod character non est dispositio
ad gratiam, nisi sola divina voluntate, quia placet
Deo. Sed Lcque bene .sola ablutio, vel quajcumque
alia operatio naturalis sacramenti, potest esse dispo-
sitio : ut puta, si placeret Deo quod cuicunique fue-
rit talis operatio applicata, detur gratia. Igitur non
magis sacramenta erunt causa dispositiva gratiai,
per hoc quod fuerint activa re.spectu characteris,
quam per hoc quod habent proprias operationes
naturales.

(a) derivata. — determinala Pr.

(6) catecliunieno. — catecliizato Pr.

(y) dunillitur. — diminuatur Pr.

(S) Verba Augustini sunt : Eo quippe ipso imatjo ejus est,
quo ejus capa.cest, ejusque particcps esse potest; quod tam
magnuni bonum, nisi per hoc quod imago ejus est, non
potesl.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Secunda ratio pro principali assumpto est talis :
Ille modus qui salvat efficaciam sacramentorum
cum plui'ibus pactis et pluribus inconvenientil)US,
nou salvat ueque bene efficaciam sacramentorum
sicut ille modus qui salvat cum paucioribus pacti.s
et nullis inconvenientibus. Sed ponentes sacramenta
agere tales cbaracteres et ornatus procvios ad gra-
tiam per virtutes infusas, ponunt plura et superflua
pacta. Quod probatur. Nam ad minus oportet quod
ponant quatuor pacta. Primum est de infusione
virtutis : puta quod Deus, accedente verbo ad ele-
mentum, pepigerit infundere hujusmodi virtutem.
Secundum pactum est in electione : nam, si sacer-
dos babeat tres hostias coram se, et proferat verba
sacramentalia, dii'igendo actionem suam ad uiiam
illarum, illa sola convertitur in corpus Ghi isti ; ergo
oportet quod hic sit novum paclum, ut Deus pepi-
gerit quod virtiis quam infundit verbis, non agat
nisi in illud ad quod diiigitur intentio proferentis.
Tertium pactum est in exspectatione : nam in sacra-
rnento baptismi, quod integratur ex ablutione et
verl)o, non (a) oportet quod idem instans sit finis
ablutionis et prolationis verborum; igitur, si j^rius
finiantur verba quam ablutio, oportet quod Deus
|)epigerit quod exspectabitquousque sitfacta ablutio
et finita; vel, si prius sacerdos ablueret puerum
quam verba finiantur, si, finita ablutione, puer
habet characterem, igitur nihil faciunt ulterius
verba illa; si vero non(kim habet characterem et
gratiam Christi, igilur Deus exspectat, ita quod
pepigit quod non dabit gratiam, quousque verba
finiantur. Quartum pactuni est, quia Deus pepigit
quod habenti characterem dabit gratiam; quod
pactum aliud est a pricdictis. Iste modus siiniliter
ponit multa inconvenientia, qua; superius sunt
adducta. — Confirmatur. Quia aut illa verba cau-
saiit characterem ad prolationem ultimDe syllakf,
aut per omnes simul. Non secundum : quia impos-
sibile est quod omnes syllabai simul proferantur;
nihil autem causat quando non est. Nec primum
potest dari : quia tunc primse fuerunt superfluoe,
nec fuerunt dignaj; et si non per primam, eadem
ratione nec per ultimam. Quod si dicas quod per
ultimam, in virtute prijecedentium, jam venis ad
aliud pactum; quia oportet te dicere quod sic est,
quia Deus sic statuit. Cur igitur Deus non posset
sic statuere, quod cui fuerit applicata exterior ablu-
tio, immediate conferat ei gratiam? — Confirmatur
adhuc. Quia non apparet, si ponatur talis virtus in
verbis, ubi sit subjective. Non enim in voce, aut
sono : quia est qusedam qualitas; qualitas autem
non est subjectum qualitatis. Nec in aere fracto, vel
gutture, aut toto spatio; quia oinnia ista sonant in
quamdam iuconvenientiam. Non igitur ista sacra-

(«) enhn. — Ad. Pr.

menta plus faciunt per virtutem infusam, quam per
solam ablutionem oxteriorem.

Tertio principaliter arguit (ibid., art. 3), pro-
bando' quod dislinctio facta de causa principali et
in!?trumentali non juvet. Quia instrumenta non
aliter agunt, nisi quia recipiunt primum eflectum
ipsius agentis principalis, qui non est alius quam
motus localis; nec habentaliquam virtutem impres-
sam a principali agente, sed solum motum localem.
Ponere autem sacramenta illo modo agere, est
inconveniens. Assumjjtum probatur. Quia sicut est
in aliis motibus, sic, suo modo, in motu locali. Sed
in aliis motibus, puta in raotu ad formam, agens
active expellit formam perse, et per suum princi-
pium intrinsecum; forma autem inducta ab agente,
non expellit illain formam active, sed actio agentis
terminatur ad inductionem albedinis, qua inducta,
propter incompossibilitatem, sequitur non esse nigre-
dinis; quod quidem est ab agente elTective, forma-
liter vero ab ipsa albedine. Ergo sic est in motu
locali, quod per illud quod movetur ad uhi non
expellitur aliud corpus active, sed tantum propter
incompossibilitatem subjeclivam , qua impossibile
est euindem situm numero esse in duabus dimen-
sionibus; active autem expellitur per movens tale
mobile. Imaginandum est ergo (a) quod in omni
actione artis per instrumentum, primus eflectus
agentis est motus localis ordinatus ad ulteriorem
eflectum ; iste autem motus localis recipitur in
instrumento, per quem acquiritur instrumento ali-
quis situs, et ex consequenti excluditur ab eodem
situ aliud corpus, eodem modo quo, acquisita aliqua
forma alicui subjecto, ex consequenti fit exclusio
effectus formalis alterius formai ab illo subjecto ; et
sic, per hoc, in corpore lit alius et alius situs; et,
per consequens, alia et alia figura, quia alietas
figurai sequitur ad alietatem situs partium (quia
fiL;ura non est aliud quam terminatio quantitatis,
terminatio vero variatur ad variationem situalem
partium quantitatis); et quia partes variant situm
active ab agente, ex quadam autem repugnantia et
incompossibilitate subjectiva ab instrumento quod
primo recipit motum localem ab agente, ideo alia et
alia variatio situs partium exigit aliud et aliud
instrumentum. Cum ergo sacramenta non a^ant
sicut instrumenta artificialia (per hoc quod recipiunt
motum localem, et causant ex quadam incoinpossi-
bilitate alium et alium sitiim), nec per modum
instrumentorum naturalium (nam talia non sunt
aliud quam qualitates complexionales, facientes con-
similesqualitates, ad quas necessario sequitur forma
substanlialis; non sic autem potest poni de sacra-
mentis), sequitur quod improprie dictum est quod
agant ad gratiam instrumentaliter; sed, si agant,
hoc est applicando activa passivis. — Ha;c Aureolus,

(a) ergo. — enim Pr.

DISTINGTIO I. II. ET 111- - QU^^STIO I.

in forma, contra lertiam et aliqualiter contra quar-
tam conclusiones.

§ 4. — GONTnA QUAIITAM CONGLUSIONEM

I. Argumenta Durandi. — Contra (juartam
arguit Duraiuliis (clist. 1, q. 4), i^robaudo

Prlmo («), quod nec in rebus, nec in verbissacra-
mentalilnis, sit ponenda aliqua virtus spiritualis, a
Deo influxa, quic causet insti-iuuentalilor dispositio-
nem vel ornatum in anima. Quod euim, iuquit, in
rebus spiritualibus, sicut est anima ratioualis cum
suis potentiis separabilibus, possit esse dispositio
spiritualis, consonum est rationi. Sed quod in roluis
pure corporalibus, qualos sunt res sacramentales,
possit essc virtus seu qualitas spiritualis, non vide-
tur consonum rationi. Non enim quodlibet accidens
natum est esse in quolibet subjecto, sed determina-
tum in determinato : actus ouim activorum suut in
patiente disposito. Subjectum autem receplivum
virtutis spiritualis, non est res corporalis; sicut
subjectum susceptivum accidentis corporalis, non
est res spiritualis. Unde, sicut angelus nou potest
esse subjectum quantitatis corporalis, vel coloris;
sic res corporales (6), sicut sunt res sacramentales,
non sunt susceptiva^ activitatis seu virtutis spiri-
tualis.

Ad boc dicuntquidam, quod, licet res spiritualis,
ut angelus, non possit (y) esse subjectum quanti-
tatis, vel albedinis, vel alteriusquaUtatis corporalis,
denomiuatur tamen a conditione corporali, ratioue
elTectus quem lacit in corpore : dicimus euim ange-
lum esse in loco, ratione efleclus quem facit circa
corpus exsistens iu loco. Et similiter, ut dicunt,
quamvis virtus qua? est in sacramento, non sit spi-
ritualis per essentiam , nec ratioue subjecti, potest
tameu dici spiritualis, ratiouo eflectus quem facit
in anima, quaj est spiritualis; sicut etiam herba
dicitur sana, ratione sanitatis quam facit. — Sed
boc non valet : quia rationi ])ene cousonat quod
corpus agat iu corpus, et spiritus in corpus, et quod
denominentur ab effectu quein faciunt; sed iion
consonat rationi quod corpus agat in spiritum; nec,
per consequens, babet ibi locum donominatio ab
efiectu.

Sceundo arguit. Quia, qua ratione esset aliqua
virtus in verbis, eadem ralione esset in aliis rebus
sacramentalibus, et in minislro; quia hoec omnia
sunt de necessitate sacramenti. Sed hoc non potest
esse, ut probatur. Jgitur, elc. Probatio minoris :
Quia, si in quohbet prccdictorum sit aliqua virtus,
tunc multipHcabuutur virtutes, secundum nudtipli-
cationem eorum. Hoc aulem non videtur couve-

(a) Prinio. — Om. Pr.
(6) non sunt. — Ad. Pr.
(y) possit. — possel Pr.

niens. Quia, in genere causic efficientis, pba^a non
occuniiut immediate ad unum efiectum, nisi pro-
pter imperfectionem cujuslibet eorurn; supplent
enim omnia vicem unius perfecti ageutis. Si ergo
sunt phnes virtutes, secundum phuaHtatem eorum
qu;o concurruiit ad necessitatem sacramenti, sequi-
tur (luod quichbet sit imperfecta et de se insufficiens
ad producendum efl^ectum sacramenti; et sic Deus
daret phires virtutes rebus .sacramentahbus, quia
non pos.set e.sse uuica qutc tolum produceret; quod
est ficlilium; vel, si posset es.se ahqua una talis,
mehus esset quod iha daretur sacramentis, quam
quod ahaa imperfectaj multiphcareutur.

Terlio arguitur sic, quod nec in ipsis verl)is vide-
turesse tahs virtus. Quia, cum oratio sit quantitas
discreta, impossibile est unam virtutem numero
es.se in tota oratione. Oportet igitur quod vel sint
lot virtules quot suut syhabio iu oralione, vel quod
solum iu uUiuia syhalja sit virtus iha. Nou potest
chci quod in (juahbet syhaba sit speciahs virtus.
Quia, cum sacramenta non habeant eflicaciam suam
nisi in uUimo iustauti quo vei'ba compleiUur, ante
quod instans pnecedeutes syUabic desierunt csse,
et, per consequens, virtutes exsistentes in eis, sequi-
tur quod iUie virtutes nibil faciunt ad eflectum
sacrameuti : nec in induceudo ipsum, quia lunc
non sunt; uec in disponendo (sicut dicitur de gultis
pnccedeutibus cavationem lapidis, quye disponunt
ad iUud quod uUima perficit), quia ante characte-
rem, vel ornatum quem sacramenta efficiunt, nuUa
disj)ositio })r;ccedit in anima, qu« fiat per .sacra-
menta. Item, uec tahs virtus est .sohuu in ultima
syUal)a : quia, per eamdern rationem, virtus quae
est iii aqua baptismi, esset solum iii ultima parte
aqu;c quie tangit corpus baptizati; quod satis assi-
niilatur fictitio.

Quarlo arguitur sic : Nullum iustrumentum
agit in virtute alterius circa aliquam materiam, nisi
exercendo circa eamdem suain i)ro[)riam actiouem :
licet enim Deus po.s.set immcdiale facere loclum,
si tamen faciat mediante dolabra ut instrumento,
necesse est quod dolabra suam propriam actionem
exerceat circa materiam de qua fit lectus. Sed res
sacramentales, cum siut corporales, suam propriam
aclioneui nou possuut habere circa animam, in qua
recipilur eflectus sacramenti, ut probat Augu.stinus,
6. Miisicx (cap. 5). Igitur impossibile est quod res
sacrameutales agant aliquid in anima uoslra in vir-
tule aUcrius.

Ad hoc i-espondent aliqui, quod res sacramen-
tales agunt de se circa lotum compositum : sicut
acpia baptismi corpus animatum abluit, ot oleum
uiigit; ct, per consequens, a«;unt iu quamlibot par-
tem; propter quod, ut instrumentum Dei (a), pos-
sunt agere in animam, qunc est pars totius compo-

I (a) Dei. — dici Pr.

LlBRl IV. SENTENTIARUM

siti. — Sed istud non valet. Quia illud quod agit
in totum compositum, non potest agere in quam-
libet partem, nisi quantum ad id in quo partes siln
invicem communicant in composito; quia actio et
passio communis requirunt aliquam causam com-
munem. Sed anima, ut est susceptiva gratioe, vel
characteris, vel alterius dispositionis causatre per
sacramentum, in nullo communicat cum corpore,
quantum ad aliquam conditionem pertinentem ad
compositum. Igitur res sacramentalis quai agit in
totum compositum, non propter lioc agit in animam
ut est susceptiva gratiix! vel alterius spiritualis
effectus. Et sic idem quod prius.

Quinto arguit contra illud quod dicitur, quod
omne instrumentum, dum movetur a principali
agente, recipit ab eo aliquam virtutem. Adverten-
dum est, inquit, quod instrumentum vocatur ali-
quid dupliciter. Uno viodo , id quod non agit nisi
motum localiter; sicut est instrumentum artis, ut
dolabra, vel securis, respectu artificis. Et in talil)us
recipitur proprie nomen instrumenti. Et tale instru-
mentum non agit nisi motum, et per virtutem
receptam a principali agente; vocando virtutem
receptam motum localem in eo causatum, et non
aliquid aliud ; quia per motum localem nulla forma
fit in mobili, ut dicitur, 8. Physicorum (t. c. 59);
ipse tamen motus localis potest dici virtus, quia
motus localis unius est ratio movendi aliud, sicut
motus localis baculi est causa motus localis lapidis
vel aeris. Et quia pura forma artificialis , ut est
forma domus, vel scamni, potest acquiri per solum
motum localem , cum non sit aliud quam ordo vel
compositio, in talibus instrumentum agit motum
localiter, et per virtutem receptam, quoe est ipsemet
motus localis; nec est quserenda alia, ratione jam
dicta. Yirtus autem quse est motus localis, vel per
talem motum acquisita, non est sacramentis a Deo
influxa; quia omnis motus localis qui est in rebus
sacramentalibus, fit praecise a virtute pure naturali
ipsius ministri. Alio modo capilur instrumentum
minus proprie, pro agente secundario : sive con-
juncto, sicut calor naturalis dicitur instrumentum
animse, et omnis qualitas activa naturalis dicitur
esse instrumentum formse substantialis ; sive .sepa-
rato, sicut agentia naturalla inferiora dicuntur
instrumenta superiorum agentium, a quibusbabent
formas suas et virtutes operandi. Instrumentum
autem conjunctum, ut calor anima?, non movetur
localiter a principali agente, ut de se patet. Nec
recipit ab eo aliquam virtutem : quia, eadem
ratione, virtus illa reciperet quamdam aliam ad hoc
ut attingeret ad eductionem formai substantialis,
cum ipsa sit accidens sicut et prima, nec agat ultra
.suam speciem nisi virtute alterius; et sic esset pro-
cessus in infinitum in virtutibus receptis; quod est
inconveniens. Dicitur igitur istud instrumentum
agere in virtute alterius, quatenus est ei conjun-

ctum ; et actio ejus ordinatur sub actione principalis
agentis, ut disponens. Instrumentum autem separa-
tum, quod est sccundarium agens, recipit a princi-
pali agente formam et virtutem operandi. Non
tamen oportetquod, quando agit de novo, recipiat
novam virtutem ; sed agit per virtutem prius rece-
ptam, secundum cursum naturw. Et per hoc non
potest dici quod res sacramentalesrecipiant aliquam
virtutem a Deo, quando applicantur ad usum. Non
tamen est negandum quin Deus possit eis aliquam
virtutem influere, illam dumtaxat cujus a natura
sunt capaces; sed nulla necessitas aut congruitas
apparet quod ila sit de facto.

Sexto arguit sic : Sacramenta novai legisdicuntur
esse signa et causai. Et quod sint signa , non habet
calumniam ; sed de causalitate, et modo causalitatis,
dubitatur. Arguitur igitur (a) sic : Sicut rebus
sacramentalibus competit ratio signi, sic et ratio
causai, et non plus. Sed res sacramentales non sunt
signa gratioe, nisi ex pactione, ordinatione, seu
institutione. Ergo non sunt causa gratia^, nisi ex
pactione, et ordinatione, et institutione divina (6);
et non per aliquam virtutem eis inhrerentem, vel
in eis exsistentem.

Septuno sic : Secundum omnes, circumcisio in
veteri lege conferebat gratiam. Sed hoc fuit solum
ex quadam pactione divina^ ordinationis, sicut
liabetur, Gcnes. 17 (v. 10) : Hocest pactnm meum
quod observabitis, circumcidetiir in vobis omne
masculinuui. Et ibidem (v. 14) : Masculus cujus
caro prxputii circumcisa non fuerit , delebitur
anima ejus de populo suo; quia pactum meum
irritum fecit. Et similiter videtur quod in aliis
sacramentis non conferatur gratia, nisi ex pactione
divina. — Gonfirmatur per Bedam, qui dicit in
Homilia de Circumcisione Domini , quod idem
salutiferx curatio7iis auxilium , circunicisio, in
lege , contra originalis peccati vulnus, agebat,
quod nunc baptismus agere, revelatx gratix
tempore, consuevit. Ecce quod etiam similem actio-
nem attribuit circumcisioni et baptismo. Si ergo
circumcisio nihil agebat nisi ex pacto, et ut causa
sine qua non, sequitur quod nec baptismus, nec
alia.sacramenta.

Octavo sic : Sicut se habet lex vetus ad legem
novam, sic sacramenta novte legis ad sacramenta
veteris legis. Sed lex vetus sic se habet ad novam
legem, quod ilkidquod promittebatur in lege veteri,
solvitur in nova, non per legem, sed a Deo in lege.
Igitur similiter est in sacramentis, quod gratia in
sacramentis veteris legis promissa, vel figurata,
exhibetur in sacramentis nova; l^gis, non quidem
per ipsa, sed a Deo in ipsis. Et in hoc sufficienter
excellunt sacramenta novtc legis sacramenta veteris

(a) primo. — Ad. Pr.

(6) a verbo Ergo usque ad divina, om. Pr.

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU^STIO I.

legis, sicut lex nova legem veterem ; nec est quac-
renda major excellentia, quia ista sufficit.

Nono. Quia ratio in qua videtur polissime fun-
dari contraiia opiuio, est quia caum sine qua non,
si nihil faciat ad eflectum, inducendo, disponcndo,
v§l meliorando, quantuni ad rationeni causandi,
nihil hahet supra causas per accidens; sicut alhedo
domificatoris non est causa domus, nisi per acci-
dens. Nec pactio dat aliijuid de ratione causLC, sed
solum de ratione signi , ut patet in exemplo de
denario phimheo. Quod aulem est per accidens,
omiltitur ah arte, nec ponitur iu diffinitione, ut
dicitur in 6. Metaphysicx (t. c. 4 et seq.). Unde
videtur quod, si sacramenta non essent nisi causa
sine qua non, in diffinitione sacramenti non pone-
retur ista causalitas; nec sancti fnis.sent ita soHiciti
ponere istam causalitatem in diffinitione sacramenti.
— Sed hoc non valet. Quia nullus sanctus posuit in
diffinitione sacramenti, quod esset causa gratiai, sed
solum Magister Sentent., qui accepit ah Augustinn,
ex secundo lihro Augustini de Doctrinachristiana,
quod sacramentum est invisibilis gratiic visibilis
forma; et addidit de suo illud (juod sequitur, sci-
licet iit ejus imaginem gerat, et causa exsistat.
Nullus autem potesl melius exponere Magistrum,
quahi ip.se semetipsum. Ipse aulem ex})onit seipsum
in littera, dicens quod lioino non qu;erit salutem in
sacramentis, quasi ah eis, sed per illa a Deo. Nec
videtur valere illud quod ali(jui dicunt quod in illis
verhis Magistri , h;ec proeposilio a denotat [)rinci-
pale agens, sed Iutoc pra?posilio j:;er denotat causam
instrumentalem. Quia talis causa instrumentalis
accipienda est de causa sine qua non, secundum
descriptionern heati Augustini (a), dicentis quod
sacramentum est in quo, sub tegumento rerum
visibilium , divinu virlus scduloii nostram secre-
tius operatur. — Quod autem additur, cjuod illud
quod est per accidens, dimittitur ah arte, nec dehet
poni in diffinitione vel descri})lioue; — dicendum
est quod dupliciter est accidens. Unum, accidens
per accidens, quod est separahile, et nihil penilus
facit, nec ad operafionem rei , nec ad ojus uotifica-
tionem , sicut est de alhediue respeclu ledificatoris;
de quo accidenle procedit argumenluni. Aliud est
accidens proprium : vel ex natura rei, sicut risihile
est proj^rium hoinini; vel ex ordinalione humana,
sicut denarius plumheus accipit rationem signi et
causx si)ie qua non resjiectu eleemosynie regis; vel
ex ordinatione divina, sicut res naturales accipiunt
rationem signi ct causx sinc qua non resj)eclu
grati;c. Et tale accidens multum facit ad notifica-
tionem rei. Et ideo dehet poni in descrij)tione noli-
ficante rem, pra^cipue (juantum ad quid nominis,
sicut est de.scriptio sacramenti.

Decimo. Quia auctoritas Augu.stini (tract. 80 iu

Johan.), vel Bedie (cap. 10 in Lucam ), in qua fun-
datur contraria opinio, non juvat. — Non quideni
Augustini. Quia non estejus intentio, quod in aqiia
haptismi sit aliqua virtus inha^rens ei, sed quod il)i
est sola virlus divina assistens, sicut ij).se dicit in
notificatione sacramenti, dicens quod sacramenlum
cst in quo , sub tegumento rerum sensibilium,
virtus divina salutem nostram secretius operatur.
Unde verha sua sunt ista : Unde est hxc tanta vis
aqux, utcorpustangat,et cor abluat,nisi facienle
verbo; non quia dicitur, sed quia credilur? Ecce
quod non dicit aliquam virtutein esse in aqua, nisi
quam facit fides verhi quo haptismus conferlur, Ikjc
est, fides qua credimus Patrem et Filium et Spiri-
tum Sanctuin , in cujus invocatione confertur hapti-
smus, remiltere peccala in haptismo. Et sic dicitur
esse virtus in aqua per verhum , quia vere credimus
quod virtus Patris el Filii et Spiritus Sancti invo-
cata per verhum , sanctificat haptizatum in aqua.
Nec ojwrtet imponere aliam virtutem inhajrentem.
Nec unquam hoc intellexit Augustinus. — Iteni
auctoritas Bedce non juvat; quia est contra tenentes
aliam opinionem. Dicunt enim quod illa virtus est
a Deo sicut a principali agente, et a passione Christi
sicut a causa meritoria, et ex fide Ecclesiae sicut ex
continuante instrumentum princijDali agenti; sed
caro Christi, vel ejus contactus, neutrum pra^dicto-
rum est; igitur ex contactu cum aquis, in suo
haptismo, nulla vis data est aquis. Item, si ex tactu
carnis Chrisli e.sset data aliqua vis aquis, esset data
tunc, et illis aquis quas caro Christi tetigit; et tunc
ilkie aquai hahuissent in se talem virtutem ; quod
iterum est contra eos; quia dicunt quod illa virtus
non est in sacranientis, nisi quando applicantur
per nsum ad illum qui recipit sacramentum. Et ideo
(licendum e.st quod Beda non intelligit quod aliqua
virtus inhKserit aquis ex contactu carnis Christi :
cum ipse expresse dicat qnod idem agehat circum-
cisio, quod nunc agit haptismus; et lamen nuUus
tenet quod circumcisio haheret aliqnam virtutem
inhserentem. Sed intelligit quod haptismus Chrisli,
in quo caro Christi aquam tetigit, fuit signnm et
repra!.sentatio quod per Christum effective, inquan-
tum Deus, et meritorie, iiKjuanlum homo, hapti-
smus per ipsum iustitutus, esset sacramentum rege-
nerationis spiritualis, qutv fit per aquam suh pra3-
scripta forina vorhorum tanquam per sacramentum,
et jier soluni Deum tan(juam percausam immediate
efficientem quidquid ad spiritualem regenerationem
pertinet. Et istud satis insinuatur, Johan. 3, uhi
Christus, loquens de haptismo, dicit (v. 5) : Nisi
quis renatus fuerit ex aqua ct Spiritu Sancto,
non potest intrare in (a) regnum Dei; ubi, post-
quam fecit mentionem de aqua haplismi , nomine
aquae, postea totam ojus efficaciam attrihuit Sj)irilui

(a) Cfr. biipia, pag. 5, col. 1 , not. a.

(a) I». — Om. Pr.

LIBRI lY. SENTENTIARUM

Sancto, et nullamaquoc, dicens (v. 0) : Qiiod natum
est ex carne, caro est; et quod natum est cx S^n-
ritu, spiritus est. — Hsec Durandus, in forma.

II. Argumenta Scoti. — Contra eamdem con-
clusionem arguit Scolu.s (dist. i , q. 5), prol)ando quod
nulla virtus supernaturalis sit in sacramento.

Primo sic : Quia, si illa virtus supernaturalis, est
in sacramento : aut est ibi indivisibiliter; aut divi-
sibiliter (id est : tota in totoet in qualil)et parte; aut
tota in toto, et pars in parte). Non primo modo :
quia inter omnes formas perficientes materiam cor-
poralem, sola intellectiva ponitur talis. Nec secundo
modo : quia tunc extenderetur per accidens in sub-
jecto; quod est contra rationem virtutis spiritualis.

Secundo. Quia in sacramentis requiruntur multa
verba. Vel ergo in qualibet syllaba esset eadem vir-
tus omnino; vel in alia et alia syllaba esset alia et
alia virtus. Si primo modo, tunc oportet dicere quod
idem accidens migraret, et remaneret postquam
subjectum desinit. Si secundo modo, sequitur quod
sacramentum consistens in tota oratione, non babe-
ret aliquam virtutem unam. Et si dicas quod babet
aliquam virtulem aggregatam ex multis virlutibus
partium, — boc non valet. Quia non esset dare quce
istarum esset principium causandi illum effectum
spiritualem in anima. Nec videtur probabile quod
sacramentum unum formaliter, cum bujus formalis
ratio sit ex ratione virtutis supernaturalis (a), babeat
tot virtutes supernaturales aggregatas.

Terlio. QuaM"o : ({uando istavirtus supcrnaturalis
causatur in isto sensibili perlinente ad sacramen-
tum? Aut enim ante applicationem ejus ad actum,
sive usum ; aut in ipsa applicatione. Si ante, igitur
ejus causatio (6) est pure miraculosa : quia est per
actum divinum, et non per aliquam pactionem per-
petuam cum Ecclesia; nam non sequitur ad aliquid
jiropter quod possit dici quasi consequens natura-
liter, sine miraculo, sicut est de animatione homi-
nis. Si vero causetur in applicatione ad usum,
sequitur inconveniens. Nullum enim instrumentum
ideo est formaliter aptum ad usum quia aliquis
utitur eo ut instrumento. Patet inductione, et
ratione : nam idoneitas instrumenti pnecedit natu-
raliler usum instrumenti, ut instrumentum est.
Igitur non quia immergo puerum, sive utor aliquo
sensibili ad actum sacramenti , ideo recipit illam
virtutem spiritualem. Non est ergo dare quando
recipiat.

Qiiarlo. Quia bic ponitur pluralitas sine necessi-
tate. Non enim patet necessitas talis virlutis, quai
fingitur in sacramento. Neque secundum rationem
naturalem ; manifestum est. Neque secundum fidem :
quia, sicut, sequendo rationem naturalem, non sunt

(a) hujiis fornialis ratio sit c.,v ralione virlntis superna-
turalis. — hnjusmodi formalis ratio fit e.v ralione Pr.
(6) causatio. — creatio Pr.

ponenda plura, nisi quae ratio naturalis concludit,
ita, sequendo fidem , non sunt plura ponenda quam
veritas fidei requirat; veritas autem fidei non requi-
rit ponere talem virtutem supernaturalem in aqua,
vel in verbis; nec aliqua ratio cogit ad bujusmodi
pluralitatem, proesertim quia, si poneretur talis vir-
tus, ipsa non causaretur («) regulariter nisi ex
pactione divina cum Ecclesia. Et ita, sinc tot super-
fiuis, in aqua et anima intermediis, potest salvari
quod pactio divina sit immediata causa respectu
effectus conferendi recipienti sacramenta.

Quinto. Quiaexempla quai adducuntur de virtute
recepta in instrumento, non concludunt.

Non quidem illud exemplum de sensibili ser-
mone : nam accipit manifeste falsum. Nam sermo
audibilis non babet formaliter in se aliquam inten-
tionem animie. Quod probatur : quia sermo non
impositus ad significandum, nullam talem formam
babet in se (patet onniibus); per impositionem
autem non recipit aliquam absolutam formam, nec
relationcm, nisi forte rationis. — Hoc (6) etiam
probatur aliter : quia, eodem exsistente agente prin-
cipali, et instrumento sufficiente, sequitur eadem
actio; sed, si latinus proferat verba latina grseco,
idem est agens principale et instrumentum, quod
esset si loqueretur alicui latino, et tamen effectus
non sequitur, quia nullus conceptus causatur in
grseco audiente; igitur sermo non erat instrumen-
tum ex se sufficiens ad causandum anim» conce-
ptum in audiente. Fallit ergo exemplum pro tanto,
(|uia sermo audibilis est signum remotum respectu
conceptus : ita quod, facta immutatione sensus ab
ipso sermone, et ulterius, intellecta natura ejus (y),
iu(|uantum talis natura est, intellectus cognoscens
ipsum esse imposilum ad significandum talem natu-
ram, ex coUatione ejus ad illud aliud, intelligit
illud aliud; non ita quod sermo per ali(piam for-
mam causet conceptum de ali(jua re; sed ejus con-
ceptus e.st praevius ad conceptum de re, qui (o) cau-
satur per propriam speciem rei, vel phantasma in
anima. Quod patet : quia quantumcumque sermo
proferretur, si audiens non haberet in se speciem rei
prolatie, non causaretur in eo conceptus de illa re.
Unde [)er voces non intelligimus res, nisi quarum
species habemus ; sed quod eas actualiter considere-
mus, hoc est j^ropter collationem signi adsignatum.

Item, exemplum de instrumento arlificis non
concludit. Yalde enim impossibile videtur quod ali-
(pia forma spiritualis toties causaretur in serra,
quoties moveretur ab artifice, et toties desinat esse,
quoties desinit actu moveri.

Item, exemplum de motu non cogit : quia, quo^

(^) cnusaretur. — crearetur Pr.
(5) Jloc. — Ouinto Pr.

(y) intellectn natura cjus.
(o) qui. — ciuim Pr.

inlellectus Pr.

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU^STIO I.

cumque modosubstanti?c causentura coclo, saltem(7.)
niolus localis coeli non potest esse formale princi-
pium producendi eas; igitur, etc.

Sexto. Quia instrumenta artificialia non sunt
formaliter activa, sed tantum receptiva unius effe-
clus prioris ordinati ad effectum ullimum. Serra
enim non habet in se nisi fjiiantitatem, iiguram, et
molum localem; de quihus omnibus patet quod
non sunt forma? activa?, Et prohatur : quia ahter
mathemalicus considerans quantitatem et figuram,
non abslrahci-et a motu. Si autem ponalur (juod
dui-ities sit qualilas activa, — hoc non valet : ({uia,
si Deus, de potentia sua absoluta, aliquod quantum
molle conservaret, ct in eadem (juantitate et fiiiura,
movendo ipsum locaHter, icque divideret ahquod
corpus, sicut modo instrumentum durum illud
dividit; ergo durities, quye est qualitas, non est for-
male principium agendi. Apparet tamen esse, pro
eo quod est quuidam impassibilitas (fj) resistens cor-
rumpenti. Manente autem quantitate corporis et
figura, non mutato alio, nec corrupto, si localiler
movetur, oportet quod expellat aliud proporliona-
tum quantitati suro et (iguric; quod non oporteret,
si ejus quantilas non maneret, sed cederet. — Pro-
batur etiam propositum. Quia ubicumque est for-
malis incompossibibtas inter ahqua, unum eorum
non expellit aliud active, sed tantummodo forma-
liter; agens autem quod inducit unum effective,
expelUt aliud effective. Corpora autem videntur
habere incompossil)ihtatem respectu ejusdem nbi,
sicut qualitates contrarise respeclu ejusdem subjecti.
Sicut igitur illud agens effective inducit calorem ,
ita frigus expellit; non autem effective calor expellit
frigus, sed tantummodo formaliter. Ita in proposito,
de expulsione unius corporis ab uhi per aliud cor-
pus. Divisio autem ligni pcr sorram , velsecurim,
non est nisi qutcdam expulsio partium ab ubi ad
quod movetur securis ab ipso artifice caedendo.
Tenendo ergo quod instrumenta artificialia non sunt
formaliter activa, .sed tantum receptiva cujusdam
prioris effectus ordinati ad effectum ultimuni, appa-
ret quo modo sacramentum potest dici instrumen-
tum, licet non habeat proprie virtutem activam
respectu termini, sed sic qnod sit effectus prior
ordinatus ad gratiam. Et si dicatur (juod non est
simile, quia sacramentum non suscipit illum efle-
ctum priorem, sicut securis recipit motionem; —
hoc non obstat. Quia, sicut totum quod recipit efle-
ctum priorem , potest dici instrumenlum; ita et
quodammodoeffectusipse receptus potest dici instru-
mentum; vere enim potest dici quod per motum
serra} lignum dividitur. Sacramentum aulem, sive
susceptio sacramenti, est cfleclus ille piior, in pro-
posito. Igitur, etc.

(a) salleni. — Om. Pr.

(6) impassibiHtas. — incompossibililas Pr.

III. ArgumentumAureoli. — Arguit Aureolus
(4. Senlcnt., dist. 26, q. 1, art. i). Quia in .sacra-
mento matrimonii nuila est talis virtus possihilis
poni. Igilnr nec in aliis. Assumptum patet. Quijero
enim ubi est illa virtus infusa in .sacramento isto
subjective? Quia : aut in conjunctione mutua; aut
in verbis, vel in signis. Et patet quod in nullo isto-
rum ; quia sola cop'ula carnalis cum verbis de futuro,
quandoque causat matrimonium. Item, posito quod
taiis virtus sit in aliquo pnedictorum, ({ueEro: quid
causabit? Aut enim causat primam rem sacramenli,
scilicet obligationem; et hoc non potest dici, cum
illa sit i'elatio rationis, et respectu talium non opor-
tet ponere virtutem activam. Nec etiam causat
secundam rem sacranienti, scilicet gratiam. Igitur
nihil. — Ifec ille.

ARTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad ARGUMENTA CONTRA PRIMAM
CONCLUSIONEM

Ad argumenta Durandi. — Quantum ad ter-
tium articulum, respondendum est objectionihus
supradictis, cum Dei adjutorio. Et quidem, ad
objocta contra primam conclusionem respondendo,
proenotandum est quod illa objecta directius sunt
contra diffinitionem sacramenti positam ab Hugone,
quam contradiffinitionem Magistri ; tamen neutram
efficaciter reprobant. Unde, pro intellectu diffini-
tionis positK ab Hugone, dicit sanctus Thomas,
4. Sentent., dist. 1 , q. 1 , art. 1 , in solutione quai-
stiunculoe quintai : « Diffinitio, inquit, quinta, sci-
licet Hugonis, eadem est cum (Hffinilione quam
ponit Magister in littera, hoc excepto, quod addit
causam .significationis, qua^ est divina institutio, et
causam efficacia:', quaeesti^anclificatio. Idem enim est
dictu, materiale cloncntHtn euterius ociilis suppo-
silum, ex insfitutionc significa^^s, quod invisibilis
gratise visibilis forma; et ex similitudine reprx-
sentnns, idem est ei quod dicitur, ut ejus i))iagi-
ncm gc)'at; ot e.v sanctifxcationc invisibilem g)'a-
tinm conti)iens , ideni e.st ei quod dicilur, ut causa
exsistat. » — Hocc ille. — Ex quibus patet quod
ilhc diffiniliones in idem redount; et (juod argu-
menta contra unam, suntcontra aliam.

Cum autem priiuo (a) dicit arguens, quod in
sacramento matrimonii nulla illarum trium condi-
tionum reperitur, — falsum est. Tum primo, quia
in illo est matorialc elementum exterius oculis sup-
positum suo modo. De hoc sanctus Thomas, 4. Sen-
tent., dist. 26, q. 2, art. 1 , arguit sic, secundo loco:

(a) primo. — Om. Pr.

LIBRI IV. SENTENTIAllUM

(( Saci'amentum, secundum Hugonem((?e Sacrdiu.,
lib. 1, part. 9, cap. 2), est maleriale elemenlum.
Sed matrimonium non habet pro materia alicjuod
materiale elementum. Ergo non est sacramentum.))
Ecce argumentum. Sequitur responsio : (( Dicen-
dum, inc^uit, quod sacramentum matrimonii perfi-
citur per actum ejus qui illo sacramento ulitur,
sicut poenitentia; et ideo, sicut poenitentia non habet
aliam materiam nisi ipsos actus sensui subjectos,
qui sunt loco matei^ialis elementi, ita est de matri-
monio. » — Htcc ille. — Tum secundo, quia in
sacramento malrimonii est signilicatio ex divina
institutione. De hoc sanctus Thomas, in quarto, ubi
supra (dist. 26, q. 2), art. 1, arguit sic, quarto loco :
(( Omne sacramentum novre legis efficit quod figu-
rat. Sed matrimonium non efficit conjunctionem
Christi et Ecclesice, quam significat. Ergo matrimo-
nium non est sacramentum. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : (( Dicendum, inquit, quod unio
Christi ad Ecclesiam non est res contenta in isto
sacramento, sed res signilicata, non contenta; et
talem rem nuUum sacramentum efficit. Sed habet
aliam rem contentam, et significatam, quam efficit,
ut dicetur. Magister autem posuit rem non conten-
tam; quia erat hujus opinionis quod non hal)erct
aliquam rem contentam. » — Hkc ille. — Item, in
solutione quinti, sic dicit : (( In hoc sacramento
sunt illa tria quoe sunt in aliis : quia sacramentum
tantum, sunt actus exterius apparentes; sed res et
sacramentum est obligatio quie innascitur viri ad
mulierem ex talibus actibus; sed res ultimata con-
tenta, est effectus hujus sacramenti; non contenta
autem, est res quam Magister determinat. » — Ha?c
ille. — Item, art. 3, in soluliono primi, sic dicit :
(( Sicut aqua baptisnii habet quod corpus tangat, et
cor abluat, ex tactu carnis Christi ; ita matrimo-
nium hoc habet ex hoc quod Cbristus illud sua [)as-
sione repra^sentavit, et non principahter ex aliqua
sanctificatione sacerdotis. » — Heec ille. — Tum
tertio, quia in sacramento matrimonii est repnosen-
tatio ex similitudine. De hoc sanctus Thomas, ubi
supra (4. Senteid., dist. 26, q. 2), art. 1, arguitsic,
in terlio loco : « Sacramenta lial)ent eflicaciam ex
passione Christi. Sed per niatrimonium non confor-
matur homo passioni Christi, qu;i? fuit poenalis;
cum habeat delectationem adjunctam. Igitur non
est sacramenlum. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : (( Dicendum, inquit, quod matrimo-
nium, quamvis non conformetur Ghristi passioni
quantum ad pciMiam, conformatur tamen ei quan-
tum ad charitatem, per quam pro Ecclesia sibi in
sponsam conjungenda passus est. » — Hccc ille. —
Item, art. 4, in solutione secundi, sic dicit : « Signi-
ficatio i'ei contenlai est de necessitate sacramenti; et
ad hanc significationem non pertinet carnalis com-
mixtio, sed ad reni non contentam. » — Tuni
quarto, quia in sacramento matrimonii confertur

I gratia per illud sacramentum, ex sanctificatione, id
est, sua sancta institutione a Chrislo facta, vel ex
sanctificatione, id est, sacne virtutis collatione data
sacramento. De hoc sanctus Thomas, ubi supra
(dist. 26, •{. 2), art. 3, arguit sic, secundo loco :
(( Omne sacramentum conferens gratiam, confert
eam ex materia et forma sua. Sed actus qui sunt
materia in lioc sacramento , non sunt causa erati;e :

' KJ 7

quia hoc esset hseresis Pelagiana, quod actus nostri
sunt causa gratitc. Verba etiam exprimentia consen-
sum, non sunt causa gratiic, ciuii in eis non sit ali-
qua sanctificatio. Ergo in matrimonio nullo modo
daturgratia. » Ecceargumentum . Sequitur responsio :
(( Dicenduin, inquit, quod sicut aqua baptismi, vel
forma verboruin, non operatur immediate ad gra-
tiam, sed ad characterem; ita actus exleriores, et
verhaexprimentia consensum, directefaciuntnexum
quemdam, qui est sacramentum matrimonii; et
hujusmodi nexus, virtute divinai institutionis, dispo-
sitive 0})eratur ad gratiam. » — Haic ille. — Ex
quibus, et multis aliis in prffidicta qusestione (a)
contentis, satis apparetquod in matrimonium, prout
est sacramentum, concurrunt omnia illa tria qu;e
ponit Hugo in sua diffinitione. Nec valet quod dicit
argaens; quia in sacramento inatrimonii non solum
concurrunt verba exprimenlia consensum, verum
etiam aliqui actus exteriores, ut supra dictum est,
qui .sunt loco matcriae. Et ulterius, essentia ipsius
sacramenti niatrimonii non sunt verba, sed con-
junctio viri et mulieris ad aliquid unum, ut difluse
ostendit sanctus Thomas, 4. Sentent., dist. 27, q. 1,
art. 1. Et de hoc alias ( dist. 26 et seq.) dicetur
latius.

A(l secundum quod objicitur de sacramento
ordinis, dicitur primo, quod in sacramento ordinis
est .sanctificatio. De hoc sanctus Thomas, 4. Svn-
icnt. , dist. 24, q. 4, art. 1, in .solutione tertiie
qusestiunculse, sic dicit : « Sacramentum (6) nihil
aliud est quam quKdam sanctificatio homini exhi-
bita cum aliquo signo visibili. Unde, cum in susce-
plione ordinis quicdam consecratio homini adhibea-
tur per visibilia signa, constat ordinem esse sacra-
mentum. » — Hffic ille. — Dicitur secundo, quod non
oportet materiam hujus sacramenti pncsanctificari.
De hoc sanctus Tbomas, ubi supra (dist. 24, q. 1,
art. 1), in solutione quintic qua?stiuncul;ic, sic dicit :
« Materia in sacramentis exterius adhibita, signi-
ficat virtutem in sacramentis agentem exlrinsecus
omnino advenire. Unde, cum effectus proprius
hujus sacramenti, scilicet character, non percipia-
tur ex ali(iua operatione ipsius qui ad hoc sacra-
mentum accedit, sicut erat in poenitentia, sed
omniiio extrinsecus adveniat, coinpetit ei materiam
habere; lamen diversiniode ab aliis sacramentis

(a) <iuxslione. — concUisionc Pr.
{6j Sacraincntuin. — Vnh Pr.

DISTINGTIO I. II. ET III,

QUiESTIO I.

qu» materiain habent : in hoc quod ilkid quod in
sacramento confertur, in aliis sacrainentis detivatui'
tanluni aDeo, non a ministroqui sacramentum dat ;
sed illud (|uod in hoc sacramento traditur, scilicet
spiritualis potestas, derivatur etiam ab eo qui sacra-
mentum dat (a), sicut potestas iinperfecta a pei--
fecta. Et-ideo efficacia ahorum sacramentorum i)rin-
cipaliter consistit in mateiia, (iu;i' virtutem diviiiam
et significat et continet ex sanctificatione })er mini-
strum exhibita;sed efficacia hujus sacramenti prin-
cipaliter rosidet penes eumqui sacramenlum dispen-
sat. Maloria autem adliibetur magis ad d(!terminan-
dum polestatem (|Uie traditur particuhiritcr ab
habente eam complete, (luam ad potestatem causan-
dum. Quod patet cx hocquod materia compelit usui
potcstatis. » — tkec iile. — Item, ibidom, arguit sic,
secundo loco : « In isto sacramento confertur gratiLC
plenitudo, sicut in confirmatione. Sed materia con-
firmationis pncexigit sanctificationem. Guni ergo ea
(iu;c videntur essematerialia in hoc sacramento, iion
sint i)ra^sanctificata , videtur quod non sint materia
sacramenti. » Ecce argumentum. Se^iuitur respon-
sio : (( Dicendum, inquit, quod niateriam in ahis
sacramentis oportot sanctificari, ])ropter virtutcm
quam continet; sed non est ita iii proposito. » —
Hscc ille. — Ex quibus patet quod in lioc sacra-
mento aliter se habet sanctificatio quoad suhjectum
vel quoad materiam sacramenti, quam in aliis; noc
oportet (^uod univoce dicatur materia in oninibus
sacramentis, sed analogice.

Ad terlium dicitur quod tertia condilio posita iii
difliiiilione sacrainenti a Magistro, vel IJugone, nii]-
lam patitur calumniam apud recte intclligenlos,
sicut post videbitur. l)e diffinitione autem Augii-
stini, dicit sanctus Thomas, 4. SeiilotL, (Hsl. 1,
q.l, art.l,in solutioiie (luarkL! qu;estiuncul;T3. (( Dif-
linitio, inquit, ilhi Aiiguslini ( si tamen in vorliis
iilis sacramentum diffinire inlendit) dalur de sacra-
mento quantum ad id quod est principale in ratione
ipsius, scilicet causare sanctitatem. Et quia sacra-
inenta non siint i^rima' caiis;(' saiictilatis, sed qiiasi
causLC secundari;!-' et instrumenlales, idoo difli-
niuntur sacramenta iit sanctificationis instruinenta.
Actio autem noii attribuitur instrumento, sed prin-
cipali agenfi, cujiis virtutc inslriimont;i ad opiis
applicantur, proiitsiint mota abip.so. Et ideoinstru-
menta non dicit esse sanctificantia, sed quod in eis
divina virtus occulta exsistens sanctilicat. » — Thcc
ille. — Item, ibidem, in soliitione tertii, sic dicit :
« In sacramentis Deus operatur saluteni, sicut in
instrumentis, quibus modiantibus, salus causatur. »
Item, in solutione primi, sic dicit : « Sacramentum
est causa et signum. Est (]iiidem causa instrumeii-
talis. Et ideo virtus agentis principalis occulle in

(a) A verbis scd illud usciiie .id sacranicnluDi dat, oni.

Pr.

ipso operatur, sicut virtus artificis in serra. Sed
in^iuantum ostsignuin, estad manifestandum hiijus-
modi occultationem , etc. » — Ha-c ille. — Ex qui-
bus patet quod verb;i Augustini ostendunt ali^iuam
causalitalem salutis humana: esse in sacramentis.

§ t2. — Ad argumenta contra secundam

CONCLUSIONEM

Ad argumenta Durandi. — Ad ohjecta contra
secundam conclusionem, dicitur

Ad priiiHini (a), quod solutio ihidom data, est
sufliciens. Et illam ponit boatus Tiiomas, 4. iSeri-
ient., dist. 1, q. 1, art. 3, in .solutione quinti, ubi
sic dicit : « Matrimonium secunduni quod est in
ofliciiim, et poenitontia secundum quod est virtus,
non habent (£) aliquam forinam verborum (y). Sed
secundum (^uod utrumque est .sacramentuin , in
dispensatione ministrorum Ecclesiai consi.stens,
utrumqiie habot ;ili(iua verba : sicut in matrimonio
sunt vorba (o) ex])riinentia consensum, et itorum
benedictionos ab Ecclesia institut;e; in panilentia
aiitem est absolutio sacerdotis verhotenus facta. »
— Ihoc ille.

Tiinc, ad improbationom hiijiis responsionis, dici-
tnr primo, qiiod verba benedictionis s;icerdolaIis non
sunt de essentia sacramenti matrimonii, tanquam
forma vel materia. De hoc sanctus Thoinas, 4. iSen-
feril., (list. '26, q. 2, art. 1, in solutioiio primi, sic
dicit : « \'erba (luibus consensus matrimonialis
ex])rimitur, sunt forma hujus sacramenti; non
auloin benedictio sacerdotalis, qupc est quoddam
sacramontale. » — H;ec ille. — Dicitur .secundo,
(luod in sacramento matrimonii oj^ortet concurrere
verl)a, vel aliquid verbis ie(iui])oIlens. De hoc san-
ctusThomas, ubi suiira(4. Sentent.), dist. 21, q. 1,
art. 2, q'-' 2'', ubi argiiit sic, secundo loco : « Matri-
moniiim i^otest esse inter ali<iuos (pii suum consen-
sum sibi mutuo verbis exprimcre non possunt;
(luia vel sunt muti, vel diversarum liiiguarum.
Ergo expre.ssio consonsus per verba non requiritur
ad matrimonium. » Ecce argumontum. Sequitur
responsio : « Dicenduin ost, iiKiuit, qiiod, (iiiamvis
t;ik's non possint vota .sua mutuo sibi verbis expri-
mere, possunt* tamen exprimere nutihus; et tales
nutus pro verbis habentur. » — Ikoc ille. — Item ,
tertio loco, arguit sic : « Si omiltatur illud quod est
de necessitatc sacramenti, quacumque ex causa,
non est sacramentum. Sed in aliquo casu est matri-
moiiium sine exprcssiono vorborum : sicut quando
puella tacet piu; vorccundia, parentibus eam viro
tradenlibus. Ergo expressio verborum non est de
necessitate matrimonii. » Ecce argumentum. Sequi-
lur responsio : « Dicenduni, inquit, est, quod, sicut

(a) .\d printum. — Om. Pi".

(6) haheiil. — hahet l'r.

(y) sicut in matrimonio sunt. — Ail. Pr.

(5) a verbo sicut usquc <id verliu . oni. I*r.

VI. — i

LIBRI IV. SENTENTIARUM

dicit Hugo de Sancto Victore (de Sacram., lib. 2,
part. 11, cap. 4), eos qiii coiijunguntur, sic oi^ortet
consentire,ut invicem se sponlanee recipiant; quod
judicatur fieri, si in desponsatione non contradi-
cant. Unde verba parentum, in illo casu, computan-
tur ac si essent verba puellaj : sunt enim signum
sufficiens quod sunt ejus, ex quo non contradicit. »
— Hajc ille.

Ad secundum dicitur quod tam in sacramento
poenitentia^ quam matrimonii, sunt res et verba,
licet differenter ab aliis sacramentis. De hoc supra
dictum est (§ pryec, et ad 1"'" huj. §). Nam sanctus
Thomas, 4. Sentent., dist. 26, q. 2, art. 1 , in solu-
tione primi, sic dicit : « Verba quibus consensus
matrimonialis exprimitur, sunt forma hujus sacra-
menti; non autem benedictio sacerdotis, qucc est
quoddam sacramentale. » — Haic ille. — Item, in
solutione secundi, sic dicit : « Sacramentum matri-
monii perficitur per actum ejus qui sacramento illo
utitur, sicut poenitentia; el ideo, sicut poenitentia
non habet aham materiam nisi ipsos actus sensui
subjectos, qui sunt loco materiahs elementi, ita est
de matrimonio. » — Hsec ille. — Ex quibus patet
quod in sacramento matrimonii sunt verba et res.
Verba quidem sunt illa qua^ exprimunt consensum
matrimonialem ; res autem dicuntur quicumque
alii actus cum verbis concurrentes. De hoc beatus
Thomas, 4. Sentent., dist. 44, q. 1 , art. 1, q'' 1,
in sokitione primi, sic dicit : « Sicut in corporahbus
medicinis qua^dam sunt quce consistunt in sola pas-
sione vel receptione curati, ut sectio vulneris, vel
appositio emplastri, qu;cdam vero quae consistunt
in actu laborantis, sicut discursiones et hujusmodi;
ita etiam in sacramentis, quyedam non requirunt
actum ejus qui sanctificatur, quantum ad substan-
tiam sacramenti, nisi per accidens, sicut removens
prohibens, ut patet in baptismo et confirmatione et
hujusmodi; quajdam autem requiiunt essenliahter
et per se actum ejus qui sacramentum recipit, ad
essentiam sacramenti , sicut patet in poenitentia et
matrimonio. In illis ei'g"o sacramentis qua; sine actu
nostro complentur, est materia quoe significat et
causat exterius, quasi medicina apposita. In illis
autem sacramentis quse actum nostrum requirunt,
non est talis materia; sed ipsi actus apparentes, hoc
idem faciunt quod materia in aUis sacramentis.
Verum in diffinitione sacramenti oportet quod mate-
riale elementum accipiatur communiter pro omni
sensibili, sive sit materia aliqua corporalis, sive sit
actus aliquis sensibilis. » — Ha^c ille. — Item, in
solutione secundi, sic dicit : « In hoc sacramento
sunt aliquse res, scilicet ipsi actus exteriores, et ali-
qua verba, scilicet sacerdotis absolventis, quic sunt
forma hujus sacramenti , quibus exprimitur absoki-
tionis actus. » — Hsec ille. — Simile dicit in 3 p.,
q. 84, art. 1 , in solutione primi argumenti,

Cum autem dicit arguens, quod, cum dicitur ad

sacramenta pertinere reset verba, hocintelligendum

est sic, quod talia sint duo separata, etc. ; — dicitur

quod res et verba ejusdem sacramenti sunt duo

separata, hocest, numeraliter vel specifice distincta.

Non taraen oportet ea distingui genere , sic quod res

sacramenti nullo modo sit verbum; potissime in

istis duobus sacramentis, in quibus res vel materia

sacramenti non univoce dicitur cum rebus aliorum

sacramentorum. De hocPetrus de Palude, quarta

quKstione hujus distinctionis, sic inquit : « Sicut in

iUis sacramentis ubi est res distincta evidenter, non

est ipsa ibi univoce (quia in aliquibus est sanctifi-

cata, ut in confirmatione , et etiam in unctione

extrema ; inaliquibus non sanctificata, ut in baptismo,

ordine, Eucharistia), sic nec in aliis oportet quod

sit univoce : quia in poenitentia pro materia est

actus suscipientis, non akquid a ministrante exhi-

bitum ; in matrimonio autem idem est materia in

qua et ex qua, scilicet personse contrahentes, vel

suscipientes; nisi quis dicat consensum unius esse

materiale respectu alterius, quia ukimus est quasi

forma complens, ut in numeris ultima unitas.

Secundo, sciendum quod, Hcet in sacramentis veteris

legis sint res soI;e, et non verba (in quo deficiunt a

sacramentis novie legis), tamen, sicut res non est

univoce in omnibus sacramentis novaj legis, simi-

liter nec verba sunt ibi univoce : quia in quibus-

dam requiiuntur verba ut verba, quia sunt pro

forma, quiasine eis nihil actum est, ut in baptismo,

confirmatione,oi'dine,Eucharistia,extremaunctione,

et etiam in poenitentia, quoad absolutionem, qu»

est forma (nam confessio scripto vel nutu fieri potest,

sicut et per interpretem); in matrimonio autem

i'equiruntur verba solum ut significativa. Unde, si

loco verborum sint nutus, vel signa, vel epistohe,

sufficit, non solum in mutis aut verecundis, sed

etiam in akis; quia ex quo consensus est principalis

causa, sufficit qualiscumqueexpressio. Uti"um autem

mutuus consensus cum carnali copula, sine alio

signo, sufficiat'? Videtur (juod non : quia debet

exprimi per signa ordinata ad expressionem con-

sensus, sive praicedentia, ut in sponsahbus de

futuro, carnali copula subsecuta affectu matrimo-

niak, vel subsequenda; quod non est hic. Ad hoc

enim datus est noliis sermo, ut prsesto fiant niutuoe

vokintatis indicia. » — Htoc Petrus; et bene, jjra^ter

hoc quod ponit materiam et rem sacramenti matri-

monii esse personas contrahentes; hoc enim non

concordat dictis sancti Thomai pncdictis, ut de se

patet. — Potest etiam dici quod, cum quis loquitur,

vel profert verbum, ipsa prolatio verbi realiter

distinguitur a verbo, sicut actio a suo termino;

ideo unum horum potest dici res, aliud verbum; et

sic est ibi res et verbum. Ulterius, in tak contractu

inatrimonii non solum sunt verba, immo, pra^ter

iUa, concurrunt ibi, denecessitatesacramenti, multi

alii actus, puta seiisationes et perceptiones verbo-

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU^STIO I.

rum, et signa mutiuc complacentiac, etsimilia; et
sic scmper est aliqua res distincta a vcrbo. In ipsis
etiam verbis una pars est formalis respectu alia-
rum, et aliaj sunt materialcs respcctu illius, uL
postea dicetur.

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
conglusionem

I. Ad argumenta Durandi. — Ad argumenta
Diirandi conlra terliam conclusionem nunc dicen-
dum est. Et quidem

Ad priinum dicitur, negando antecedens. Nun-
(]uam enim gratia gratuni faciens data fuit sine
dispositione, velornatu prsevio. De hoc san('tus Tiio-
mas, !•' 2'% q. ll^, art. 2, sic dicit: (( Gratia dupli-
citer dicitur : quandoque quidem ipsum babilualo
Deidonum; quandoque autein ii^sum auxilium Dei
moventis animam ad Ijonum. Primo ergo modo
accipiendo gratiam , pneexigitur ad gratiam aliqua
animoG pneparatio; quia nulla fonua potest esse,
nisi in materia disposita, etc. » Item, ibidem, iu
solutione tertii, sic dicit : a Agens infinitac virtutis
non exigit materiam, vel dispositionem materi;c,
quasi pricsuppositam ex alterius causse actione; sed
tamen oportet quod secundum conditionem rei cau-
sandce in ipsa re causet et materiam et dispositio-
nem debitam ad formam. Et similiter, ad lioc quod
Deus infundat gratiam anima', nulla pra^paratio
exigitur, quam ipse nou causet. » — Hxc ille. —
Item, de Veritate, q. 24, art. 15, sic dicit : (( Qui-
dam dicunt quod bomo non potest se })i'ajparare ad
gratiam babeudam , nisi per abquani gratiam gratis
dalam. Quod quidem noii videtur esse vcrum, si |)er
gratiam gratis datam inlelligaiit aliquod Iiabituale
gratite donum, duplici ratioiie. Primo quidem, (juia
propter hoc proponitur pra^paratio ad gratiam esse
necessaria, ut ostendatur aliqualis i'atio ex j^arte
nostra (a), ex qua quibusdam detur gratia gratum
faciens, quibusdam autem non. Si autem nec ipsa
prtcparatio gratiic sine aliqua babituali gratiaesse(6)
potest : aut isla gratia datur omnibus; aut non. Si
omnibusdatur, non videtur aliudesse(juam aliquod
naturale donum : nam in uullo inveniuntur omnes
homiues convenire, nisi in aliquo naturali; ipsa
auteiu naturalia, grati;i> dici possunt, in(|uantum
nullis proecedentibus meritis bomini a Deo danlur.
Si autem non omuibus datur, oportet iteruni ad
pr;x!parationeni redire, et, cadem ratione, aliam gra-
liam poncre; et sic in inllnitum. Et ita nielius est
iit stctur in primo. Secundo, quia prajpaiare se ad
gratiam, alio modo dicitur jacere qnod in se est;
sicut est consuetum dici, quod si homo facit quodiu

(a) noslra. — nuilcrix Pi',
1-1) non. — Ad. Pr.

se est, Deus dat ei gratiain.IIoc autem dicitur inali-
quo esse, quod est in potestate ejus. Unde, si hoino
per libcrum arbitrium non potest se ad gratiam
pra;parare, facere quod in se est non erit se prsepa-
rare ad gratiam. — Si autcni per gratiam gratis
datam intclligant divinam providentiam, qua mise-
ricordiler homo ad bonuni dirigitur, sic est veruin
(juod homo sine gratia non potest se pntpai-are ad
babendum gratiam gratum facientem. Quod qui-
dcin patet duplici ratione. Primo quidcm, quia
inq)ossibile est hominem incipere aliquid velle de
novo, nisi sit aliquid quod ipsum moveat; sicut
patct per Philosophum, 8. Phijsicortun (t. c. 20),
diccntem quod niotus animalium pnst quielem
necesse est pnccedere alios motus, quibus anima
excitatur ad agendum. Et sic, cum homo incipit se
ad gratiam prasparare, de novo convertcndo volun-
tatem suam ad Deum, oportct quod ad hoc indu-
catur ali(piibus exterioribus occasionibus, utputa
exteriori admonitione, aut aliquo hujusmodi ; aut
aliquo intoriori inslinctu, secundum quod Deus in
mcntibus hominum operatur; vel etiam utroque
modo. Uxa autem omnia ex divina misericordia
hornini providcntur. Et sic ex divina misericordia
contingitquod bomoseadgratiamprajparet. Secundo,
quia non qualiscumque motus voluntatis est suffi-
ciens prasparatio ad gratiam , sicut nec qualiscum-
que dolor sulTicit ad peccati remissionem ; sed opor-
tet csKc aliquem determinatum modum. Qui qui-
dem homini notus esse non potest, cum etiam ipsum
donum gratia; cognitionem hominis excedat : non
cnim i)otest sciri modus pr;cparationis ad formam,
nisi forma ipsa cognoscatur. Quandocumque autem
ad aliquid facienduin requiritur aliquis certus-
modus ignotus opcranti, operans indiget gubcrnante
et dirigente. Unde patet quod liberum arbitrium
non potest se ad gratiam pricparare, nisi ad hoc
divinitus dirigatur. Et propter has duas rationes,
duplici modo loquendi in Scripturis (-/) Deus exo-
ratur, ut hanc prajparationcm gratiai in nobis ope-
rclur. Uno modo, petendo quod nos convertat, quasi
ab eo in (pio cramus, ad se vertat; et hoc propter
primam rationem , cum dicitur (Psalm. 84, v. 5) :
Coiivertc nos Deus salutaria noster. Secundo,
pctendoquod nos dirigat, ut cum dicitur (Psalm. 24,
v. 5) : Dirige me in veritatc tua; et hoc propter
secundam rationem. » — Ha2c. ille. — Ex quibus
l^atet quod ponerc in anima dispositionem, aut pr;o-
[)arationeni, aut ornatuui praiviuin ad gratiani, non
cst ficlio, sed pura vcritas, consona ralioni et dictis
Sacnc Scriptur;c.

De hoc Petrus dc Palude, prima qua?stionc hujus
dislinctioiiis, sic dicil : « Sacramcnta attingunt ad
producendum dispositionem ad gratiam, qua; est
character, vel ornatus, et, pari ratione, ad gratiam

(a) in Scriplitris. — Oin. Pr.

LIBRl IV. SENTENTIARUM

saorainentalem (si difTerat (a) ah alia gratia), propter
tria. Prh)io. Quia sicut per qute quis peccat, per
bsec et torquetur; sic, quia honio peccat per sensi-
Lilia, et per sensihilia torquetur in inferno; ita et
per sensihilia humiHetur, ut per illa justificetur
pcenitens in mundo. Sed sensibiHa luerunt causa
peccati, non solum sine qua non, sed 'nistruynen-
talis : quia vidit miiUer quod esset pulchrum visu,
et snave, etc, (Genes. 3, v. 6); ita quod fructus
visus movit sensum, et per ihum intellectum, et
cum hoc appetitum, qui est movens motum ah appe-
tihili, Hcet in virtute inteUectus agentis, ut dicitur,
3. de Anima (t. c. 49 et 50). Ergo, et in justifica-
tione, ipsa sensil)iHa se liahent active, Hcet in vir-
tute Dei. Secundo. Quia non fuit ahus modus repa-
rationis nostrce miseria} (6) conveniens, quam ille
quo Deus utitur ad justificalionem noslram. Sed
homo aptus (y) natus est, mediantihus sensihus, al)
ipsis sensihili])us acquirere perfectionem : ita ut ah
illis perficiatur scientia et virtutihus, medianle cor-
pore conjuncto, active, sed non priucipaliter, sed
in virtute intellectus agentis. Ergo sic dobet accjui-
rere perfectiones supernaturales, ut })er sensibiHa
ad iUas disponatur. Unde et fidcs, quse est virlus
theologica, infusaestexaudilii, iuquantum audiendo
homo disponitur ut ei fides infuudatur; ad quam
dispositionem illa sensatio agit; quamvis illa sit
actus Hheri arhitrii, non ista qu;c est in sacramen-
tis, sed sit hahitus quidam. Tertio. Quia, ciun
gratia non delur, secundum legenj communem, nisi
disposito, oportet quod recepturus gratiam vel dispo-
nat se per liherum arhilrium, vel disponatur ah
alio. Sed parvulus non disponit se. Ergo oportet
eum disponi sacramento. Item, in sacramentis nova>
legis, in quibus (o) datur gratia, nisi homo ponat
ohicem, non })er se requiritur quod homo se dispo-
nat, sed solum quod non se opponat; igitur per
ipsum sacramentum disponilur; et sicest probat)iIe,
in onini sacramento nov;c h^gis, quod justificat cx
opere operato, quod conferat dispositiouem ad gra-
tiam. In sacramentis autem veleris legis, non sohim
promittehatur gratia, sed dabatur iUis a Deo; sed
requirehatur dispositio, (|uam sacramenta non fficie-
hant (nisi circumcisio), sed ipsemet suscipiens;
unde justificahant ex opere operante, non ex opere (s )
operato. Cum igitur ista justilicent ex opere ope-
rato, sicut iUa ex opere operante, sicut opus operans
ihi causahat formaHler dispositionem, ita liic opus
operatum : ut sicut homo ihi suscijjiens sacramen-
tum, disponebat se ad gratiam; sic nunc i])sa susce-
ptio sacramenti, vel sacramentum susceptum, ipsum

(a) si differat. -^ sic diffcrt Pr.

(6) miserise. — Om. Pr.

(y) aptus. — Om. Pr.

(6) quibus. — quibusdaiii Vr.

(t) opere. — Om. Pr.

disponat. Est tamen differentia inter hanc disposi-
tionem et illam, sicut inter actum et hahitum, quan-
tum ad hoc quod ilha transit, bsec autem manet, et
ista incHnat ad illam sicut babitus ad actum; unde
et sine actu ita potest esse dispositio in illo qui non
liahet usum Hheri arbitrii, sicut est in illo qui
hahet. Ista est dispositio per se, aiia per accidens,
ad removendum probihens. Nec hahitus iste cau-
satur ex actihus ad quos disponit, sicut nec bahitus
infusus. » — Hrec ille, cum multis ahis hene facien-
tihus ad propositum. — Ex quibus apparet quod
nec sanctificatis in utero, nec justificatis antebaptismi
susceptionem, nec contritis ante sacramentalem
ahsolutionem , confertur gratia, nisi prius natura
sint dispositi ad gratioe susceptionem , aliqua dispo-
sitione actuaH vel babituaH; et quod hoc non est
fictio. Patet etiam quod talis dispositio vel ornatus
sit a Deo (x); cum sit dispositio ad gratiam, qure est
forma deifica, ad cujus susceptionem immediatam
naturalia non sufficiunt.

Ad seeniuliuu respondet Petrus de Palude, uhi
supra (dist. 1, q. i), qui tale aigumcutum recitat :
(( Corpus noii agit in illud quod non tangit. Sed
verum matrimonium contrabitur inter absentes,
et per nuntios, vel per epistolam ; uhi non pote.st
esse contactus. Ergo saltem sacramentum matrimo-
nii tunc nibil causat in contrahentibus. )) Ecce
argumentum. Sequitur responsio : « Dicendum,
inquit,quod in haptismo,confirmatione, et unctione,
et ordine, nisi esset contactus verus, non esset
sacramentuni. In malrimonio autem, nisi esset
auditus verhorum, vel visus nutuum (6), non esset
mutua inteUectio, nec mutuus consensus; et per
consequens, nihil esset actum. Nec in poenitentia,
secundum quo.sdam, nisi esset auditus absohitionis.
In Eucharistia posset dici similiter, quod, nisi esset
sonus, qui perveniret ad quamHhet bostiam, non
consecraretur. Nec ohstat si sint multtc hostise, una
super aliam : quia qusccumque in aere contingunt
se, medius est aer, per quem faciliter .sonus diffun-
ditur spirituaHter. Sed quia surdus potest ahsolvi,
et matrimonium contrabere, et similiter ca?cus,
ideo aliteret melius dicendum est, quod, Hcet natu-
raliter quod non taugit uon agat, tamen supernatu-
raHter, et in virtute Dei, qua3 contulit spiritibus
per naturam agere sine tactu molis, potest boc
dari (y) corporihus per gratiam. Posset etiam Deus
con.servare kimen solis in luna, etiam annihilato
huiiine medio; et nihilominus csset illud lumen a
sole, et non esset per medium; et sic immediate
ageret, quod immediate non tangeret; quamvis
duhium sit utrum tunc conservaretur a sole. Sed
sicut Deus potest agere sine omni medio, sic potest

(a) sil aDeo. — fiwrit ab aliquu Pr.
(6) nutuum. — iiunliorum Pr.
(y) dari. — dare Pr.

DISTINCTIO l. II. ET III. — QUJISTIO 1.

agere mediate, iino medio subtracto (a). Sicut
ergo (6) potest lucem coutinuare in luna sine alio
lumine, ila mediante .solo lumine solis. Videtur
etiam quod pos.set Deus lacere (juod ignis comlju-
reret stupam distantem in vacuo. — Et pncterea,
si tactus requiritur, hoc est magis signum quod
sacramenta agant, quam quod siut solum sit^na et
caHna sine qiia non ex pactione. Quia merellus,
qui (y) ex pactione est signum et causa sine (jua
non habendi prandium, pote.st recipi per se, vel per
alium, vel cum chirotheca, sine hoc quod tangatur
manu nuda; et pater recipit pro se et filio. Sic ergo
mater baptizabitur pro se et pro filio, maxime quem
ge-stat in ulero; nec oporlebit quod tangatur ab
aqua; et similiter cum larva et veste poterit bapti-
zari, sine hoc quod attingatur caro. Et si homo sic
consequitur gratiam per sacramentum, sicut cle-
ricus de pra^benda investitur per librum, et non
aliter, tunc poterit per procuratorem baptizari, con-
firmari , inungi, et hujusmodi, sicut potest de pnc-
benda investiri. Coutra quod dicit Augustinus
(tract. 80, in Johannem) : Qux est ista vis aqnoe,
ut corptts tangat et cor abltiat? Nisi ergo tangatur
corpus, non abluitur spiritus. Et ideo in contactu
materiaj et suscipientis. In baptismo, confirmatione,
et ordine, et in usu Eucharistiie (quia suscipere
.sacramentahter Eucharistiam non est solum tan-
gere, sed gustare et manducare), in his est evidens
contactus. Tamen materia Eucharistiro non oportet
quod tangatur a conficiente : (juia, inquantum
hujusmodi, non e.st suscipiens, .sed efficiens sacra-
mentum. Sed oportet quod contingatur a verbo, id
est, ab aere subjecto soni, si ibi dobet aliquid agere.
Sed si ibi nihil ageret, sed solum Deus, adhuc habe-
retur propositum : quia sufficit quod sacramentum
agat dispo.sitionem in suscipiente ad gratiam ; quod
faciunt species susceptai. Sed tunc non e.sset adhuc
virtus in forma, sed tantum in materia, si verba
nihil agerent ad conversionem. Unde melius dicitur
quod verba ad ho.stiam attingunt, et ad conversio-
nem disponunt. In confessione autem non oportet
quod sit contactus materite, si materia est confessio,
quae est magis in agendo quani in patiendo; sed si
materia est peccator, ipse attingitur a verbis abso-
lutionis(o). In matrimonio autem,ubi materia s\mt
contrahentes, nullus conlactus requiiitur. Sed in
omni sacramento perse requiriturconlactus formio,
puta quod sonus verborum veniat usque ad reci-
pientem , quando consistit in usu, vel usque ad
materiam, quando consistit in consecratione mate-
rise. Sed non re(juiritur quod su.scipiens .sacramen-
tum intelligat verba, cum ahquandosit parvulus vel

(a) sic potest adcrc mediatc, uno niedio subtracto. —
alio ahstraclo Pr.
(6) evgo. — Oni. Pr.
(y) mercUus, qui. — mcrlus, quas Pr.
(S) ut ibi. — Xd. Pv.

laicus; nec etiam quod audiat sonum, cum ali-
(juandosit surdus; quia non ex opereoperante susci-
pi(}nlis, sed ex opere op(M'ato, a se, et a Deo, et a
pa.ssioTie suscipientis operantur verba (a); unde , in
sacramento Altaris, vi verl)orum fit conversio dispo-
sitive ipsius panis et vini, in quibus non est audi-
tus, nec intellectus. Quando ergo puer baptizatur,
sicut aqua, secundum naturalem virtutem, affligit
eum, si est nimis frigida, vel delectat, si e.st tepida;
et forte usque ad voluntatem pervenit hsec passio ex
intellectione confusa; sic posset imaginari quod,
mediante tali (piadam intellectione confusa, trans-
fuuderelur character a sono verborum, mediante
intellectione, vel specie sine intellectione. Hoctamen
non per se requiritur, sed accidit : quia sicut sol
non illumiuat, sed tantummodo calefacit illud quod
est calefactibile et non illuminabile, ut profundum
fenu', quod non illuminat, sed solum superficiem;
sic in aqua et aere .subjeclo verborum est virtus,
qua, si suum subjectum sentiatur, mediante illa
sensatione operatur; si autem non seutiatur, nihil-
ominus operatur (non enim quia sentitur a susci-
piente ideo operatur, sed quia a Deo applicatur). In
matrimonio autem quod inter absentes contrahitur,
ipsa verba (€) nunlii audiuntur, vel litteraj legun-
tur; et sic aliquis contactus sensuum invenitur. Si
tamen sacramentum modo ordinato ministretur, et
desit contactus materia; vel forma;, et verum sit
quod corporale non po.ssit etiam Dei virtute agere
nisi tangaf, tunc Deus ex pacfione illud supplef;
sicut quando duo vel tria millia baptizabant sancti
Apostoli, nec forte quilibet fuit aquatactus. — Quod
autem dicitur (Joan. 3, v. 5), Nisi quis nattts ftterit
ex aqua et spiritu, etc, posset intelligi exaere, qui
dicitur spiritus, quia aer est subjectu.m forma', qujc
aftingit baptizatum sicut aqua; nisi quod in quibu.s-
dam libris additur, e.r aqita et Spiritti Sanclo;
(piamvis po.sset intelligi sancto , quia est subjectum
verbi sanctificantis. Sed hoc longe est ab expositione
Sanctorum ; et ideo illa expositio nullo modo est
tenenda. » — Haic Petrus. — In quibus, licet ponat
aliqua dubia , tamen istud est verum, quod quando
matrimonium contrahitur inter absentes, per epi-
stolam, vel nuntium, semper est ibi aliquis conta-
ctus formae ad materiam; et ideo potest causari
dispositio ad gratiam in su.scipientibus, quantum-
cumque distent uuus ab alio.

Ullerius sciendum quod, secundum mentem
sancti Tliomaj, in talibus causis instrumentalibus,
respectu eflectuum spiritualium, non semper neces-
sario requiritur contacfus corpoialis; sed sufficit
contactus spiritualis per fidem et votum, vel desi-
derium, aut propositum. De hoc .sanctus Thomas
3 p., q. 48, art. 6, ubi arguit sic, .secundo loco :

(a) oferantur verba. — operatur Pr.
(g) ipsa vcrba. — ipsi Pr.

LIBRT TY. SENTENTIARUM

« NuUum agens corporale efficicnter agit, nisi per
(onlactum ; unde etiam et Christus tangendo mun-
davit leprosum, ut ostenderet carnem suam virtu-
tem salutiferam habere, sicut Chrysostomus dicit
(Hom. 26 in Matth.). Sed passio Christi non potuit
attingere omnes homines. Ergo non potuit operari
omnium hominum sahitem. )) Ecce argumentum.
Sequitur responsio : (( Dicendum, in(juit, (juod pas-
sio Christi, licet sit corporahs, habet tamen virtu-
tem spiritualem ex divinitate unita; et ideo per
spiritualem contactum efficaciam sortitur, sciUcet
per fidem et per fidei sacramenta, secundum ilhid
Apostoh {Roman. 3, v. 25) : Quem proposnit pro-
pitiatorem per fidem in sanguine ejus. )) — Heec
ille. — Item, q. 56, art. 1 , arguit sic, tertio loco :
(( Si resurrectio Christi sit causa resurrectionis cor-
porum : aut esset causa exemplaris; aut causa effe-
ctiva; aut causa meritoria. Sed non est causa exem-
plaris : quia resurrectionem corporum Deus opera-
bitur (ot), secundum illud Joannis 5 (v. 21), Pater
SHScitat mortuos; Deus autem non indiget inspi-
cere ad aUquod exemplar extra se. Simihter etiam
non est causa effectiva : quia causa efficiens non
agit nisi per contactum ; sed resurrectio Christi non
potest agere per contactum corporalem ad mortuos
qui resurgent, propter distantiam temporis et loci;
simihter nec per contactum spiritualem, qui est per
fidem et charitatem, quia etiam infideles et pecca-
tores resurgent , etc. )) Ecce argumentum. Sequitur
responsio : (( Dicendum, inquit, quod resurrectio
Christi non est, proprie loquendo, causa meritoria
nostrse resurrectionis, sed causa efficiens et exem-
plaris. Efficiens quidem, inquantum humanitas
Christi, secundum quam resurrexit, est quodam-
modo instrumentum divinitatis ipsius, et operatur
in virtute ejus. Et ideo, sicut illa quai Christus in
sua humanitate fecit vel passus est, ex virtute divi-
nitatis ipsius sunt nobis salutaria, ita et resurrectio
Christi est causa efficiens nostrse resurrectionis, vir-
tute divina, cujus proprium est mortuos vivificare;
quaj quidem virtus pra?sentiahter attingit omnia
loca et tempora; et tahs contactus virtualis sufficit
ad rationem hujus efficientise. j) — Hsec ille. — Et
simihter dicendum est de sacramentis, quod ah-
quando disponunt ad gratiam per sohun contactum
spiritualem vel virtualem, ut post dicetur.

Ad tertium dicitur primo, quod contritus non
consequitur gratiam nisi virtute sacramenti quod
hal)et in pi^oposito, et ex contactu spirituaH vel vir-
tuah ad sacramentum. De hoc sanctus Thomas,
4. Sentent., dist. 17, q. 3, art. 1, q'" 1, sic dicit :
« Passio Christi, sine cujus virtute nec actuale nec
originale peccatum dimittitur, in nobis operatur
per sacramentorum susceptionem , quiie ex ipsa effi-
caciam hahent; et ideo ad culpas remissionem et

(a) operahitur. — operabalur Pr.

originahset actualis, requiritursacramentum Eccle-
sia2 , vel actu susceptum , vel saltem voto , quando
articuhis necessitatis, non contemptus, sacramen-
tum exchidit, etc. )) Item, ibidem , in sohitione
primi : (( Ad gratiae infusionem consequendam
ordinata sunt gratiffi sacramenta; ante quorum
susceptionem , vel actu , vel proposito , ahquis gra-
tiam non consequitur. )) — Dicitur secundo, quod
absohitio sequens contritionem, auget gratiam in
contritione cohatam. De hoc sanctus Thomas,
eadem qua^stione, art. 5, q'-'' 1, sic dicit : cc Poeni-
tentia, inquantum est sacramentum, prDecipue in
confessione perficitur; quia per eam homo se subdit
ministris Ecclesise, qui sunt sacramentorum dispen-
satores. Contritio enim votum confessionis annexum
habet; et satisfactio pro judicio sacerdotis cui (7.)
fitconfessio, taxatur. Et quia in sacramento poeni-
tentise gratia infunditur, per quam fit remissio pec-
catorum, sicut in baptismo; ideo eodem modo con-
fessio, ex vi absohitionis conjunctse, remittit cul-
pam sicut et baptismus. Liberat enim haptismus a
morte peccati, non sohim secundum quod actu
suscipitur, sed secundum etiam (S) quod in voto
habetur, sicut patet in ilhs qui jam sanctificati
accedunt ad baptismum; et si ahquis impedimen-
tum non prsestaret, ex ipsa collatione baptismi gra-
tiam consequeretur remittentem peccata, si prius
sibi remissa non fuissent. Et simihter dicendum est
de confessione, adjuncta absohitione : quia, secun-
dum quod in voto pccnitentis pra?cessit, a culpa
hberavit; postmodum autem, in actu confe.ssionis
et absohitionis, gratia augetur; et remissio peccato-
rum daretur, si prsecedens dolor de peccatis non
fuisset sufficiens ad contritionem, et ipse tunc obi-
cem gratise non prseberet. )) — Hsec ille. — Cum
autem dicit arguens, quod forma augmentabihs
potest augeri ex parte sohus agentis, sine nova
dispositione, etc. ; — dicitur quod, posito quod hoc
esset verum in formis qua^ nullam dispositionem
praeviam requirunt in suo subjecto, tamen penitus
falsum est in proposito : (juia gratia proerequirit in
suo subjecto ahquam dispositionem praeviam, ut
dictum est; et ideo non potest augeri nisi aucta taH
dispositione. Et quia ista materia in (y) 1. Sentent.
(dist. 17, q. 2) discussa fuit, ideo non plus dicitur
de illa pro nunc, ad aha properando.

Ad quarlum dicitur quod responsio ihidem data,
bona est. — Et ad ejus improbationem, dicitur
primo, quod, Hcet in omnibus sacramentis novte
legis conferatur gratia gratum faciens ejusdem spe-
ciei, tamen, pra^ter iham gratiam, confertur in sin-
guhs quajdam speciahs gratia, qua? dicilur gratia
sacramentahs, ad quam directe sacramentum ordi-

(k) (■«!. — seilicnt Pr.
(6) etiam. — Om. Pr.
(y) In. — Om. Pr.

DISTINCTIO I. 11. ET III. — QU^.STIO I.

natur. De hoc sanctus Thomas, praesenli distin-
ctiono, q. 1 , art. 4, q'" 5, sic dicit : (( Gratia i^ra-
tum faciens est una et eadem , in essentia anima^,
sicut in suhjecto; et al) ipsa fliiunt virtules et dona,
ad perficiendum potentias animse, sicut etiam polon-
tia? anima^ fluunt ab essentia; et distinguuntur ista?
virtutes; secundum diversos actus ad quos oportet
potentias animaj perfici. Similiter etiam a j^ralia
illa quiB est in essentia anima3, fluunt aliqua ad
reparandum defectus qui ex peccato inciderunt; et
ha^c diversificantur sccundum diversitatcm defe-
ctuum, Sed quia hujusmodi defectus non sunt ita
nobis noti sicut actus ad quos virtutos perficiunt,
ideo eflectus grati<c ad reparandum defectum non
habet specialem nomen, sicut virtus, sed retinet
nomen sua; caus;c, et dicitur tifratia sacramentalis,
ad quam directe sacramenta oi"dinantur; quffi tamen
non potest esse sine gratia qure respicit essentiam
anima?, sicut nec virtutes. Sed tamen gratia qua? est
in essentia animse, non potest esse sine virtutibus;
et ideo virtutes in ea habent connexionem. Potest
tamen esse sine gratia sacramentaH ; nam gratia^
sacramentales connexionem non habent. Et ita patet
quod gratia quam sacramentum directe continet,
differta gratia qua' est in virtutibus et donis; quam-
vis etiam illam gratiam per quamdam continuatio-
nem contineat.» — Hsec ille. — Similiter dicit,3 p.,
q. 62, art. 2 : (( Gratia, inquit, secundum se con-
siderata, perficit essentiam anima>, inquantum par-
ticipat quamdam similitudinem divina? essentia'. Et
sicut ab anima fluunt ejus potentia^; ita et a gratia
fluunt qucedam perfcctiones ad potcntias animaj,
quoe dicuntur dona et virtutes, quibus potentiai
perficiuntur in ordine ad actus suos. Ordinantur
autem sacramenta ad quosdam speciales actus iii
vita christiana necessarios : sicut baptismus ordi-
natur ad spiritualem regenerationem , qua homo
moritur vitiis, et fit membrum ChrisLi; qui quidem
effectus est aliquid speciale prseter actus potentia-
rum animse. Et eadem ratio est in aliis sacramentis.
Sicut ergo virtutes et dona addunt super gratiam
cominuniter dic^tam, quamdam perfectionem deler-
minate ordinalam ad actus proprios potentiarum;
ita gratia sacramentahs addit super gratiam com-
muniter dictam, et supra virtutes et dona, quod-
dam divinum auxiHum ad consequendum sacra-
nienti finem. Et por hunc modum , gratia sacra-
mentalis addit super gratiam donorum et virtu-
tum. » — Ha>c ille. — Ex qiiilius patet quod arguens
falsum assumit, scilicet quod eadem et nullo modo
diversa secundum speciem gratia conferatur in
omnibus sacramentis. Et ideo, cum in sacramentis
imprinientibus charactorem conferatur ahquis liabi-
tus gratuitus distinctus specie ab habitil)us collatis
in sacramentis non imprimentibus characterem ,
nil mirum si per qua^dam sacramenta causetur
dispositio quas dicitur ornatus tantum , in aliis vcro

causelur dispositio quic non solum dicalur ornatus,
verum eliam chaiacter. Cujus rationem ponit san-
ctus Thomas, 4. Sentrnt., dist. 4, q. 4, art. 4,
q'"'" 2 : (( Sacramenta, inqiiit, novK legis sunt quai-
dam sanctificationes. Sanctificatio autem duobus
modis accipitur : uno modo, pro emundatione, quia
sanctiim idem est (juod mundum; alio modo, pro
mancipatione adaIi(juod sacrum, sicut dicilur altare
sanctificari, vel aliquid hujusmodi. Omnia autern
.sacramenta sunt .sanctificationes primo modo; quia
omnia dantur in remedium contra aliquem defe-
ctum. Sed qua:'dam sunt sanctificationes etiam
secundo rnodo; sicut patet pra-cipue in ordine, quia
ordinatus mancipalur ad aliquod sacrum. Non
autem omnia; sicut patet de poinitentia. Quicum-
qiie autem mancipatur ad ali((uod sacrum spirituale
exercendum, oporlet quod habeat spiritualem pote-
statem; et solum talis (a). Et ideonon omnia sacra-
menta novoe legis characterem imprimunt; sed
quaidam, quffi etiam secundo modo sanctificationes
dicuntur. » — Ha^c ille. — Similiter dicit, 3 p.,
q. 63, art. 6, per totum. — Exquibus apparet quod
multiplex est dispositio ad gratiam gratum facien-
tem : quia qua^dam per modum actus secundi, puta
cum quis per actum liberi arbitrii se disponit ad
gratiam ; quaedam vero per modum actus primi vel
habitus, utputa cum quis sine actu secundo proprio
jiistificatur, suscipiendo sacramenta. Et in quolibet
istor-um generum sunt multie species : quia multi-
plex est dispositio ad gratiam per actum secundum,
qui est motus liberi arbitrii; et multiplex est dispo-
sitio ad gratiam per actum primum, quia qua^dam
est ornatus tantum , alia vero est ornatus et cha-
racter, ut patet ex dictis.

II. Ad argumenta Scoti. — Ad argumenta
Scoti contra eaindem conclusionem tertiam, nunc
oportet dicere. Et quidem

Ad primum, negatur minor. Licet enim gratia
sit terminus creationis, non tamen dispositio ad
gratiam , quam dicimus characterem , aut ornatum.
Et de hoc Petrus de Palude miiltum bene ad propo-
sitiim, prima qua^stione hujus distinctionis, sic
inquit, arguendo : a Illa quic a^qualiter sunt in
potentia passiva et activa, a^qualiter inde educuntur,
sive per creationem, ut virtutes infusix; et dona,
sive per generationem , ut fornuTC corporales; licet
una sit perfectior altera. Sed gratia et character sunt
hujusmodi; quia neutrum est in potentia activa
nalura>, nec per consequens in potentia passiva
materiiB. Ergo wqualiter causantur vel generantur,
et aDqualiter possunt a creatura produci vel non
produci. )) Ecce argiimentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod, quantum ad potentiam
passivam, major est vera, et minor est falsa; quia

(a) tnlis. — tdlent Pr.

LlBRl IV. SENTENTIARUM

dissimiliter sunt in potentia passiva. Quia, sicut in
potentia passiva naturali siinpliciter praeexsistit ali-
quid respectu primi coeli, quod potest produci vir-
tute ipsius propria (sicut forma non vivens), aliquid
autem praiexsistit minus in potentia, quod potest
produci acoelo in virtute divina (sicut anima corpo-
ralis), et aliquid in sola potentia materite obedien-
tiali, quod non potest produci aliqualiter nisi virtute
divina et sola (sicut anima rationalis); sic aliquid
simpliciter est in potentia naturali animai (ut quae
naturaliter acquiruntur), aliquid vero simpliciter
totaliter in sola potenlia obedientiali ( ut ea qua; a
solo Deo recipit, sicut sunt gratia et gloria, quaj
dicuntur proprie creari, vel concreari), aliqua vero
medio rnodo, quse possunt produci a natura virtute
Dei (ut character etornatus): ut processus gratisc
correspondeat processui natura), quo supremum
est a solo Deo principaliter et instrumentaliter, infi-
mum autem est a natura principaliter et instru-
mentaliter, medium autem a natura instrumenta-
liter, a Deo autem principaliter. — Quantum autem
ad aliam partem, de potentia activa, dicendum quod
major est vera de his quai sunt essentialiter in
potentia principali et instrumentali (a), non de
altera tantum. Minor autem sub hoc sensu est falsa:
quia, licet gratia et character sint aequaliter extra
potentiam principalem creatura?, non tamen supra
potentiam instrumentalem. Et ratio hujus est :
Quia quod non excedit limites creatura.', potest com-
municari creatura^; et quod competit uni creaturse
per naturam principaliter, si conceditur alteri
instrumentaliter, non dicitur creari, sed vel natu-
raliter produci, si ordo natura^ hoc commiserit :
sicut producere animam vegetativam et sensitivam
competit naluraliter et principaliter plantae et ani-
mali, quia estsecundum suam dispositionem ; unde,
quia communicatum est ccelo sine planta et animali
quasdam animas hujusmodi producere, inquantum
semen deest in natura , non propter hoc anima; ill^
creantur, quamvis sine semine producantur. Illud
autem quod excedit Hmites creaturiB, nec compelit
aUcui creaturae naturaliter et principaliter, nec in
se, nec in suo simili, non est communicabile etiam
instrumentaliter; unde, cum producere gratiam sic
excedat limites creatura? , ut nulli competat per
naturam principaliter, nec in se, nec in siiniH vel
majori, nuUi est communicabile, vel saltem nulli
communicatum est, etiam instrumentaliter. Econ-
trario autem , cum libero arbitrio competat princi-
paliter se ad gratiam dis])onere, et facere id quod
est immediata dispositio ad gratiam, si dispositio-
nem ad gratiam facere communicatur sacramento
instrumentaliter, non erit hoc creare, ne(; creatu-
ram extra limites suos ponere. Verum est quod in
hoc est dissimile, quod anima quae per putrefactio-

(a) et instrumentali. — Om. Pr.

nem generatur a coelo, est ejusdem rationis cum
illa qu;c per .semen generatur a particulari agente,
quamvis aliqui dixerint oppositum ; dispositio autem
qua? est character, non est aliquid unius rationis
per es.sentiam cum dispositione quae est actus liberi
arbilrii, quamvis sit unius rationis per efficientiam ,
eliamsi sit alia gratia in sacramentis ab illa quffi est
in virtutibus et donis, quia character et ornatus
sacramentalis principaliter disponunt ad gratiam
gratum facientem, quai est una in omnibus. Sed
nec illa dissimilitudo obstat. Quia etiam suntanimae
aliquic imperfectse, quai a solo coelo producuntur;
sed non creantur, quia nobiliores ab animato pro-
ducuntur. Et sic est in proposito, si (a) dispositio
qute est per liberum arbitrium , est nobilior quam
illa quaj est per sacramentum , et efficacior : tunc
enim si dispositio nobilior competit per naturam
principaliter uni creaturse, alia, quee est inferior,
poterit instrumeiitaliter alicui creaturai etiam infe-
riori communicari. Si autem dispositio sacramen-
talis est nobilior (juam liberi arbitrii, adhuc seque-
tur idem , ut probabitur. — Praeterea (6) : Quod est
supernaturale secundum genus suum totum, illud
creatur; nec ejus productio aliquo modo creaturaj
communicatur. Sed quod non est supernaturale
secundum genus suum, licet secundum esse speciei
sit supernaturale, potest ejus productio communi-
cari creatura?, saltem instrumentaliter. Sicut aliqui
dicunt, quod charitas, quse, secundum totum genus
suum, est supernaturalis, et gratia, non possunt
l)roduci virtute creata; sed diligere Deum super
omnia, est naturale secundum genus suum; dili-
gere autem meritorie, est supernaturale secundum
speciem suam, sive quoad efficaciam (y), sive quoad
substantiam, ut quidam dicunt ; tamen hoc potest
creatura per virtutem Dei , vel immanentem , sicut
est charitas, vel in motu, ut Magister dicit. — Ex
his ergo patet quod illud quod ex natura sui generis
principaliter competit alicui creatura^, potest super-
naturaliter communicari alicui alii etiam inferiori
instrumeritaliter : vel idem .specie (sicut cum c(3elum
in virtute Dei producit animam perfectam corpora-
lem, quam animal perfectum producit ex natura);
vel differentem specie, sive excellentiorem (ut in
exemplo de dilectione meritoria dictum est), vel
inferioris speciei (sicut coelum in virtute divina
animam animalis imperfecti, quod generare non
potest natura nisi per j)utrefactionem). Et hujus
ratio est : quia, .sicut videmus in naturalibus, quod
aliquis effectus est in virtute unius causaj natura-
liter univoce, qui quidem est in virtute suj)erioris
causae oequivoce, sicut c^lefacere est a calore univoce,
et a sole a^quivoce, non utique nisi ordinatione Dei ;

(a) si. — sic etiani Pr.

(g) Prseterea. — Puta Pr.

(y) sire (juoad efficaciam. — Om. Pr.

DISTINCTIO I. II. ET III.

0U^':STIO I.

sic nuUa contradirtio apparet, si illud quod una
creatura habet naturaliter et est perfectionis, vir-
tute Dei detur alteri creatune supernaturalitor.
Propter (a) (juod, cum Christusdicat, Matlh. ulliino
(v. 18), Data ef^t mihi omnis potestas in coelo et
in terra, nuHum inconveniens videtur, si omnem
poteiiHam alterativam quam habetquodcumque cor-
pus, habuit corpus Christi : ut sic tactu suo curaret
omnem morl)um, quem herba vel yemma curaret
suo tactu; et fimbriis vestimenti ejus, aut umbra^
Petri, hicc vii'tus potuit communicari, si eam ahqua
umbra habuit vel corpus. Unde de Christo dicitur
(Luc. 6, V. 19), (juod virtus de illo cxihat ac sana-
hat omnes. Et sic verificatur verbum Gregorii,
2. Dialogorum (cap. 30 et 31), quod sancti viri
aliquando ex potestate miracula faciunt. Et simi-
liter (6), anima Christi omnem virtutem motivam
causa? et corporis supernaturaliter habuit, quam
habet quicumque angelus naturaliter. — Item : Si
illam virtutem (y) quam habet una creatura natura-
liter, potest alia a Deo obtinere supernaturaiiter,
multo magis aliam minus perfectam. Unde, cum
hberum arbitrium, ex sua natura, possit disponere
se ad gratiam perfectius et nobilius quam sit illa
dispositio qu;x! datur in sacramento, sive sit ab eo,
sive non (propter quod nobihus dicilur adultus sal-
vari per dispositionem a se factam proprio motu,
quam parvulus per dispositionem a sacramento
susceptam); igitur sic disponere potest communi-
cari sacramento, cum melius disponere sit a libero
arbitrio. Inimo, etiamsi dispositio habitualis sacra-
menti esset nobilior quam actualis liberi arbitrii,
propter hoc quod ipsa manet et alia non, adhuc, ex
similitudine generum supradicta, illa potest com-
municari; sicut de dilectione Dei meritoria, qu;e
nobilior est. Sed, simpliciter loquendo, dispositio
liberi arbitrii est melior : quia, illa posita , non
potest esse obex ad gratiam, sicut potest esse cum
charactere; forma autem qute est dispositio, et cujus
a (o) natura finis est disponere, tanto simpliciter
est melior, quanto est dispositio efficacior et infalli-
bilior. )) — Ha!c Petrus, in forma. — Ex quibus
apparet quod minor prius negata, est falsa. Non
enim character, aut ornatus, aut dispositio quam
sacramentum instrumentaHter causat, est forma
simpliciter supernaturalis, ita ul ejus productio
creatio dici mereatur.

Ad secundum dicitur quod dispositio causata per
sacramentum, sive sit character, sive aha dispositio
ad gratiam, causatur et procUicitur iu instanti, sicut
et gratia. Et ad liujus iuiprobationeui, dicitur quod,
sicut oratio prolata, iu ultimo instanti prolationis

(a) hoc. — Ad. Pr.

(g) similiter. — nic Pr.

(y) illam virttitcm. — illa virtus Pr.

(5) o. — Om. Pr.

sua», cau.sat perfectam significationem in anima
proferentis, aut alterius, si sit capax (et hoc, sive in
illo inslanli permaneat aliqua pars divisibilis soni ,
sive aliquod indivisibile se habens ad totum sonum
sicut mutatum es.se ad motum, vel instans ad tem-
pus, ut non sit pars totius succcssivi, sed terminus
intrinsecus, quomodocuuKfue hoc sit); sic (y.) in illo
instanti datur virtus orationi, et actio respectu effe-
ctus ad quem instnimentaliter attingit. De hoc san-
ctus Thomas, 4. Sentent., di.st. 8, q. '2, art. 3,
arguit, sexlo loco : « Faciens et factum, causa et
cau.^^atum, debent esse simul : quia quod non est,
non potest aliquid facere, nec causa alicujus exsi-
stere. Sed cum conversio pra^dicta fiat in instanti,
et veiba formije succes.sive proferantur, quando fit
conversio, verba illa non possunt simul esse, nisi
secundum aliquid minimum sui. Igitur virtute ali-
qua qu;ie sit in illis verbis, non potest fieri con-
versio. )) Ecce argumentum. Sequitur respon.sio :
(( Dicendum quod virtus conversiva qu?e est in his
vei'i)is, cum sit sacramentalis, sequitur significatio-
nem. Significatio autem exsistentis conversionis,
cum importetordinem unius ad alterum, non potest
fieri per dictionem ; sed oportet quod per orationem
fiat, cujus partes, quamvis successive proferautur,
tamen significatio e.st tota simul, quam tunc com-
plet ultima orationis particula, ad modum diffe-
rentiye ultimae in diffinitionibus. Et hac significa-
tione exsistente, in ultimo prolationis instanti fit
traussubstantiatio. )) Item, .septimo loco,arguit sic :
(( Verba ista non habent virtutem ex seipsis; hoc
planum est, Si ergo habent aliquam hujusmodi vir-
tutem, oportet quod sit eis data divinitus. Oportet
autem hanc virlutem esse simplicem, cum ejus
effectus sit in instanti. Simplex. autem virtus non
potest successive dari, et ejus subjectum oportet
esse simplex. Cum ergo pncdicta verba successio-
nem habeant, non potest ipsis talis virtus esse col-
lata. )) Ecce argumentum. Sequitur responsio :
(( Dicendum, inquit, quod , significatio orationis,
quamvis, relata ad partes quibus fit significatio,
videatur composita, tamen, relata ad rem significa-
tam, simplex est, inquantum significat ununi quid,
scilicet compositionem hujus cum hoc; sicut etiam
Philosophus dicit, 5. Mctaphysicx (t. c. 19), (juod
SHbstantia senarii non est histria, sed seuiel sex,
quam ibi qualitatem nominat. Unde sicut ad hanc
qualitatem senarii se habent partes ejus ut disposi-
liones materiales, non ut qualitates partium, sicut
parles unius totius qualitatis; ita signilicationes
parlium sunt dispositiones ad signilicationem totius
orationis, quic consurgit ex significatione partis in
ordine ad omnes pra^cedentes. Sed quia virtus con-
versiva sequitur signincationem, ideo in ipso com-
plemento significationis datur illa virtus toti ora-

(a) !<ic. — Om. Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

tioni, ita quod singulpo partes se habent materialiter
tantum ad illamvirtutem. » — Hacc ille. — Simile
ponit, 3 p., q. 78, art. 4, in solutione tertii, ubi sic
dicit : (( Verba quil)us fit consecratio, sacramenta-
liter operantur. Unde vis conversiva, quiK est in
formis horum sacramentorum , sequitur significa-
tionem , quai in prolatione ultimse dictionis ter-
minatur. Et ideo in ultinio instanti prolationis ver-
l)orum praiidicta verba consequuntur hanc virtutem,
in ordine tamen ad pra;cedentia. Et hsec virtus est
simplex, ratione significati; licet in ipsis verbis
exterius prolatis sit qua^dam compositio. » — Ha?c
ille. — Et in multis aliis locis ponit eamdem sen-
tentiam . Ex quo patet responsio ad argumentum .

Cum autem dicit arguens, quod sacramentum
non habet actionem suam naturalem in instanti,
ergo nec supernaturalem ; quia, secundum nos, etc;

— dicitur quod sicut motus corporis non est in
instanti, tamen mutatum esse ejus est in instanti;
sic actio corporis, dato quod non esset tota simul in
instanti, tamen aliquid ejus, puta actum esse, vel
egisse, aut aliud ejus indivisibile, se habens ad
totam actionem sicut mutatum esse ad motum, vel
instans ad tempus, aut punctus ad lineam , potest
esseininstanti. Hem : sicut sol illuminat in instanti,
et .sensibile causat aliquid in sensu in instanti ; sic
sermo, vel vox, potest causare in anima aliquid in
instanti, puta completam significationem orationis,
prresupposita prolatione praecedentium vocum aut
syllabarum. Item : dato quod nec oratio, nec aliqua
ejus pars divisibilis, nec aliquid ejus indivisibile
orationem terminans, posset habere aliquam actio-
nem naturalem in instanti, cum hoc stat quod efTe-
ctus ejus causatus in tempore remanet in instanti,
puta ablutio ex parte aquse, vel significatio plena ex
parte verborum, aut aliquid hujusmodi ex tali pro-
latione derelictum ; et hoc sufficit ad hoc quod j^os-
sit virtute supernaturali , et actione supernaturali ,
agere in instanti.

Cum vero ulterius dicit arguens, quod fictio est
dicerequod aliqua syllaba formetur in instanti, etc;

— dicitur, ut prius, quod sicut motus localis non
fit in instanti, sed in tempore, tamen indivisibile
terminans motum, puta mutatum esse, fit et habet
esse in instanti; .sic proportionaliter, dato quod lit-
tera vel syllaba formetur in tempore, et non in
instanti, tamen terminus ejus indivisibilis fit et
habet esse in instanti. Et hoc sufficit ad propositum,
scilicet quod syllaba, secundum aliquid sui divisi-
bile vel indivisibile, habeat esse in instanti.

Cum vero ulterius dicitur, quod si aliqua syllaba
efficit totum effectum sacramenti , tunc illa sola est
sacramentum, et aliai non faciunt adsacramentum,
elc; — dicitur quod consequentia non valet : quia,
sicut post latius dicetur, sacramentum habet signi-
ficare et efficere; et ideo, dato quod alia? syllaba^
nihil efficerent ad inductionem gratise, tamen age-

rent ad complementum significationis sacramenti;
et ita faciunt ad sacramentum, et ejus integritatem.
Tamen non oportet ad hoc fugere : quia eo modo
quo faciunt ad complementum significationis, agunt
mediate vel immediate, complete vel dispositive, ad
effectum sacramenti, qui sequitur completam signi-
ficationem totius orationis.

Cum vero ulterius dicitur, quod ultima syllaba
non potest agere in virtute prsecedentium, quia ex
illis nihil relictum est, etc ; — dicitur quod falsum
est : quia, sicut recitatum est ex dictis sancti Thomi?e
(4. Sentenf., dist. 8, q. 2, art. 3, ad 6"'" et 7"'" ;
et, 3 p., q. 78, art. 4, ad 3""'), pra^cedentes syllab[e
reliquerunt partiales significationes, quse se habent
ad totalem significationem totius orationis sicut
disposltiones. Et ita patet quod tota deductio hujus
argumenti, etsi multum videatur habere apparen-
tia;, tamen vacua est, apud recte considerantes,
veritatis et exsistentise; sicut postea ex dictis Petri
de Palude melius ostendetur.

Ad lertium dicitur quod in sacramento Eucha-
ristias ponenda est pra^dicta causalitas utroque modo,
quam tangit arguens. Et ad hujus improbationem ,
dicitur primo, quod, licet species panis non agat
instrumentaliter ad realem exsistentiam corporis
Christi in sacramento, neque ad aliquam dispositio-
nem prseviam, adhuc(a) tamen verba consecrationis
instrumentaliter attingunt ad aliquam dispositio-
nem praiviam transsubstantiationi, non ordine tem-
]ioris, sed naturai vel rationis. Et ad hujus impro-
bationem, dicitur quod illa dispositio ad quam
attingunt verba consecrationis Eucharistire , non
oportet quod sit qualitas aut accidens positivum;
sed forte est dispositio privativa, vel negativa; sicut
expulsio unius formse a subjecto, est dispositio ad
introductionem formse oppositae vel incompossibilis,
Sic in proposito : imaginandum est quod verba
sacramentalia , virtute divinitus coUata, attingunt
instrumentaliter in sacramento Eucharistise ad hanc
dispositionem, quod substantia panis desinat esse
sub speciebus panis; non quidem ad hoc quod sub-
.stantia illa desinat esse simpliciter, nec ad hoc quod
transeat in corpus Chiisti ; sed ad hoc quod non sit
sub illis speciebus : ut, sicut per agens naturale,
propria virtute, efficit quod materia, vel aliquod
.subjectum, aut passum, desinit informari aliqua
forma substantiali vel accidentali; ita, in hoc sacra-
mento, verba consecrationis , virtute divinitus col-
lata, ad hoc instrumentaliter pertingunt, quod spe-
cies prius informantes substantiam panis aut vini,
desinant prsedictam substantiam informare, et tol-
lant prffidictam inhserentiam accidentium ad totum
prsecedens; non autem quod faciant accidentia sine
subjecto subsistere, nec ad hoc quod corpus Christi
sit sub praidictis accidentibus. Et ad hunc sensum

(a) adhuc. — ad hoc Pr.

DISTINGTIO r. II. ET Ilt. — QU^STIO I.

vidonlnr mihi intelligenda dicta sancti Thoma',
4. Senloit. , prima distinclione, q. 1, art, 4, q''' 1,
in sohitione sexti , uhi sic dicit: « In transsuhstan-
tiatione, cum sit quidam motus seu mutatio, duo
sunt, sciHcet recessus a termino, et accessus ad ter-
minum.Verbaigitursacramentahapertinguntinstru-
mentnhter ad transsubstantiationem, quantum ad
recessum a termino a quo; sed quantum ad acces-
sum ad terminum ad quem, non pertingunt instru-
mentahter, nisi dispositive, sicut accidit in ahis
sacramentis. )) — Hajc iUe. — Item, 4. Senteut.,
dist. 8, q. 2, art. 3, sic dicit, in solutione argu-
menti quinti : « Hxc virtus, inquit, agentis princi-
pahs respicit principahter terminum ad (juem. Sed
virtus causse instrumenfahs quandoque non attingit
ad terminum ad quem , sed hal)et operationem
suam in his quoe sunt citra terminum; sicut quah-
tates activae elementares non attingunt ad anim»
rationahs introductionem. Et simihter hic contingit:
quia virtus iha instrumentahs quai est in ver})is, ha-
bet operationem suam supra suh.stantiam panis, quia
verbum ad elementum accedit ut fiat sacramen-
tnm, secundum Augustinum (tract. 80 sap. Joan.);
non est autem aliquo modo causa eorum qure sunt
in termino ad quem, sicut quod sint accidentia sine
sul)jecto, vel aliquid hujusmodi. » Et .simile ponit
in multis aliis locis. Ex quibus patet quod illa dispo-
sitio ad quam pertingunt instrumentaliter verba
consecrationis Eucharistia^, non est subjective, neque
in corpore Christi, neque in substantia panis aut
vini, sed potius in speciebus remanentibus. Effi-
ciunt enim quod hujusmodi species desinant intor-
mare proprium et primum suhjectum, et quod sub-
stantia panis aut vini non sit sub eis, et quod desi-
nat pnccedens informatio et inhiiesio.

Dicitur secundo, quod, sicut arguens non reputat
fictionem, quod liiEc verba, Hoc cst corpus moum ,
sint causa slne qua non conversionis panis in cor-
pus Christi, potius quam alia verba; ita nullus
catholicus debet reputare fictionem, sed potius veri-
tatis expressionem, quod prirdicta verba sint causa
per qu((i)i in.strumentahs et dispositiva ad dictam
tran.ssubstantiationem .

Dicitur tertio, quod, in instanti complela} prola-
tionis verborum, sonus tangit speciem panis aut
vini aliquo tactu, aut corporali, aut intentionali vel
virtuali, aut aliquo alio, sicut prius dictum fuit (ad
2"'" Durandi, et ad 2"'" Scoti); et idcirco tunc pos-
suntagere. Diclum autem Philosophi intelligendum
est de multiplicatione i'cali ipsius .soni ; quia illa fit
in tempore, cuni consequatur motum localem. Secus
est de multiplicatione specierum et intentionum
soni; quia illa potest fiori in instanti, sicut multipli-
catio specierum colorum. Tamen, quidquid sit de
hoc, sufficit quod in ultimo in.^^tanti verborum pro-
lationis verba illa contingant speciem panis et vini
aliquo contactu , nec requiritur quod sit corporalis.

ut prius dictum est (ad 2"'" Durandi). — Item,
po.sito quod requireretur contactus corporalis agentis
instrumentalis ad specics EucharistiLO in transsub-
stantiatione, potest dici quod, in ultimo instanti
prolationis verborum, licet .sonus non tangat corpo-
raliter £ucharistiam,tangit tamen aerem contiguum
Euchari.sliix!; et sic, eodem instanti, virtus datur
sono, qua3 multiplicata, per medium, in eodem
instanti, pertingit ad hostiam, licet sonus in eodem
instanti ad hostiam non pertingat. Idem enim est
aerem tangere hostiam, ac si .sonus eam tangeret,
ex quo aer vehit virtutem de .sono ad ho.stiam. —
Potest etiam dici, et forte verius, quod, cum dicit
quod .sacramenta .sortiuntur effectum in ultirno
inslanti completai prolationis verborum sacramen-
talium, illa completa prolatio intelligenda est quando
vcrha, aut a^quipollens verbis, attingunt suscipien-
tem .sacramentum , vel materiam, et non ante. Et
multis aliis modis illud sophisma potest declinari.
Petrus tamen de Palude sic dicit : « Si verba ces-
santantequam motus aeris deveniat ad illam rem in
qua debet esse effectus, species soni, in eodem
instanti, defertur ad illam rem cum qua subjective
est virtus in aere; alias e,s.set sine subjecto, cum
sonus sit accidens, cujus subjectum est solus aer. »
— HiTc ille. — Et redit in idem cum prima solu-
tione.

Dicitur quarto, quod, posito, sed non concesso,
quod verba Eucharistiic non haberent quamcumque
efficaciam circa tran.s.substantiationem , adhuc stat
quod species manentes post prolationem verborum
habeant efficaciam instrumentalem dispositivam
respectu gratiiB inducendffi in accedente digne ad
sacramentum.

Ail quartum dicitur primo, quod ponere disposi-
tionem ad gratiam causari per sacramenta novre
legis, non est superfiuum, sed necessarium, si sacra-
menta dicantur esse aliquo modo causa gratia;. Et
cum dicit arguens, quod fictio est ponere in Eucha-
ristia talem dispositionem, etc. ; — dicitur quod nos
non ]ionimus aliquam dispositionem positivam inter
specieset ex.><istentiamcorporis Christi, sicutdictum
est supra (ad3"'"); ponimus tamen virtute specie-
rum sacramentalium causari in digne accedonte ad
sacramentum dispositionem ad gratiam. Unde illud
argumentum peccat per fallaciam consequentis. —
Dicitur secundo, quod in sacramentis non impri-
mentibus characterem, imprimitur vel causatur
ornatus disponens ad gratiam, sicut in sacramento
poenitentiie. Et ad rationem ad oppositum, — dici-
tur quod consequens finaliter illatum, non est in-
conveniens. Illud enim concedit sanctus Thomas,
4. Sentent., dist. 17, q. 3, art. 4, q'» 1, ubi sic
dicit : (( Confessio est actus virtutis, et est pars
sacramenti. Secundum autem quod e.st actus vir-
tutis, est actus meritorius proprie; et sic confessio
non valet facta sine charitate, quiio est principium

LIBRF IV. SENTENTIARUM

merendi. Sed secundum quod est pars sacramenti ,
sic ordinat confitentem ad sacerdotem, qui haljet
claves Ecclesise , qui per confessionem conscientiam
confitentis cognoscit (a); et, secundum hoc, con-
fessio potest esse in eo qui non est contritus; quia
potest peccata sua sacerdoti innotescere , et clavil)us
Ecclesioe se subjicere. Et quamvis tunc non perci-
piat absolutionis fructum,tamen, recedente fictione,
percipere incipiet, sicut etiam est in aliis sacramen-
tis. Unde non tenetur iterare confessionem , qui
fictus accedit; sed tenetur postmodum suam fictio-
nem confiteri. » — Hsec ille. — Et similia ponit
in aliis locis. — Dicitur tertio, quod nullum incon-
veniens esset dicere quod sacramenta non impri-
mentia characterem, in ucto talia suscipiente non
causant aliquam dispositionem remanentem post
susceptionem (6) sacramenti; sieut videtur dicere
de sacramento Eucharistise sanctus Thomas, 4. Sen-
ient., dist. 4, q. 3, art. 2, q'-'' 3, ubi arguit sic,
tertio loco : « Sicut, inquit, aliquis ficte accedit ad
baptismum, ita et ad sacramentum Eucharistiie.
Sed, recedente fictione, Eucharistia^ effectum non
percipit, qui prius fictus accesserat. Ergo nec etiam
recedente fictione, aliquis baptismi effectum per-
cipit. )) Ecce argumentum. Sequitur responsio :
(( Dicendum, inquit, quod in Eucharistia non impri-
mitur character, cujus virtute posset aliquis effica-
ciam sacramenti percipere, fictione recedente; et
ideo (y) non est simile. )) — Ha?c ille. — Si tamen ex
hoc arguatur quod si sacramentum Eucharistia? non
causat dispositionem ad gratiam in accedente ficte,
ergo nec in accedente congrue, et sine quacumque
fictione, et in dispositione contraria, — apparet
quod est fallacia consequentis.

III. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum

Aureoli contra eamdem tertiam conclusionem , dici-
tur quod minor est falsa. Et ad ejus probationem ,
dicitur quod responsio ibidem recitata, bona est; et
eam ponit sanctus Thomas (4. Sentent., dist. 1,
q. 4 , art. 4, q'' 1 ; et dist. 8, q. 2, art. 3, ad 5""'),
ut visum fuit supra (ad 3"™ Scoti). — Et ad impro-
bationem dictte responsionis, dicitur quod responsio
illa intelligenda est in secundo sensu, et non in
primo, sicut superius visum fuit (ad 3""' Scoti). Et
sic

Adprimamimprohationem responsionissecundo
modo intellectai, dicitur, negando majorem, si gene-
raliterintelligatur, potis.simead huncsensum, quod,
quacumque actione receditur a termino a quo, acce-
datur ad terminum ad quem, inductive et perfectis-
sime. Siautem intelligatur quod, quacumqueactione
receditur a termino a quo , accedatur ad terminum

(a) cognoscil. — cognovit Pr.

(6) susceptionem. — sumptionem Pr.

(y) ideo. — Om. Pr.

ad quem, dispositive, vel perfective, autquocumque
modo, tunc major est vera; sed nec ipsa, nec con-
clusio illata, ad hunc sensum intellectffi, sunt ulla-
tenus contra nos; concedimus enim quod virtus
verborum consecrationisagit dispositive ad exsisten-
tiam corporis Christi sub speciebus, non autem per-
fective vel inmiediate terminum ad quem indu-
cendo. Et sciendum etiam quod alia est mutatio
qua desinit terminus a quo, et alia qua incipit ter-
minus ad quem. De hoc sanctus Thomas, de Veri-
tate , q. 28, art. 1, sic dicit : cc Differentia est inter
motum et mutationem, Nam motus unus est quo
aliquid affirmative significatum abjicitur, et aliud
affirmative significatum acquiritur : est enim motus
de subjecto in subjectum, utdicitur, 5. Physicorum
(t. c. 9); subjectum autem intelligitur hic aliquid
affirmative monstratum , ut album et nigrum; et
ideo unus motus alterationis est, quo album abjici-
tur, et nigrum acquiritur. Sed in mutationibus quse
sunt generatio et corruptio, aliter e.st : nam gene-
ratio est mutatio de non subjecto in subjectum, ut
de non albo in album ; corruptio vero est mutatio
de subjecto in non subjectum, ut de albo in non
albnm; et ideo in abjectione unius affirmati, et
acceptione alterius, oportet esse duas mutationes,
quarum una sit generatio, et alia corruptio, vel
simpliciter, vel secundum quid. Si ergo in transitu
qui estde albedine in nigredinem, consideretur ipse
motus, idem motus significatur per ablationem
unius et inductionem alterius; non autem signifi-
catur eadem mutatio, sed diversa; tamen se invi-
cem concomitantes, quia generatio unius non est
sine corruptione alterius. )) — Htec ille. — Ex qui-
bus apparet quod cum alia mutatio sit qua abjicitur
terminus a quo, et alia qua inducitur terminus ad
quem, nil mirum si aliqua actio potest esse ad pri-
mum, quai non erit ad secundum, nisi dispositive.

Ad secnndam improbationem prpedictae respon-
sionis, dicitur, negando primam consequentiam ibi
factam. Non enim oportet quod, si verba sacramen-
taliaaguntad desinitionem panissub speciebus, quod
eorum aetio sit annihilativa : quia, ut supra dictum
fuit (ad 3""^ Scoti), verba illa non agunt directe ad
hoc quod substantia panis desinat esse simpliciter
aut in se, .sed ad hoc quod desinat esse sub specie-
bus sacramentalibus, et quod desinat esse informatio
et inha2rentia illarum ad substantiam panis; hoc
enim non transcendit activitatem creatura3, cum
per agens naturale possit tolli talis inhKrentia et
informatio, ut cum de calido fit non calidum , et
tamen non dicitur annihilare. Item , dato quod
verba sacramentalia agant instrumentaliter ad desi-
nitionem formae substantialis panis, non propter hoc
actio illa erit annihilativa ; quia agens naturale pro-
pria virtute naturali hoc posset facere, sicut patet
de virtute dige.stiva animalis convertentis panem in
carnem. Et forte in proposito verba sacramentalia

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU^STIO I.

agunt ad desinitionem formaisub.stanlialis panis. Non
tamen credo quod agant ad desinitionem malerias;
quia solus Deus hoc potest. Agunt tamen, utdixi,
ad hoc quod panis et quaelibet ejus pars essentiahs
desinat esse siib speciebus. — Utrum autem debeat
concedi quod substantia panis desinat esse iu lioc
sacramento? Diciturquod sic. Nam sanctusThomas,
4. Sentcnt., dist. 11 , q. 1, art. 2, arguit sic, tertio
loco : « Si unum contradictoriorum est falsum, reli-
quum de necessitate erit verum. Sed , facta conver-
sione, haic est falsa, Panis est aliqHul, vel, Depane
est aliquid. Ergo ha?c est vera, Nilnl a^t de jpanc.
Ergo panis est annihilatus. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod,
quamvis panis non sit alitjuid, tamen ilhid in quo
panis est conversus, est aliquid, conversione facla;
et ideo non .sequitur quod panis sit annihilatus. » —
Ha^c ille. — Item, quarto loco, arguit sic : « Ilhid
dicitur annihilari, quod nec in se neque in alio
manet. Sed panis substantia non manet in se, facta
conversione; neque manet in corpore Chi'isti, (juia
sic corpus Christi augeretur. Igilur |)enitus annihi-
latur. )) Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod, quamvis non maneat (a)
panis in .se, neque in alio, maiiet tamen corpus
Christi, in quod conversus est; et ideo non sequitur
quod sit annihilatus. )) Idem ponit in 3 p., q. 75,
art. 3, in solutione primi et tertii. Ex quibus appa-
ret quod secure potest dici et asseri quod in conse-
cratione Eucharistia? sub.stantia panis desinit esse.
Et hoc iterum patet per expositionem hujus verbi
desinit. Uxc enim copulativa est vera : In ultimo
instanti prolationis verboruin sacramentaliwn ,
substantia panis prius cxsistentis sub his specie-
hus, nunc non est; et eadem suhstantia inime-
diate ante hoc instans fuit.

Ad tertiam improhationeni pri.edictse respon-
sionis, dicitur quod deficit in duobus. Primo, quia
supponit quod verba sacramentalia non possint
aliter agere in Eucharistia, quantum ad terminum a
quo, nisi causando desinitionem simplicem substan-
tia? panis; hujus auteni oppositum superius est
ostensum (ad 3"" Scoli; et hic, ad t>'"" iuiprob.).
Secundo, quia assumit unam falsam conditionalem
et consequentiam, scilicet quod, si verba .sacramen-
talia agant ad hoc quod Deus sublrahat influxum
ad esse panis, (6) etiam possent agere ad hoc ut
subtraheret influxum alterius creaturyc ad esse.
Patet enini quod ista conditionalis iion habet ali-
quam apparentiam : quia verba sacramentalia oidi-
nantur ad conversionem et Iranssubstantiationem
panis, non autem lapidis aut ligni; nec applicantur
tanquam instrumentum a Deo principali conver- I
tente ad conversionem lapidis, sed panis et vini.

(a) iituncat. — iiiaiiel l'r.
(g) (juoil. — Ad. IV.

Conceditur tamen quod Deus posset conferre virtu-
tem conversivam lapidis in corpus Christi aliquibus
verbis, sicut contulit verbis sacramentalibus virtu-
tem conversivam panis et vini in corpus et san-
guinem Ghristi. — Ad confirmationem , dicitur
primo, quod contradicit verbis pra^cedentibus, ubi
negabat desinitionem subslanti;e panis, quam hic
asserit. Dico secundo, quod o|)inio nostra non ponit
quod verba sacramentalia agant ad totalem desinitio-
nem substantise panis, sicut arguens false putat;
sed, ut S3epe dictum est, agunt in.strumentaliter ad
desinitionem forma; substantialispanis, veladdesini-
tionem informationis et inhaerentia? specierum panis
et vini ad sua subjecta pra:'cedentia. Non autem
ponimus quod agant ad desinitionem materise.Sicut
enim, in mutationibus naturalibus, du;e formae
sub.stantiales, aut accidentales, succedunt sibi invi-
ccm in eodem subjecto; ita, in transsubstantiatione
sacramentali, duae substantiai succedunt sibi sub
eisdem accidentibus, licet talia accidentia non inha}-
reant secundiu substantiai sicut inh;orebant primai.
Et de hac successione sanctus Thomas, 3 p., q. 75,
arl. 8, diffuse loquitur; et, 4. Sentent., dist. 11,
q. 1 , art. 4.

Ad quartam improbationem illiiis responsionis,
concessis duabus suppositionibus ibi positis, dicitur
quod actio verborum sacramentalium qua agunt ad
desinilionemforma? substantialis panis , vel ad desini-
tionem inhaDrentiai et infurmationis accidentium ad
substantiam panis, vel ad hoc quod siibstantiapanis
desinat esse sub accidentibus, duo importat, sicut
et quailibetactio corruptiva. Primum est forma quae
per lalem actionem abjicitur; secundum est habi-
tudo de genere actionis. Et quidem, quantum ad
secundum, est subjective in agente, puta in verbis
sacramentalibus, non autem in passo, puta sub-
stantia panis, vel in corpore Christi. Sed quantum
ad primum, puta desinitionem formai, vel quoad
ipsam formam desinentem, quaicumque illa sit,
non habet quodcumque subjectum, proprieloquendo :
cum talis lorma desinat in instanti tota simul, et,
pro illo instanti quo desinit, ipsa non sit, et primo
non sit, vel incipiat non esse; form;e autem desi-
nenti esse, et incipienti non esse, non oportet assi-
gnare subjectum, cum nihil sit; potissime quia non
solum talis forma, in proposito nostro, et de qua
loquimur, desinit esse, immo etiam suum subje-
clum desinit esse, licet non per actionem verborum
sacramentaliuin, sed solius Dei. Licet autem pra2-
dicta actio non habeat subjectum, non tamen est
subsistens : quia nihil est, vel non est aliquid ; et
sic nec est inhivrens, nec subsistens, sed purum
non ens; sicut corruptio Uicis in aere est non ens,
scilicet (a) ipsa lux corrupta, licet habeat subjectum
illo modo quo negatio vel privatio habet subjectum.

aj sciliiet. — Oni. Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Nec mirum si omnia ista, vel miilta ex illis, sint
miraculosa : quia creatura Lene potest concurrere
effective instrumentaliter ad opus miraculi ; sicut
ostendit sanctus Tliomas, de Potentia Dei, q. 6,
art. 4; et, 2^' 2=^, q. 178, art. 1. Et de hoc fuit in
Tertio (dist. 15, q. 1) difiusius dictum. — De respon-
sione vero quam arguens recitat, et de ejus impro-
batione, non oportet laLorare : quia non ponimus
quod substantia panis desinat illo modo quem
arguens fingit, puta quod sit dare ultimum instans
esse panis; sed potius primum instans sui non esse,
De hoc sanctus Thomas, 3 p., q. 75, art. 7, in solu-
tione primi, sic dicit : « Hsec conversio perficitur
per verba quse a sacerdote proferuntur; et ita ulti-
mum instans prolationis verborum est primum
instans in quo est in sacramento corpus Christi. In
toto autem tempore prsecedente, est ibi (a) sub-
stantia panis. Cujus teraporis non est accipere ah-
quod instans proximo pnccedens ultimum; quia
tempus non componitur ex instantibus consequenter
se habentibus, ut probatur in 6. Physicorum
(t. c. 76). Et ideo est dare quoddam instans in quo
primo est ibi corpus Christi ; non est autem dare
ultimum instans in quo sit ibi substantia panis, sed
est dai^e ultimum tempus. Et idem est in mutatio-
nibus naturaH])Us, ut patet per Philosophum, in
8. Phijsicorum (t. c. 72). » — Hioc ille. — Et
simiHa dicit, 4. Sentent., dist. 11, q. l,art. 3,
qi^^S, in solutione secundi. — Quod autem prsedicta
superius sint de mente sancti Thonuc, potissime
qualiter actio verborum habeat subjectum vel non,
apparet. Ipse quidem, 4. Sentent., dist. 8, q. 2,
art. 3, in solutione secundi, sic dicit : « Virtus
creata prtGsupponit materiam in qua operetur. Quod
quidem contingit esse duphciter. Uno modo, ita
quod sit mutationis subjectum ; sicut accidit in con-
versionibus naturahbus. Alio modo, ita quod subsit
termino a quQ, non autem mutationi; sicut accidit
in dicta mutatione. Sed creatio neutro modo mate-
riam prsesupponit. Et ideo magis potest ahquid Deo
cooperari (6) instrumentaliter in hac conversione,
quam in opere creationis. » — Hsec ille. — Ex quo
patet quod iha mutatio non habet subjectum ; et per
consequens, nec actio verborum, ex ea parle qua
est eadem motui vel mutationi. Quahter autem actio
et passio sint unus et idem motus, et quahter motus
et mutatio sint idem quod forma acquisita vel per-
dita per motum, diffuse visum fuit in 2. Sentent.,
in prima di.stinctione (q. 2).

Ad secunduin prineipalc, negatur antecedens.
Et ad ejus probationem, dicitur quod nostra positio
melius salvat efficaciam et activitatem sacramento-
rum novse legis, quam opposita opinio ponens ea
esse causas sine qiiibus non, et nihil penitus effi-

(a) ibl. — in Pr.

(6) cooperari. — co»iparari Pr.

cere inanima ad collationem et susceptionemgratiae.
Tunc, ad j)rimam rationem in oppositum, dicitur,
negando principalem minorem, scilicet quod cha-
racter, vel ornatus, quem ponimus causari instru-
mentaliter effective per sacramenta, non sit magis
ex natura rei dispositio ad gratiam quam extrinseca
natura vel operatio sacramenti, puta ablutio vel
unctio. Cujus ratio multiplex posset assignari :
potissime quia totahter apparet improbabile quod
disposilio ultimata ad gratiam sit suhjective in cor-
pore exterius; et quod sacramentum novse legis non
causet aliam dispositionem ad gratiam quam hujus-
modi exteriorem ablutionem vel uuctionem , quam
posset facere sacramentum veteris legis, vel aha res
corporea quie nullo modo est sacramentum ; vel
quod aliquid sit dispositio ad gratiam, quod potest
es.se subjective in asino vel in lapide.

Tnnc ad primam prohationem hujus minoris
jam negatse, dicitur, negando consequentiam ibi
factam ; non enim oportet quod quicumque habet
gratiam, habeat characterem. Et cum dicitur quod
habens formam in summo, etc. ; — dicitur quod
hoc est verum loquendo de dispositione convertibih
cum forma ad quamdisponit, sic scilicetquod forma
non potest haberi sine tali dispositione , nec econtra
dispositio sine forma; character autem non sic est
di.spositio ad gratiam, et pra^.sertim quia non dispo-
nit ad gratiam de proximo et directe, sed ad aliquid
ahud. De hoc beatus Tliomas, 3 p., q. 63, art. 4,
in solutione primi, sic dicit : (( Subjectum ahcui
accidenti (a) attribuitur secundum rationem ejus
ad quod propinque disponit, non autem secundum
rationem ejus ad quod disponit remote vel indi-
recte. Character autem directe quidem et proxime
disponit animam ad ea qute divini cultus sunt exe-
quenda. Et quia hiec idonea non fiunt sine auxiho
gratise, quia ut dicitur, Joan. 4 (v. 24), eos qui ado-
rant eum, in spiritu et veritate oportet adorare.,
oportet ex consequenti quod divina largitas reci-
pientibus characterem gratiam largiatur, per quam
digne impleant ea ad qujB deputantur. Et ideo cha-
racteri magis est attribuendum subjectum secun-
duin rationem actuum ad diviiuim cultum perti-
nentium, quam secundum rationem gratia_\ » —
Hicc iUe. — Item, 4. Sentent., dist. 4, q. 1, art. 1,
arguit sic, in quarto et (g) quinto loco : (( Ea quae
sunt in sacramentis novie legis, ordinantur ad gra-
tiam causandani. Sed character non videtur posse
causare gratian) ; quia multi characterem habere
dicuntur, qui carent gratia. Ergo non videtur in
sacramentis ahquis character imprimi. Si dicatur
quod est dispositio ad gratiam, — Contra : Agens
infinitum non requirit materiam dispositam; cum
ergo gratia sit ab agente infinita3 virtutis, videtur

(a) accidenli. — activitati Pr.
(6) quarlo et. — Om. Pr.

DISTINCTIO I. II. ET III. — QUiESTIO I.

quod non oportet characterem dari in sacramentis
ad disponendum ad gratiam. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : (( Dicendum, inquit, quod
cliaracter est dif;positio ad gratiam per quamdam
congruitatis dignitatem. Ex lioc enim ipso quod
homo mancipatus est divinis actionibus, et inter
membfa Christi connumeratus, fit ei qua^dam con-
gTuitas ad gratiam suscipiendam : quia Deus per-
fecte in sacramentis homini providet; unde simul
cum charactere, quo datur homini ut possit exer-
cere actiones spirituales fidelium, vel passiones seu
receptiones, datur gratia, qua hoc bene possit. » —
Hlcc ille. — Ex quibus patet quod character directe
et proxime disponit ad aliud quam ad gratiam. —
Ulterius, sciendum quod character non est dispo-
sitio nisi ad gratiam participatam et imperfectam,
et est dispositio annexa imperfectioni; ideo non
competit Christo, De hoc sanctus Thomas, 3 p.,
q. 63, art. 5, sic dicit : (( Character sacramentalis
est qusedam participatio sacerdotii Christi in ejus
fidelibus : ut scilicet, sicut Christus habet plenam
spirituahs sacerdotii potcstatem, ita fideles ejus ei
configurentur (a) in hoc quod participant aliquam
spiritualem potestatem respectu sacramentorum et
eorum qu;c pertinent ad divinum cultum. Et pro-
pter hoc etiam Christo non compelit iiabere chara-
cterem; sed potestas sacerdotii ejus comparatur ad
characterem sacerdotum, sicut illud quod est ple-
numet perfectum, ad aliquam sui participationem. »
— Ha:c ille. — ■ llem, A. Sentent., dist. 4,q.l, art. 3,
q'» 5, sic dicit : « Quidam dicunt quod Ciu-istus non
habuit characterem baptismalem, quia a baplismo
nihil accepit; habuit autem characterem ordinis,
qui pertinet ad quemdam eminentiai statum. Sed
melius est ut dicatur quod Christus nullum cha-
racterem habuit : quia ipse habuit potestatem pleni-
tudinis in sacramentis, quasi ea instituens, et eis
efficuciam pra^bens; unde, sicut poterat inducere
efl^ectum sacramenti in aliquo sine sacramento extc-
riori, ita ex parte ipsius non requirebatur aliquod
sacramenlale interius. » — Hroc ille. — Ex quibus
apparet quod licet character sit dispositio ad gra-
tiam, non tamen convertibilis et ada^quala; et ideo
non sequitur quod Christus habuerit characterem ,
quamvis haberet summam gratiam.

Ad secandani probationeni principalis minoris,
patet per praidicta. Quia character non est dispo-
sitio ad gratiam, ex natura rei, convertibilis et a(Ue-
quata, sed per ([uamdam congruentiam , et ex con-
sequenti, et remote. Proximo autem disponit ad
aliqua quLU antiquis patribus nullatenus congrue-
bant; et ideo characterem non habuerunt. De hoc
sanctus Thomas, 4. Sentent., dist. 4, q. 1, art. 4,
q'" 1, sic dicit : (( Sicut dicit Philosophus, 2. Ethi-
coruni (cap. 2), virtus ex quibus in^iascitur , ea

(a) el con/hjurentur. — et con/irjuranlur Pf.

operatur, loquens de virtute acquisita; et .similiter
in omnibus virtutibus qnte ex aliquibus actibus ali-
quo modo cau.santur, Unde, cum chaiacter sit
virtus, seu potentia spiritualis, ad sacramentales
actiones ordinata, si ex aliquo quod per nos fiat,
imprimi debeat character, oportet quod per sacra-
menta novai legis imprimatur, et per ea tantum,
quia ad illas actiones tantum directe illa potentia
ordinatur. » — Hucc ille.

Ad tertiam probationem ejusdem minoris, patet
ex dictis : quia procedit de dispositione convertibili
et adoequata; character autem non est talis di.spo-
sitio.

Ad quartam probaiionem, negatur antecedens,
si intelligatur de gloria et beatitudine quae est actus
secundus, scilicet visio vel fruitio : quia gratia est
subjective in essentia animjc, gloria vero, vel beati-
tudo, quse est actus secundus, recipitur in anima
mediantibus suis potentiis, quie sunt intellectus et
voluntas : et ita non eodem modo recipiunlur in
aiiima. De hac materia plura dicta sunt, 2, Sen-
lent. (dist. 20, q. 1) ; et de hoc plura suo loco dicen-
tur in sequentibus. Ratio vero in oppositum adducta,
magis est ad oppositum quam ad propositum : quia
imago Trinitatis non attenditur in anima imme-
diate ratione essenliie, sed ratione potentiarum, vel
habituum, vel actuum, secundum quod ostendit
sanctus Thomas, 1 p., q. 93, art. 7. — Item, con-
cesso consequentc illius argumenti, nihil habetur
contra nos : quia nos non ponimus quod character
sit talis dispositio quge mediet subjective inter gra-
tiam et essentiam animaj; immo sanctus Thomas
ponit quod gratia est subjective immediate in e.ssen-
tia anima^, character vero in intellectu, vel volun-
tate, sicut apparet, 4. Sentent., dist. 4, q. 1, art. 3,
in solutione prima) quaistiunculse, ubi sic dicit :
(( Natura proportionaliter spiritualitati substernitur,
sicut perfectibile perfectioni. Unde, sicut gratia,
cpuc est spiritualis vit;t; })rincipium, est in essentia
animse sicut in subjecto; ita et character, qui est
spiritualis potentia, est sicut in subjecto in naturali
potentia aninKC, et non in essenlia animLC, nisi
mediante potentia. » — Haec ille. — Item, ibidem,
arguit sic (arg. 1) : « Dispositio et habitus sunt in
eodem subjecto. Sed character disponit ad habitum
gratiuB. Cum ergo gratia sit in essentia animaj sicut
in subjecto, videtur (juod etiani characler. » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : (( Dicendum,
inquit, quod dispositionem esse in eodem subjecto
cum eo ad (|uod disponit, non est necesse, nisi
(juando dispositio postoa fit perfectio : sicut scientia
quai prius fuit dispositio, postea fit habitus; et ideo
disposito quse est scientia, et habitus qui est scien-
lia, sunt in eodem subjeclo proximo. Non autem
oportet hoc quando dispositio et perfectio diflerunt
per essentiam ; sed possunt esse in diversis sub-
jectis ; et priccipue quando illa habent ordincm ad

LIBRI IV. SENTENTIARUM

invicem : sicut operatio sensibilis, est dispositio ad
intelligibilem operationem ; et similiter character
est dispositio ad gratiam. » — Haec ille.

Ad confirmationem, dicitur quod dispositio qute
est necessitans (a) ad formam, potest esse duplex :
queedam quge importat omne positivum et omne
negativum necessarium ad inductionem fornKc; alia
vero est, qua2 includit omne positivum , sed non
omne negativum, vel privativum, puta remotionem
omnis obicis et impedimenti. Loquendo de prinia
dispositione, major argumenti est vera. Sed argu-
mentum in hoc sensu non procedit contra nos :
quia non dicimusquod charactersit illo mododispo-
sitio quiG est necessitas; quia, licet character inclu-
dat omne positivum necessarium ad gratiam, non
tamen omne privativum,puta remotionem fictionis,
aut peccati mortalis; immo stat cum illo. Loquendo
vero de dispositione secundo modo dicta, negatur
major argumenti, et conceditur quod character est
illo modo dispositio quaj est necessitans ad gratiam.
Et quod dicta distinctio sit ad mentem sancti Thonuc,
patet; quia, 4. Senteni., dist. 4, q. 3, art. 2,
q'* 2, sic dicit : « Ad hoc quod aliquid effectum
alicujus agentis percipere debeat, oportet quod se
habeat in debita dispositione ad causam agentem,
et ad effectum percipiendum. Et ideo indispositio
voluntatis, quse ultimum effectum baptismi impe-
dit, est duplex : una secundum ordinem ad sacra-
mentum ipsum; alia secundum ordinem ad effe-
ctum sacramenti. Ad ipsum autem sacramentum,
contingit vokmtatem esse indispositam dupliciter :
uno modo, per subtractionem necessarii ; alio modo,
per positionem contrarii. Simihter, per comparatio-
nem ad eflectum baptismi, oportet quod disppnatur
aliquis adhibendo necessarium, et removendo con-
trarium, etc. » — Haic ille. — Ex quibus patet
quod perfecta dispositio qua3 est necessitans (6)
simpHciter ad formam, duo requirit : scilicet remo-
tionem contrarii, et positionem necessarii. Quod
autem character sit dispositio secundomodo, et uon
primo modo, satis patet. Unde sanctus Thonias,
4. Sente)it., dist. 4, q. 1, art. 1, in solutioiie
quarti, sic dicit : « Character est causa sacramen-
talis gratiic; et quod quidam cum charactere gra-
tiam non recipiunt, est ex eorum indispositione ad
gratiam suscipiendum. » — Hicc ille. — Item, q. 3,
art, 2, q'-' 3, sic dicit : « In Jjaptismo imprimitur
character, qui est immediata causa disponens ad
gratiam; et ideo, cum fictio characterem non aufe-
rat, recedente fictione, quLC eflectum characteris
impediebat, chai'acter, qui est prajsens in anima,
incipit haberc suum eflectum; et ita baptismus,
recedente fictione, eflectum suum consequitur. » —
Haec ille.

(a) necissitans.
(6) necessitans.

neccssilas Pr.
necessilas l'r.

Patet ergo, ex omnibus supradictis, quod cha-
racter est dispositio ad gratiam, non solum ex divino
beneplacito formaliter, verum etiam aliqualiter ex
natura rei, per modum cujusdam congruentise ;
Hcetnon sit dispositio convertibihs et adiequata ipsi
gratia^, nec disponat immediate, proxime et directe
ad gratiam , sed ad aliquos actus qui non possunt
congrue exerceri sine gratia. Patet simiHter quod
non ita probabiliter ponitur quod sola operatio exte-
rior naturaHs sacramenti sit totaH's dispositio ad
gratiam causata per sacramentum, sicut de chara-
ctere vel ornatu causato in anima; et quod positio
Aureoli non ita bene salvat activitatem vel causaH-
tatem sacramentorum respectu gratia} sicut opinio
nostra. Et consequenter prima ratio pro principaH
assumpto secundi principaHs argumenti non pro-
cedit.

Similiter nec secunda ratio pro eodem assumpto
valet. Cum enim dicit quod positio nostra non
salvat efficaciam sacramentorum nisi cum multis et
jiluribus pactis quam opinio opposita, etc. ; — dici-
tur quod omnia pacta quse positio nostra ponit,
sequuntur ex dictis Sacrae Scripturai, vel Sancto-
rum, aut Doctorum, aut ex recta et probabili
ratione. Opiuio vero contraria negat pacta sequentia
ex pra^dictis; immo est improbabilior, et minus
consona dictis Sanctorum. — Dicitur secundo, quod
opinio contraria tot et forte plura pacta habet ponere
quam nostra. Primo namque habet ponei'e tale
pactum, quod, verbo accedente ad elementum,
divina virtus agit in suscipiente sacramentum.
Secundo, quod, in casu posito de tribus hostiis
coram sacerdote, divina virtus .solum agit in illam
ad quam dirigitur intentio sacerdotis. Tertio, quod
in baptismodivina virtusnon confert effectum sacra-
menti, vel gratiam, quousque verborum prolatio et
aquoe ablutio sint completie. Quarlo, quod habenti
al)Iutioneni baptismi divina virtus confert gratiam.
Et ita tot pacta habet ponere opinio contraria ex
parte divin» virtutis assistentis, quot nostra ex
paile virtutis inlucrentis sacramcntis. — Dicitur
terlio, quod ex positione nostra nvdla inconvenientia
sequuntur, sicut supra patuit. Ex opinione autem
contraria multa sequuntur, sicut ostendit sanctus
Thomas in probatione duarum ultimarum conclu-
sionum, et etiam sicut supra deductum fuit : puta
quod sacramenta nullam spiritualem dispositionem
causant plus quam sacramenta veteris legis, nec
plus quam acjua qua abluitur caput asini, aut oleum
quo unguntur sotulares; et ulterius, quod bapti-
smus, aut confirmatio, non confert suscipienti
quamcumque dispositionem, cujus similis non sit
capax creatura irrationalis. Et mulla alia delira-
menta, salva reverentia taliter opinantium, ex illa
opinione sequuntur. — Dicitur quarto, ad primam
confirmationem , quod ultima syllaba verborum
sacramentalium causal eifectum sacramenti, et non

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU^STIO I.

prsecerlentes. Ciijus caiisa superius dicta et as.^i-
gnata fuit (ad 2'"" Scoti) : quia tunc est completa
sififnificatio totitis orationis, et non prius. Nec valct
rpiod dicitur de novo pacto; quia consimile pactum
habet ponere opinio contraria, ut supra dictum est.
— Dicitur ergo ad secundam confirmationem , quod
virtus coliata verbis sacramentalibus est snbjeclive
in vocibiis ot sonis verborum uno modo, sed alio
modo est subjective in eodem subjeclo in quo est
vox vel sonus. Nec valet quod dicitur, (piabtatem
non esse subjeclum (pialitalis. De lioc sanclus Tbo-
mas, de VirtuHhii)^, (j. 1, art. !{, sic dicit : (( Sul)j(v
ctum tripliciter cornparaturad accidens. Uno modo,
sicut prffibens ei sustentamentum : nam accidens
per se non subsislit, fiilcitur vero per sul^jectuni.
Alio modo, sicut potenlia ad actum : nam accidenti
subjicitur, sicut ({niedam potentia suo actui; unde
et accidens forma dicitur. Tertio modo, sicut causa
ad elfectum : nam principia su})jecti sunt principia
per se accidentis. Quantum. ergo ad primum, unum
accidens sul)jectuni altei'ius esse non potest : nam
cum nullum accidens per se subsistat, non potest
alteri sustentamentum prtebere; nisi fortasse dica-
tur quod, inquantum quod e.st a subjecto sustenta-
tum, aliud accidens sustentat. Sed quantum ad alia
duo, unum accidens se babet ad aliud per modum
subjecti : nam unum accidens est in potentia ad
alterum, sicut diaphanum ad lucem, et superficies
ad colorem ; unum etiam accidens ])otest esse causa
alterius, ut bumor saporis. Et per hunc modum,
unum accidens dicitur esse subjectum alterius acci-
dentis : non (piod accidens possit alteri accidenti
sustenlamenlum praibere ; sed quia subjectum est
receptivum unius accidentis, altero mediante. Et
per hunc moduin dicitur potentia animse es.se sub-
jectum habitus : nam bal)itus ad potentiam animai
comparalur ut aclus ad potentiani, cum potentia sit
indetenainata, quantum est de se, et per babituni
determinetur (a) ad boc vel illud; ex principiis
etiam potentiarum habitus acquisiti causantur. Sic
ergo dicendum est potentias anim;c e.s.se virtutum
subjccta; quia virtus inest animre, niediante poten-
tia. » — Ha^c ille. — Ex quibus patet quod una
qualilas potest dici subjectum alterius qualitatis.

A(l rcrfinm principalc, negatur principale assum-
plum, .scilicet quod instrumenta non recipiant a
principali agente aliquam virtutem, .sed solum
luotum localem. Et ad probationem , dicitur quod
similitudo inducla de motu locali et aliis motibus
valde inepte applicatur ad propositum ; quia simili-
tudo, si debite appli(;etur, falsum assumit, vel nihil
contra nos concludit. Quod patet. Si enim intendat
sic arguere : Sicul cst in aliis motibus, etc. ; ,sod, in
illis motibus, puta qui sunt ad formam, forma
inducta per agens vel movens non agit nec expellit

(a) delerniiiictii.r. — leriiiincliir Vi.

aliam formam effective, sed solum formaliter; ergo,
a simili, in motu locali, ubi acquisitum ipsi mobili
per suum movens, non expellit aliud ubi ab eodem
subjecto effective, .sed formaliter, — tunc ratio bene
concludit, sed non contra nos. Itern, si arguitursic:
Sicut est in aliis motibus, sic est in motu locali;
sed, in aliis motibus, mobile non agit nec expellit
aliud mobile effective, sed tantum formaliter; ergo,
in motu locali, mobile non agit nec expellit aliud
mol)ile elfective, sed solum formaliter, — patet quod
similitudo directe procedit, et consequentia est bona ;
s(;d minor est falsa, sicut patet, (juia ignis calefacit
aerem, et aer mapum; ideo nil mirum si conclusio
sit falsa. Si vero intendat sic arguere : Sicut est in
aliis motibus, etc. ; sed, in aliis motibus, forma non
agit effective, sed solum formaliter; ergo, in motu
locali, mobile non agit effective, sed foVmaliter, —
apparet quod similitudo false applicatur : quia in
una propositione comparatur forma ad formam, et
in alia mobile ad mobile; quse similitudo nulla est :
(piia alio raodo se habet mobile ad mobile, quam
loima ad formam, quantum ad hoc^juod e.st movere,
vel agere, vel expellere effective; quia forma? inhae-
renti, et niillatenus .subsistenti , non competit agere
eOective, sed mobili motii locali, ciijusmodi est
baciilus, vel serra, aut aliud instrumentuni artis,
potest competere agere, et movere, et expellere
aliiid (-orpus de loco suo et de suo nbi , non quidem
solum formaliter, immo etiam efTective, et per vir-
tutem impie.ssam a movente. Uude ha^c est expres.se
mens Philosophi etsui Commentatoris, 8. Physico-
rui», part. 82, ubi Aristoteles, loquens de motu
prqjectorum in aere aut aqiia, sic dicit : Primu!>
iiiotor es( (jui hoc facit : verbi (/ratia , ,jui movet
ocrew, aut aquam, aut aliud quod naturn est
luoveri et movcre. Sed )wn dcbet simul quiescere
ab hoc quod movcat ct movcatur; immo cessat
iiiovcri, ab hoc quod movealur, cessanfc ejus
motore a motionc, ct postca remanet movendo.
Undc iinum (a) movet aliud sibi succedens, etpro-
ccdit istiid aUud etiam (6) hoc codem processu.
Motus aufcm illius quicscif, cum virtus moveudi
diminuitur in successione paulatim; et nltimo
cessat, quando motor penultimus jwrvenit ad hoc
qiiod nihil agat, scd solum movetur {-(). — Haec
Aristoteles. — Ubi Commeutator sic dicit : (( In
motu aquai a lapide projeclo in illam , videmus par-
tem qute sequitur lapidem moveri undique; deinde
fransfertur motus ab illa parte ad partem conse-
quentem; deinde illa ad aliam, quousque cesset.
Parles tameu a(pi;e uon simul moveulur, sicut
moventur partes figurati corporis. Et hoc patet in
circulis qui in aqua fiunt, quando lapides cadunt in

(a) nnum. -
(n) (Uirnu. —
(y) ninvetur.

Om. Pr.

ct Pr.

— niorcat Pr.

M. — ;t

LIBRI IV. SENTENTIARUM

eam. Motus autem liarum partium ideo quiescit,
quia virtus motiva non cessat diminui et deprimi (7.)
in illis partibus qure movent se invicem successive,
adeo (6) quod in ullima parte non remanet movere,
sed solum moveri. » — Ha;c ille. — Similia dicit,
3. de Anima, com.65. Ex quibus apparct : Primo,
quod in talibus corporibus se invicem moventibus,
puta partibus aquse, vel lapide, et aqua, primum
movens non movet eflective immediate omnia
sequentia; sed primum eflective movet secundum,
et secundum effective movet terlium, et non solum
formaliter. Secundo, apparet quomodo tam Pbilo-
sopbus (juam Commentator senserunt quod, in motu
violento, secundum movens babet a pi'imo non
solummotum localem,quinimmo virtutem movendi
tertium; et hoc idem babet tertium a secundo, et
quartum a tertio, donec virtus totaliter sit diminuta
in penultimo nioto. Tertio, apparet quod movens
principale tribuit suo instrumento artificiali duo,
scilicet motum localem et virtuteni motivam; et
consequenter, quomodo tola deductio bujus tertii
principalis falso innititur fundamento; et quod
distinctio nostra de agente principali et instrumen-
tali stat in sui veritate.

Et bffic sufficiant ad argumenta Aureoli contra
tertiam conclusionem.

§ 4. — Ad argumenta contra quartam
conclusionem

I. Ad argumenta Durandi. — Ad argumenta
contra quartam conclusionem nunc dicendum est.
Et quidem

A(l primiim Durandi contra eamdem conclusio-
nem (y), respondet beatus Thomas, 4. Senfent.,
dist. 1, q. 1, art. 4, q'» 2, in solutione quarti.
Arguit enim sic : « Omne quod recipitur in aliquo,
est in eo per modum recipientis; et inde est quod
virtus spiritualis non potest esse in re corporali. Sed
hsec virtus, qujB ordinatur ad gratiam inducendam,
est maxime spiritualis. Ergo non pote.st esse in
rebus corporalibus. » Ecce arguuientuni. Sequitur
responsio : « Dicendum est, inquit, quod in re cor-
porali non potest esse virtus spiritualis secundum
esse completum. Potest tamen ibi esse per modum
intentionis : sicut in instrumentis motis ab artifice,
est virtus artis; et sermo audibilis exsistens causa
disciplinic, utdicitur, de Sensu et Sens«<o (cap. 1),
continet iutentiones aniniic quodammodo; et etiam
in motu est virtus substantiie separata^ moventis,
secundum pbilosopbos; et semen agit in virtute
animaj, ut dicitur in 2. de Generat. animal. (3)
(cap. 1 et 3). )) — Hajc ille. — Item , ibideni, in

(a) el ileprimi. — de pviniis Pr.

(6) adeo. — ideo Pr.

(y) dicendum. — Ad. Pr.

\l) 2. de Generat. aninial. — 11 de Anitualibus Pr.

solutione quartse qusestiunculse, sic dicit : « Sicut
se babet agens ad virtutem activam , ita se babet ad
continendum formam eifectus. Et quia agens instru-
mentale non babet virtutem agendi ut aliquod ens
completum, sed per modum intentionis, ideo et
forma introducta continetur in eo per modum inten-
tionis, sicut sunt species colorum in aere, a quibus
aer non denominatur coloratus. Et boc modo crralia
est in sacramentis, sicut in instrumento, non com-
plete, quantum ad quatuor. Primo, quia in in.stru-
mento non est forma effectus secundum completam
rationem speciei, sicut est in etfectu jam completo,
et in cau.sa univoca. Secundo, quia est in eo per
moduni intenlionis, et non secundum esse comple-
tum in natiira, sicut forma effectus est in causa
principaii non univoca secundum perfectum es.se in
natura. Tertio, quia non estin eo per modum inten-
tionis quiescentis, sicut sunt intentiones rerum in
anima, sed per modum intentionis fluentis duplici
fiuxu : quorum unus est de potentia in actum
(sicut etiam in mobili est forma, qua3 est terminus
motus, dum movetur, ut fiuens de potentia in
actum), et inter ha^c cadit medium motus, cujus
virtute instrumentum agit;aliusdeagentein patiens,
inter quic cadit medium instrumentum, prout unum
est movens, et alterum est motum. Quarto, quia
sacramentum etiam instrumentaliter non attingit
directe ad gratiam ipsam. )) — Hiec ille. — Simile
dicit, 3 p., q. 62, art. 4, in solutione primi : « Vir-
tus, inquit, spiritualis non potest esse in re corporea
per modum virtutis permanentis et completse. Nihil
tamen prohibet in corpore esse virtutem instrumen-
talem, inquantum sciHcet corpus potest moveri ab
aliqua substantia spirituali ad aliquem effectum
spiritualem inducendum ; sicut et in ipsa voce sen-
sibili est qua^dam vis spiritualis ad excitandum
intellectum hominis, inquantum procedit a conce-
ptione mentis. Et boc modo vis spiritualis est in
sacramentis, inquantum ordinantur a Deo ad ali-
quem eflectum spiritualem. » — Haec ille. — Item,
de Veritate, q. 27, art. 4, in solutione quarti, sic
dicit : (( Sacramenta non operantur ad gratiam per
virtutem proprise fornrcfi; sic enim operarentur ut
per se agentia; sed operantur per virtutem princi-
l)alis agentis, scilicet Dei, in eis exsistentem. Quie
(juidem virtus non babet esse completum in natura,
sed est quid incompletum in geneie entis. Quod
patet ex boc quod instrumentum movet inquantum
movetur; motus autem est actus imperfectus,
secundum Pbilosopbum (3. Pln/tiicorum^ t. c. 15);
unde, sicut illa ({uie movent (a) inquantum sunt
jam qua"Si in termino motus assimilata agenti,
movent per formam perfectam, ita illa quse movent
prout sunt in ipso moveri , movent per virtutem
incompletam. Et hujusmodi virtus est in aere ad

(a) nxovent.

loventtir Pr,

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU/ESTIO I.

movendum visum, secundum quod immutatur a
colore parietis ut in fieri, non utin facto e.sse; unde
specie.s coloris est in aere per moduin intentionis,
et non per modum entis completi, sicut est (a) in
pariete. Similiter sacramenta operantur ad i^ratiam,
prout sunt quasi mota a Deo ad hunc efTeclum. Qui
quidem matus atlenditur secundum institulionem,
sanctificalionem, et applicationem ad euiii (jui acce-
dit ad sacramenta. Unde habent virtutem non per
modum entis completi, sed (jua.si incompleti. Et sic
non est inconveniens (|uod virtus spirituahssit in re
corporaU et materiali, sicut species colorum sunt
spiritualiterin aere. » — llxc ille, — Item, ibidem,
in .sohilione quinti, sic dicit : « Virtus illa neque
potest dici corpoi-ea, neque incorporea, proprie
l()(|uendo; corporcum enim et incorporeuni sunt
diOerentiajentis completi. Sed proprie (Hcitur virtus
ad incorporeum, sicut etiam motus magis dicitur ad
ehs quam ens, etc. » — Hucc ille. — Ex quibus
apparet quod in re corporea et materiali potest esse
virtus spirituahs, per modum intentionis fluentis;
et quod virtus quac est in sacramenlis, liabet huju.s-
mo(H e.sse fluens et intentionale. Et sic, non obstante
quod sit spirituahs formahter et per essentiam , non
solum ratione effectus spirituahs ad (juem ordina-
tur, tamen potest informare subjectum materialeet
corporale.

Dicitur.secundo,quodresponsionem quam arguens
recitat, non habemus necessario sustinere, puta
quod iha virtus sit quaedam quahtas formaliter et
per essentiam extensa et corporahs, nec dicatur spi-
rituahs nisi .sohmi ratione sui elfectus spirituahs,
quem instrumentahler causat in anima; quia, sicut
apparet ex prsdictis, sanctusThomas poniteam esse
mere spiritualem tam per essentiam, quam pereffi-
cicntiam. Verumtamen pr;c(hctam solutionem Petrus
de Paludeprobabiliter sustinet, dicens(4. Sentent.,
dist. 1, q. 1) : « Secundum veritatem, illa virtus
est qualitas corporalis, es.sentialiter et formaliter,
non nata esse in spiritu suhjective (g). Tamen ratio
non cogit: quia non sequitur, E»t fornm in cor-
pore, iyitnr est corporalis; quia aninia rationalis
est actus corporis, et tamen est non solum spiritua-
lis, sed spirilus per essentiam et per efficientiam ,
(inia habet operationes et habitus spiriluales. Si
dicalur quod lioc est quia ipsa est forma sub.stan-
tialis, quae trahit ad se materiam, et non trahilur
a materia, et natura prKcedit es.se corporeum; —
dicendum quod dona, et virtutes morales infusae,
immo eliam acquisitue, videntur esse spirituales
oirective, licet sintcorporalessubjective,quia faciunt
obedire rationi, quic est spiritualis. Et cum dicitur
quod virtus spirilualis non potest esse in corpore in
esse lluenti, quia nihil est subjeclum rubedinis in

(a) est. — sunt Pr.

(o) subjectivc. — uiilcocc Pr.

transitu, sicut rubescunt verecundati, iiisi quod est
ejus subjectum in esse permanenti; — .si, inquam,
sic dicatur, non cogit : quia non e.st intentio dicere
quod sit una virtus spiritualis, quae possit perma-
nere ad horam et non diu in corpore; sed, sicut
forma .scamni e.st in dolabra in fluxu, non forma-
liter, .sed virtute, et in fluxu nonnisi quamdiu
movetur, sic etiam character, qui manet in anima,
est etiam in sacramento virtute solum quamdiu
sacramentum est in usu, id est, in conjunctione
materiic ad formam a ministrante applicat» susci-
pienti. Similiter, cum dicitur quod, sicut in spiritu
non est corporalis virtus subjectivo, nec esse potest,
sic nec e converso spiritualis in corpore; — dicen-
dum quod, sicut virtus corporalis formaliter non
potesl esse in spiritu .subjective, sic nec virtus spi-
ritualis formaliter potest esse in corpore subjective,
nisi ut dictum est. Sed, sicut virtus spiritualis
potest agere corporale (a), et in corpus; sic, e con-
yerso, virtus corporea potest agere (6) spirituale, et
in spiritum. Sed in hoc est difl^erentia : quia illa in
propria virtute, quia hoc est infra, et non supra
suam speciem; ha?c autem in aliena. Item, cum
(hcitur quod illa virtus non potest esse corporalis,
quia agit in spiritum; — dicendum quod falsum
est; immo virtus exsistens in corpore potest agere
in spiritum, et aliquid spirituale, sicut phantasma
in intellectum possibilem : quia ab agente univer-
sali et indeterminato in passum indeterminatum
non sequitui- actio determinata, nisi concurrente
agente particulari et determinato; unde, cum intel-
lectus agens sit potens omnia facere quic possibilis
est potens fieri, nisi phantasma determinatum con-
currat agendo(quianon potest concurrere patiendo),
nunquam sequeretur determinata intellectio. Item,
sicut phantasma est motus factus a sensu secun-
dum actum, sic videtur inlellectio esse mutatio
facla a phantasmate secundum actum. Et sic falsum
est quod assumitur : cum etiam ignis inferni agat
in spiritum ; et coelum in virtute Dei producat ani-
mam sensitivam, quam Gregorius vocat spiritum ,
qui corpore tegitur, ct cum corpore moritur: et
cum calor aliquid possit in virtule anim;o, quod
non potest in virtwte ignis vel alicujus inferioris,
puta generare carnem ; ideo quod aliquod corpus
nihil possit plus in virtute Dei quani quod posset in
virtute sua, vel alterius corporis aut creaturaa, non
videtur probabile. Sed utruni sit reahs virtus, et
qualis? Pos.set imaginari quidem quod virtus sacra-
mentalis supra virtutem uatunc iion est aliqua una
res : sicut nec virtus in phantasmato, ])er quam
dicitur movere intelleclum possibilem in virtute
intellectus agentis, est aliqua res addita proprice
natuiffi; sicut etiam virtus in coelo, per quam "ene^

(a) corporale. — in corpore Pr.
(o) polest agere. — in Vr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

rat vivum in viitute Dei , iion est aliud a sua forma
naturali. Ii^itur, sicut Deus, secundum cursum
natunie, aliquibus corporibus ab origine prsestitit
ut in virtute sua aliquid faciant, quod in virtute
propria non possunt; sicnon est inconveniens quod,
in cursu grati-.p, supernaturaliter aliquibus rebus in
casu hoc faciat. Quod enim calor calefaciat, hoc non
habet nisi a divina voluntate; unde, ((uando Deus
voluit, calor non combussit tres pueros in camino
iynis. Si ergo Deus vellet, frigus calefaceret. Quam-
vis enim ad actionem principalis agentis oporteat in
agente esse proprium principium formam al)Solu-
tam, non tamen ad actionem instrumenti oportet in
ea esse illam formam pei- quam producitur forma
ad quam pertingit ut instrumentum ; et sicut de
creatura fit quidquid Deus vult passive, sic quidquid
vult fit a creatura active, dum tamen non excedat
limites creatur:p. Sed istud non videtur : quia nihil
agit nisi secundum quod est in actu ; unde, sicut
Deus non potest facere aliquid esse de novo in actu
nisi per novam formam, sic nec potest facere ali-
quid realiter agere quod prius non poterat, nisi per
novam formam. Nec est simile de instrumento con-
juncto secundum esse, sicut est phantasma, quod
est idem subjecto, vel saltem supposito, cum intel-
lectu agente, et de sacramento, quod non est con-
junctum Deo secundum esse. Item, nec est simile
de forma coeli, qutc a principio habuit illam formam
qua3 est illa virtus, et de sacramento, quod de novo
incipit habere illam virtutem, non utique per nihil.
Nec est simile de potentia passiva qusc ab alio
transmutatur, et de activa quaj ex se transmutat.
Unde non ita facit creatura quidquid vult Deus eam
facere sine virtute addita, sicut fit ex creatura quod
Deus vult ex ipsa ct in ea fieri sine additione alicu-
jus priccedentis (a) illam factionem. Item , quando
sacramentum applicatur, ille motus non est forma-
liter illa virtus qusc causat : quia, cum sit idem
motus in ludente sicut in baptizante, esset eadem
virtus in utroque; et quod non idem faceret, Deus
impediret; sicut eadem virtus ignis fuit iu camino
puerorum; quod est absurdum. Unde nihil habet
realem virtutem ad aliquid agendum ad quod prius
non habebat, nisi capiat formam realem de novo,
quam prius non habel)at, quaj est illa virtus per
essentiam ; vel nisi per essentiam ipsa forma fiat
perfectior quam |)rius, per intensionem suiipsius,
sicut forma intensa aliquid potest, quod nou potest
remissa; quod non habet locum in sacramento.
Unde illa virtus non est ipsa motio sacramenti,
prout est a Deo, sed aliquid aliud. Et magis credo
quod est alia aliqua (^j) forma : quia, si calor per
essentiam est potentia calefactiva, quidquid habet
calorem, habet virlutem calefactivam ; unde, cum

(a) prxcedenlis. — prwcipientis Pr.

((5) qtiocl esl alia aUqnu. — quod aiiu l'r.

in ludente sitidem motusspecie quiin non ludente,
uterque a Deo essentialiter elTective, ita esset ibi
virtus sicut hic;quod non videtur. » — Ha?cPetrus,
in forma. — Ex quibus apparet : primo, quod vir-
tus corporalis formaliter, et por essentiam, et sub-
jective, potest agere aliquem effectum spiritualem,
et in passum spirituale, potissime instrumeutaliter,
quando agens principale est spirituale, vel spiritus;
secundo, quod deductio Aureoli (4. Sentent., dist.i,
q. 1, art. 2) (a), qua asserit exteriorem ablutionem,
vel unctionem sacramentalem, esse totam dispositio-
nem ad gratiam quam confert sacramentum bapti-
smi, vel confirmationis, et sic de aliis sacramentis,
est vana. Verumtamen, quamquam pra^dicta respon-
sio sit multum probabilis, et multa vera ad nostra2
positionis declarationem contineat, teneo sicut prius,
scihcet quod virtus quse e.st in sacramentis instru-
mentaliter ad gratiam dispositiva, et characteris vel
ornatus causaliva, non est virtus corporea vel
extensa, sed mere spiritualis, sicut ponit sanclus
Thomas (4. Sentent., dist. 1 , q. 4, art. 4, q'» 2, ad
4"'"; 3 p., q. C2, art. 4, adl'""; de Veritate, q.27,
art. 4, ad 4"«" et 5"""), et ut prius recitatum e.st (g).
A(l secuiidum principale Durandi, respondet
sanclus Thomas, 4. Sentent., dist. 1, q. 1, art, 4,
q'» 2, in .solutione quinti, ubi sic dicit : (( Sicut vir-
tus absoluta non est complete in quolibet congre-
gatorum ad unam actionem quam nullus per se
perficere potest, sicut est de tractu navis, sed est in
omnil)us simul, inquautum omnes sunt loco unius
agentis, et sic virtus in eis exsistens suam retinet
uuitatem; ita etiam est de instrumentis, quando
unum non sufficit. Et sic etiam est in multis aliis
quic ad -sacramentum exiguntur : quia in omnibus
est illa virtus simul acceptis complete, in singulis
autem incomplete. )) — Hsec ille. — Item, dist. 8,
q. 2, art. 3, in solutione noni, sic dicit : « Quando
aliquod opus perficitur pluribus instrumentis, vir-
tus instrumentalis non est complete iu uuo, sed
incomplete in utroque; sicut manu et penna scri-
bitur. Et similiter contingit in proposito : quia
virtus instrumentalis ad faciendum praedictam con-
versionem non est tantuni in verbo vel (y) in sacer-
dote, sed (8) in utroque complete; quia nec sacerdos
sine verbo, nec verbum sine sacerdote conficere
potest. Et quia sacerdos est similior principali
agenti quam verbum, quia gerit ejus figuram, ideo,
simpliciter loquendo, sua virtus instrumentaHs est
major et dignior; unde etiam permanet, et ad mul-
tos hujusmodi elfectus se habet; virtus autem verbi
trausit, et ad semeltantum est. Sed secundum quid
est potior virtus verbi , inquantum efficilur propin-
(juior, quasi signum ipsius; sicut etiam penna e.st

(a) Cfr. art. praec, J^ 3, III, arg. 2.

(6) Cfr. primam partem hujusce responsionis.

(y) vel. — sed. Pr.

(3) sed. — Om. Pr.

DISTINCTIO ]. II. ET III. — QU^STIO I.

scripturae propinquior, .sed manus scribenti. » —
Uiec ille. — Simile dicit, '3 \)., q. 62, art. 4, in solu-
tione quarti : « Sicut, inquit, eadeni " vis princi-
palis agentis instrumentaliter invenitur in omnibus
instrumentis ordinatis ad efTectuni, prout sunt quo-
dam ordine unum ; ita etiam eadem vis sacramen-
talis invenitur in rebus et verbis, prout ex verbis et
rel)us perficitur unum sacramentum. » — Ila^c ille.
— Similia ponit, de Veritaie, q. 27, art. 4, in solu-
tione decimi.

HancsolutionemexplicatPetrusdePalude(dist.l,
q. i) dicens : (( Potest dici quod esteadem virtus(«)
specie in rebus et in ministro et in verbis. Quia,
licet pi'oprium accidens babeat unam propiiam
potentiam receptivam, tamen accidens non pro[)rium
non oportet non solum habere remotam ((5) (sicut
eadem albedo specie est in cygno et nive), nec etiam
immediatam (y), cum lux sit in coelo et in aere, et
non sit eadem diaphaneitas specie hic et ibi. Sallem
de accidente supernaturali certum est hoc. Quia
non est ejusdem speciei anima et suic potentia; cum
substantia angeli et suis potentiis, per eamdem
rationem : quia, si .sunt idem quod es.sentia, cer-
tum est quod essenti;e difTerunt specie; si vero dif-
ferunt, tunc dilferunt propria susceptiva, et conse-
quenter proprietates naturales. Et tamen constat
(juod virtutes infusa; viaj et patria^ non dilferunt
specie in hominibus et angelis, alias non possent
a^quari homines angelis. Unde, cum virtus qute est
in sacramentis sit supernaturalis, nibil prohibet
ipsam esse ejusdem rationis, et in diversis concur-
rentibus ad sacramentum, quamvis differant specie
vel genere. — Similiter j)otest dici quod sunt diver-
sarum rationum. Nec obstat quod habent unum
effectum : quia, sicut conveniunt quatuor elementa
ad unum mixtum, et qualitates primai ad medias;
sic inulta et diversa instrumenta concurrunt ad
unum efiectum, sicut bic. Una enim constellatio,
quai producit unum eflectum, est ex concursu
diversarum virtutum, et in eodem genere causa». —
Tamen potest dici quod non est virtus in ministro,
nisi inquantum adhibet res virtutem habentes;
nisi in solo Christo, qui sine rebus hoc poterat; et
ideo in eo erat eadem virtus quse in rebus, et major.
Tamen virtus est in minislro quem (S) specialiter
sacramentum requirit, quai est alterius rationis :
sicut character sacerdotalis in unctione, poenitentia
et Euchai-istia, et episcopalis in confirmatione et
ordine; licet ista causa mediate (s) agat. — Est ergo
virtus non in omnibus (piai sunt de essentia sacra-
menti. Quia, in baptismo, non e.st virtus in mini-
stro plus quam in hoinine adhibente ignem ad com-

(a) in. — Ad. Pr.

(6) liabere renwlam. — rcniotuni Pr.

(y) hnniediatam. — iinyiwdialion Pr.

1 0) quem. — quam Pr.

(e) niediale. — medianle Pr.

burendum domum; nec e.st in su.scipiente, qui per
naturam est siisceptivus; sed est in verbis et in
aqiia. In confirmatione autem, est virlus in mini-
stro, scilicet character episcopalis, et in verbis et
in materia (et similiter in ordine);in suscipiente
autem est potentia passiva, character baptismalis.
In poenitentia, tota virtusest in ministroet in verbis
absolutionis; potentia receptiva, ut prius, est cha-
racter baptismalis, non confessio, quia esse desinit
quando incipit absolutio. (Potest tamen dici in satis-
factione, prout est a sacerdote injuncta, esse virtu-
tem; sed boc non videtur, quia una pars satisfactio-
nis est eleemosyna, quir consistit in agendo in aliud,
non in recipiendo.) In extrema unctione, similiter
in ministro, verbis et unctione et oleoest virtus (a);
potentia receptiva, character baptismalis. In matri
monio auteme.st una (6) potentia receptiva, etiam(y)
in non baptizato, si est verum sacramentum; (sed
tamen forte, licet sit verum matrimonium, sine
charactere baptismali non est verum sacramentum,
cum baptismus sit janua sacramentorum); sed vir-
tus est in forma, quic fit per verba, vel aliqua signa,
ita quod, cum hoc sacramentum consistat in susci-
piendo, non in agendo, verba viri causant in
muliere illam dispositionem et e conver.so. In Eucha-
ristia vero estvirtus in verbis et materia et mini.stro,
ad conversionem ; sed virtus immediate dispositiva
ad gratiam, est in solis speciebus, post consecratio-
nem. Unde virtus .sacramentalis quandoque est in
sola forma, sicut in matrimonio; quandoque in sola
materia, sicut, post consecrationem , remanet in
speciebus virtus disponensadgratiam suscipientem ;
quandoque est in sola forma et ministro, sicut in
jioenitentia; quandoque in forma et materia et mini-
stro, sicut in aliis; nisi quando ex commissione
Papce alius confirmat, vel ordinat; tunc enim com-
missio Papaj non pote.st realem viilutem in com-
missario causare. » — Hkc Petrus, in forma. — Ex
quibus patet solutio ad argumentum in parle.

Cum autem dicit arguens quod ilkc diversae vir-
tutes essent incompletic, etc. , — patet, ex supra-
dictis, quod ubi agens principale agit per unicum
instrumentum, tunc virtus instrumentalis completa
et totalis potest esse in illo instrumento simplex, et
non composita ex partibus diversarum rationum,
Sed ubi concurrunt diversa instrumenta, oj^ortet
totalem virtutem componi ex partibus diversarum
rationum et ex multis virtutibus incompletis. Sic
autem est in sacramentis. Ideo argunientum non
valet.

A(l tertiuni priiicipale (o) patuit superius, in
solutionibus argumentorum Scoti et Aux'eoli contra
conclusionem tertiam, quid dicendum. Conceditur

(a) virtiis. — Om. Pr.

(6) esl iina. — non est Pr.

(y) eliam. — Om. Pr.

(S) conlra conclusionem tertiam. — .\d. Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

enim quod virtus formae verbalis, est in ultima syl-
laba, in ordine tamen ad prsecedentes ; quia tunc
completur significatio orationis, et non prius. —
Nec valet quod adduciturde ultima gutta aquse, etc.
Dicitur enim quod sola illa aqua baptismalis bal)et
virtutem sacramentalem, quae tangit corpus bapti-
zati, in ultimo instanti prolationis verborum : quia
forma non prius agit quam materia, nec econtra;
sed forma et materia simul agunt, et non vmum sine
abo ; ideo oportet quod simul proferantur verba et
corpus abhiatur. — De pra^dictis sanctus Thomas,
de Veritale, q. 27, art. 4, in sohitione decimi, sic
dicit : « Qunedam sacramenta sunt, in quibus requi-
ritur materia sanctificata, sicut in extrema unctione
et confirmatione; qusedam vero sunt, in quibus non
requiritur de necessitate sacramenti. In omnibus
ergo verum est quod virtus sacramenti non con-
sistit in materia tantum, sed in materia et forma
simul, qua3 duo sunt unum sacramentum. Unde,
quantumcumque apphcetur materia sacramenti ad
bominem, sine del)ita forma verborum et aliis quse
ad boc requiruntur, non sequitur sacramenti efle-
ctus. Sed in sacramentis qute indigent materia san-
ctificata, manet virtus sacramenti in materia post
usum sacramenti partialiter, licet non complete.
In sacramentis vero qute non indigent materia san-
ctificata, nibil remanet post sacramenti usum. Unde
aqua in qua celebratus est baptismus, nihil plus
babet quam alia acjua, nisi forte propter permixtio-
nem chrismatis, quod tamen non est de necessitate
sacramenti. Nec boc est inconveniens ut virtus illa
statim cesset : quia virtus illa se habet ut in fieri
exsistens, et in moveri; et hujusmodi cessant, ces-
sante motione moventis; statim enim quando mo-
vens cessat movere, et mobile cessat moveri. » —
Ha3C ille.

Ad quarlum principale dicitur quod major uni-
versaliter intellecta, falsa est. Non enim oportet
instrumentum agere naturaliter aliquam actionem ,
et virtute propria, circa quamcumque materiam
circa quam agit supernaturaliter et in virtute alte-
rius; sufficit enim quod agat suam naturalem actio-
nem circa idem suppositum. Et sic est in proposito.
Aqua enim agit circa hominem naturaliter, et super-
naturaliter, et in virtute propria, et in virtute Dei;
non tamen oportet quod in virtute propria agat
circa illam partem hominis circa quam agit in vir-
tute Dei, scilicet circa animam. Hanc solutionem
dat sanctus Thomas, de Veritate, ubi supra (q. 27,
art. 4), in solutione undecimi, quod est tale :
« Agens prsestantius est patiente; unde Augustinus
probat, 12. Supcr Gen. ad lilteram (cap. 1G),
quod corpus non imprimit in animam similitudines
quibus cognoscit. Sed rnagis est remotum ut corpus
non conjunctum animaj causet in anima formam
gratise supernaturalem, quam quod corpus conjun-
ctum vel unitum causet in ea effectum naturalem.

Ergo nullo modo videtur possibile quod hujusmodi
corporalia elementa, quse sunt in sacramentis, sint
causa gratiae. » Ecce argumentum. Sequitur respon-
sio : « Dicendum, inquit, quod, quamvis corporale
elementum sit ignobilius anima, et, propter hoq
non possit (a) aliquid efficere in anima virtute pro-
priifi naturai; potesttamen aliquid efficere in anima,
prout est instrumentum agens virtute divina. )) —
Ha?c ille. — Item , decimo septimo, arguit sic : « In
omni instrumento requiritur sua naturalis actio,
qua5 aliquid conferat ad effectum intentum a prin-
cipali agente. Sed materialis elementi naturalis actio
nihil facere videtur ad effectum gratia^, quem Deus
in anima efficere intendit : ablutio enim non macris
deproperespicitanimam,quamipsaaquainbaptismo.
Ergo hujusmodi sacramenta non operantur ad gra-
tiam per moduminstrumenti. )) Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod
actio naturalis materialis instrumenti adjuvat ad
elTectum sacramenti, inquantum per eam sacra-
mentum applicatur suscipienti, et inquantum sacra-
menti significatio per actionem praedictam comple-
tur, sicut significatio baptismi per ablutionem. » —
Haec ille. — Ex quo patet falsitas majoris argu-
menti principalis. Non enim oportet omne instru-
mentum sua naturali actione attingere omne illud
quod attingit in virtute agentis principalis; sed
sulficit quod attingat idem suppositum illa duplici
actione, sive secundum eamdem partem, sive secun-
dum aliam et aliam.

De responsione vero quam arguens recitat, non
est curandum. Nec oportet illam necessario susti-
nere, licet Petrus de Palude eamdem videatur
ponere. Ait enim sic (dist. 1, q. 1) : « Corpus quod
exterius attingit compositum, agit, eo mediante,
etiam in partem separatam, actionem quam sequitur
passio qua? est salus et perfectio; quia intellectus
intelligit corpus per contactum sensatum, et volun-
tas indegaudet aut dolet. Sed actionem cujus passio
sit quae magis facta abjicit a substantia, non : tum
quia anima illius capax non est; tum quia anima
unitur corpori propter sui perfectionem , et non
propter sui corruptionem. Et similiter, sacramen-
tum per corpus quod attingit, agit in intellectum,
characterem, qui est salus et perfectio, et non ali-
quid aliud. )) — Haec Petrus. — Nec militat contra
eum replica Durandi. Nam Petrus negaret minorem
illius, scilicet quod anima, ut est susceptiva chara-
cteris, non communicat composito vel corpori in
aliqua conditione pertinente ad compositum, etc.
Hoc enim falsum est : quia tam species quam cor-
pus communicant in ista conditione qute est posse
pati, passione quse est salus et perfectio, sicut patet
de intellectione et sensatione. Item , responsio Petri
non dicit quod universaliter quidquid agit in com-

(a) possit. — jwsset Pr.

DISTINGTIO I. II. ET III. — QU^STIO I.

positum, agat in quamlibet partem compositi; secl
quod illud quod agit in corpus, potest, mediante
corpore, in animam, et inejus potentias, qnadtnm-
cumque abjectas,actione perfectiva, nihil abjicienle.
Item,prsediclam solutionemconfirmatPetrus(ibid.),
infirmando rationem Durandi (a), probando scilicet
quod corpus possit agere in animam, ut instrumon-
lum Dei.. Et boc sic : « Non minus potest corpus ut
instrumentum divinic misericordiai, quam ut instru-
mentum divinae (S) justitiie. Sed ignis purgalorii,
vel inlerni, propter boc babet vim aflligendi spiri-
tum. Ergo sacramentum justificandi. Nec valet
solutio distinguens de actione immissiva et deten-
tiva, quod scibcet corpus potest agere in spiritum
delinendo, non autem immittendo. Quia, sicut
supra naturam corporis est abquid immiltore in
spiritum, sic spiritum detinere; et plus : quia, in
immittendo, corpus pricvalet spiritui creato ((|uia
omne corpus babet aliquam virtutem immissivam
abcnjus formse reabs, spiritus autem nullam); sed
in movendo localiter, vel detinendo in loco, spiritus
prffivalet corpori, quod sibi obedit ad nutum in
motu et quiete; nec est contra naturam spiritus
recipere, sicut detineri invitum in loco. Si igitur
corpus, inquantum est instrumentnm divinyc justitiae,
potest spiritum detinere in loco, multo magis,
inquantum est instrumentum divina^ misericordia^,
potest in spiritum immittere. Item, potest dici quod
si corpus separatum nibil immittit in spiritum,
nihilominus corpus conjunctum secundum esse
immitlere potest. Sicut e converso, spiritus sepa-
ratus non immittit forniam, nec immediate movet
ad formam (dico spiritus creatus"); ad nullam enirp
volitionem angeli sequitur immediate calefactio, vel
aflectio, aut passio qua^cumque in corpore bumano,
sine motu locali; spiritus autem conjunctus corpori
immittit formam, quia ad solam volitionem animaj
conjuhctaj, sine omni motu locali, sequitur affeclio,
passio, alteratio inappetitu sensitivo. Ergo similiter
e converso; maxime quia totus bomo, qui est prse-
stantior qualibet sui paile, movet unam per aliam.
Et sic movens principale, est nobilius moto. Non
oportet autem de instrumentali : sicut animal per
potentiam generativam generat potentiam sensiti-
vam, qnsi est nobilior. Si autem dicatur quod
potentia activa, secundum quod bujusmodi, est
nobilior passiva; — dicendum quod hoc est bene
verum, licct non simpliciter semper. Quia sensus
exterior, secundum quod babet actu speciem, quam
interior habet tantum in potentia, est nobilior, et
sic movet illum. Etsimibter, potentia calefactiva,
respectu tactus, est activa; et tamen est ignobilior
simpliciler, sed nobibor secundnm quid, quia babet
virtute illud quod babet tactus in polentia. Et tunc

(a) sciHret. — Ad. Pr.

(£) ut instrwmentiDii dlviiia'.

Om. Pr.

dicam quod corpus movetur a sacramento secun-
dum qualitatem corporalem quam babet in poten-
lia; et sensibile, in virtnte naturali intellectus
agentis, movet intellectum ad speciem; in virtute
autem supernaturali sacramentali, movet ad chara-
cterem vel ornatum ; intellectus autem agens est
nobilior omni potentia animjc, secundum commu-
nem opinionem. Item , cum unus spiritus agit in
alium, saltem illuminando, potest communicari
corpori supernaturaliter quod agat in spiritum,
ut (a) videtur, ita quod aftlictio et dolor, qui posi-
tive est in damnatis, sit elfective, licet instrumen-
taliter et supernaturaliter, ab igne. Item, cum ignis
sit natus causare dolorem in spiritu conjuncto, licet
mediante corpore, potest ei Deus conferre ut sine
tali medio agat : quia in virtute Dei non minus
potest quam poterat in virtute intellectus agentis;
et sic, in virtute Dei, potest sine corpore medio,
quod de se non poterat sine illo. Etsic in inferno est
immissio, et non .solum detentio. » — HaBC Petrus.

— Ex quibus patet quod utraque priEmi.s.<arum
quarti principalis Durandi potest rationabiliter
negari. Verumtamen in dicta solutione sunt aliqna
dubia, puta quod anima per suam volitionem possit
immediate alterare corpus sibi conjunctum, non
pra?cedente nec mediante motu locali cordis. Et
quaidam alia continet dubia, et contra opinionem
sancti Tbomae.

Ad quintum principale dicitur pr/mo, quod fal-
sum assumit in boc quod dicit de instrumento loca-
liter moto. Quia, sicut ostensum fuit superius (6),
ex dictis Philosopbi, 8. Phyaicoriim (t. c. 82), et
sui Commentatoris, movens localiter violente, non
solum causat in mobili motum localem, immo
etiam virtutem motivam , sicut patet in motu pro-
jectorum, et in motu partium aquse post prqjectio-
nem lapidis in eam : quia, sicut dicunt tam Pbilo-
.sopbus quani Commentator, in talibus, aliquid,
postquam cessavit movere, adbuc movet, et habet
virtutem movendi. Igitur, secundum eorum inten-
tionem, aliud est virtus motiva quam motus localis,
cum unura ipsorum desinat e.sse, alio remanente.

— Quod etiam in talibus instrumentis recipiatur
non solum motus localis, verum etiam forma artifi-
ciati, et virtus artificis, aliquo modo, te.^stantur pbi-
lo.sopbi. Unde Albertus in suo primo libro de Intel-
leclu et intelligibHi , tractatu primo, cap. 4, sic
dicit : « Forma artis, quic est in mente artificis,
Iianc exequitur manus; et cadit in inslrumentum ;
et banc su.^cipit forrum. Quaj proportionaliter in
omnibus illis est eadem. Sed tamen est magis deter-
minata ad materiam in manu quam in mente, et
ilerum in nialleo quam in manu. Maxime autem in
ferro est determinata, eo quod ferrum niateria-

(a) ut. — nt'c Pr.

(6) Cfr. § pnvc, III, ad terlium Aurooli.

LIBHI IV. SliNTENTlARUM

liter (a) suscipit eam. » — Hoec ille. — Item, in
11. Metaphysicie, tract. 2, cap. 33, similia dicit; et
in multis aliis locis.

Cum autem dicit arguens, quod per luotum loca-
lem nulla forma acquiritur mobili, — dicitur quod
hoc est falsum : quia per talem motum acquiritur
forma de prsedicarnento uhi, non solum locus exte-
rior; alias talis motus non esset subjective in
mobili, sed in corpore locante mobile. Rursus, per
motum localem quandoque acquiritur gravitas actua-
lis, vel impetus; sicut patet, quia grave descendens
de alto, continue velocitat motum suum. Et ite-
rum, nos non dicimus quod fornia artis, vel virtus,
acquiratur instrumento per motum localem, sed
simul cum molu locali, per quemdam influxum
artis in manum et in instrumenta; qui quidem
influxus non est proprie motus, aut transmutatio
physica. Unde sanctus Thomas, de Potentia Dei ,
q. 5, art. 8, sic dicit : « Gorpus habet actionem
duplicem. Unain quidem secundum proprietatem
corporis, ut scihcet agat per motum; hoc enim est
proprium corporis, ut motum moveatet agat. Aliam
autem habet actionem , secundum quod attingit ad
ordinem substantiarum separatarum, et participat
aliquid de modo ipsarum; sicut natune inferiores
consueverunt ahquid participare de propria natura
superioris, ut apparet in quibusdam animaHbus,
quye parlicipant aliquam similitudinem prudentiie,
quae est propria hominis. Ha'c autem est actio cor-
poris, quse non est ad transmutationem materiae,
sed ad quamdam diflusionem simihtudinis formse
in medio, secundum simihtudinem spirituaHs inten-
tionis quce recipitur de re in sensu vel in intellectu.
Et hoc modo sol iUuminat aerem, et color multi-
plicat speciem suam in medio. » — Hiec ille. ■ —
Ex quibus patet quod corpus ahquid participat
de (6) modo actionis substantiarum separatarum,
diflundendo, sine transmutatione , suam simihtudi-
nem in aUud corpus. Non ergo est inconveniens si
anima humana, qua^ vicinior est substantiis sepa-
ratis secundum naturai ordinem, participat illum
modum agendi et influendi : ut sciHcet intentionem
suse formse influat membris, et, mediantibus mem-
bris, influat instrumentis et materiai exteriori
intentionem formae artis.

Dicitur secundo principaliter, quod illud quod
dicit arguens de instrumento secundo modo dicto,
manifeste falsum est : nam agens primarium vide-
mus influere in secundarium, sive sit conjunctum,
sive separatum. Et de separato patet : nam coelum
influit lumen et virtutem activam corporibus infe-
rioribus; magnes influit virtutem ferro, ita ut fer-
rum confricatum vel tactum a magnete habeat vir-
tutem trahendi ahud ferrum ; sensibiha imprimunt

(x) materialiter. —
(o) iU\ — Om. I^r.

naluraliter Pr.

mediis virtutem immutandi sensum; animal impri-
mit virtutem formativam semini, et simihter planta

grano.

De pnedictis sanctus Thomas, de Potentia Dei,
q. 3, art. 7, sic dicit : « Secundum ordinem cau-
sarum invenimus esse ordinem eflectuum; quod
necesse est, propter simihtudinem eflectuset causiv.
Nec causa secunda potest in eflectum primae })er
virtutem propriam , quamvis sit instrumentum
primse causai respectu ilhus efTectus. Instrumentum
enim est causa quodammodo eftectus principaHs
causic, non per formam vel virtutem propriam , sed
inquantum participat ahquid de virtute principahs
causse per motum (a) ejus; sicut dolabra non est
causa rei artificiatye per formam vel virtutem pro-
priam, sed per virtutem artificis a quo movetur, et
eam quoquo modo participat. Unde quarto modo
unum est causa actionis aUerius, sicut principale est
causa actionis instrumenti. Et hoc modo etiam
oportet dicere quod Deus est causa omnis actionis
rei naturahs. Quanto enim ahqua causa est aUior,
tanto est communior et efficacior; et quanto est effi-
cacior, tanto profundius ingreditur effectum, et de
remoliori potentia ipsum reducit ad actum. In qua-
Hbet autem re naturah invenimus quod est ens, et
quod est res nalurahs, et quod est talis vel tahs
naturaj. Quorum primum commune est omnibus
entibus; secundum omnibus rebus naturahbus;
lertium omnibus exsistentibus in una specie; et
({uartum, si addamus accidenlia, est proprium huic
individuo. Hoc ergo (6) individuum agendo non
potest constituere ahud in sinnH specie, nisi prout
est instrumentum iUius causie quae respicit totam
speciem et uUerius totum esse naturae inferioris.
Et, propter hoc, nihil agit ad speciem in istis infe-
rioribus, nisi per virtutem corporis ccelestis; nec
aUquid agit ad esse, nisi per virtutem Dei. Ipsum
enim esse est communissimus eff"ectus primus et
intimior omnibus aUis eflectibus; et ideo soH Deo
competit, secundum virtutem propriam, taUs efi^e-
ctus; unde, ut dicitur in Hbro de Causis (prop. 9),
intelHgentia non dat esse, nisi prout est in ea virtus
divina. Sic ergo Deus est causa cujusUbet actionis,
prout quodUbet agens est instrumentum divinsevir-
tutis operantis. Sic ergo, si consideremus supposita
agentia, quodUbet agens particulare, est immedia-
tum ad suum effectum. Si vero consideremus vir-
tutem qua fit actio, sic virtus superioris causa; erit
immediatior eflectui quam virtus inferioins : nam
virtus inferior non conjungitur eflectui nisi per vir-
tutem superioris; unde dicitur in Hbro de Causis
(prop. 1), quod virtus causse primse prius influit in
causatum, et vehementius ingreditur in ipsum. Sic
ergo oportet virtutem divinam adesse cuiUbet rei

(a) luotinn. — luodiun Pr.
(6) i'rijo. — enini Pr.

DISTINCTIO 1. II. ET III. — QU^STIO I.

agenti, sicut virtutem corpori.s coeleslis adesse cui-
libet corpori elementari agenti. Sed iu hoc diflert :
quia ubi(um(jue est virtus divina, est essenlia
divina ; non autem essentia corporis coelestis est
ubicumque est sua virtus; et iterum Deus est sua
virtus, non autem corpus c(Deleste. Et ideo pote.st
dici qUod Deus in qualil)et re naturali operatur(a)
inquantum ejus virtute (jmelibet res indiget ad
agendum ; non aulem potestproprie dici (juodcoelum
semper agat in corporeelementari, licet ejus virtute
corpus elementare agat, etc. » — Hsec ille. — Item,
in solutione septimi, sic dicit : « Virtus naturalis
quoe est in rebus naturalibus in sui instilutione
collata, inest eis ut quasdam forma habens esse
ratum et firmum in natura. Sed illud quod a Deo
fit in re naturali, quoactualiter agit, est ut intenlio
sola, babens quoddam esse incompletum, per mo-
dum quo colores sunt in aere. Sicut igitur securi
per artem dari potuit acumen, iit esset forma in ea
permanens, non autem dari potuit quod vis artis
es.set in ea quasdam forma permanens, nisi haberet
intellectum; ita rei naturali potuit conferri virtus
propria, ut forma in ipsa permanens, non autem vis
qua agit ad esse ut instrumentuin primae causye,
nisi daretur ei quod essot univer.sale e.s.sendi princi-
pium. Nec itcrum virtuti naturali conferri potuit ut
moveret seipsam, nec ut conservaret se in es.se.
Unde patet quod, sicut instrumento artificis con-
ferri non potuitquod operaretur abs(jue motu artis,
ita rei naturali conferri non potuit quod operaretur
ab.sque operatione divina. » — Hyec ille. — Ex qui-
bus patet quod agentia naturalia inferiora, praeter
proprias virtutes naturales, accipiunt virtutem acti-
vam instrumenlalem, et a Deo, eta corpore coelesti.
— Simile ponit 1 p., q. 115, art. 3, in solutione
secundi, ubi dicit quod « quidquid in istis inferiori-
bus generat et (6) movet ad speciem , est (y) sicut
instiumentum corporis coelestis, secundum quud
dicitur, 2. Physico)'nm (t. c. 26), quod sol et homo
generant hominem ». Item, q. 66, art. 3, in sohi-
tione secundi, sic dicit : (( Coelum empyreum inlluit
in primum coelum quod movetur, non aliquid
transienset adveniensper molum, sed aliquid fi.\um
et stabile, puta virtutem continendi et causandi, vel
aliquid hujusmodi ad dignitatem pertinens. » Item,
<h: Poteiilia Dei , q. 5, arl. 8, postquam distinxil
de duplici actione corporis, de qua supra dictum
est, subdit : « Uterqne autem modus actionis in
istis inferioribus causatur ex corporibus coelestibus.
Nam ignis calore suo transmutat materiam, ex vir-
tute corporis coelestis; et coipora visibilia multipli-
cant suas species in medio, virtute luminis, cujus
fons est in coelesti corpore. Unde, si utraque actio

(a) opcratHV. — operetnr Vv.
(S) (jeneral et. — ijeneratur Vv.
(v) esl. — Om. Pr.

corporis coele.stis ce.s.saret, nulla actio in istis infe-
rioribus remaneret. Sed, cessante motu coeli, ces-
sabit prima actio, sed non secunda. Et ideo, ce.s-
sanle motu coeli, erit quiedam actio in istis inferio-
ribiis illuminationis et immutationis medii a .sensi-
bilibus; non autem actio per quam transmulatur
materia, quam sequitur generatio et corruptio. » —
Hicc ille.

Quod aiitem magnes influat virtutem motivam
ferro, testatur Commentator, 7. Fhysicorum, com.
10, ubi sic dicit : « Attraclio autem in qua attra-
liens est quie.scens, et attractum est motum, non est
attractio in rei veritate; .<ed attractum movetur ex
se ad attrahens, ut perficiat se : ut lapis movetur
ad inferius, et ignisad superius. Etsimiliter oportet
hoc intelligere de motu ferri ad magnetem, et ali-
menti ad membra (ot) : verbi gratia, de motu san-
guinis ad superiora corporis, et universaliter nutri-
menli arboris ad superiora. Sed est differentia inter
illa et illa qutc moventur ad locum proprium :
quoniam illa moventur ad locum, .sive fuerit pro-
pinquus, aut remotus; nutrimenta vero non moven-
tur ad nutriendum, nisi cum fuerint in aliqua
dispositione determinata. Et similiter ferrum non
movetur ad magnetem , nisi cum fuerit in aliqua
qualitate de magnete. Et ideo magnes, quando fri-
catur (6) cum allio, amittit virtutem : nam ferrum
lunc non acquirit de lapide in illa dispositione qua-
litatem per quam innatum est per se ferri ad lapi-
dem. Et hoc manifestum est in (y) cacabo, quod
attrahit paleam, quando calefit. Ergo modus ille
motionis, si dicatur attractio, non intendebatur ab
Aristotele in hoc nomine altmctio , cum collocetur
in eis quaj movenlur ex .se. » — Ha!C Commentator.
— Ex quo patet (juod, secunduin eum, ideo ferrum
movetur ad lapidem illum, quia lapis ille impiimit
fen'oaliquam qualitatem et virtutem motivam.

Item, quod animal vel planta imprimat semini
suam virtutem, teslatur sanctus Thomas, dePotoilia
Dei, q. 3, art. 9 (ad 9"'"), ubi sic dicit : « In
semine, a principio suae decisionis, non est anima,
sed virtus anima^, quui fundatur in spiritu qui (o)
in semine continelur, quod de natura sui spuino-
sum esl, et per consequens corporalis spiritus con-
lentivum. Ista auteni virtus agit disponendo mate-
riam, et formando ad susceptionem(£)anima?, elc. »
Ilem, ait. 11, in .solutione quinti, sicdicit : « Instru-
mentum intelligitui- moveri a principali agente,
quamdiu retinet virtutem a principali agente im-
pressam. Unde sagitta tanidiu movetura sagittante,
(luamdiu manet vis impulsus projicientis. Sicut
etiam generatum tamdiu movetur a generante, in

(a) membra. — memltrinti Pr.

(6) fricatur. — fertiir Pr.

(y) in. — Om. Pr.

(6) qui. — quod Pr.

(e) siisceptioneni. — sucressionem Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

gravibus et levibus, quamdiu retinet formam tradi-
tam sibi a generante. Unde et semen tamdiu intel-
ligitur moveri ab anima generantis, quamdiu rema-
net virtus impressa ab anima, bcet corporaUter sit
divisum. Oportet autem movens et motum esse
simul, quantum ad principium motus, non tamen
quantum ad totum motum, ut patet in projectis. »
— Ha3c ille. — Item, 1 p., q. 118, art. 1, in solu-
tione tertii, sic dicit : « Illa vis activa qu;e est in
semine, ex anima generantis derivata, est quasi
qua>dam motio ipsius anima? generantis; neque est
anima, aut pars anim;o, nisi in virtute; sicut in
serra, vel securi, non est forma lecti, sed quaidam
motio ad talem formam. Et ideo non oportet quod
ista vis activa habeat abquod organum in actu, sed
fundatur in ipso spiritu inchiso in semine, quod est
spumosum, quod etiam attestatur ipsa albedo ejus;
in quo etiam spiritu est quidam calor ex virtute
corporum coelestium, quorum virtute agentia infe-
riora agunt. Et quia in hujusmodi spiritu concurrit
virtus anim;e cum virtute coelesti, dicitur(a) quod
homo generat hominem, et sol. Cahdum autem
elementare se habet instrumentahter ad virtutem
animffi, sicut etiam ad virtutem nutritivam, ut dici-
tur in 2. de Anima (t. c. 50). » — H;ec ille. — Ex
quibus patet quod animal generans imprimit virtu-
tem instrumento suo, quod est semen. Et idem patet
de planta generante plantam.

Quod autem sensibilia imprimant medio inten-
tiones formarum suarum, quarum virtute medium
movet sensum, patet ex 7. Pliysicorum, com-
mento 12, et per totum secundum librum de
Anima.

Ex quibus apparet falsitas iUius dicti arguentis,
quo dicit quod agens secundarium separatum nul-
lam virtutem accipit a primario agente, nisi suam
propriam formam substantialem, et accidentia natu-
raUa iUam consequentia.

Utrum autem agens secundarium conjunctum,
vel principium agendi, quod est quaUtas activa,
recipiat aUquam virtutemab agente principaU, quod
est forma substantiaUs in eodem su])jecto vel suppo-
sito exsistens, puta calorab anima rationaU vel sen-
sitiva? Dicitur quod sic, ad hunc sensum : quia
calor iUe aUerius speciei est quam sit calor exsistens
in non viventibus, aut non sentientibus, aut non
rationaUbus; ita quod virtus addita taU calori non
inteUigatur esse aUqua quaUtas distincta essentia-
litera calore, sed esse qusedam ditferentia specifica
addita ipsi generi caloris, ad constituendum speciem
quamdam caloris distinctam ab aUis caloribus. Pos-
set etiam dici quod virtus animse influxa calori
animalis, quai est instrumentum animai vegetativ;e,
esset quaedam virtus calori iUi superaddita, sicut et
calor coelestis inclusus in semine, concurrens ad

(a) dicitur. — Dei Pr.

generationem animalis. Nec valet ratio quam arguens
in oppositum inducit, quod esset processus in infi-
nitum. Hunc enim processum non oportet timere :
quia dicetur faciUter quod illa virtus calori naturali
superaddita non agit ultra suam speciem, quia con-
tinet in virtute totam speciem animai vel animaUs,
non autem calor naturaUs elementaris. Yerumta-
men, quidquid sit de calore et de similibus qualita-
til)us, tamen, sicut in 2. Sentent. (dist. 3, q. 2)
ditlusius ostensum est, intellectus agens influit in
phantasmata, et una potenlia anima} in aliam, et
hal)itus in habitum.

Et hffic sufficiant ad quintum principale Durandi.

Ad sextum dicitur quod prima conclusio ibidem
deducta, optimesequitur ex pnemissis, scilicet quod
sacramenta novK leuis, sicut non sunt siijna gratiaj
nisi ex divina pactione, vel institutione, vel ordina-
tione, ita nec sunt causa gratia^ nisi ex tali ordina-
tione. Et illa conclusio conceditur tanquam vera.
Sed secunda conclusio quai ibidem inferlur, scilicet
quod sacramenta novue legis non sint causa gratiee
per aliquam virtutem inha^rentem, nullo modo
sequitur ex praemissis ; ideo negatur tanquam falsa,
et impertinens argumento. Plus enim lequiritur ad
rationem causa^, potissime caus;Te perse, quam ad
rationem signi ad placitum instituti; cujusmodi
sunt sacramenta novK legis. — Item, secundum
illum modum arguendi, probaretur quod nuUum
signum esset causa per aliquam virtutem inh-ceren-
tem ; quocl est falsum. Unde sanctus Thomas,
4. Sentent., dist. 1, q. 1, art. 1, q'» 1, in solutione
quinti, sic dicit : « Signum , quantum in se est,
importat quid manitestum quoad nos, quo manu-
ducimur in cognitionem alicujus occulti. Et quia,
ut frequentius, eflfectus sunt nobis manifestiores
causis, ideo signum quandoque contra causam divi-
ditur : sicut demonslratio qula dicitur per signum
a Gommentatore in 1 . Physicornm (com. 2) ; demon-
stratio autem 'propter quid est per causam. Quan-
doque autem causa est manifesta quoad nos, utpote
cadens sub sensu ; effectus autem occultus, ut si
quid expectatur in futurum; et tunc nihil prohibet
causam signum sui eff"ectus dici. » — Ha^c ille.

Ad septiinuni, negatur minor, Unde Petrus de
Palude (dist. 1, q. 1) ad hoc argumentum sic
respondet : « Licet circumcisio non imprimeret cha-
racterem, tamen dispositionem imprimebat : quia,
secundum Bedam, agebat ad originale toUendum;
quia erat perfectius quam quodcumque aliud sacra-
mentum. » — Htec ille. — Et huic solutioni satis
concordat sanctus Thomas, prcesenti distinctione,
q. 2, art. 4, q''' 1 , in solutione tertii, ubi sic dicit :
(( Sicut in baptismo manet character spiritualis,
ratione cujus, fictus, deposita fictione, efl^ectum
baptismi recipit; ita manebat character exterior in
circumcisione, quae hoc idem efficiebat. » — Haec
ille. — Aliter dicitur, et melius, quod similitudo

DISTINCTIO I. II. ET III.

QU^STIO 1.

data de baptismo et circiimcisione non valet : qnia,
iit dicetur in sequenti qusestione, circumcisio niliil
causabat efTective; secus est de baptismo.

Ad oclavum i-espondet Petrus de Palude (dist. i,
q. 1) in bunc modum, dicens quod non valet simi-
litudp. « Quia legis non est facere, sed docere; unde
legis perlectioris non est facere quod imperfectior
non facit, sed perfectiora pra^cepta autconsiliadare,
et imperfecta mutare. Et sic se habet lex nova ad
veterem. Sed sacramentum dicitura sacrando. Unde
imperfectum est sacramentum quod sanctitatem
significat et non causat ; perfectum autem debet ali-
quo modo causare. Ideo, etc, — Vel dicendum quod
aliqua promissa (a) in lege veteri, solvuntur in
nova, per ipsammet legem novam, sicut declaratio
veritatis et gratiije. Quod enim lex vetus docebat
obscure, et promittebat docendum clare, hoc clare
docet lex nova, sicut articulos dehumanitateChrisli,
et hujusmodi. Ahqua vero (6) Deus exhibet in ea,
sicut quue sunt grati;ie; ahqua post eam, sed per
eam, sicut quse sunt glorise (y). Et similiter est de
sacramentis : quia gratiam quam vetera promitte-
bant, Deus exhibet in novis, sciHcet (o) per ea
dispositionem ad gratiam causat. » — HaBC ille, et
bene, et concorditer sancto Thomse, de Veritate,
q. 27, art. 4, ubi sic dicit : « Sacramenla novse
legis esse ahquahter causam gratiae, necesse est poni.
Propter hoc enim lex vetus occidere dicebatur, et
transgressionem augere, quia cognitionem peccati
faciebat, gratiam vero adjutricem contra peccatum
non conferebat. Si igitur nova lex gratiam non con-
ferret, simihter occidere diceretur, et transgressio-
nem augere; cujus contrarium doctrina apostolica
profitetur. Non autem confert gratiam per solam
instructionem, quia lex vetus hoc habebat; sed per
sua sacramenta gratiam aliqualiter causando. Unde-
Ecclesia non est contenta calechismo, quo instruit
accedentem ; sed ei superaddit sacramenta , ad
gratiam habendam. Quam quidem sacramenta vete-
ris legis non conferebant, sed tantum significabant.
Significatio vero ad instructionem pertinet. Sic
ergo, quia vetus lex tantum instruebat, ejus sacra-
menta erant gratisc solum signa; quia vero lex nova
instruit et justificat, ejus sacramenta sunt causa
g)-atiai et signa. » — Hajc ille.

Dicitur ulterius, quod excellentia novii! legis et
suorum sacramentorum, quam eisarguens attribuit
supra sacramenta veteris legis, nulla est, aut mul-
tum insufficiens : quia ex quo sacramenta noviie
legis nihil penitus efficiunt ad justificationem plus
quam sacramenta veteris legis, sequitur quod lex
nova non plus justificat quam vetus, .sed solum

(a) pro7nissa. — pc)'inissa Pr.
(o) Aliqua vcro. — Alia vera Pr,
(y) (jlorias. — gralise Pr.
(6) scilicet. — scd Pr.

quod alio modo significat gratiam quam vetus, et
quod Deus justificat in ista, et non in illa. De hoc
beatus Thomas, de Veritate, ulii supra (q. 27, art. 4),
sic dicit : « Quomodo autem sacramenta sint causa
gratise, non eodem modo omnes tradunt. Quidam
enim dicunt quod sunt causa gratioc, non quia ali-
quid ad gratiam habendam operentur per alitjuam
virtutem eis inditam, sed quia in eorum susceptione
gratia datur a Deo, qui (a) sacramentis assistit, ut
sic dicantur causa gratiie per modum Causio sine
qua non. Et ponunt exemplum de lioc quod aliquis
habensdenarium plumbeum,accipit centum libras :
non ideo quod denarius plumbeus sit causa faciens
ad acceptionem centum librarum; sed quia sic est
statutum ab eo qui potest dare, ut quicumque
defert talem denarium, accipiat tantam pecuniam.
Similiter statutum est a Deo ut quicumque accipiat
sacramenta non fictus, gratiam accipiat, non quidem
a sacramentis, sed ab ipso Deo. Et hoc idem dicunt
sensisse Magistrum in 4. Scntent., dist. 1, cum
dixit quod accipiens sacramentum, quverit salu-
tem in inferioribiis se, etsi non ab illis. Hiec autem
opinio non videtur sufficienter dignitatem sacra-
mentorum novae legis salvare. Si enim recte consi-
deretur exemplum ab eis positum, et alia similia,
non invenitur quod causa quam dicunt sine qua
non, se habeat ad effectum, nisi sicut signum.
Denarius plumbeus non est nisi signum acceptionis
pecuniaB, et baculus potestatis quse (6) confertur
abbati. Unde, si sic se habent sacramenta novae
legis ad gratiam, sequitur quod sint solum signa
gratiiB, et ita nihil habebunt prai sacramentis vete-
ris legis; nisi fortequis dicat quod sacramenta novaj
legis sint signa gratiae simul cum eis datae, sacra-
menta vero veteris legis gratiaj promissas. Sed hoc
magis pertinet ad conditionem temporis quam ad
diguitatem sacramentorum : quia in tempore illo
promittebatur gratia, nunc autem est tempus ple-
nitudinis gratise, propter reparationem humanai
naturaj jam factam; unde, secundum hoc, sacra-
menta ista, si tunc fuissent, cum toto eo quod nunc
habent, nihil plus fecissent quam illa, nec illa nunc
minus facerent quam (y) ista, etiam nulla additione
eis facta. » — Hsec ille.

Ad nomim dicitur primo, quod, sicut supra
visum fuit, ex illa diffinitione Augustini bene inlel-
lecta arguitur quod sacramenta sunt causa gratiaj
instrumentalis, aliquo modo effectiva gratiaj, cum
dicit quod divina virtus in eis operatur. Et, dato
quod prima facie appareret alicui quod (o) Augu-
stinus in diffinitione quam allegat arguens, non
dicat sacramentum esse causam gratise, tamen ex

(a) 71(1. — qxiic Pr.
(6) quK. — qiii Pr.
(y) quam. — pro Pr.
(6) Hcet. — Ad. Pr.

LlBRl IV. SENTENTIARUM

multis dicti.s ojus lioc habetur (a), utputa cum dicit
aquarn Laptismalem aljluere cor, et liaLere tantam
vim ad hoc : si enim nihil faceret ad justificatio-
nem, sed esset tantummodo signum, non diceret
illam habere tantam vim; sicut de denario plumheo
non recte dicitur quod hal^eat vim, nec quod det
centum Uhras. — De hoc Gratianus, caus. 1, q. 1,
can. Detrahe, sic dicit : Detrahe verhum aquse,
quid est, nisi aqua? accedit verhum ad elerncn-
tum , et fit sacramentum. Unde ista esttantavir-
tus aqux, ut corpus tangat et cor ahluat, nisi
faciente verbo? non quia hoc dicitur, sed quia
creditur. Nani et in ipso verho aliud est sonus
transiens, aliud virtus pemumens. — Ha?c ille. —
Et sunt verba Augustini, super ilhid Joan. 15
(v. 3), Vos mundi estis propter sermonem, etc,
ubi multa dicit de virtute verbi et baptismi, qu;c
nuUo modo possunt hene intelligi de cau.sa slne qua
non , quto nihil penitus efficit respectu effectus
cujus dicitur causa. — Ilem, de Consecratione,
dist. 4 (can. 2) : Per haptismum agitur ut caro
peccati evacueiur. Et snnt verba Augu.stini, de
Baptismo parvulorum (lib. 1, cap. 39). — Item,
ibidem (can. 4) : Non potest quis gratiam vitve
coelestis accipere, nisi purgatus fuerii ab omni
sorde peccaii per pomiienlive confessionrm , pcr
donum haptisnd salularis Domini et Salvaioris
nostri Jesu Christi. Et sunt verba Chrysostomi
(Homil. de Poenitent.). — Item, ibidem (can. 8) :
Parvuli haptizati inter credenies repulaniur per
sacramenti virlutem, et offerentis responsionem.
Et sunt verba Augu.stini, de Bapiismo parvulo-
rurn (Hb. 1, cap. 32). — Item, ibidem (can. 9) :
Per aquam bapiismi iransitus esi de ierrenis ad
coelestia. Ideo Pascha dicitur transitus.Hic Irans-
itus est de terrenis ad coelestia, de peccato ad
vitam, de culpa ad gratiam, de inqainametito (6)
ad sanctificaiionem. Qui perhanc aquam transit,
non moritur, sed resurgit.Non omnis aqua sanai,
sed illa qute habet gratiam Christi. Aliud est
elemenium, aliud consecratio. No)i sanat aqua,
nisi Spiritus Sanctus descendat in eam, etaquam
illam consecret. Et sunt verba Ambiusii, de Sacra-
meniis (hb. 1, cap. 4). — Item, ibidem (can. 10) :
Nunquam haptismi aqua purgare peccata cre-
dentium, possei, nisi tactu dominici corporis san-
ctificaia fuisset. Et sunt verba Chrysostomi (y). —
Item, ibidem (can. 13) : Proprie in morle crucifixi,
et in resurrectione a moriuis, potentia haptismi
novam creaturam condidit ex vetere. Et sunt
verba Leonis Papse universis episcopis per Siciliam

(a) habeUu-. — haberetur Pr.

(6) inquinamenlo. — inquitiato Pr.

(v) immo Chromatii, in cap. 3 Math., tract. 1 (Cfr. Cnr-
pns Juris ranonici , odit. Lipsiens. 2, voL 1, pag. 13G3,
not. 116).

constitutis (epist. 4, cap. 3) (%). Et multa .simiha
ibidem recitantur. — Item , Ambrosius,in quodam
sermone de Epiphania, qui incipit, Inielligere pos-
suinus, Fratres, etc, sic dicit : Sicut post partum
glorifcata est Mariie casiifcaiio; ita , posi bapti-
smum Christi, aqux est purificatio comprobaia;
nisi quod majori munere quam Maria hsec unda
ditata esi. Illa enim sihi tanium meruit castita-
tom ; isla eiiam nobis contulit sanctitatem. Illa
meruit ne peccaret; ista ui peccata portaret. llla
propria delicta a se repudiat ; isia in se, per Dei
gratiam , aliena condonat. Illi esi collata virgi-
niias; isti donaia fecunditas. Illa unum procrea-
vil , ct pura est; isia gencrat plures, ct virgo est.
Illa , prieter Christum, filium nescit;ista, cum
Christo , mater est populorum. — Hsec Ambro-
sius. — Item, Augustinus, ut recitat sanctus Tho-
mas, 3 p., q. 62, art. 4, in solutione tertii, in quo-
dam sermone de Epiphania, sic dicit : Nec mirum
quod aquam, hoc est , substantiam corporcdem ,
ad purificandam animam dicimus pervenire.
Pervenit plane , et penelrai conscioiiise universa
latibula. Quamvis enim ipsa sit suhtilis et tenuis,
benedictione iamen Christi subtilior, occuUas
vitie causas ad secreta mentis suhtili rore per-
transii. — Haec ille. — Item sanctus Thomas,
4. Senient., dist. 7, q. 1, art. 3, q''' 1, in .sohitione
secundi, sic dicit : « Dionysius dicit, in fine Eccle-
siasticx Hierarchix (cap. 7) : Consummativas
autem invocaiioyies , id e.st, vei^ba quibus perfi-
ciuntur sacramenta, non est justum Scripduris
interpretari (S), neque mysticum earum, aut in
ipsis operatas ex Deo virtutes, cx occulto ad com-
mune adducere; sed, ut (y) nostra traditio habet ,
sine pompa, id est, occulte, ea edocens , etc Ex
quibus verbis tria possumus accipere. Primo, quod
Apostoli in sacramentis utebantur certa forma ver-
borum : quia ipse alibi (eod. libr., cap. 1) dicit quod
tradit ritum sacramentorum sicut Apostoli docebant.
Secundo, quod in occulto tradebantur hujusmodi
sacramentalia in primitiva Ecclesia. Tertio, quod in
ipsis verbis est qua^dam virtus ; quod quidam
negant. » — Hncc ille. — Item, 3 p., q. 73, art. 1,
in solutione secundi, sic dicit : « Aqua baptismi non
causat aliquem spiritualein eflectum propter ipsam
aquam, .sed propter virtutem Spiritus Sancti in aqua
exsistentem. Unde Chry.sostomus dicit super illud
Joannis 5 (v. 4), Angelus Domini secundum tem-
pus, etc. : In baptizatis non simpliciter aqua
operaiur, sed cum Spiritus Sancti susceperii gra-
tiam, tunc omnia solvit peccata . » — H;\:;c ille. —

(a) Leonis Papm universis Episcopis per Siciliarn con-
stiiutis {epist. 4, cap. 3). — Siricii Papx, in concilio Ter-
racoiiensi Pr.

(6) Scripturis interpretari . — Scripturas interpretantibus
Pr.

(y) ut. — Om. Pr.

DISTINCTIO I. II. ET Ilf.

QU.-ESTIO I.

Exquibti.s oinnibus, et multisaliissanctorum dictis,
qusc adduci po.ssent, apparet manifeste quod, cum
Magister addit diffinitioni Augustini, sacramenta
e.sse causam gratitc, non addit ex propriis, sed ex
dictis Augustini et aliorum sanctorum, et quod in
hoc sequitur mentem eorum. Item, apparet quod
opinio Durandi et aliorum dicentium sacramenta
niliil efficere ad justificalionem vel grati;c susce-
l)tioncm , nec babere aliquam virtutem eis inditam
ad boc efficiendum, multum extranea et discors est
a mente sanctorum ; et quod detrabit novcO legi et
suis sacramentis, ponendo ea infirma, egena, et
nuUius activilatis, sicut erant sacramenta veteris
legis.

Dico secundo, quod glcssa quam dat arguens ad
dicta Magi.stri, nibil valet, cum sit contra mentem
Magistri et sanctorum , et forte contra dicta Christi
et Ai)Ostolorum. Christus enim dicit, Joan. 3(v. 5) :
Nisi quis renatus fuerit ex aqua, etc; constat
aulem quod ly ex non potest importare ibidem
solam causam sine qua nou , nisi summe abusive
loquendo. Item, Paulus, Ephesior. 5 (v. !26) : Mwt-
dans eam lavacro aquae in verbo vitoe. Item,
Petrus, 1 . Petri, 3 (v. 21) : Salvos facit baptisma. Et
multa taba, quac Augustinus recilat, Joan. 15, et
applicat ad propositum nostrum et suum.

Dicitur terlio, quod di.stinclio quam facit arguens
de duplici accidente, non valet ad propositum. Tum
quia, ut visum est, sacramentum non se habet ad
causandum gratiam solum per modum causie per
accidens, nibil omnino efficientis. Tum quia, licet
accidens proprium, vel inseparabile (quod ideo dici-
tur accidens quia inbseret ei cujus dicitur accidens),
possit poni in de.scriptione subjecti vel difiinilione
quid nominis; tamen accidens quod non dicitur
accidens ab inbairendo, sed ex sola concomitantia
ad illud cujus dicitur accidens, nec fluit ex princi-
piisejus, nec notificat ejus essentiam, nec virtutem,
immo potius ducit in errorem circa prLcdicta, nullo
modo debet poni in ejus descriptione vera, sicut in
vera diffinitione quid nominis. Sic autem esset in
proposito, si sacramentum nihil omnino efficeret
respectu gratiie : quiacausalitas gratiicnou inhiioreret
sacramento, sed concomitaretur illud; nec notifi-
caret ejus essentiam aut virtutem , sed potius abdu-
ceret ab ejus notitia, cum non causa diceretur esse
causa, et non efficiens, efficiens; sicut si quis vellet
describerc (luantilatem, dicens eam esse })rincipium
motus et quietis corporum physicorum, quia sci-
licet talia non fiunt sine quantitate.

Ad (loeiinuni dicitur primo, quod arguens false
glossat Augustinum. Nam, (luantumcumque garru-
letur, non potest evadere quin Aiigustinus dicat
quod a(pia ))a[)tismi cor abluit; {[u\v. aljbilio non lit
sine gratia. Ilem, Augustinus dicit quod est lanta
vis in illa aqua ; (piod non diceret, si sentiret illam
solum esse causam sine qua mni et per accidens, et

nibil omnino cfficere, sed significare; quia in si-
gno et in causa per accidens et sine qua non , non (a)
oportet ponere vim nec virtutem ad abluendum aut
efficiendum. Item, quia non solum Augustinus dicit
boc semel, sed sa'pi.ssime, sicut et abi sancti, post
Cbristum et Apostolos.

Dicitur .secundo quod fal.se exponit Bedam et alios

sanrlos post (juos Beda locutus est, ut patet ex |)ra3-

dictis. Et cum dicit arguens, quod dictum Beda* est

contra nos, quia caro Christi non est passio

Cbri.sti, etc, — dicitur quod passio Ghristi non

causat virtutem sacramentalem ut passio est, sed

ratione subjecti sui, quod fuit caro Christi unita

divinitati, vel ratione sui .supposili, quod est Chri-

.stus. Et ideo et caro Cbristi et passio causant illam

virtutem; sed immediatius caro, ex parte princi-

l^alis agentis; passio autem fuit immediatior effe-

ctui, ut supra in simili dictum fuit. — De pimlictis

sanctus Tbomas, de Veritate, q. 27, art. 4, sic

dicit : (( Nec sacramentum, nec aliqua creatura

potest dare gratiam per modum per se (S) agentis;

quia boc solius divinae virtutis est. Sed sacramenta

instrumentaliter ad gratiam operantur. Quod sic

patet. Damascenus {de Fid. Ort.), enim, tertio

lil)ro (cap. 15), dicit quod humana natura erat velut

organum divinitatis. Et ideo humana natura aliqutd

communicabat in operatione virtutis divinie : sicut

quod Christus tangendo leprosum mundavit; sic

enim tactus Christi causabat instrumentaliter salu-

tem leprosi. Sicut autem humana natura in Cbristo

communicabat ad efiectum divinai virtutis instru-

mentaliter in corporalibus effectibus, ita etiam in

spiritualibus. Unde .sanguis Christi, pro nobis fusus,

babuit vim ablutivam j)eccatorum; Apocalijps. 1

(v. 5) : Lavit nos a peccatis nostris in sanguine

suo; et, Roman. 3 (v. '24 et 25) : Justificati in

sanguine ipsius. Etsic humanitas Christi est causa

inslrumentalis justificationis. Qua^ quidem cau.sa

nobis applicatur spiritualiter per fidem , et corpora-

liter per sacramenta : quia Christi hunianitas et

spiritus et corpus est, ad hoc ut effectum sanctifica-

tionis, qu;e est per Cbristum, in nobis percipiamus.

Unde illud sacramentum e.st perfectis.simum, in quo

corpus Christi realiter continetur, scilicet Eucha-

ristia; et est omnium aliorum consummativum, ut

dicit Dionysius in de Ecclesiastica Ilierarcliia

(cap. 3). Alia vero sacramenta (7) participant ali-

quid de virtute illa qua bumanitas Cbristi instru-

mentaliter operatur ad justificationem ; ratione cu jus

sanctificatus baptismo sanctilicatus in sanguine

Cbiisli dicitur ab Apostolo, Hebrxor. 10. Unde et

passio Cbristi in .sacramentis dicitur operari. Et sic

sacramenta novaj legis sunt causa graliie, quasi

(a) non. — Om. Pr.

(0) per se. — persomv Pr.

(v) qiia;. — A(i. l*r.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

instrumentaliter operantia ad gratiam. )) — Hbbc
ille. — Ex quibus patet quod et Ghristi humanitas
et ejus passio operantur in sacramentis. Sed specia-
liter circa sacramentum baptismi, de quo vertitur
quaistio, a quo habeat efficaciam, utrum carne
Christi, vel ejus passione, sanctus Thomas, 4. Sen-
tent., dist. 3, q. 1, art. 5, dicit sic, in solutione
secundse quocstiunculai : « Multiplex, inquit, fuit
baptismi institutio. Fuit enim primo institutus,
quantum ad materiam, in baptismo Christi : tunc
enim vim regenerativam aquis contuUt. Et aliquo

■ modo forma fuit figurata per prresentiam trium
personarum in signo visibili; quia Pater apparuit
in voce, FiUus in carne, Spiritus in cohimba. Et
similiter fructus baptismi ibidem proefiguratus fuit;
quia coeli aperti sunt super eum. Sed necessitas
ejus fuit declarata Joan. 3 (v. 5), ubi dixit : Nisi
quis renatus fuerit, etc. Sed usus ejus fuit inchoa-
tus quando misit discipulos ad praedicandum et
baptizandum, ut patet, Matth. 10. Sed efficaciam
habuit ex passione Christi , quantum ad ejus ulti-
mum elfectum, qui est ai^ertio januae. Sed divul-
gatio ejus quantum ad oames nationes, proecepta
fuit Matth. ult. (v. 19), ubi dixit : Euntes docete
omnes gentes, etc. )) Ex quibus patet quod bapti-
smus accepit virtutem instrumenlaliter et ex con-
tactu carnis Christi, et ex ejus passione, sed diver-
simode. Item, 3 p., q. 66, art. 2, in solutione
primi, sic dicit : « Ante passionem Christi, bapti-
smus liabebat efficaciam a Christi passione, inquan-
tum ipsam pra^figurabat ; aUter tamen quam sacra-

■ menta veteris legis; nam illa erant figurai tantum,
baptismus autem ab ipso Christo habebat virtutem
justificandi , pei' cujus virtutem etiam ipsa passio
salutifera fuit. )) — Hsec ille. — Ex quo patet quod
false dicit arguens, quod Ghristi contactus nuUam
vim aquis contuht; et temerarie negat dicta sancto-
rum. — Cum vero dicit uUerius, quod, secundum
nos, sacramenta non habent virtutem nisi quando
appUcantur ad usum, etc. ; — respondet sanctus
Thomas, 4. Sentent., dist. 1, q. 1, art. 4, q'^ 2,
in solutione secundi : « Instrumento (a), inquit,
d-i.tur virtusagendi instrumentaUter dupUciter. Uno
modo, quasi inchoative, quando constituitur in spe-
cie instrumenti; et ideo dicit Hugo de S. Victore,
quod continent gratiam ex sanctificatione. AUo modo
datur complete, quando actu (S) movetui^ a princi-
paU agente, sicut quando carpentarius utitur seiTa;
et simiUter complete datur viilus sacramentis in
ipso usu sacramentorum. Nec est inconveniens si
virtus quse motui proportionatur, datur rei slatim
vel post modicum desiturie. )) — Ha3C iUe. — Item,
in 3 p., q. 66, art. 2, sic dicit : « Sacramenta ex
sui institutione habent quod conferant gratiam.

(a) Instruincnlo. — In sacramento Vi\
(8) atiu. — aclio Pr.

Unde tunc videtur aUquod sacramentum institui,
quando accipit virtutem producendi .suum effectum.
Hanc autem virtutem accepit baptismus, quando
Christus est baptizatus. Unde tunc vere baptismus
institutus fuit, quantum ad ipsum sacramentum. ))
— Haic iUe. — Ex quibus patet quod aqua accepit
virtutem .sacramentalem inchoative in ipso baptismo
Christi, quo caro sua aquas tetigit ; sed completive
accepit virtutem in ipso usu sacramenti, accedente
vei-bo ad elementum. Et sic concordari possunt dicta
sanctorum.

Dicitur ultei'ius, quod circumcisio non causabat
gratiam effective, sicut causat baptismus, et aUa
sacramenta novic legis; sicut priusdictum est(a), et
in sequentibus latius explicabitur. Sed verum est
quod in circumcisione rite coUata et suscepta confe-
lebatur gratia a Deo, non circumcisione, nisi sicut
a causa sine qua non. Ideo non est simile hic et
ibidem.

Dicitur ultimo, quod auctoritas Christi quam
arguens afterl , est gladius GoUa^, suum decapitans
vectorem. Christus enim expresse dicit (Joan. 3,
V. 5) : Nisi quis renatus fuerit ex aqua, etc. ; ubi
ostendit aquam regenerarebaptizatum, etconsequen-
ter aUquid agere ad ejus justificationem, quae fit per
gratiam. Nec valet quod dicit arguens, quod Christus
postea totam efficaciam attribuitSpiritui Sancto, etc.
Licet enim attriljuat efficaciam Spiritui Sancto, tan-
quam agenti principaU, non tamen negat, immo
pnemittit, aquam aliquid in suo ordineagere, tan-
quam instrumentum.

Et ista sufficiant ad objecta Durandi contra quar-
tam concUisionem.

II. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra eamdem quartain conclusionem, dicitur quod
virtus quam ponimus in sacramentis, secundum
quod sonant dicta sancti Tliomie, e.st forma spiri-
tuaUs per essentiam , et non solum ratione eflectus
quem in anima causat. Et cum quierit arguens, an
sit in sacramento divisibiUter, — dicitur quod est
ibi indivisibiUter, id est, tota in toto, et tota in qua-
Ubet ejus parte. Et ad hujusimprobationem, dicitur
quod, licet inter forinas perficientes materiam cor-
lioralem per modum ontis completi, sola anima
inteUectiva ponatur taUs, id est, tota in toto, et tota
in (jualibet parte inateriK sui3e; tamennihil prohibet
multas alias formas spirituales, se habentes per
modum entis incompleti et intentionis fluentis, iUo
modo })erficere, non (juidem corporalem materiam,
sed rem corpoream et subjectum corporeum , sicut
superius (ad 1"'" Durandi) fuit ssepius recitatum ex
diclis saiicti Thomie. Nec est nova ista positio. Nam
Averroes, in 3.c?e/4nnna,com.5, ponit pliantasmata
corporalia, esse subjectum speciei intelUgibilis,

(a) Cfr. §3, I, adiu'".

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU^STIO I.

quam constat esseindivisibilem, et penitus inexten-
sam, et omniuo spiritualeni. In quo, licet falsum
dixerit, tamen, ut apparet, apud eum non erat
inconveniens accidens spirituale et indivisibile, esse
in sul)jecto extenso et divisibili coi-porali.

Ad secunduin patet responsio per pncdicta. Quia
virtusquam ponimus in verbis sacramentali})us, est
subjective duntaxat in ultima syllaba, vel in aclu
ejus ultimo, sive illud sit divisibile, sive indivisi-
bile. Nec tamen prLCcedentes syllabie superlluuut :
quia, licet non maneant in ultimo instanti prola-
tionis et totius orationis in se, manenttamen in suo
eflectu, scilicet in completa sifinificatione totius
orationis, ad quam causandum aliquid eflicit qua'-
libet syllaba. De hoc Petrus de Palude, in suo
Quodlibeto, q. 2, sic dicit : « Nullum inconveniens
sequitur, si ponatur quod virtus sacramentalis sit
tantum in ultirna syllaba verborum, et in ultima
gutta aquai : quia, licet pra^cedentes syllabse, vel
prsccedentes partesaquae, -nihil efficiant ad causan-
dum efl"ectum sacrameuli, tamen facerent ad signi-
ficandum seu repraesentandum ; et utrumque est
de ratione sacramenti, scilicet significare et (a) effi-
cere; et ideo alise syllaba;, et aliai partes aqua^, non
superfluerent, quia facerent aliquid ad hoc quod est
de ratione sacramenti, scilicet significando etrepne-
sentando. Si autem ponatur quod virtus conferatur
cuilibet syllabai, aut cuilibet parti aquse, adhuc non
sequitur aliquod inconveniens. Et hoc patet primo
de aqua. Nam, esto quod illa virtus conferretur toti
aquai a principio lotionis, et ultimus effectus, sci-
licet character, non habeatur nisi in ultimo instanti
in quo completa est lotio, tamen non frustra con-
fertur virtus illa partibus aquaj fiuentibus ante lotio-
nem completam : quia, sicut dicetur infra, sacra-
mentum exercendo propriam actionem circa com-
positum (quod est necessarium ad hoc quod agat ad
efi^ectum principalis agentis), eflectus ille proprius
iustrumenti, quod est sacramentum, sive sit niun-
datio, sive infrigidatio, sive quodcumque aliud,
manet, dato quod partes motus quo homo lavatur
non maneant; etideo, manente effectu, agitur ad
effectum principalis agenlis; quiquidem elfectusest
character. Et idem potest dici de verbis. Ad cujus
evidentiam, sciendum est quod verbum, quantum
ad sonum causatum in aere moto, non est proprie
quantitas, scd qualitas nata movere organiun audi-
tus ; sed mensura motus quo lalis qualitas generatur,
est q.uantitas discreta, successiva, composita ex diver-
sis instantibus, quorum lamen unum succeditalteri,
sicut est in quolibet tempore discreto; et ideo talis
qualilatis eflectus potest manere in composito, sicut
est organum auditus, transeuntibus primis partibus
orationis vel dictionis, sicut dictum est de partibus
lotionis; et ideo, etiam quantum ad causalitatem ,

(a) signi/icare ei. — Om. Pr.

non suporfluunt tales parles praecedentes, quia efl"e-
ctus earum manet. — Sed contra hoc posset objici.
Quia, qua ratione potest manere effectus partium
priorum lotionis vel orationis, transeuntibus priinis
partibuslotionis vel orationis, eadem ratione, trans-
eunte tota lotione vel oratione, potest remanere
efl"ectus in composito. Sed hoc est inconveniens :
quia in ultimo instanti quo completur lotio vel
oratio, habetur elfectus principalis agentis, scilicet
character; et ideo frustra maneret ille efl"ectus in
composito, in comparatione ad effectum princi-
palis (a) agentis. — Secundo, ad idem. Quia, sicut
communiter dicitur, non est dare ultimum inslans
in quo res ultimo sit ; sed est dare primum instans
in quo res primo non est, quod estultimum instans
temporis in quo res fuit. Sed effectus sacramenti fit
in instanti : non in inslanti in quo incipit usus
sacramenti, sed in instanti in quo terminatur talis
usus. Sed, in illo instanti, nec est usus, nec virtus
collata; sed, in illo instanti, virtus collata sacra-
menlo, et usus ejus, primo nou est. Sed nihil agit
quando non est. Ergo virtus illa nihil agit ad cha-
racterem ; quia tunc primo est character, quando
illa virtus primo non est. — Ad primum istorum,
dicitur quod non est inconveniens quod effectus
lotionis etorationis maneat in composito, transeunte
tota lotione vel oratione. Nec tamen frustra, licet
habeat suum effectum in ultimo instanti quo com-
pleturoratio vel lotio : quia, licet maneat dum nihil
efficit, hoc est quia natura rei hoc facit, quod inilla
res potest manere in solo instanti temporis con-
tinui ; sed bene potest aliquid manere vel stare in
solo instanti temporis discreti ; et tunc esse in solo
7iunc temporis discreti, est esse in aliqua parte
temporis continui ; et potest manere postquam habet
suum effectum, absque hoc quod sit frustra; quia
nec esse potuit habere, nec agere, nisi esset in ali-
qua parte temporis continui. Sed, secundum eos qui
ponunt quod aliqua res potest esse in instanti tem-
poris continui, elfectus qui fit in composito, liabet
esse completum in solo nunc tempoi-is continui, nec
est ante, nec post; in quo nunc haberet eflectum,
si character est. — Ad secundum, facile esset
respondere, secundum eosdem : quia, sccundum
eos, est dare ultimum instans temporis contiuui,
quo res habet esse ultimo; et sic non sequeretur
quod illa virtus ageret cum primo nou est , sed
quando ultiuio est; hoc autcm non est inconve-
niens, quod res agat quando estultimo, loquendo
de actione instantanea. Loquendo autem secundum
communom opinionem, dicitur quod (juando dicitur
quod non est dare ullimum instans in quo res ultimo
sit, hoc intelligitur de nunc temporis continui, non
autem de nunc temporis discreti ; nunc autem ita
est, quod virtus illa collata sacramentis, vel eflectus

(a) principalis, — principalem Pr.

LIBRI lY. SENTENTTARUM

causatus in composito, non mensuratur tempore
continuo, vel nunc ejus, sicut propria mensura, sed
nunc temporisdiscreti, quod potest coexsistere parti
temporis continui ; et ideo non oportet quod agat
quando ultimo est, vel quando primo non est, quan-
tum ad primum et ultimum acceptum secundum
nunc temporis continui ; sed agit quando ultimo est
secundum nunc temporis discreti , in quo est dare
ultimum nunc in quo ultimo res est; quod quidem
nunc coexsistit alicui parti temporis continui , quic
habet nunc primum et nunc ultimum, in quorum
primo habet suum effectum illa virtus, et in ultimo
liabet primo non esse. » — Haec Petrus in forma,
et bene; nisi quod i"ecurrit ad instantia temporis
discreti, ubi non apparet necessitas; poti.ssime quia
sanctus Thomas, 4. Sentent., dist. 11, q. 1, art. 3,
qi« 2, in sokitione secundi, ponit quod « conversio
panis in corpus Christi sequitur motum prolationis
verborum, qui habet reduci ad mensuram motus
coeli ; sicut illuminatio .sequitur ad motum localem
quo defertur illuminans. Et ideo oportet quod
instantia accipiantur in hac conversione secundum
mensuram motus cceli. » — Hsec ille. — Et simi-
liter dicit, 3 p., q. 75, art. 7, in sokitione secundi.
Et ideo dicendum est, sicut alias, tam in secundo
quam in tertio (a) dictum e.st, quod non est incon-
veniens talia entia incompleta, cujusmodi sunt rela-
tiones, mutationes, generationes, corruptiones, pun-
cta, instantia, mutata esse, et aha hujusmodi, qua:"
non proprie fiunt nec generantur nec corrumpuntur,
sed consequuntur ahorum factiones, durare per
unicum instans temporis continui ; inter quai potest
connumerari virtus sacramentahs , qua^ consequitur
prolationem verborum sacramentalium, et cujus
operatio durat persolum instans temporis continui;
ideo non oportet eam amplius durare. Omnia enim
argumenta quse possunt adduci contra hoc quod
dicimus illam virtutem durare per solum instans
temporis continui , possunt adduci contra hoc quod
ejus operatio, puta productio characteris vel orna-
tus, vel cooperatio ad transsubstantiationem panis
in corpus Christi dicitur durare per sokim instans
temporis continui; et tamen argumenta contra
secundum inducibilia non valent; et consequenter
nec inducibilia contra primum oportet muUum for-
midare.

Ad lertium principalc Scoti , patet responsio per
prsedicta ad ai-gumenta Durandi. Quia virtus sacra-
mentaUs datur inchoative rebus sacramentahbus,
ante usum sacramenti; sicut aciufc baptismaH, in
ipso contactu corporis Christi, fuit collata vis rege-
nerativa. Et consimihter, akis rebus sacramenta-
kbus coUata fuit virtus justificandi inchoative, in
ijisa institutione sacramentorum a Christo. Taiiien
completive hanc virtutem accipiunt in ipsa appkca-

(st) Cfr. prajserliin 2. Sentent., dist. 2, q. -2, art. 3.

tione sacramenti ad usum proprium. — Nec valent
objecta in oppositum. Nam prima coUatio non est
akter miraculosa quam institutio sacramentorum,
in qua Chri.stus fecit perpetuum pactum cum Eccle-
sia de a.ssistendo et cooperando sacraiuentis. Simi-
kter tunc dedit idoneitatem sacramentis, ad hoc ut
essent instrumenta habika ad causandum disposi-
tionem ad gratiam. Non est etiam inconveniens, si
agens principale plus confert in.strumento dum uti-
tur actuakter eo ad inductionem sui principaHs
effectus, quam ante u.sum taks instrumenti : quia,
etiam secundum arguentem, confert ei akquam por-
tionem , quam antea non conferebat.

Ad quartuin , negatur consequens. Pluraktas
enim quam opinio nostra ponit, sequitur ex fide,
scilicet ex dictis Christi et Apostolorum et sancto-
rum doctorum : scikcet quod talis virtus causativa
dispositive ad gratiam, sit in sacramentis, ut patuit
ex prredictis. Omne namque agens oportet agere
per akquam virtutem. Unde sanctusThomas, 4. Sen-
tent., dist. 1 , q. 1, art. 4, q'" 4, sic dicit : « Quia
omne agens agit sil)i simile, ideo eflfectus agentis
oportet quod akquo modo sit in agente. In quibu.s-
dam enim est idem secundum speciem; et ista
dicuntur agentia univoca; sicut calor est in igne
calefaciente. In quibusdam vero est idem .secundum
proportionem vel analogiam ; sicut cum sol cale-
facit : est enim idem in sole akquid quod ita facit
eum calefacientem sicut calor facit ignem cakdum;
et, secundum hoc, calor dicitur esse in sole a^qui-
voce, ut dicitur in hbro de Suhstantia orhis (cap. 2).
Et ex hoc patet quod ikud quod est in effectu ut
forma dans es.se, est in agente, inquantum hujus-
modi, ut virtus activa. Et ideo, sicut se habet agens
ad virtutem activam, ita se habet ad continen-
dam ('/) formam effectus. Et quia agens instrumen-
tale non habet virtutem agendi ut akquod ens com-
pletum (6), sed j^er modum intentionis, ideo et
forma introducta continetur in eo per modum inten-
tionis; sicut sunt species colorum in aere, a quibus
aer non denominatur coloratus. Et hoc modo gratia
estin sacramentis, sicut in instrumento, non com-
plete, quantum ad effectum, etc, » ut prius akega-
lum fuit (y). — Cum autem dicit arguens , quod, si
esset in sacramentis taks virtus, non causaretur in
eis nisi ex divina })actione, etc. ; — dicitur quod
Deus pepigit dare gratiam per taka instrumenta.
Unde sanctus Thomas, de Veritate, q. 27, art. 4,
in decimosexto loco, arguit sic : « Habere auxiHa
signum est impotentia' agentis. Sed instrumenta
coadjuvant ad actionem principaks agentis. Ergo
Deo, qui est potentissimum agens, non competit ut
per sacramenla, quasi per inslrunienta, giatiam
conferat. » Ecce argumentum. Secjuitur responsio :

(a) conlinendarn. — ronrmiianduDi Pr.
(6) (onipletKm. — rnmposiluiii \'v.
(y) Cfr. Ad jirimum Durandi.

DISTINCTIO J. II. I-T III. - QU.ESTIO I.

« Dicendum, inqiiil, quod Deus non utilur insliu-
mentis vel causis mediis in sua actione propter sui
indigentiam, .sed propter efrectuum convenienliam.
Conveniens enim est ut nobis divina remedia exlii-
heantur .secundum modum nostrum, id est, per
sensibilia,.ut dicit Dionysius, 1 cap. Ecdesiasiicx
Hiemvchix, et 2 cap. Coelest. Hiemrch. (a). » —
Ilyec ille.

Ad qiiinUiin, negatur antecedens. Nam exem})la
qu;e beatus Thomas adducit, sufficientia sunt ad
hoc ad quod inducuntur.

Et ad primam improl^alionem primi exempli,
de sermone audii)ili, dicitur quod sermo doclorum
continet virtualiter conceptionem intelligibilem, ad
quam excitatdiscipulum. Etcum dicitarguensquod
impositio vocum vel scriptorum non potest dare
voci aut scripto aliquam formam absolutam, etc. :
— dicitur quod, licet non det voci aliquam formam
absolulam, habentem esse completum, potest tamen
darcsibi formam habentem e.sse intentionale Huens,
scilicet virlutem excitandi audientem, ut reducat se
de actu primo in secundum, et ut conceptionem
quam habet habitu, consideret in actu. De hoc .san-
clus Thomas, de Veritate, q. II, ai-t. 1, arguit sic,
undecimo loco : « Scientia niliil aliud esse videtur
quam descriptio rerum in anima, cum scientia esse
dicalur as.similatio scientis ad scitum. Sed unus
homo non potest in aninia alterius describere rerum
similitudiues : sic enim interius operaretur (6) in
ipso; quod solius Dei est. Ergo unus homo alium
docere non potest. » Ecce argumentum. Sequilur
responsio : « Dicendum, inquit, ijuod in di.scipulo
describuntur formjTe intelligiljiles, ex qaibus scien-
lia per doctriuam accepla conslituitur, iuimediate
quidem per intellectum agentem, sed mediate per
cum qui docet. Proponit enim doctor rerum intelli-
gibilium .signa, ex quibus intellectus aoens accipit
mlenliones intelligibiles, et de.scribit eas in intel-
lectu pos.sibili; unde ipsa verba doctoris audita, vel
visa in scripto, hoc modo se habent ad causandum
scientiam in intellectu, sicut rcs qu;e sunt extra
anmiam; cpiia ex ulrisque intellectus aqens iiiton-
tiones intelligibiles accipit; quamvis verba doctoris
propinquius se habeant ad causandum scientiam
quam seusibilia extra animam exsistentia, inquan-
tuni .sunt signa intelligibilium intentionuui. » —
Ha^c ille. — Ilem, duodecimo loco, ariiuit sic :
« Boetius dicit in libro dc Consolatione (Vih. 5,
pros. 5), quod per doctrinam solummodo excitatur
niens hominis ad .^ciendum. Sed ille qui excitat
hitellectum ad sciendum, non f;Kitcum scire; sicut
ille qui excitat aliciuem ad videndum corporaliter,
non facit eum videre. Ergo unus homo nou facit
aliuiu scire; et ita non proprie potest dici quod eum

(x) ct 1 caj). Cirlcst. Uioravrh. — Om. Vr.
(8) opcrarelur. — opcrarcnlur Pr.

doceat. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicenduin, quod non est omnino simile de intel-
lectu et visu corporali. Visus enim corporalis non
est vis collativa, ut ex quibusdam suorum objecto-
ruin in alia proveniat; .sed omnia objecta sua .sunt
ci visibilia, quam cito ad illa convertitur. Uiide
habens potentiam vLsivam, se hahet hoc modo ad
omnia visibilia intuenda, sicut habens habitum ad
ea qu:e habitualiter scit consideranda. Et ideo videns
non indiget alio excitari ad videndum, ni.si quate-
nus per alium ejus visus dirigitur in aliquod visi-
bile, ut digito, vel aliquo hujusmodi. Sed potentia
mtellectiva, cum sit vis collativa, ex quibusdam in
aha devenit. Unde non .Tqualiter .se habet ad omnia
intelligibilia consideranda ; sed quaidam statim
videt, ut quoe sunt per se nota, in quibus implicite
continenturquKdamalia, quK intelligerenon potest,
msi, per officium rationis, ea quae in principiis
imphcite continentur, explicando. Uiide ad hiiju.'^-
inodi cognoscenda, anteqiiam habitum habeat, nou
solum est in potentia accidenlali (a), sed eliam in
potentia e.ssentiali : indiget enim motore, qui redu-
cat eum in actum (g) per doctrinam, ut dicitur in
8. Physicorum (t. c. 32); quo non indiget ille qui
habilualiter aliquid novit. Doctor igitur excitat ad
inlelligendum vel sciendum illa (juic docet, sicut
motor es.senlialis(Y), et educensde potenlia in actum ;
sed (S) ostendens rem aliquam visiii corporali, exci-
tat eum sicut motor per accidens, prout Irnbens
habilum scienti;c potest excitari ad considerandum
de ahquo. » - Hx-c ille. — Ex qiiibus apparet
quomodo verba vel scripta habent excitare mentem
discipuh ad reducendum se de potentia in actum, et
ad formandiim conceptiones et intentiones intelligi-
biles;et conse^iuenter habent aliquamvim adhoc^lit
prius deduclum e.st, in solutione quarli; quia omne
agens agit sibi simile, et aliquo modo continet for-
mam siii efreclus.

Sciendum e.stetiam quod illud (juod dicitarguens,
sciHcet quod per sermonem non iutelliginurs res'
nisi quarum species pra^habebamus, et" quod per
voces nulla nova species potest in nobis causari, —
hoc siquidem potest et debet rationabiliter negari :
qiiia, hcet per vocem non po.ssit causari .species rei
totaliter nova, sic quod nec ip.sa, nec aliquid ejus
pnccesserit in intelleclu audientis, nec actu, nec
habitu, nec virtute, nec in se, nec in suo simili,
nec .secundum totum, nec secundum partem;tamen
per vocem el sermonem doctoris auditor potest for-
mare in seip.so speciem aut conceptum perfectio-
rem et magis specialem et deferminatumquam prius
haberet, ut quilibet in .scipso experiri potest, potis-

(a) accidenlali. — aclttaU Pr.
(6) aclum. — ((ctti Vr.

(y) sicut niotor essentialis. — non sicut motor naiuvalis
Pr.

(S) sirut. — Ad. Pr.

VI - 4

LIBRI IV. SENTENTIARUM

sime circa objecta insensibilia vel nunquam sen-
sata, puta circa substantias separatas, et animam
rationalem, et ejus potentias et habitus, et similia.
De hoc sanctus Thomas, de Veritate, q. 11, art. 1,
ubi sic, tertio loco, arguit : «. Si aliquarum rerum
signa alicui proponantur per hominem : aut ille cui
proponuntur, cot>noscit res illasquarum sunt signa;
aut non. Si quidem rcs illas cognoscit, de eis non
docetur. Si vero non cognoscit, ignoratis autem
rebus, nec eorum signa aut significationes cognosci
possunt : qui enim non cognoscit lianc rem qua3 est
lapis, non potest scire quid hoc nomen lapis signi-
ficct. Ignorata vero significatione signorum, non
potest per signa ahquid addiscere. Si ergo homo
nihil aliud faciat ad doctrinam nisi signa proponere,
videtur quod homo ab homine doceri non possit. »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Dicendum
est, inquit, quod illa de quibus per signa edocemur,
cognoscimus quidem quantum ad aliquid, et quan-
tum ad ahquid ignoramus : utpote, si doceamur
quid est homo, oportet quod de eo prsesciamus ali-
quid, scihcet rationem animahs, vel substanti;c, aut
saltem ipsius entis, qua? nobis ignota esse non
potest. Et simihter, si doceamur ahquam conchi-
sionem, oportet prajscire de subjecto et passione
quid sunt; et principia, per qua; docetur conclusio,
esse praecognita. Omnis enim discipUna fit ex
prxcxsistenti cognitione , ut dicitur, 1. Posterio-
rum (cap. 1). » — Hsec ille. — Item, et multum
ad propositum, 2» 2"^, q. 173, art. 2, sic dicit :
(( Repraisentantur menti humanse res aliquse secun-
dum aliquas species, et secundum naturiie ordinem.
Primo ergo oportet quod species reprassententur
sensui; secundo, imaginationi ; tertio, inteUectui
possibih, qui immutatur a speciebus phantasma-
tum secundum iUustrationem inteUectus agentis.
In imaginatione autem non sohim sunt foiniic rerum
sensibinum, secundum quod accipiuntur asensu;
sed transmutantur diversimode, vel propter ahquam
transmutationem corporalem (sicut accidit in dor-
mientibus et furiosis), vel etiam secundum impe-
rium rationis disponunlur ahqua phantasmata, in
ordine ad id quod est inteUigendum. Sicut autem ex
diversa ordinalione earumdem htterarum accipiun-
tur diversi inteUectus; ita etiam, secundum diver-
sam dispositionem phantasmatum, resuUant in
inteUectu diversai species inteUigibiles. Judicium
autem human» mentis fit secundum vim inteUe-
ctualis luminis. Per donum autem prophetisc con-
fertur ahquid humance menti supra id quod perti-
net ad naturalem facuUatem, quantum ad utrum-
que : scihcet et quantum ad judicium, per influxum
inteUectuahs huninis; et quantum ad acceptionem,
seu repra^sentationem rerum, quai fit quantum ad
ahquasspecies.Et,quantum ad hocsecundum, potest
assimilari doctrina humana revelationi propheticai;
non autem quantum ad primum. Homo enim suo

discipulo repraesentat aliquas res per signa locutio-
num; non autem potest interius iUuminare, sicut
facit Deus. » — Hrec iUe. — Simile dicit, de Veri-
<«fe, q. 12, art. 7, per totum.

Adsecundam vero improbationem hujus exempli,
dicitur quod major est falsa. Quia, ciato quod sit
idem agens principale et instrumentale sufficiens,
non oportet quod sequatur eadem actio, nisi passum
sit tcquahter dispositum. Modo gra?cus et latinus
audientes eumdem doctorem latinum, et eadem
verba latina, non sunt a^quahter dispositi ad susci-
piendum efTectum doctoris; cum unus sit in potentia
essentiah respeclu conceptus significati per verba,
et ahus in potentia accidentah. Sicut autem diclum
est, sermo non habet vim eductivam de potentia
essentiah, sed sohim de potentia accidentah, ipsum
audientem ad formandum inteUigibiles conceptio-
nes. — Cum autem dicit arguens quod sermo audi-
bihs, est signum remotum respectu concepluum
rerum, etc. ; — diciturquod, hoc concesso, quahter-
cumque sermo excitet audientem, tamen oportet
concederequod habet inseahquam vim causativam,
mediate vel immediate, alicujus concepfus, sive sui,
sive rei quam significat, sive utriusque, cum quo-
dam ordine et coUatione; ahter unus homo non
posset dici doctor aUerius. — Similem responsio-
nem dat Petrus de Pahide ad consimilem rationem.
Arguit enim sic : « Si virtus ponatur in sacra-
mentis : aut ista virtus ageretex necessitate naturaj;
aut ex electione. Non ex necessitate naturae : quia
tunc sequahter ageret in dormientem et vigilantem,
et in fictum et non fictum. Nec etiam ex electione :
quia iUa viiUis non est in potestate hberi arbitrii. »
Ecce argumenlum. Sequitur responsio : « Dicen-
dum, inquit, quod iUa ratio haljet multiphcem
defectum. Primo, quia virtus agens de necessitate
naturK, non agit indifTeienter et a^quahter in sub-
jectum quahtercumque dispositum. Et ideo non
oportet quod virtus sacramenti, si ageret de neces-
sitate natura^, ageret indifTerenter et a^qualiter in
fictum et non fictum, in vigilantem et dormientem ;
sicut non oportet quod ignis indiflerentor agat in
ccphim et in aerem. Secundo deficit, quia operatio
iUius virtutis potest dici operatio agentis ex electione,
inquantum iUa virtus nihil potest agere, nisi coo-
perante agente principah , qui agit ex electiojie. Et
ideo iUa virtus non agit indifferenter in quodcum-
que , sed tantum in iUud ad quod ordinatur ex ele-
ctione principahs agentis ; sicut securis non agit in
quodcumque (a), sed in iUud circa quod movetur a
principah agente, quod est agens per electionem. »
— Hecc Petrus.

Ad improbationem secundi exempli, dicitur
primo, quod non oportet formam artis piofluentem
ab inteUectu artificis in instrumentum conjunctum

I (x) quodcuimjue. — (luocuniquc Pr.

DISTINCTIO I. II. ET III. - QU^STIO I.

vel remotum, esse formam spirilualem; quia illa
oidinatur ad efrecliim mere corporalem. Secus est
de viitute instnunentali ordinata ad gratia; susce-
plionein vel inductionem, quoc est eOectus sunime
S])iritualis..— Dicitur secundo, quod non majus
inconveniens e.st formam artis causari frequenter in
instrumentis artificis, quam idem instrumentum
frequenter moveri ab artifice ad induceiidum diver-
sas formas in diversas materias. De hoc Albertus,
11. Mctaphysicse (tr. l,cap. 11), sic dicit : « Movens
ad sanilatem, est ars medicintc; et est movcns non
conjiinclum. Movens autem conjunctum sanilalis,
e.st medicina sumpla. Et movens non conjunctuin
domus, est ars oedificatoria; et movens doinus con-
junclum, est ars in manibus et instrumentis archi-

tecti secundum actum ;edificantis. » — HLec ille.

Et simiha dicit in pluribus locis, scihcet (juod
inovens conjunctum semper est aliquo modo univo-
cum cum suo eflectu.

Ad improbationem {ertii excmpli, dicitur quod
motus coeli est forinale principium vel instrunien-
tum producendi omnia generabiha et corruptibilia
uaturahler. Et de hoc multa dicta sunt in 2. Scn-
lcnt.{a.), qu3c liic non oportet repetere. Sed hic
prnecise adduco dictum Alberti, qui, 11. Mctaphy-
s(r."e( tract. 1, cap. 8), sic dicit : « Omnis forma
educitur de potentia ad actum, movente ahquo,
quod est convoniens in noniine et ratione. Hocautem
quod verum sit, patet, si ponamus quse et quot cir-
* cumstant generationem substantiic sensiliihs. Sunt
aulem iHa, ut in communi dicatur, quinque. Quo-
rum primum et principale e.st, quod omne quod
generatur, educitur de potentia ad actum ; et hecc (6)
potentia de qua educitur, est intra materiam; et
tamen nihil est de substantia materia>. Secundum
est, quod omnequod educitur de potentiaad actum,
extrahilur per ahquid movens, quod, aut «ienilo est
univocum, aiit reducitur ad univocum. Tertiuni est
quod omnis motus inferior, qui est in materia gene-
rabihuni, reducitur ad motum coeh, qui est causa
et mensura huju.smodi motus per formam inleUi-
gentuc movenlis inotum ihum, et per fornias sh>Ila-
rum et orbes, et per virtutes radioruni. Quartum
est, qiiod niliil fit ex nihilo penitus secundum natu-
ram; sed qua^cumque fiuiit, procedunt ex indeter-
miiiatis et confusis inchoationibus suarum essentia-
rum, quai sunt inditae (y) materia'. Quintum est
quod non quodlibet fit ex quolibet; sed omne quod
ht, procedit ex alicpio sui generis; et hoc genus
ambitu suo et extensione ambit id quod fit, et suum
contrarium; et ideo conlraria sunt unum in radice
sui generis. Plato igitur, considerans quod movens
primuin, non conjunctum uiateriai, estintelligontia,

(x) Cfi-. pnusertim ± Sentent., dist. li, n |
(6) /laec. - de Pr. ' "

(r) hnlita-. — imhulai Pr.

per formam motus coeli causans motum materia?, et
formans et regulans tolam generationem, dicitornne
quod generatur sic, fieri ab univoco, quia forma illa
qu:x; (;/) i^egulat et forniat generationem , est habens
virtiitem seininis in efficiendo et formandoet regu-
lando. Et hanc dicit e.sse ideam ab Iiac materia sepa-
ratam. Et quoad hoc bene dixit, tangendo primam
caiisani et univer.^alem, et non propriam et proxi-
niam. Et ideo dictum e.st, in 2. Pengencseoi^, quod
sol et circulus declivus sunt cau.sa generalionis et
corruptionis. Sed in hoc male dixit, quod posuit
quod ha'c forma in materiam induceretur; quia hoc
non est verum, etc. »

A(l sexUim i.piiicipalc Scoti, uegaturantecedens,
etconceditur o{.positum, scilicet quod instrumenta
artis, iion solum forinaliter, sed efl^ective, sunt
activa : puta serra, gladius, martellus, et huju.s-
modi. Et ad primain probationeni antecedentis jam
uegati,dicitur primo, quod serra non solum habet
in se quantitatem, et figuram, et motum localem,
dum actu movetur ab artifice; immo, pra;terhoc'
habet in se virtutem movendi localiter aliud corpu';'
ct expellendi illud de loco suo, sicut s^pius supra
dictum est. Habet ulterius inseformam artis, quam
artifex inducit in materiain exteriorem ; et lioc per
modum entis incompleti et intentionis fluentis, et
non per modum entis completi, ut saipe dictum 'est.
— Dicitur .^ecundo, quod, licet figura et quantitas
uon .siiit formoe activa^ primo et per se re.spectu
uaturalium tran.smutationum, tamen non omnino
de per accidens se habent ad illas. De hoc beatus
Thomas, in simili, 1 p., q. 78, art. 3, in solutione
secundi, sic dicit : (l Magnitudo, et figura, et hujus-
modi, qua^ dicuntur communia sensibilia, media
sunt inter sensibilia per accidens et sensibilia pro-
pna, quic sunt objecta sensuum. Nam sensibilia
propna primo et per se immutant sensuin, cum
sint qualitates alterantes; sensibilia vero communia
omnia reducuntur ad quantilatem. Et de magnitu-
dine (juidem et numero, patet quod sunt species
quantitatis. Figura autem e.st qualitas circa quanti-
tatem, cum ratio figurre con.sistat in terminatione
magnitudinis. Motus autem et quies sentiuntiir
secundum quod subjectum uno modo vel pluribus
se habet secundum magnitudinem subjecti vel localis
distantiic, quantum ad motum auginenti et motum
localem, vel etiam secundum sensibiles qualilates,
ut in motu alterationis; et sic sentire molum et
quietem, est quodammodo sentire unum ct mulla.
Quanlilas autem est proprium subjectum qualitatis
alterativic, ut superficios coloris. Kt ideo .xonsibilia
communia non movent sensum primo et per .se, sed
ralione sensibilis qualitatis, ut superficies ratione
coloris. Ncc tainen sunt sensibilia per accideris :
(piia hujusmodi sensibilia aliipiam diversilatem

(x) qux. — iiua Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

faciunt iii immutatione sensus; alio enim modo |

immutatur sensus a magna superficie, et a parva;

quia etiam ipsa albedo dicitur magna et parva, et

omnino dividitur secundum proprium subjectum. ))

_ Hgec ille — Et sicut ipse dicit de immutatione

sensus, ila potest dici de aliis naturalibus mutatio-

nil)us : quia aliter agit calor in parva quantitate, et

aliter exsistens in magna; et aliter movet gravitas

corpus acutum quam corpus obtusum, vel rotun-

dum, aut latum. Unde Arisloteles, -4. Cceh et

Mvudi, ullimocapilulo (t. c. 42), sic dicit : F,gHrx

autem non sunt causa ejm quod cst fern Simpii-

citer, aut deorsum, aut sursum; sed ejus quodest

vclocius,auttardius, etc. Ubi Albertus sic d.c.t

(4 deC(eIoctMundo.ir^ci.%c^K 10) : «Quamvis

fiourae non sint causie motus, tamen figura ad faci-

litatem motus facit, per medium aens vel aquae,

sicut diximus, 4. Physicorum, tractatu de Vacuo,

quiaacutum facilius penetrat quam latum. In.iui-

ramus iuitur de hoc de quo antiqui pbilosopbantes

inquirebant. Et est una quscstio eorum : quare cor-

pora terreslria lata, vel concava, natant super

aquam, sicut ferrum latum, et plumbum tonue et

latum, et vasa concava et clausa; longa aulem et

stricta, non concava, merguntur in ipsa, etiamsi

sint minora quam prius memorata, sicut acus, vel

aliudtalecorpus, etc.?)) Sequilur : «Dicamusautem

no'^ solventes qutestionem inductam, quod corporum

continuorum qu;cdam sunt facilis divisionis, et quai-

dam difficilis : aerenim ciliusdividitur quam aqua.

Et quanto fuerint aliqua corpora subtiliora et rariora,

tanto facilius dividuntur; quanlo vero fuermt spis-

siora tanto dividuntur dillicilius, et diflicdius pene-

trantur; quia omne penetrans per alterum, div.dit

ipsum. Similiter autem dividenlium et penelran-

tium quLcdam dividunt et penetrant facihter, et

quKdam difficihter : quanlo cnim ahqua fuerint

acutiora et g.-aviora et duriora, tanto dividunt ct

penetrant facihus ; et quanto fuerint ol)tus.ora et

minus gravia et molhora, tanto divid.mt et pene-

trant diflicilius et tardius. Dico autem div.s.onem

facilem per transilionem et penetrationem : quanto

enim aliquid facilius dividit, tanto facilius penetrat

et peiii-ansit. Et potenlia dividens active opt.me

con-reoatur ex tribus dictis, scilicet acuto et gravi

et cluro; et quantum def.cit in his t.-ibus, tantum

dedcita bonitatepotentiie divisionis. Similiterautem

bonitas potenti;c divisionis passive congregatur ex

humido et raro; et quanto fuerit hum.dum rar.us,

tanto facilius dividitur; et quantum de his duobus

deficit, tantum deficit de bonitate polent.w divi-

sionis passive. Revertentes ergo ad solutionem qua>

stionis, dicimus quod aer facilius impellilur et div.-

ditur quam aqua, et aqua faciHus quam terra : qu.a

quanto aliquid fuerit subtilius et hum.dius, tanto

facihus recipit impulsionem, divisionem et penetra-

tionem. Si ergo htcc ita se habent, tunc dicimus

quod corpora latrc figunc, tenua, non gravia mul-
tum, licet sint dura et terreslria, tamen, quia non
dividunt bene, propter defectum acuminis et defe-
ctum gravitatis, natant super aquam, qu;c non adeo
de facili sicut aer dividitur : quia, cum jacent super
aquam, tangunt late aquam , et multam a.iuu' super-
ficiem non ita possunt comprimere sicut paucam ;
etideo natant super aquam, et non profundantur
vclocius sub aqua. Et hujus signum est, quia , cum
mei-guntur, non cadunt sub aqua, sequendo super-
ficiem latarn, sed potius inclinantur super latus
strictum, et super illud aquam dividunt. Corpora
autem longa et stricta, eo quod non tangunt a.juaj
superficiem nisi parum, non comprimunt sub se
multam aquam; et ideo facile dividunt eam, et cito
merguntur sub aqua , etc. )) — Ha3C ihe. — Et
similia dicit beatus Thomas, super eodem textu. —
Ex quibus apparet quod figura non omnino de per
accidens se habet ad motum localem naturalem et
alias naturales transmntationes, potissime divisio-
nem et penetrationein corporum ; et quo.nodo acu-
ties est pars potentiae active divisivie.

Ettunc, cum arguens objicit contra hoc : qu.a
tunc mathematicusconsideransquanlitatem et figu-
ran), non abstraheret a motu, etc. ; — dicitur quod
consequentia non valet. Quia, licet tal.a de per se
faciant admotum etactionem naturalem, nontamen
p.-imo, ut supra dictum est, nisi ex adjunct.one
f.ualitatum activai'um et passivarum, puta gravi-
tate duritie, et hujusmodi. Et, sicut dictum esU.
quod de per se laciuut ad motum naturalem
ratione adjuncti, sic de per se faciunt ad motum
violentum et artificialem ratione impulsus impressi
instrumento vel mobih : sicut patet de acum.ne
sa..ittiG projectic, et gladii, vel securis, aut serroc.
Unde in virtute artificis possunt inducere hanc qua-
litatem, quK est figu.a. Cujus rationem langil san-
ctus Thomas, dc Poicnfia Dci, q. G, a.-t. 7, in
solutione decin.iterlii, ubi sic dicit : « Figura est
quKdam forma, qua^ per abscissionem materuc, et
condensationem, vel rarefactionem , vel d.vis.onem,
autaliquem (a) hujusmodi motum, in mater.a heri
pote.st. )) — Haicille. _

Cum autem dicit a.-guens, quod durities non est
qualitas formaliter activa, etc. ; — dicitur quod
pi^obatio hujus non valet. Quia, in illo .^asu cii.enfi
ponit ai-guens, Deus supplet vicem du.-.t.ei. Quod
patet • quia duru.ii dicitur quod non cedit compri-
menti, sed tenet figuram suam; in illo aute.n casu,
Deus focit illa duo. Et ideo per hoc non probatur
quod (hu-ities nullo modo sit acliva respectu d.vi-
sionis ct co.np.essionis, potissime addita grav.tat.
etacutiei, vel impulsui violenter moventis.

Cum ulterius dicit quod unum corpus motum non
expellat aliud corpus ab eodem ubi ellective, sed

(x) aliqHem. - aliq^dd Pr.

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU/ESTIO II.

tantummodo formaliter-, etc. ; — patet quod illa
tota deductio vana est, sicut ostensum est respon-
dendo ad argumenta Aureoli contra teitiam conclu-
sionem, quyc in eadem vanilate fundantur. luslru-
mentum enim, vel aliud corpus motum violenter
localiler a movente extrinseco, non .solum recipit
motiun a suo niotore violento, immo impulsuni et
vim motivam expulsivam aliorum coiporuni de suis
sitibus.

Dicitur ulterius, quod ponere sacramentum niliil
penitus efficere in anima disponens ad gratiam, nec
iiabere aliquam vim regcnerativam aut justificali-
vam , sed solum esse quemdam effectum ordinatum
ad gratise susceptionem, e.st derogare dii^uilati sacra-
mentorum novoo legis, et ipsi novx. lei^i, et diclis
Christi et Apostolorum, et doclorum .sanctoruni. Et
ideo iila positio videlur temeraria, et prLe.sumptuo.sa,
et conveniens legi veteri, sicut supra beatus Tho-
mas deduxit.

III. Ad argumentum Aureoli. — Ad argu-
mentum quod est Aureoli, dicitur primo, quod vir-
tus dispositiva instrumentaliter ad gratiam in sacra-
mento matrimonii, est subjective in verbis, vel in
aliquo signo a;quipollente verbis, qualecumque sit
illud ; et hoc, si tale matrimonium sit sacramentum
novK legis; quia alias non oportet. Unde, in illo
casu quo saci"amentum matrimonii efficeretur per
verba de futuro cum carnali copula, concurreret
aliquod signum oequipollens verbis de prscsenti. —
Dicitur secundo, quod virtus pra^dicta cau.sat in
contrahentibus et.suscipientibus sacramentum dispo-
sitionem ad gratiam, quaj dicitur ornatus, et obliga-
tionem mutuam, qua^ est quid respectivum, et
potestatem utendi corpore conjugis, et petendi debi-
tum, quai non est .solus respectus rationis, aut, si
.sit, ille potest consequi aliquem motum vel actionem
aliquam aut passionem ; et ideo respectu illius potest
poni virlus activa, Verumtamen de hoc erit sermo
latior, loco suo, Dornino concedente.

Ad argumentum principale contra quacstionem ,
respondet sanctus Thomas, 3 p., q. 62, art. 4, in
solutione quarti, sic dicens : « Sicut eadem vis
principalis agenlis instrumentaliter invenitur in
omnibus instrumentis ordinatis ad effectuin, prout
sunt quodam ordine unum; ita etiam eadem vis
sacramentalis invenitur in verbis et rebus, prout
ex verbis et rebus perficitur unum sacramentum. »
— Hiec ille.

Et haec de quffistione sufficiant.

QliESTIO II.

UTRUM SACRAMENTA VETERIS LEGIS CAUSENT GRATIAM

TERUM, circa eamdem di.stinctionem,
qua^ritur : Utrum sacramenta veteris
legis cau.sent gratiam.
Et arguitur quod .sic. Quia dicit Beda,
in Homilia circumcisionis : Idcm mhitiferse cura-
tioids auxilinm, circuiiicisio, in. legc, contra ori-
ginalis i-ieccuti vnlnus, agehat, quod haptishius
agere, revelatie gratix tempore, consuevit. Sed
baptismus nunc confertgratiam. Ergo et circumcisio
gratiam conferebat. Et, pai-i ratione, alia sacramenta
legalia : quia, sicut baplismus est janua sacramen-
toruin novK legis, ita circumcisio erat janua sacra-
menlorum veteris legis; propter quod Apostolus
dicit, Galatar. 5 (v. 3) : Testificor oinni circuin-
cidenti se, quoniain dehitor est anioersce legis
faciendoe.

In oppositum arguitur. Quia dicitur, Galatar. 4
(v. 9) : Convertiinini iteruin ad infirina elementa
et egena. Glossa : Id est, ad legem , qu:e dicitur
infirina, quia non perfecte justificat. Ergo .sacra-
menta veteris legis non conferebant gratiam.

In hac qusestione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, responsiones.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima COnclusio : Quod sacrainenta veleris
legis non confereliant (iraliani ex ali<inn virlnte
ois inhsvrente, sieut faciunt sacranienta novse

lefjis.

Hanc ponit bealus Thomas, 3 p., q. 02, art. 6,
ubi sic dicit : « Non potest dici quod saci-amenta
veteris legis conferant gratiam justificantem per
seipsa, id est, propria virtute; quia sic non fuisset
nece.ssaria passioCiiristi, secundum illud Galatar. 2
(v. 21) : Si ex lege est justitia, Chrislus gratis
mortuus est. Sed nec potest dici quod ex passione
Christi virtutem haberent conferendi gratiam justi-
ficantem. Sicut enim palet ex pnedictis(ibid. art. 5),
virtus passionis Christi copulatur nobis jwr fidem
et sacramenta ; diflerenter tamen : nam continuatio
quse est per fidem, fit per actum animoe interiorem;
continuatio autem quaj est per .«acramenta , fit per
usum exteriorum rerum. Nihil autem prohibet id

LlBRl IV. SENTENTIARUM

quod est posterius tempore, antequam sit, movere,
secundum quod prnecedit in actu animce; sicut finis,
qui est posterior tempore, movet agentem, secun-
dum quod est apprehensus et desideratus ab eo.
Sed illud quod nondum est in rerum natura, non
movet secundum usum exteriorum rerum. Unde
causa elTiciens non potest esse posterior in esse,
ordine durationis, sicut causa finalis, Sic ergo mani-
festum est quod a passione Christi, quae est causa
humanfo justificationis, convenienter derivatur vir-
tus justilicativa ad sacramenta novse legis, non
autem ad sacramenta veteris legis. Et tamen per
fidem passionisChristijustificaLanturantiqui patres,
sicut et nos. Sacramenta autem veteris legis erant
qusedam illius fidei protestationes, inquantum signi-
ficabant passionem Christi et eflectus ejus. Sic ergo
patet quod sacramenta veteris legis non habebant in
se aliquam virtutem, qua operarentur ad consequen-
dum gratiam justificantem; sed sohim significabant
fidem, per quam justificabantur. » — Htec ille.

Item, 4. Sentent., dist. 1, q. 1, art. 5, in solu-

tione prima» qutestiunculse, sic dicit : « In sacra-

mento est duo considerare : scilicet ipsum sacra-

mentum, et usum sacramenti. Ipsum sacramentum

dicitur aliquod opus operatum ; usus autem sacra-

menti est ipsa operatio, qua? a quibusdam dicitur

opus operans. Cum ergo dicitur sacramentum, per

se loquendo, gratiam conferre vel non conferre,

justificare vel non justificare, referendum est ad

opus operatum. De opere autem operato in sacra-

mentis velerislegis duplex est opinio. Quidani enim

dicunt quod in illis sacramentis opus operatum,

erat signum sacramentorum nova; legis, et passionis

Christi, a quo efficaciam habent; et ideo illud opus

operatum, erat cum quadam protestationc fidei; et

ideo indirecte, et ex consequenti, ha})ebant justifi-

care, quasi mediantibus nostris sacramentis per ea

significatis, aDeo sanctificationem habentia, ut dicit

Hugo deSancto Victore(de Sacram., lil). 1, part. 11,

cap, 1 et 2), Nostra autem sacramenta directe et

immediate justificant, quia ad hoc directe sunt

instituta. Sed lisec opinio non videtur convenire

dictis sanctorum : dicunt enim quod lex erat occasio

mortis, inquantum ostendebat peccatum, etgratiam

adjutricem non conferebat. Nec differt, quantum ad

hoc, qualitercumque, directe vel indirecte, gratiam

conferrent. Et pryeterea (a), secundum hoc, nulla

csset vel modica pra^eminentia sa(;ramenlorum novae

legis ad sacramenta veteris legis; quia etiam .sacra-

menta novai legis a fide et significatione causandi

cfficaciam habent, ut dictum est. Et ideo aliqui

dicunt, et melius, quod nullo modo ipsa sacramenta

veteris legis, id est, opus operatum in eis, gratiam

conferebat, excepta circumcisione, de qua postea

dicetur. » — Hsec ille.

(a) prmlerea. — proplerea Pr,

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Nullum sacramentum non agons in virtute
Verbi incarnati, aut pas^sionis Cliristi, est aut fuit
efficienter gratiai causativum, per virtutem sibi
inliKrentem. Sed omnia sacramenta veteris legis
erant hujusmodi, Igitur nullum tale causabat gra-
tiam efficienter, per aliquam virtutem sibi inha)-
rentem.

Secunda conclusio est quod in circumcisione
oonferebalur yratia, licet non virCule cireum-
eisionis,

Hanc conclusionem ponit sanctus Thomas, 3 p.,
q. 70, art. 4, ubi sic dicit : « Ab omnibus com-
muniter dicitur quod in circumcisione peccatum
originale remittebatur. Quidam tamen dicunt quod
non conferebatur gratia, sed solum remittebatur
peccatum; quod Magister ponit in prima distin-
ctione 4. Sentent.; eiad Roman. 4, in Glossa, Sed
hoc non potest esse; quia culpa non remittitur nisi
per gratiam, secundum illud Roman. 3 (v, 24) :
Jiislificaii gratis per gratiam ipsim,etc. Ideo alii
dixerunt quod per circumcisionem conferebatur
gratia, quantum ad efi^ectus privativos remotionis
culp;e, sed noii quantum ad effectus positivos, ne
dicere cogerentur quod gratia in circumcisione col-
lata sufficiebat ad implendum mandata legis, et ita
superfluus fuisset adventus Christi, Sed etiam hoec
positio stare non potest, Primo quidem, quia per
circumcisionem dabatur pueris facultas suo tem-
pore perveniendi ad gloriam, quaj est ultimus efle-
ctus gratise positivus, Secundo, quia priores sunt
naturaliter, secundum ordinem causK formalis,
etfectus positivi, quam privativi, licet, secundum
ordinem causa; materialis, sit econtra : forma enim
non excludit privationem, nisi informando su])je-
ctum. Et ideo alii dixerunt quod in circumcisione
conferebatur gratia, etiam quantum ad aliquem
eHectum positivum, qui est facero dignum vita
ffiterna, sed non quantum ad omnes effectus, quia
non .sufficiebat reprimere concupiscentiam fomitis,
nec etiam ad implendum mandata legis; quod etiam
ali^piando mihi visum est (4. Sentent., dist. 1, q. 2,
art. 4, q'-'» 3). Sed diligenter consideranti apparet
quod non est verum, Quia minima gratia potest
resistere concupiscenti;e, et vitare omne peccatum
mortale,quod committiturin transgressione manda-
torum legis : minima enim chaiitas plus diligit
Deum quam cupiditas millia auri et argenti, Et
ideo dicendum e.st quod in circumcisione confere-
batur gratia, quantum ad omnes gratia? effectus;
aliter tamen quam in baptismo. Nam in baptismo
confertur gratia ex virtute ipsius baptismi, quam
habet inquantum est inslrumentum passionis Christi
jam perfectiTc; circumci.sio autem conferebat gra-
tiam, inquantum erat signum fidei passionis Christi

DISTINGTIO I. II. ET III. — QUiCSTIO II.

fnturao, ita scilicet quod homo qui accipiebat cir-
cunicisionem, profitebatur se suscipere talem fidem,
vel adullus pro se, vel alius pro parvulis. Unde et
Apostohis dicit, ad Romanoa, 4 (v. 11) : Abruham
accepit signum circumcisionis, signaculum jusli-
tice fidei; quia scihcet justitia erat ex fide signifi-
cata (a), et non ex circumcisione significante. Et
quia baptismus operatur inslrumentahter in virtule
passionis Ghristi, non autem circumcisio, ideo bapti-
smus imprimit characterem incorporantem homi-
nem Christo, et copiosiorem gratiam confert quam
circumcisio; major enim est eflectus rei jam prai-
sentis quam spei. » — Haic iUe.

Item, ibidem, in solutione primi, dicit quod « ex
circiimcisione non erat justitia ahter quam per
fidem passionis Christi ».

Similia dicit, 4. Sentcnt., prima distinctione
(q. 2, art. 4), quoad hoc quod circumcisio non erat
ullo modocausa gratiue justificantis, licet in circum-
cisione Deus conferret gratiam accedenti non ficto.
Ibidem tamen ponit ahcjua, qute postea retractavit
in Summa, ut priEdictum est. Ait enim (q'» ^) :
«Circa lioc multiplex est opinio.Quidam enim dixe-
runt quod cii'cumcisio, quantum est de se, culpam
toUe))at, sed gratiam non confei^ebat, innitentes cui-
dam Glossaa quoe habetur Roman. 4, quffi dicit : /n
circumcisione peccata remittebantur, sed non
pcr eam gratia proestabatur. Dicebant enim quod
cum originale nihil ahud sit quam concupiscentia
intensa cum carentia debitce justitiEB, circumcisio,
sine hoc quod gratia conferretur, poterat auferre
debitum, auferendo reatuni , ut per hoc quod homo
illam justitiam non habebat, non imputaretur ad
poenam. Sed hoc non potest esse : quia, manente
inordinatione culpa^, nullo modo potest non impu-
tari ad poenam a Deo, cum culpaj inordinatio per
poenam ordinetur. Et ideo oportet, si imputatio ad
poenam tolhtur, quod inordinatio toHatur; quod
sine gratia fieri non potest. — Et ideo ahi dicunt
quod circumcisio ex sua virtute culpam tollebat, et
gratiam circumciso conferebat, non ex vi circumci-
sionis, sed ex divina liberahtate, ablato gratioe impe-
dimento. Sed hoc non potest esse. Quia, quamvis
ex parte recipientisprius sit expulsio contrarii quam
introihictio formae, tamen ex parte agentis prius est
introductio form;,e; quia non expelht contrarium,
nisi introducendo formam. Et ideo, nisi circumcisio
ahfjuo modo gratiam conferret, nuUo modo culpam
toUeret. — Et ideo alii dicunt quod circumcisio
conferel)at gratiam quantum ad eflectus privalivos,
qui sunt privare culpam, sed non quantum ad efle-
ctus positivos. Sed hoc nihil est : quia efl^eclus
uUimus positivus gratise est facere dignum vita
aoterna; quod fiebat per circumcisionem ; sicut nunc
fit per baptismum. — Et ideo alii dicunt, et proba-

(a) signifivata. — sicjnata Pr.

bilius, utvidetur, quod dabat gratiam , quantum ad
effectus privativos culpse et reatus, et quantum ad
quosdam eflectus positivos, sicut ordinare animam,
et facere dignum vita icterna; non tamen quantum
ad omnes quos habet gratia baptismahs : quia iUa
sufficit ad reprimendum totaliter concupiscentiam,
et ad meritorie agendum ; ad quod gratia in circum-
cisione data sufficere non valebat. Et secundum,
hoc inteUigitur Glossa inducta. )) — Hsec iUe.

Item, in sohitione primi, sic dicit : « Sicut in
Sacramento AUaris est ahquid ex vi sacramenti,
ahquid autem ex naturah concomitantia; ita cir-
cumcisio principahter erat ordinata ad ablationem
culpic, sed ex consequenti ad coUationem gratiio. »

— Htcc iUe.

Ex quibus potest formari tahs ratio pro conclu-
sione, quoad primam sui partem : lUud sacramen-
tum in quo culpa remittitur, et dantur effectus
gratia!, tam positivi quam privativi, confert gratiam,
vel tanquam causa sine qua non, vel tanquam cau.sa
efficiens. Sed circumcisio erat hujusmodi. Ergo, etc.

— Pro secunda parte conclusionis, arguitur sic :
Sacramenta veteris legis non habebant virtutem
causativam gratiaj, nec tanquam agens principale,
nec tanquam instrumentum passionis Christi. Sed
circumcisio fuit hujusmodi. Igitur, etc.

Et in hoc primus articuhis terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

Argumenta Aureoli. — Quantum ad secun-
dum articuhim arguitur contra conckisiones. Et
quidem, contra primam arguit Aureolus (dist. 1,
q. 3, art. 1), probando quod difl^erentia inter
sacramenta veteris et nova3 legis inconvenienter
assignetur per hoc quod sacramenta nova^ legis
causant gratiam per virtutem eis inhairentem, aha
vero non ,

Priino sic. NobiUtas instrumenti, et cujushbet
ordinati in finem, sumitur ex ratione utihtatis :
quoniam quanto instrumentum est utihus, tantoest
nobihus. Sed tantae utiUtatis esset circumcisio sicut
est baptismus, si per utrumque detur gratia in
a>quah, quantumcumque detur aho et aho modo,
sive per unum sacramentum delur gratia per virtu-
tem inhserentem, et per ahud ex solo pacto divino,
sive per unum detur principahter, et per ahud ex
consequenti : quantumcumque enim liat variatio
de modo, dum tamen utrobique delur ajqualis gratia
in eodem gradu, erunt «que utilia. Igitur sacra-
menta nova?. legis et veteris erunt a^quaUs nobili-
tatis, si tantum modo difTerant, ut tu ponis. Pro-

LIBRI IV. SENTKNTIARUM

batur minor dupliciter: primo, inductione; secundo,
ratione. — Piimo sic : Dato quod in circumcisione
nuUa sit virtus infusa, in ba])tismo autem sit virtus
iiifusa, deinde gratia conferatur utrol)ique in eodem
gradu, quid ad nie de tali virtule inh;orente? Verbi
gratia, in simili : si ista medicina conferat mibi
sanitatem in eodem gradu et teque faciliter sicut
illa, quid ad ipgruin vel inedicum, si ista medicina
non agit per ab'quam virtutem a tota specie sicut
alia, sed abunde? Undecumque veniat taHs ope-
ratio, ajquabs utibtatis judical)iintur. ,■ — Ratione
probatur sic idem : Nobiliias illius quod nullam
babet appetibilitalem propter se, sed propter aliud,
debet pensari e.\ nobilitate illius a quo habet totam
suam appetibilitatem. Sed tota appetibilitas sacra-
mentorum est ex ratione edectus, scilicet gratia}
quam conferunt. Ergo, si conferant gratiam in
a:'quali gradu, dato quod eam conferant differenter
quantum ad modum, puta quod unum pervirtutem
infusam, aliud expacto, unum principaliler, aliud
ex consequenti, erunt a^qualis nobilitatis in ratione
instrumenti. — Gonfirmalur. Quia ubi unum pro-
pteralterum, utrobique tantum unum, 2. Toptco-
ruw. Sed nobilitas saeramenti est propter nobilita-
tem effectus. Igitur, etc. — Confirmatur. Quia vir-
tus infusa non est ponibilis in .sacrainentis. Si etiam
ponatur talis virtus, illa non est propter se diligi-
bilis; non enim sacramenta diligo jnopter virtutem,
sed propter efTectum. Et si eoruin effectus est x-qua-
lis, nobilitas erit ;equalis. Noii ergo per hoc salvatur
difierentia sacramentorum veteris et nova3 legis,
quantum ad eorum dignitatem.

Dicetur forte, quod dilTerunt, quia sacramenta
novai legis conferunt gratiam in majori gradu , puta
baptismus quain circumcisio. — Contra, quia boc
non sufficit. Quia major debet poni diflerentia inter
baptismum et circumcisionem, quam inter bapti-
smum et baptisnmm. Sed inter baptismum et
baptismum est dilferentia majoris et minoris gradus
a parte elfectus, scilicet gratiai et aliarum virtutum
in baptismo infusarum. Probatio : Quis enim dubi-
tat quin Paulus receperit majorem gratiam et vir-
tutem abundantius in baptismo, quando baptizatus
fuit, quam unus parvulus quando baptizatur?
Secundo : Quia in illis <|uoc sunt alterius rationis
in sanctificando, oportet assignare eflectus alterius
rationis. Sed sacramenta veteris et nov;e legis suiit
alterius rationis in sanctificando. Igitur eis corre-
spondet efl^ectus alterius rationis in sanctificando.
Sed grati;e majoris et minoris gradus non sunt
alterius rationis : magis enim et iiti)tus non diver-
sificant speciem. Igitur, etc. — Heec Aureolus, in
forma.

§ 2. — CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Contra secundam con-

clusionem arguit Scotus (dist. 1, q. C), probando
quod, de potentia Dei absoluta, possibile est culpam
originalem deleri sine gratia; infusione; cujus con-
trarium innuitur in probatione dictaj conclusionis.

1'rinio sic. Qua>cumque sibi invicem repugnant
circa aliquod subjectum, mutuo se excludunt circa
iilud. Ergo cui repugnant plura circa aliquod sub-
jectum, illud potest per quodlibet illorum expelli
vel excludi ab illo subjecto. Sed culpai originali
rei)ugnat rectitudo in puris naturalibus, etiam sine
gratia. Patet de facto, secundum Magistrum ponen-
tem bominem a Deo sic conditum. Patet etiam de
possibili, per rationem : Quia, si non posset natura
fieri recta rectitudine naturali sine gratia, tunc
gratia esset naturalis, licet non naturai lapss, tamen
natura3 in sua propria rectitudine institutffi. Illud
enim est naturale, quod consequitur naturam secun-
dum se. Ergo sequitur quod per .solam rectitudinem
naturalem, et sine gratia, potest culpa expelli.

Si dicatur quod rectitudo absolute potuit esse in
natura absque gratia, tamen post culpam non potest
restitui absque gratia collata; — Contra illud, et
simul ad principale,arguitur secundo(x). Forma non
babens esse alterius rationis, non babet aliam irre-
parabilitatem a quocumque : quia enim es', talis
forma, et tale es.se babens, ideo est reparabilis vel
irreparabilis a quocumque. Sed forma non babet
e.sse alterius rationis in subjecto, ex hoc quod ejus
oppositum praicessit in eo, ut patet de frigore et
calore circa aquam. Ergo forma non habet aliam
irreparabilitatem a quocumque per boc quod ejus
oppositum priccessit in subjecto, ut patet. Sed recti-
tudo naturalis, si non preecessisset suum opposi-
lum, posset reparari (&), per te. Ergo, etc.

Terlio sic. Qualemcumque secundum formam
absolutam potest Deus bominem creare, etiam
secundum talem formam absolutam potest post cul-
pam reparare. Sed in pura rectitudine nalurali
potest Deus hominem creare. Igitur, etc. Major
patet : quia culpa non facit naturam in se esse aliam,
nec quin sit capax illius cujus prius fuit capax;
agens autem divinum potest illi imprimere quod-
cumque cujusest capax, et hoc sine abo quocumque
quod non includitur iu ratione illius impre.ssi, et
maxime si id inclusum sit posterius ipsa forma
impressa (y) ; sed gratia est bujusmodi respectu
justitiie vel rectitudinis naturalis; ergo, etc. Sed si
instetur contra majorein : quia Deus non potest de
non virgine facere virginem, secundum Hierony-
mum, et tamen a principio potest creare bominem
virginem;- — non valet instantia. Quia in majori
dictum est qualemcumque secundum formam
ahsolulam; et sic non est instantia : quia quod-

(a) secundo. — Om. Pr.
(6) repamn. — separari

(T)a

separari Pr.

•parari. — separun rr.

verbis et ma.rime usque ad impressa, om. Pr.

DISTINCTIO I. 11. ET III, — QU^STIO II.

cumque absokilum impoitatuin per virt-initatem ,
sive sit perfectio in mente, bive (li.si)ositio in carne,
totum potest Deus reparare; sed ultra, isla viri^^i-
nitas (licit (juamdam negationem actus praeteriti,
scilicet nunquam cecidi.sse mente vel carne in pec-
catum carnis; ex quo autem actus pneteriit, non
potest Deus facere quin })ra;terierit. Unde Philoso-
phus, G. Ethicornm, cap. 3, commendat dictum
Agathonis dicentis : Hoc solo privatur Deus ingenita
facere quaj facta sunt. Et ratio est : quia nulla factio
potest esse non entis, vel de non aliquo ente; quia,
maxime extendendo factionem , qua^lihet est vel
enlis denon ente, vel non entis de ente, ut in anni-
hilatione ; prteterilum autem non e.st ens, et ipsum
non prffiteriisse est ahud non ens; ergo non potest
ex praeterito fieri non praeteritum.

Quarto. Quia gratia non opponitur formaliter
peccato originali; nec modo dimittitur ilkid pecca-
tum per collationem graliie, nisi quia gratia includit
aequivalehter vel principakter in acceptationedivina
justitiam originalem, qu;e formakter opponitiu' pec-
cato originali. — Haic Scotus, in forma.

II. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
arguit Aureokis (dist. 1 , q. 2, art. 4).

Primo ^a) sic. Quandocumque akquod sul)jectum
e.st tale quod ipsum est susceptivum oppositorum
et medii inter illa opposita non immediata, non
videtur repugnantia quin akquod agens possit ilkul
re(kicere de uno extremo opposito ad mediiim, non
reducendo ipsum ad akucl extremum. Sed status
purorum naturakurn est status medius inter cul-
pam et gratiam : qula alias gratia esset ex puris
naturahhus, et sequeretur error Pelagii ; vel pecca-
tum inesset ex puris naturakhus, et sequitur error
Manichaji. Ergo, cum anima sit su.sceptiva culp» et
gratiie, et simiHler .status medii, sequitur quod non
est repugnantia quod Deus omnipotens faciat ani-
mam transire de statu culpae ad statum naturalem,
non deducendo ipsam ad gratiam.

Seciindo arguit (il)id., q. 3, art. 2), prohando
quod haptismus et circumcisio non diflerant pcnes
hoc quod haptismus prius delet culpam, et circum-
cisio prius remittit ohUgationem ad pcsnam.

Pfimo. Quia uhi unum sequitur et inest propter
akud ut propter causam propriam, non convenienter
aufeitur secundum, non ahlato primo : verhi gratia,
medicus volens curare morhum , conatur praiscin-
dere prius causam ; nec possihile est morhum curari,
causa rekcta. Sed culpa, in hahente originale, erat
causa ohligationis ad carentiam visionis. ErgoDeus,
qui est medicusordinatissime sanansanimam, prius
curat causam morhi. Ergo prius delet culpam.

Secundo. Quia, si circumcisio prius deleret ohk-
gationem quam culpam, sequitur quod in akquo

(a) Primo. — Om. Pr.

instanli rationis essct aliquis dignus visione et in
peccato originah. Per te enim, quodam ordine
lalionis est prius alisokitus ah ohhgatione ad caren-
tiam visionis, quam sit deleta culpa originahs; et
tunc, in instanti quo culpa esset remittenda (a),
ine.sset simul utrumque, scikcetculpa etspes divinaj
visionis; quod est impossihile. Igitur, etc.

III. Argumenta Durandi. — Contra earndem
conclusionem, potissime contra aliqua contenta in
pro})atione, arguit Durandus (dist. 1, q. 7)

Primo. Quia, ut dicit, culpa originaks, velactua-
lis, non est privatio gratiie formaliter et directe, .sed
solum meritorie: quia, propter meritum culp^e, vel
potius demeritum, Deus aufert gratiam, si peccans
prius eam hahehat; propter demeritum etiam Adse,
Deus ahstukt gratiam ah omnihus de stirpe ejus
descendentihus per viam naturalis generationis,
quam gratiam Deus omnihus iUis infudisset, si
Adam non peccasset; sed ipsa culpa originaks, vel
actualis, non est formakter privatio gratia;, ut tua
ratio assumit.

Priieterea. Privative oppositorum, alterura necesse
est ine.s.se suhjeclo apto nato. Sed Dous posset facere
quod aliquis esset sine culpa originak et actuali, et
sine gratia : sicut si quis miraculose formaretur de
limo terrai, ut Adam; talis enim non haheret cul-
pam originalem nequc actualem, neque es.set necesse
quod Deus daret ei gratiam (quod etiam aliqui a^sti-
maverunt de Adam in sua creatione). Gratia ergo
et culpa originaks, vel actualis, non opponuntur
privative, ut necesse sit semper alterum inesse suh-
jecto. — Hffic ille.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTIGULUS III.

PONUNTUR RESPONSIONES

§ 1. — Ad ARGUMENTA CONTRA PRIMAM
CONGLUSIONEM

Ad argumenta Aureoli. — Quantum ad ter-
tinm articuluin, respondendum est ohjectionihus
supradictis. Et quidem

Ad primuni Aureoli contra primam conclusio-
nem, dicitur primo, quod sacramenta veteris legis non
conferehant gratiam ex opere operato, ut dictum
fuitin prohationeconclusionis;.sacramentaveronova)
legis illo modo conferunt gratiam, et non solum ex
opere operante, vel ex devotione suscipientis. —
Dicitur secundo, quod nec in sacramentis veteris
legis conferehatur rogiilariter gratia, nisi in circum-
cisione : ita quod circumcisio erat causa sine qua

(a) remUlenda. — Om. Pr,

LIBRI IV. SENTENTIARUM

7ton, et non fausa per qnam, velaliqualiter effectiva
collationis gi'atiffi; aliavero sacramenta neutro modo
erant causativa gratiix; ex opere operato; licet usus
eoriim, et devota susceptio, esset meritoria acceden-
tibus ad ea cum charitate, ut diffuse dicit sanctus
Thomas, prnesenti distinctione, q. 1, aii. 5, iu sohi-
tione secundee quajstiunculae, et 3 p., q. 62, art. 6.

— Dicitur tertio, quod, posito, sed non concesso,
quod omnia sacramenta veteris legis conferrent gra-
tiam tanquam causa s/nc qua non , et sacramenta
nova^ legis conferant gratiam per virtutem eisinhte-
rentem, adhuc sacramenta nov:G legis arguuntur
esse excellentiora etdigniora, etutihora sacramentis
veteris legis. Et ad probationem inoppositum, dici-
tur quod minor est manifeste falsa : quia illa sacra-
menta qufe nullo modo causant (a) gratiam, nec
introductive, nec dispositive, nec principaUter, nec
instrumentaHter, nullo modo sunt dicenda utiha ad
susceptionem gratise ; hcet usus tahum possit esse
utihs ad hanc; et sic opus operans erit utile, sed
non opus operatum. Sicut enim dicit sanctus Tho-
mas, 1 p., q. 5, art. 6, in solutione secundi : « Illa
proprie dicuntur delectabiha, quoe nullam habent
aham rationem appetibihtatis nisi delectationem ,
cum ahquando sint noxia et inhonesta. Utiha vero
dicuntur, qute non habent in se unde desiderentur,
sed desiderantur solum ut sunt ducentia in aUe-
rum, sicut sumptio medicinai amaraj. Honesta vero
dicuntur, quaj in seipsis habent unde desiderentur. »

— Ha?c ihe. — Ex quo patet quod nihil dicitur
utile, nisi ducat in alterum, et per consequens sit
causa ahquahter eflectiva vel dispositiva iUius ad
quod ducit.

Tunc ad primam probationem hujus minoris,
dicitur quod si ahqua medicina nuUo modo causat
nec efficit sanitatem , sed sohim in sumptione iUius
datur sanitas, non lamen per iUam, constat quod
iUa nuUo modo est utih's ad sanitatem ; hcet aUquid
concomitans iUam sit utile ad sanitatem, puta iUud
quod sanitatem aUquaUter efilcit, vel principaUter,
vel (fj) dispositive. Medicina autem qua? aUquo modo
efficit sanitatem, utiUs est, iUo modo quo efficit.

Ad secundam probationem dictaB minoris, dicitur
quod sacramenta qua) nihil efficiunt ad gratise susce-
ptionem, nec habent respectu iUius aUquam veram
causaUtatem, non habent appetibihtatem veram et
propriam ratione sui eflectus, ex quo nuUum habent
eflectum, proprie loquendo, sed sunt signa eflectus
aUeni, et nullo modo sui. Usus vero taUum, qui
dicitur opus operans, habet iUam appetibiUtatem et
utiUtatem. Et consequenter, taUa sacramenta pos-
sunt dici appetibilia et utiUa, ratione sui usus. Et
sic, remote, et multum de per accidens, sunt appe-

(a) ad. — Ad. Pr.
(6) vel. — et Pr.

tibiUa, propter gratiam, non cujus sint causa, sed
occasio.

Ad primam confirmationem, patet ex prsedictis :
quia sacramenta veteris legis nuUum habent efle-
ctum spiritualem gratificum. Ideo omnia ista argu-
menta falsum imphcant, et contradictoria, dum ex
una parte dicunt sacramenta veteris legis habere
eflectum, et ex aha toUunt omnem effectivitatem et
causaUtatem veram ab eis, ut dictum est.

Ad secundam confirmationem , dicitur quod in
sacramentis novse legis est ponenda virtus inhse-
rens, ut patuit in qua?stione prsecedenti. — Dicitur
secundo, quod virtus iUa diUgibiUs et appetibiUs et
utilis est propter suum eflectum ; sed sacramenta
nuUam virtutem habentia, nuUum habent effectum,
et consequenter nuUo modo sunt diUgibiUa propter
suum effectum. — Dicitur tertio, quod positio qute
ponit sacramenta novsc legis hal)ere veram rationem
causahtatis effectivaj respectu gratia^, et quod habent
veraciler eflectum gratificum, verius salvat dignita-
tem et exceUentiam eorum supra sacramenta veteris
legis, quam contraria opinio, quai nuUo modo potest
salvare praidicta.

Cum vero ulterius arguens recitat quamdam
responsionem ad dicta sua, dicitur quod non neces-
sario liabemus sustinere pnfdictam' responsionem ;
quia non legoaUcubi sanctum Thomam illam respon-
sionem posuisse, sciUcet quod sacramenta veteris
legis diflerant a sacramentis novai legis principaUter
et duntaxat in hoc quod nova conferunt gratiam
in majori gradu quam vetera, sed potius quod nova
conferuntgratiam effective, vetera veronequaquam.
Item, quia in susceptione novorum datur gratia
exceUentior, et forte aUerius speciei quam in susce-
ptione veterum , appeUando large gratiam characte-
rem et ornatum et ahos effeclus sacramentales in
novorum susceptione coUatos. Et per hoc patet
responsio ad aml)as improbationes dictse respon-
sionis, si eam oporteat sustinere. Verumtamen,
sicut recitatum fuit in probatione (a) secundse con-
clusionis, sanctusThomas, 3 p., q. 70, art. 4, dicit
quod copiosiorem gratiam confert baptismus quam
circumcisio, et quod imprimit characterem, quem
non conferebat circumcisio. Et sic ex pra^dictis patet
quod quidquid conferebatur in sacramentis veteris
legis, confertur in sacramentis novse legis, et adhuc
plus. Item , quod sacramenta novse legis conferunt
gratiam, et ex opere operato, et ex opere operante,
in adultis rite suscipientibus ea; et duplam gratiam
conferant, vel in duplici gradu, ad gratiam coUa-
tam in sacramentis veteris legis, in quibus solum
conferebatur unica gratia, vel simpla, scilicet ex
opere operante. Et sic patet quod opinio nostra salvat
convenienter diflerentiam utrorumque sacramento-

(a) probatione. — hnprohatione Pr.

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU.ESTIO II.

rum, et excellenliam novorum super vetera. Et
plura alia circa hoc dicentur in sequenti qusestione.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primuin Scoti
contra secundam conclusionem, dicltur primo, quod
responsio ibi data, est bona et sufficiens. Illam enim
ponit sanctusTliomas inmultis locis. Nam, dc Veri-
iaie, q. 28, art. 2, arguit sic, in quartoloco : « Con-
trariorum mediatorum unum potest removeri sine
hoc quod aliud inducatur; sicut nigredo potest
expelli ahsque induclione alhedinis. Sed inter sta-
tum culpiG et statum grati;c est aliquod medium,
scilicet slatus natui'iJO conditue, in quo, secundum
quosdam, homo neque gratiam hahuit neque cul-
pam. Ergo non est necessarium ad remissionem
culpa^quod aliquisgratiam accipiat. »Ecce argumen-
tum. Sequitur responsio : « Dicendum, inquit,
quod, suppo.sita illa opinione, quod Adam aliquo
tempore neque gratiam neque culpam hahuerit
(quamvis hoc a quihusdam non concedatur), dicen-
dum est quod nihil prohihet aliqua contraria es.se
mediata respectu alicujus suhjecti .simpliciteraccepti,
quce sunt immediata quantum ad tempus determi-
natum ; sicut csecum et videns sunt mediata in cane,
non tamen post nonum diem. Similiter et homini,
rcspectu status naturoe conditse, gratia et culpa com-
par-antur ut contraria mediata; sed post illud tem-
pus quo Adam gratiam accepit, vel accipere potuit,
ita etiam quod in omnes ejus po.steros transiret,
nullus caret gratia nisi per culpam actualem vel
originalem. » — Hocc ille. — Item, l» 2"^, q. 113,
art. 2, in solutione primi, sic dicit : « PIus requiri-
tur ad hoc quod ofTendenti remittatur otren.sa, quam
ad hoc quod simpliciter aliquis non ofTendens non
haheatur odio. Potest enim apud homines contin-
gere quod unus homo aliquem ahum nec diligit nec
odit; sed, si eum oOeudat, quod ei dimittat ofTen-
sam, hoc non potest contingere ahsque speciali hene-
volentia. Benevolentia autem Dei ad hominem repa-
rari dicitur per donum gratiae. Et ideo, licet, ante-
quam homo peccet, possit es.se sine gratia et sine
culpa; tamen, post peccatum, non pote.st es.se sine
culpa, nisi gratiam haheat. » — Ha3c ille. — Et est
responsio directe ad argumentum pra^recitatum. —
Similem responsionem ad simileargumentum ponit,
4. Sentent., dist. 17, q. 1, art. 3, q''' 1, in solu-
tione secundi, uhi sic dicit : « Quamvis non sequa-
tur positio gralinL! ad remotionem vel negationem
culpiK, tamen destitutio culpiT! prius exsi.stenlis iion
potest fieri nisi per gratiam. Quia illa innocentiif
honitas, quK inter utrumque media videtur, non
sufficeret ad hoc quod dignum redderet immunitate
ab infinita offensa commissa prius; quamvis suffi-

ceret ut immunem redderet illum in quo («) pecca-
tum non prjEcessit. In eo enim qui peccavit, requi-
ritui" quod non solum peccatum absit actu, .sed
etiam (piod pcccatum prius commissum expietur, et
quodammodo tegatur; quod fieri non potest, nisi ab
aliquo hahente infinitam virtutem. » — Hiec ille. —
Unde, ad hujusmodi declarationem , notandum e.st
quod ipse, in principali responsione, sic dicit :
« Neccssilas ponendi habitus virtulum infusos in
anima, est ex hoc quod illi actus qui homini neces-
sarii sunt ad vitam oeternam consequendam, sunt
supra humaniE naturic facultatem : quia proprite
vires non sufficiunt ad merendum infinitum honum.
Sicut autem beatitudo summa habet infinitatem ex
objecto, et per consequens actus suos meritorios
oportet esse aliquo modo infinitai virtutis, ut sint
tali fini proportionati ; ita offensain Deum commissa
hahet quamdam infinitatem ex eo in quem com-
missa est. Ideo ad culpi^e remissionem non sufficit
humana natura; et, propter hoc, oportet quod ad
ejus remissionem, sicut ad merendum vitam seter-
nam, gratia infundatur. » — Haec ille. — Item,
1» 2"', ubi supra (q. 113, art. 2), sic dicit (in corp.
art.) : « Homo peccandoDeumoffendit. OfTensaautem
non remittitur alicui, nisi per hoc quod animus
offensi pacatur ofrendenti. Et ideo secundum hoc
peccatum nohis remitti dicitur, quod Deus nobis
pacatur. Quse quidem pax consi.stit in dilectione
qua Deus nos diligit. Dilectio autem Dei , quantum
est ex parte actus divini, est aiterna et immutahilis;
sed, quantum ad elTectum quem nobis imprimit,
quandoque interrumpitur, prout scilicet ab ipso
quandoque deficimus, et quandoque iterum recupe-
ramus. Eflectus autem divinie dilectionis in nobis,
qui per peccatum tollitur, est gratia, qua homo fit
dignus vita aeterna, a qua peccatum mortale excludit.
Et ideo non posset intelligi remissio culpoe, nisi esset
infusio gratioe. » — Hoec ille. — Item , in solutione
secundi, sic dicit : « Sicut dilectio Dei non solum
consistit in actu voluntatis divina^, sed etiam impor-
tat quemdam gratioe eflectum ; ita eliam hoc quod
est Deum non imputare peccatum homini, importat
quemdam eflectum in illo cui (6) peccatum non
imputatur. Quod enim alicui non imputatur pecca-
tum a Deo, ex divina dilectione procedit. » — Hajc
ille. — Item, de Veritate, ubi supra (q. 28, art. 2),
sic dicit : « Remissio peccatorum nullo modo sine
gratia gratum faciente esse potest. Ad cujus eviden-
tiam, sciendum est quod, cum in peccato sint duo,
scilicet aversio et conversio, remissio et relentio
peccati non respiciunt conversionem , sed magis
aversionem, et illud quod ad avei^sionem sequitur.
Et ideo, cum aliquisdesinit habere voluntatem pec-
candi, non ex hoc ipso est sibi peccatum remissum,

(a) quo. — quem Pr.
(6) cni. — cujus Pr.

LIBRl IV. SENTENTIARUM

etiamsi in contrariam transeat voluntatem. Dicit
enim Augustinus, in libro de Nupiiis et concupl-
scentia {\ih. 1, cap. 26) : Si apeccato desistere hoc
esset ron habere peccata, stifficcret ut hoc nos
moneret Scriptiira (Eccli., cap. 21 , v. 1) : « Fili ,
ta peccasti? non adjicias iteruni. » Non autem
sufficit, sed addidit : « Et de pristinis deprecare,
nt tibi remittantur. » Secundum hoc ergo pecca-
tum remitti dicilur, quod aversio, et ea quaj conse-
quuntur iilam,exactu peccati pra-terito consequens,
sanatur. Sunt autem tria ex parte aversionis, sese
concomitantia, ratione quorum sine gratia peccato-
rum remissio fieri non potest : scilicet aversio,
oflensa Dei , et reatus. Aversio autem intelligitur a
bono incommutabili, quod quis poterat habere,
respectu cujusse impotentem fecit; alias aversio non
esset culpabilis. Non ergo potest praedicta aversio
removeri, nisi fiat conjunctio ad bonum incommu-
tabile, a quo homo per peccatum discessit. Htiec
autem conjunctio non est nisi per gratiam, per
quam Deus mentes inhabitat, et mens ipsi Deo per
amorein charitatis inhteret. Unde ad sanandum pr«-
dictam aversionem requiritur gratite et charitatis
infusio; sicut ad sanationem cajcitatis requiritur
restilutio potentioe visivffi. Offensa etiam, qutc ex
peccato sequitur, sine gratia aboleri non potest; sive
accipiatur oflensa ex parte hominis, inquanlum
homo peccando Deum offendit; sive ex parte Dei,
secundum quod peccatori est oflensus, secundum
illud Psalmi (5, v. 7) : Odisti omnes qui operantur
iniquitatem. Quicumque enim rem aliquam dignio-
r:em indigniori supponit, injuriam ei facit; et tanto
ampIius,quantores est dignior. Quicumque autem(a)
in re temporali finem (6) sibi constituit (quod facit
omnis mortaliter peccans), ex hoc ipso, quanlum ad
effectum suum , praiponit creaturam Greatori, dili-
gens plus creaturam quam Creatoiem : finis enim
est quod maxime diligitur. Gum ergo in infinitum
Deus creaturam excedat, erit (y) peccantis contra
Deum inlinita offensa ex parte dignitatis ejus cui
per peccatum quodammodo fit injuria, dum ipse
Deus contemnitur, et ejus praiceptum. Unde ad
hanc oflensam abolendam non sufficiunt vires
humanse, sed requiritur munus divinas gratia^. Ipse
etiam Deusdicitur peccatori offensus, vel eum odire,
non odio quod opponitur amori quo diligit omnia
(sic enim nihil odit eorum quai fecit, ut dicilur,
Sapien. 11, v. 25), sed quod (o) opponitur amori
quo diligit Sanctos, bona a^terna eis })rtcparando.
Hujusaiitem amoris effectus est donum gratiae gra-
tum facientis. Unde offensa qua Deus homini offen-
ditur, non removetur nisi per hoc quod gratiam

(a) autem. — enim l^r.
(^) finem. — fralrem Pr.
(y) erit. — erunt Pr.
(S) quod. — Oin. Pr.

dat. Reatus etiam peccati non solum est obligatio ad
poenam sensibilem, sed pra.'cipue ad damni poenam,
quffi est carentia gloriae. Unde reatus non tollitur
quamdiu non datur homini unde possit ad gloriam
pervenire. Hoc autem est gratia. Ideo sine gratia
peccatorum remissio fieri non polest. » — Hkc ille.
— Item, ibidem,sexto loco, arguit sic : « Peccatum,
postquam actu transit, dicitur remanere, secundum
Augustinum, libro de Nuptiis et concupiscentia
(lib. 1, cap. 26), inquantum actus })eccati pneteritus
inqDutatur ad poenam. Ergo, e converso, dicitur
remitti, secundum quod non imputatur ad poenam,
secundum illud Psalmi (31, v. 2) : Beatus vir cui
rio)i impulavit Doniinus peccatuni. Sed imputare
vel non imputare ponit aliquid tantum in Deo impu-
tante vel non imputante. Ergo ad remissionem pec-
cati non requiritur gratia in eo cujus peccatum
remittitur. » Ecce argumentum. Sequitur respon-
sio : (( Dicendum, inquit, quod sicut dilectio Dei
qua diligit nos, consequenter aliquem effectum in
nobis relinquit, scilicet gratiam, per quam digni
reddimur vita ;eterna, ad quam nos diligit; ita hoc
ipsum quod est Deum non imputare nobis delicta,
ex consequenti relinquit aliquid in nobis, per quod
a reatu pryedicto digni simus absolvi; et hoec e.st
giatia. » — H;ec ille. — Ex quibus patet quod
anima creatune rationalis potest creari sine culpa,
et sine gratia; tamen, ex quo peccavit, non polest
esse immunis a culpa, et reatu et oflensa Dei, et ab
aversione, sine infusione gratiie gratum facientis.
Et puto, sine temeraria asserlione, quod hoc non
solum est impossibile potentiae Dei ordinatse, immo
potentite Dei absolutie. Tainen, ut securius loqua-
mur, restringamus dicta et dicenda ad potentiam
Dei ordinatam.

Et tunc, ad improbationem prKdictai responsionis,
et ad secunduin principale, juxta verba arguentis,
dicitur primo, quod argumentum peccat in forma,
cum sit ex puris negativis. — Diciliir secundo,
quod, dato quod posset reduci ad bonam formam,
major est falsa, scilicet quod forma non habens esse
alleiius rationis, non habet aliam irreparabilitatem,
si loquatur de irreparabilitate quocumque modo
dicta. Gonstat enim quod vita nullo modo potest
reparari per naturam in eodem subjecto, in quo
mors pra?cessit, nisi i)er multa media; et idem est
de csecitate, post visum ; et de multis habitibus,
post suas privationes. Et de hoc Aristoteles, in fine
8. Metapliysicie , in illo cap. Cum autem qux-
dani (t. c. 14); ubi sanctus Thomas (lect. 4), sic
dicit : « Quiecumque sic transmutantur ad inviceni,
•sicut ex vino fit acetum, et ex animali fit mortuum,
non fit (ionversio transmutationis , nisi redeatur ad
materiam. Sicut si ex mortuo debet fieri animal
vivum, oportel quod redeatur in materiam primam,
inquantum corpusmortuum resolvitur in elementa;
et iterum, ordine debito, venitur ad constitutionem

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU^STIO II.

animalis. Et simile est de aceto et vino. Et huju.s
ratio est, quia materia quandocumque se habet ad
diversa secundum ordinem, non potest cx posteriori
redire in id quod proGcessit secundum ordinem :
sicut, in generatione animalis, ex ciho fit sanguis,
et ex sanguine fit menstruum et semen, ex quihus
generatur animal; non potest autem mufari ordo,
ut sciHcet ex semine fiat sanguis, aut ex sanguine
cihus, nisi per resolutionem in primam materiam,
eo quod cujushhet rei est determinatus modusgene-
rationis. Et similiter, quia materia vini non compa-
ratur ad acetum nisi per vinum, scilicet inquantum
est corruptio vini. Et similiter est de mortuo et
vivo, et de caeco et vidente, et coeteris hujusmodi.
Et ideo a talihus privationihus non fit reditus ad
hahitum, nisi per resolutionem ad primarn mate-
riani. Si autem sit aliqua privatio ad quam maleria
ordinatur immediate, qu;e scilicet nihil significet
nisi negationem forma) in materia, sine ordine ad
formam, a tali privatione potest fieri reditus ad for-
mam, sicut a tenehris ad Jucem, qu;c nihil aliud
sunt quam ahsentia lucis in diaphano. » — Ila^c
ille. — Ex quihus apparet quod aliquam irrepara-
hilitatem hahet forma, ex hoc quod suum opposi-
tum et sua privatio proccessit in eodem suhjecto;
potissime uhi talis privatio importat non solum
negationem formne in suhjecto, immo depravatio-
nem, corruptionem, inhahilitatem suhjecti ad talem
formam ; tunc enim forma non potest reparari, nisi
suhjectum prius reparetur, et hahilitetur, et ido-
neum reddatur ad recipiendum formam. Sic autem
est in proposito. Nam privatio naturalis rectitudinis
per peccatum originale, importat negationem talis
rectitudinis in anima; et, cum hoc, tria indispo-
nentia animam ad recipiendum naturalem rectitu-
dinem, scilicet aversionem a Deo, ofTensam Dei, et
reatum poen;t>; ad quorum aholitionem requiritur
infusio gratia; gratum facientis, ut patet per pra;-
dicta. Et ideoargumentum non concludit quod natu-
ralis rectifudo possit reparari post peccatum sine
grati;c infusione.Concediturtamenquod potest repa-
rari cum infusione gratia;. Et ideo non est simpli-
citer irreparahilis; sed est irreparajjilis secundum
quid, quia scilicet non sine addifo, nec immediate.
Dicitur ulterius, quod , posito, sed non concesso,
quod rectitudo naturalis posset restitui vel reparari
sine grati;c infusione, non tamen sequitur ex hoc
quod peccatum originale possit remitti simpliciter
et perfecte sine gTati;e gratum facientis infusione.
Cujus ratio est : quia, ut dictum est, tale peccatum
non solum importat negalionem talis rectitudinis,
verum etiam qmiedam alia; et ideo positio naturalis
rectitudinis non tolleret peccatum originale simpli-
citer, sed secundum quid, utpufa quantum ad deor-
dinationem suhjecfi in se, non quoad deordinafio-
nem suhjecti in ordine ad Deum, nec quoad reatum
poenai extrinsecoe. Sciendum autem quod rectitudo

naturalis anima^ rationalis potest intelligi et accipi
tripliciter : primo modo, prout importat alitiuid
positivum ab.solutum, vel respectum naturalem
anim;je humanaj ante peccatum Adse, sine pluri;
secundo modo, prout importat praidictum positi-
vum, et, cum hoc, negationem et carentiam omnis
ohliquitafis culpse originalis et actualis iii potentiis
animai susceptivis vitii et peccati ; tertio modo, prout
importat duo praidicta, et, ultra hoc, carentiam
cujuslibet effectus et sequeloe peccati, sive sit ma-
cula, sive reatus, sive diminutio boni naturie, sive
inclinatio hahitualis vitiosa, sive offensa Dei, aut
quodcumque aliud ex peccato derelictum. Hac
distinctione praimissa, dicitur quod naturalis recti-
tudo primo modo dicta, pofest a Deo post peccatum
reparari sine infusioiie gratiai gratum facientis; et
de illa probant argumenta Scoti, quaj pra^tendunt
recfitudinem naturalem esse quamdam formam
absolutam , sine cujuscumque respectus aut nega-
tionis importatione. Sed rectitudo naturalis secundo
et tertio modo dicta, non pote.st post peccatum repa-
]'ari ,sine infusione gratiic gratum facientis; nec de
fali rectifiuline procedunt argumenta Scoti; quia
rectitudo faliter dicta non est quid pure positivum
absolutum, sed qu;cdam alia includit. Et ex hoc
melius intelliguntur pra^dicta et post dicenda. Et
sic potest patere responsio ad prinuim principale
Scoti, et similiter ad replicam contra responsionem
sancti Thomic, et ad secuiuluin principale contra
secundam conclusionem.

A(l terlium principale contra eamdem, dicitur
primo, quod forte forma arguendi peccat per
sophisnia figura^ dicfionis, quia mutatur qiiid in
quale : quia major loquitur de forma ahsoluta, et
minor de forma pure et praicise accepta; ideo non
recte suhsumitur minor suh majori. — Dicitur
secundo, quod si forma arguendi dehite ordinetur,
oporfet quod major sic intelligatur, quod, secundum
qualemcumque formam absolutam, et solam piK-
cisam puram, potest Deus hominem creare, secun-
dum talem solam praecisam puram, hoc est, sine
pluri, potest illum post culpam niorfalem , origina-
lem vel actualem, recreare, absque aliquo addito.
Et in hoc sen.su major negatur, ut patet per pra;-
dicta. Nec valet prohatio majoris, cum falsum assu-
mat, scilicet quod culpa non reddat nafuram aliquo
modo incapacem illius cujus prius capax fuerit,
loquendo de capacitate immediata : quia, ut prius
visum fuit, natura ante culpam fuit capax imme-
diate innocenti» a culpa, et immunitatis a poena;
post culpam autem non est capax talium, nisi
mediante gratia gratum faciente, et, per consequens,
nec rectitudinis naturalis, qu;Te hcditur per pecca-
tum tam originale quam acfuale (ut ostendit .-^anctus
Thomas, l-' 'i-"^", q. 85, arf. 3), nec sanatur nisi per
gratiam (ut idem ostendit, ihidem, q. 109, art. 2).
— Dicitur tertio, quod, posito quod Deus recrearet

LIBRI IV. SENTENTIARUM

hominem secundum reclitudinem naturalem , hoc
est, cum omnibus formis a])sokitis in quibus crea-
tus fuit, hoc non sufficeret ad remissionem vel dele-
tionem peccati originaUs postea subsecuti simpli-
citer dictam , ut sa^pe dictum est : quia, adhuc cum
omnibus illis, possentstare illa qua3 sunt principalia
in peccato originali, sciUcet aversio, oQensa, et
reatus poenic ; et ideo, ad perfectam deletioriem pec-
cati originaU"s, vel actuaUs mortaUs, requiritur resli-
tutio non soUmi formarum absolutarum prius habi-
tarum, vel consimiUum in specie, verum etiam
muUai^um negationum et respectuum, qui sine
gratia gratum faciente nequeunt reparari, ut dicUim
est. — Dicitur quarto, quod, Ucet virginitas corpo-
raUs, importans solam integritatem carnis, possit
post ejus amissionem per Deum reparari sine gratia
gratum faciente; non tamen virginitas spirituaUs,
si contingat eam per culpam mortalem amitti, potest
sine prKdicta gratia reparari, sicut nec aUaj vir-
tutes, vel status virtutum Deo accepti. Vel, brevius,
ad ha2c, et ad omnia praecedentia in hoc argumento,
dicitur, juxta pra^missam distinctionem de i'ectitu-
dine naturaU, quod hoc argumentum solum con-
cUidit quod Deus potest reparare virginitatem sicut
et naturalem rectitudinem , si utrumque horum
importet pra^cise formam absolutam, sine infusione
gratiaj, non autem si dicant absolutum cum nega-
tione : quia rectitudo naturaUs, hoc modo sumpta,
nuUo modo sine gratia potest reparari; virginitas
autem nec cum gratia nec sine gratia reparari
petest.

Ad quartum ejusdem, dicitur quod, quaUtercum-
que gratia gratum faciens opponatur peccato origi-
naU, sive formaUter, sive virtuaUter, sive demeri-
torie, aut aUo modo, tamen conslat quod ad pecca-
tum originale et actuale mortale consequuntur
muita, quaj sine gratise gratum facientis infusione
deleri et aboleri non possunt.

II. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum

AureoU contra eamdem concUisionem , patet solutio
per superius dicta (ad 1"'" ScoU). Quia, Ucet status
culpse et gratia? non sint contraria immediata respectu
luimanai natur» simpUciter accepta^, sunt tamen
contraria immediata post tempus innocentiae, et in
statu natur;e lapsa?, et tempoi-e nunc currenti, quoad
descendeutes ab Adam modo naturali. Nec propter
hoc sequitur quod gratia sit naturaUs homini; nec
culpa. — Dicitur secundo, quod argumentum non
est proprie contra conclusionem. Quia, dato quod
aUquis de statu culpie transferretur ad statiuu recti-
tudinis naturaUs, quoad omnia absoUita qua^ inclu-
dit, non transeundo per statum gratia;, non tamen
ex hoc habetur quod peccatum mortale, originale
vel actuale, sine gratia gratum faciente possit deleri :
quia pura naturalia taU puritate, sciUcet per remo-
tionem quorumcumque jwsitivorum absoUitorum

contrariorum natura^, non excUidunt peccatum
mortale praiteritum, quoad omnes ejus eflectus
reUctos; quidquid sit de peccato mortaU pncsenti.

Ad secundum ejusdem, dicitur primo, quod ilUid
dictum quod arguens impugnat, non continetur
formaUter vel virtuaUter in nostra conclusione.
Verumtamen illud dictum ponit sanctus Thomas,
4. Sentcnt., praesenti distinctione, q. 2, art. 4, in
soUitione secundai qua;stiuncula^, ubi sic dicit :
(( Peccatum quod ex aUo contrahitur, conveniens est
ut per aUum toUatur. Et ideo, in quocumquc statu,
post peccatum, fuit aUquod remedium, per quo(i
originale peccatum ex virtute passionis Chrisli tol-
leretur. Et iterum, quia non poterat puer natus,
antequam haberet usum Uberi arbitrii, se ad gra-
tiam prseparare, ne omnino sine remedio reUnque-
retur, oportuit aUquod remedium dari, (juod ex ipso
opere operato peccatum aboleret; et tale remedium
fuit circumcisio. Et ideo ab omnibus conceditur
quod peccatum auferebatur, sicut significabat (a)
ablationem. Et in hoc cum sacramentis novas legis
quodammodo conveniebat, quod efficiebat hoc quod
figurabat. Operabatur autem circumcisio peccati
dimissionem a posteriori. In peccato enim originali
sunt tria : scilicet culpa, reatus carentia; (6) divinaj
visionis, et fomes. Prima duo totaliter toUuntur;
sed tertium per sacramenta diminuitur. Et ideo
circumcisio, quaj erat particularis abscissio, directe
significabat et causabat diminutionem fomitis, et
per consequens aufereljat reatum carenti;c divinaj
visionis, et per consequens culpam. In l)aptismo
autem est e converso : quia prius destruit culpam,
cu jus ablutionem significat ablutio exterior, et etiam
causat, et per cousequens destruit alia. » — Hiec
ille. — Verumtamen hunc modum loquendi non
legi in Smmna, nec aliis dictis suis ubi loquitur de
efficacia circumcisionis. Ideo tale dictum non habe-
mus necessario sustinere, ratione praicedentium
conclusionum.

Dicitur secundo, quod qui vult dictum illud susti-
nere, potest probabiliter dicere quod ille ordo rj[uem
pra^tendunt dicta beati TliomLu inter sublationem
reatus et deletionem culpa?, non est ordo durationis,
sed ordo nalura!, vel rationis el naturalis iutelli-
gentiic, vel figurationis, aut alicujus significationis
volunlarie a Deo institutoe. Et si contra istum ordi-
neni objicitur, dicitur

Ad primdiii ohjcclionem , quod quia causalitas
Dei est realis effectiva et })i'incipalis, ideo Deus
prius delet culpam, quam toUat reatum. Sed quia
causalitas circumcisionis respeclu talium efi^ectuum
erat mere significativa, vel figurativa, et non rea-
liter ellectiva, ideo, sicut prius secundum naturam
et rationem significabat diminutionem fomitis quam
sublationem reatus, et prius sublationem reatus

(a) si<ini/icab((t. — sigiiificat Pr.
(o) carentiw. — carentiu Pr.

DTSTINGTIO I. H. ET III. — QU.^STIO II.

quam deletionem culpse, ita et prius dicebatur hoc
quam illud causare vel efficere.

Ad secundam ohjecllonem dicitur quod, secun-
dum prfedicta, niliil aliud concludit, nisi quod in
aliquo instanti rationis, vel naturae, significatur
sublatio reatus, in quo non significatur deletio
culpif,; ct hocnonest inconveniens. Sciendum etiam
est, quod non est inconveniens aliquid esse prius
secundum ordinem causae materiahs, quod ostposte-
rius secundum ordinem causoe efficientis vel finalis,
ut S3cpe dicit sanctus Thomas (a) de remissione
culp» ct infusione gratiai. Et similiter, non est
inconveniens aliquid csse prius secundum ordinem
causse instrumentalis, qua) non efficit nisi signifi-
cando, quod tamen est posteriussecundum ordinem
causaj principalis, etc.

III. Ad argumenta Durandi. — Ad primum

Durandi contra eamdem conclusionem, respondet
Petrus de Pahide (dist. 1, q. 5, art. 4), dicens quod
« illa objectio non valet. Quia, licet culpa actuahs et
gratia non opponantur privative, sed demeritorie;
tamen culpa originahs nihil ahud est formahter nisi
privatio gratite, propter peccatum Adse. Et non est
meritum ahquod, nec demeritum in parvulo, qui,
sicut propter ahenum et non suum meritum sal-
vatur, sic propter ahenum et non suum demeritum
damnatur. Et hcet posset Deus de hmo terraj pro-
ducere hominem sineculpa etgratia, in puris natu-
rahbus; tamen Deus dedit Ada^, pio se, et pro sua
tota posteritate, gratiam infundendam, et justitiam
transfundendam, sub pacto non peccandi. Unde qui-
cumque est de posteritate Adpc, aut est in poccato
Ada3, aut suo, aut habet gratiam. Et ideo, mox ut
sibi aufertur culpa, datur gratia. » — Hccc Petrus,
in forma; et quidem bene, et conformiler diotis
sancti Thoma^, de Veritale, q. 28, art. 2, in solu-
tione quarti, quai recitata fuit superius, in sohitione
primi argumenti Scoti contra secundam conclusio-
nem. Verumtamen quod dicit Petrus, peccatum
originale non esse aiiud formaliler nisi privatio-
nem gratix, propter peccalum Adx, oportet sane
intehigi. Dicit enim sanctus Thomas, 1« 2-^', q. 82,
art. 3, quod « privatio originahs justitia:!, per quam
vohuitas subdebatur Deo, est formale iu peccato
originah; omnis autem aha inordinatio virium
anim;c se habet in peccato originah sicut quoddam
materiale. Inordinatioautem aharum viriumanimtc
praccipuein hoc attenditur, quod inordinate conver-
tuntur ad bonum commulabile; quge quidem inor-
dinatio communi nomine potest dici concupiscentia.
Et ita peccatum originale materiahter quidem est
concupiscentia, formahter autem defectus originahs
justiti». » — HiGc ille. — Et, 1 p., q. 95, art. 1,
ostendit quod originahs justitia inchidebat donum

(a) Cfr. praesertim de Venlale, q. 28.

gratiaj gratum facientis. — Ex quibus apparet quod
nec peccatum originale, nec actuale, est formahter
sola privatio gratiaj; hcet omne peccatum mortale,
actuale vel originale, includat talem privationem,
in recto vel in obhquo, intrinsece vel extrinsece.

Et cum dicit arguens quod probatio nostrai con-
clusionis fundatur in hoc quod peccatum originale
et gratia privative opponuntur; — dicitur quod ad
inobationem conclusionis sufficit quod peccalum
originale includat privationem gratice ahquo modo;
et ideo toHi non potest sine cohatione gratise ; pra}-
sertim quia omne peccatum mortaie, originale aut
actuale, rehnquunt in anima quuidam, qu» sine
infusione gratitc tolli non possunt, sicut ssepedictum
est (a). Uhra hoc sanctus Thomas, de Veritate,
q. 28, art. 2, arguit sic, quinto loco : « Plus potest
Deus in reparando, quam homo possit in corrum-
pendo. Sed homo potuit a slatu naturai, in quo
gratiam non habebat, corruere in statum culpa^.
Ergo Deus potest hominem a statu culpae reducere
in statum natura^, sine infusione grati». » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : « Dicendum,
inquit, quod, etsi Adam, in statu sua^ conditionis,
gratiam non habuerit, secundum quosdam ; ponitur
tamen ab eisdem, quod, ante casum, gratiam ade-
ptus est. Unde a statu gratia:; cecidit, et non solum
a statu naturse. Et, si a solo statu naturaj cecidisset,
nihilominus,ad expiationeminfiniticon'ensffi,donum
divln;p gratia; requireretur. » — Hicc ille.

Ad secundiuu Durandi, patet per pncdicta.

Ad argumentum pro qurestione, respondet san-
ctus Thomas, 3 p., q. 62, art. 6, in solutione tertii,
ubi sic dicit : « De lioc, inquit, multiplex fuit opi-
nio. Quidam cuim dixerunt quod per circumcisio-
nem non conferebatur gratia, sed solum aufereba-
tur peccatum. Sed hoc non potest esse, quia homo
non justificatur a peccato nisi pergratiam, secun-
dum illud Romauor. 3 (v. 24), Juslificati gratis
per gratiam ipsius. Et ideo alii dixerunt quod per
circumcisionem conferebalur gratia quantum ad
efiectus remotivos culp*, sed non quantum ad elVe-
ctus positivos. Sed hoc etiam videtur esse falsum :
quia per circumcisionem dabatur pueris facultas
perveniendi ad gloriam , quoc est eflectus ultimus
positivusgratiai. Praiterea, secundum ordinem causae
formalis, priores sunt naturalitor eflectus positivi
quam privativi, licet, secundum ordinem cau.sa3
materialis, sit e converso; forma enim non excludit
privationem nisi informando subjectum. Et ideo
alii dicunt quod circumcisio conferebat gratiam
etiam quantum ad aliquem eflectum positivum, qui
est facere dignum vita a^terna, non tamen quantum
ad hoc quod est i'eprimere concupiscentiam impel-
lentem ad peccandum ; quod aliquando etiam mihi

(a) Cfr. ad l""' et ad 2»'" Scoti, et ad !»"> Aureolii contra
lianc socundam conclusionem.

LIBRl IV. SENTENTIARUM

visum est. Sed diligentiiis consideranti apparet hoc
etiam non esse verum : minima enim gratia potest
resistere cuilibet concupiscentite, et mereri vitam
seternam. Et ideo melius dicendum videtur quod
circumcisio erat signum Dei justificantis. Unde
Apostolus dicit, Rom. 4 (v. 11), quod Abyaham
accepit sig))i(m ci}'cumc'isio)iis, sig)iac)(Ju))ijusti-
tixf((.lei.Et ideo in circumcisioneconferebaturgratia,
inquantum erat signum passionis Cbristi futura^. ))

— Hicc ille. — Et nota quod non dicit quod cir-
cumcisio causaret gratiam, vel daret, aut confen'et;
nec quod per eam daretur, aut conferretur; sed
quod in ea conferebatur; quia sic erat signum, et
non efficiens, nisi sicut causa sine cjua )(on. Simi-
lia dicit, q. 70, art. 4, prout recitatum fuit in pro-
batione secundie conclusionis. — In dc Veritate
autem, q. 28, art 2, in solutione duodecimi, sic
dicit : (( Sacramenta significando causant;boc enim
causant, quod figurant. Et quia circumcisio bal)et
significationem in removendo, ideo ejus efficacia
directe ordinabatur ad remotionem culpaj originalis,
sed ex consequenti ad gratiam : sive ex virtute cir-
cumcisionis gratia daretur, per modum quo datur
ex virtute baptismi, ut quidam dicunt; sive daretur
a Deo concomitante circumcisionem. Et sic remissio
culpa} non fiebat sine gratia. Tamen illa gratia non
ita perfecte reprimebat concupiscentiam sicut gratia
baptismalis. Unde difficilius erat concupiscentiic
resistere circumciso quam baptizato; et, occasione
hujus, lex vetus dicebatur occidere occasionalitor;
quamvis circumcisio intra legis mosaica} sacramenla
non contineatur, eo quod nou est ex Moi/se , secl ex
pat)'ibus, ut dicitur, Joan. 7 (v. 22). Et sic, si in (a)
circumcisione abqua gratia dabatur, non est conlra
hoc quod dicitur, quod lex vetus non justifical)at. »

— Haic ille. — Item , in prajsenti distinctione,
q. 2, art. 4, in solutione primi argumonti tertise
qua5stiuncula3 (6), .sic dicit, ut prius (in probat.
2-"^ concl.) recitatum fuit : (( Sicut in Sacramento
Altaris est aliquid ex vi sacramenti, aliquid autem
ex naturali concomilantia; ita circumcisio j)rincij)a-
liter ordinata erat ad ablationem culpic, se(i ex con-
sequenti ad coUationem gratia?. )) — H;gc ille. —
Ex quibus omnibus apparet quod, licet sanctus
Thomas, in alfquibus locis, visus fuerit sensisse
quod circumcisio, ex opere operato, et per virtutem
inlr.crentem, delebat culjwm, vel conferret gratiam,
aut utrumque; taiuen, in tertia parte, determinavit
quod nec circumcisio, nec aliquod sacramentum
veteris legis contulit gratiam, nec abstulit culjiam
ex opere operato, nec per virtutem inhairentem.
Tamen in circumcisione remittebatur culj)a, et con-
ferebatur gratia, ex divina virtiite concomitante;

(a) iii. — Orn. Pr.

(g) in solutione pfinii arcjumenti lertix quicstiunruhr.
— in solulionc terliiv (juxstiuncula.', vel prinii aryumenti
illius Pr.

non autem in aliis sacramcntis veteris legis. Aliter
autem est in baptismo et aliis sacramentis novai
legis.

Tunc, ad dictum Beda), qui videtur assimilare
circumcisionem baptismo in modo conferendi gra-
tiam, dicilur quod dictum illud e.-;t sic intelligen-
dum, quod scilicet in utroque datur vel dabatur
gratia, non tamen jier utrumque : quia in baj)tismo
datur j)er baptismum, sicut per coefficiens instru-
menlale disj)ositivum gratiic; non autem in circum-
cisione, quai nihil j)enitus coefficiebat.

Et ha^c de quffistione sufficiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

QUiESTlO 111.

UTRUM SACRAMENTA VETERIS LEGIS POSSINT POST PAS-
SIONEM CIIRISTI SINE PECCATO MORTALI OBSERVARI.

rERUM,circaprimam distinctionem^.Sen-

tc)xtia)'U))) , et duas sequentes, qu;cri-

tur : Utrum sacramenta veteris legis

jiossint j)ost jiassionem Christi sine j)ec-

cato niorlali observari.

Et arguitur quod sic. Non enim credendum est
quod Ajiostoli, jiost accej)tionem Spiritus Sancti,
mortaliter peccaverunt : ejus enim j)lenitudine sunt
induti virtute ex alto, ut dicitur, Lucae ultimo
(v.49). Sed Apostoli, postadvenlum SpiritusSancti,
legalia observaverunt : dicitur cnim, Actuiu)! 16
(v. 3)*, quod Paulus circumcidit Timotheum; et,
Actuion 21 (v. 26), quod Paulus, secundum consi-
lium Jacobi, assu))iptis viris, purificatus est, cum
eis iutravit teiyiphan, annuntians expletionon
dierum purificationis , donec offerretur pro uno-
quoque eoruni oblatio. Ergo sine peccato mortali
j)ossunt post Christi jiassionem legalia sacramenta
observari.

In oppositum arguitur. Quia dicit Apostolus,
Galatar. 5(v. 2): Si circumcidimini , Christus
)ii]iil vobis proderit. Sed nihil excludit fructum
Christi, nisi peccatum mortale. Igitur circumcidi,
et alia sacramenta legalia observare, post Christi
passionem , est peccatum mortale.

In hac quKstione erunt tres articuli. In primo
j)onentur conclusiones. In secundo, objoctiones. In
tertio, solutiones objectorum.

DISTINGTIO I. II. ET III. — QU.ESTIO III.

ARTIGULUS 1.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima COnclusio : Quod sacramenta veteris lejjis,
et alia» e:iremoni;e lenales, eessavernnt, qiioad
vim oblicjandi, et quoad utilitatem eorum, in
adventu Chrisli.

Hanc conclusionem ponil sanctus Thomas, 4. Scn-
tent., (list. 1, q. 2, arl. 5, q'^' '2, ul)i sic dicit: « Tri-
l)Iex est pryecipiia ratio cessationis let-alium. Una
esf, quia lex fuit instituta ad si<^nificandum yratiam
novi Testamenti, qu;e pei- Christum iacla est ; ot
ideo, adveniente Christo, cessare dehuerunt, sicut,
veniente corpore, cessat umhra. Et hanc causam
tangit Apostolus, Hebr. 10 (v. 1) : Umhrani hahens
futuroi-Hiv hoiiorum, etc. Alia estex imperfectione :
quia in legalihus yratia non conferel)atur, quam
oportehat in novo Testamento dari. Sicut enim vir-
tus rei naturalis rei naturali proportionatur, ita vir-
tus sacramentalis .sacramento; undc oporluit alia
sacramenta institui, in quibus amplior t-ratia con-
ferretur. Et hanc causam a.ssignat Apostolus, Heb. 7
(v. 48) : Reprobutio quideiv fil prioris mandali ,
liropter infirniiidfein et inutiUtateni. Tertia acci-
pitur ex parte eorum quihus lex data est, qui erant
parvuli; et ideo erant paulatim a pristina consuetu-
dine idolatri;e ahstrahendi, ut sic eis concederetur
ea oOerre Deo, qu:e prius idolis ohtulerunt, vel
oderri viderunt, sicut Rahhi Moyses dicit. Sed post-
modum, quando ad perfectam ajtatem genus huma-
num pervenit, dehuit ah his ohservantiis liherum
esse. Et hanc causam tangit Apo.slolus, Galal. 3
et 4, et Petrus, Artuuni 15, ostendens illa legalia
in onus esse imposita populo rudi. )> — Haec ille.

Rem, ihidem, in solutione primee qu;estiuncul:e,
sic dicit : u Cum venit quod perfectum est, sic eva-
cuari dehet quod ex parte est, si ad idem ordinetur:
quia gratia non facit per duo quod potest facere per
unum, sicut nec natura. Gircumcisio autem imper-
fecta erat respectu haptismi tripliciter. Primo, quan-
tum ad .signilicationem : quia non ita expres.se signi-
ficahat emundationem totius hominisah immunditia
culpae originalis, sicut ahlutio haptismalis. Secundo,
quantum ad efficientiam : (piia non lam ahundaus
gratia ad hene operandum et reprimendum fomi-
teni dahatur in circumcisione sicut in haplismo.
Tertio, quantum ad utilitatem : quia non erat ejus
utilitas ita communis sicut haptismi; cum haheret
determinatum populum, determinatum sexum,
determinalummemhrum, ettempus;.sed in haptismo
non ita accidit. Et ideo, adveniente tempore pleni-
tudinis, dehuit cessare, haptismo substiluto. » —
Hlcc ille.

Eamdemconclusionem ponit, l^» 2="-', q. 103 art. 3.
Ex quihus potest formari multiplex ratio pro con-
clusione.

Secunda conclusio est quod sacramenta leqalia
non possunt observari pro nunc sine peccato
inortali.

Hanc ponit.sanctusThomas, praesenti distinctione,
ubi .supra (q. 2, art. 5), in solutione tertiaj quse-
stiunculae : « Haec, inquit, quaestio videtur habere
difficultatem ex quihusdam contrarietatibus, quai
super h(jc inveniuntur, tam in canone, quam in
dictis Sanctorum. Quandoque enim inveniuntur
legalia esse ohservata tempore grati», quandoque
autem piohihita. Et de hoc etiam Petrus a Paulo
redargutus videtur, Galatar. 2 (v. 11, etc). Et ideo
super h(jc Hieronymus et Augustinus diversa sen-
SLsse videntur. Volebat enim Hieronymus, quod
legaha, .statim post passionem Chrisli, quantnm ad
dlos ad quos gratia )iovi Testamenti manife.ste divul-
gata erat, fuenmt mortifera; .sed Apostolus, quadam
pia dispensatione, his usos fuisse, ad vitandum
scandalum Judajorum. Et ideo Petrus judaizans non
peccavit, dispensatorie id faciens, .secundum quod

dicilur,l.Corm^A.9(>.22):Om;*(6Msomnm/'ac7us
>^uni. Et smuhter, Paulus dispensatorie eum redar-
guit, ne Gentiles, exemplo Petri, quorum ipse Apo-
stoluserat, sacramenta illa (piasi nece.s.saria quEcre-
rent; quia et ipse invenitur pia simulatione ea ^er-
vasse. Et sic uterque excusatur, et Petrus a culpa
et Paulus a procaci reprehensione. Sed quia non
videtur conveniens quod Apostoli contra veritatem
doctrmffi fe(i.s.sent, ad vitandum .scandalum Juda.>o-
rum, nec iterum videtur convenicns quod Paulusin
Epistola ad Galatas aliquid simulate diceret, ubi
dicitPetrum fuLs.se reprehtMisihilem (a); ideo Auou-
.sliniis (epi.st., ad Hieron.) (6) dicit aliter, et melius
quod, antepassionem, legalia fuerunt observanda
ex neces.sitate divina^jussionis, et habuerunt adhuc
ellectum; sed , post Christi passionem , ante divul-
gationemEvan-elii, ohservari pcterant a Juda^is ad
fidem conversis, non spem in illis ponentibus, quasi
alicujus virtutis essent, aut quasi sine eis o-ratia
Chr.sti non sufficeret ad salutem, sed ne oinnino
videretur lex vetus reprohanda, ,>.i stalim quasi ido-
latria lugeretur; et hoc modo erat deducenda mater
synagoga ad tumulum cum honore. Sed, post divul-
gationem Evangelii, non solum non sunt salutifera
.^ed mortifera. Medio ergo tem])ore, Petrus et Pau-
lus, et alii Apostoli, legalia observahant, non simu-
latorie, sed vere. Petrus tamen incaute .<e hahuit in
observatwie legalium, nimis condescendens Jud«is

(a) et. — Ad. Pr.

(g) IIa.c epislola in Operibus S. .\ugnstini, cun. Mona-
nKTo'iU *'°""''^"^''"'^"'' ^- •'^'•'"'■' ^J"is> inv.nitur sub nu-

VI. —

ti6

LlBRl lY. SENTENTIARUM

illis qui legalia illa observanda esse dicel)ant, ita ut
aliqui exemplo ejus inducerentur ad ea observanda
quasi necessaria; et ideo vere reprehensibibs erat,
et aliquam levem culpam incurrit; et Paulus vere
et non dispensative ipsum reprehendit. » — Hicc
ille.

Item, ibidem, in solutione primi, sic dicit: « Ante
Christi passionem , quando Christus ea servavit,
non erant mortua, nec mortifera, sed salutifera;
tempore vero Apostolorum , ante divulgationem
Evangelii, erantquidem mortua, quasi nuUius exsis-
tentia utilitatis, sed non mortifera. » — Haec ille.

Item, 1" 2*, q. 103, art. 4, ponit eamdem con-
clusionem , ubi sic dicit : « Omnes cKremonipc sunt
quaidam protestationes fidei, in qua consistit inte-
rior fidei cultus. Sic autem fidem interiorem potest
homo protestari factis, sicut verbis; et in utraque
protestatione, si aliquid falsum homo protestatur,
peccat mortaliter. Quamvis autem eadem sit lides
quam habemus de Christo, et quam antiqui Patres
habuerunt, tamen, quia ipsi prsecesserunt Chri-
stum , et nos sequimur, eadem fides diversis verbis
significatur a nobis, et ab ipsis : nam ab eis dice-
batur (Isai;e 7, v. 14), Ecce vlrgo concipiet et
jyariet filiam, quse sunt verba futuri temporis; nos
autem idem repnesentamus per verba pra'teriti tem-
poris, dicentes quod concepit et peperit. Et simi-
liter, ca^remoniae veteris legis signilicabant Chri-
stum nasciturum et passurum; nostra autem sacra-
menta significant ipsum ut natum et passum. Sicut
ergo peccaret mortaliter, qui nunc, suam fidem
protestando, diceret Christum nasciturum, quod
antiqui pie et veraciter dicebant ; ita etiam peccaret
mortaliter, si quis nunc ca^remonias observaret,
quas antiqui pio et fideliter obsei"vabant. Et hoc est
quod Augustinus dicit contra Faustum (lib. 19,
cap. 16) : Jam non promittitur nasciturus , pas-
surus, resurrecturus, quod illa sacramenta quo-
dammodo pcrsonahant ; sed annuntiatur quod
natus sit, passus sit, resurrexit, quod hvec sacra-
menta quse a Christiayiis aguntur , jam perso-
nant. » — Ha^c ille.

Item, ibidem , in solutione primi, sic dicit :
(( Circa hoc diversimode sensisse videntur Hierony-
mus et Augustinus. Hieronymus enim (epist. 75,
olim 11, inter op. Aug. ; et super illud Galat. 2,
Sed cum vidissem) distinxit duo tempora. Unum
tempus ante passionem Christi, in quo legalia non
erant mortua, quasi non habentia vim obligatoriam
aut expiatoriam pro suo modo; nec etiam mortifera,
quia non peccabant ea servantes. Statim autem post
passionem Christi, inceperunt esse non solum mor-
tua, quasi non habenlia virlutem et obligationem,
sed etiam mortifera, ita scilicet quod peccabant
observantes ea. Unde dicebat quod Apostoli nun-
quam legalia observaverunt post passiunon) Chrisli,
secundum veritatem , sed solum quadam pia simu-

lalione, scilicet ne scandalizarent Judseos, et eorum
conversionem impedirent. Quae quidem simulalio
sic intelligenda est, non quidem ita quod illos actus
secundum rei veritatem non facerent, sed quia non
faciebant tanquam legis cffiremonias observantes :
sicut si quis pelliculam membri virilis abscinderet
propter sanitatem, non causa legalis circumcisionis
observandse. Sed quia indecens videtur quod Apo-
stoli ea occultarent propter scandalum qua? perti-
nent ad veritatem vit;e et doctrinae, et quod simula-
tione uterentur in his qu;e pertinent ad salutem
fidelium, ideo convenientius Augustinus (epistola 40,
olim 9) distinxit tria tempora : scilicet unum qui-
dem ante passionem Christi , in quo legalia non
erant mortua, nec mortifera; aliud autem tempus
post Evangelii divulgationem , in quo legalia sunt
et mortua et mortifera; tertium autem est tempus
medium, scilicet a passione Christi usque ad divul-
gationem Evangelii : in quo legalia fuerunt quidem
mortua, quia neque vim aliquam habebant, neque
aliquis ea observare tenebatur; non tamen fuerunt
mortifera, quia illi qui conversi erant ad Christum
ut Jud;ei, poterant illa legalia licite observare, dum
tamen non sic ponerent spem in eis, ut ea reputa-
rent sibi necessaria ad salutem , quasi sine legalibus
fides Christi justificare non posset, His autem qui
convertebantur ex Gentilitale ad Christum, non
erat causa ut ea observarent. Et ideo Pauluscircum-
cidit Timotheum, qui ex matre Judiiea natuserat;
Titum autem, qui ex Gentilibus genituserat, cir-
cumcidere noluit. Ideo autem voluit Spiritus San-
ctus ul non statim piohiberetur his qui ex Jud;eis
convertebantur, observatio legalium, sicut inhibe-
batur his qui ex Gentilibus convertebantur, gentili-
tatis ritus, ut qu;cdam diHerentia inter hos ritus
ostenderetur : nam gentilitatis ritus repudiabatur
tanquam omnino illicilus, et a Deo semper prohi-
bitus; ritusautem legis cessabat, tanquam impletus
per })assionem Christi, utpote a Deo in figura Ciiristi
constitutus, vel institutus. » — Hyec ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
.sione : Esse mendacium in protestatione fidei catho-
lica^, est peccatum mortale. Sed observatio legalium,
inquantum luijusmodi, pr;esenti tempore facta, est
mendacium circa protestationem fidei. Ergo, etc.

Tertia conclusio est quod baptismus non obli-
(javit ad sui susceptiouem, nec cadebat sub
prtocepto, ante passionem Christi.

Hanc ponit sanctusThomas, 4. Sentent., dist. 2,
q. 1, art. 4, q'-' 3, ubi sic dicit : « Sacramenta nov;e
legis dupliciter instituta sunt. Primo, ad documen-
tum et exercitium quoddam; et sic potuerunt es-se
ante passionem Cliristi. Secundo, quantum ad neces-
sitiitein et obligationem ; et sic eorum institutio non
fuit ante passionem, quiu adhuc legulia non fuejunt

DISTINCTIO I. II. ET III. — QU/ESTIO III,

moiiua. Unde a tempore prsedicalionis Christi us((ue
ad passionem, sacramenta novye legis sirnul curre-
bant cum legalibus, et utraque ad salutem opera-
bantur. Sic ergo, quantum ad secundum modum
institutionis, omnia simul in passione Christi insti-
tuta sunt. Sed, quantum ad primum, oportuit ut
primo instituerentur illa quse sunt majoris neces-
sitatis. Unde, statim in principio praidicationis,
praedicavit poenitentiam, ut legitur, Matth. 4 (v.47);
et baptismum docuit, ut legitur, Joan. 3. Alia
sacramenta processu temporis instituit et docuit. »
— Ha2c ille.

Item, 3 p., q. 66, art. 2, sic dicit : « Sacramenta
ex sua institutione habent quod gratiam conferant.
Unde tunc videtur aliquod sacramentum institui,
quandoaccipit virtutem producendi suum ellectum.
Hanc autem virtutem accepit baptismus, quando
Christus est baptizatus. Unde tunc vere baptismus
institutus fuit, quantum ad ipsum sacramentum.
Sed necessitas utendi hoc sacramento indicta (a)
fuit hominibus post passionem et resurrectionem :
tum quia in passione Cliristi terminata sunt figura-
lia sacramenta, quibus succedit baptismus, et alia
sacramenta novse legis; tum etiam quia per bapti-
smum figuratur homo passioni et resurrectioni
Christi, inquantum moritur peccato, et incipit
novam vitam justitia^. Et ideo oportuit Christum
pati prius et resurgere, quam hominibus indice-
retur necessitas se configurandi morti et resurre-
ctioni ejus. » — Ha^c ille.

Item, ibidern, in solutione secundi, sic dicit :
({ Homines non debebant multiplicibus figuris
arctari (6) per Christum, qui venerat sua veritate
flguras implelas auferre. Et ideo, ante passionem
suam , baptismum institutum non posuit sub prai-
cepto, sed voluit homines ad ejus exercitium assue-
fieri, et praicipue in populo Judicorum, apud quem
omnia facta figuralia erant, ut Augustinus dicit
contra Faustum (lib. 4, cap. '2). Post passionem
vero et resurrectionem, non solum Jud;eis, sed
etiani Gentilibus, suo pra^cepto necessitatem bapti-
smi imposuit, dicens (Matth. 28, v. 19) : Eunles
docete omnes gentes. » — Haec ille.

Item, ibidem, in solutione tertii, sic dicit : « Sacra-
menta non sunt obligatoria, nisi quando sub prie-
cepto ponuntur. Quod quidem non fuit ante pas-
sionem. Quod enim ante passionem Dominus dixit
Nicodemo, Joann. 3 (v. 5), Nisi qnis venaius
fuerit ex aqua ct Spiritu Sancto , non pofesl
introirein regnuni Dei, magis videtur ad futurum
respicere quam ad praesens tempus. » — Htec ille.

Ex quibus potest formari lalis ratio pro conclu-
sione : Sacramenta novse legis non cadebant sub
pryecepto, nec erant obligatoria, durantibus lega-

(a) i)Hliila. — inilucld I*r.

(6) arctari. — c/iaraclerizari Pr.

libus sacramentis. Sed sacramenta legalia obliga-
bant usque ad pa.ssionem et resurrectionem Christi.
Ergo, etc.

Quarta conclusio est quod sacramenta novse
leyis coiiferunt (jratiam alterius rationis quam
sit (jratia donorum et virtulum.

Hanc conclusionem ponit sanctus Thomas, 3 p.,
q. 62, art. 2, ubi sic dicit : « Gratia secundum se
considerata perficit essentiam animse, inquantum
participat quamdam similitudinem divini esse (a).
Et sicut ab anima fluunt ejus potentitc, ita et a
gratia fluunt qua^dam perfectiones ad potentias
anima;, quse dicuntur dona et virtutes, quibus
potentise perficiuntur in ordine ad suos actus. Ordi-
nantur autem sacramenta ad quosdam eflectus spe-
ciales necessarios in vita christiana : sicut baptismus
ordinatur ad quamdam spiritualem regenerationem,
qua homo moritur vitiis, et fit membrum Christi;
qui quidem eflectus est aliquid speciale praiteractus
potentiarum animae. Et eadem ratio est in aliis
sacramentis. Sicut ergo virtutes et dona addunt
super gratiam communiter dictam, quamdam per-
fectionem determinate ordinatam ad proprios actus
potentiarum; ita gratia sacramenialis addit super
gratiam communiter dictam, et supra virtutes et
dona,quoddam divinum auxilium ad consequendum
sacramenti finem. Et per hunc modum gratia sacra-
mentalis addit super gratiam donorum et virtu-
tum. » — Ha^c ille.

Similia dicit, 4. Sentent., dist. 1, q. 1, art. 4,
in solutione quintae qua^stiuncute, ut fuit recitatum
prima qua^stione hujus distinctionis.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Ad speciales eflectus gratificos, distinctos a
communibusactibus potentiarum animse, requiritur
speciale principium gratificum. Sed sacramenta
novue legis ordinantur ad tales ellectus. Ergo confe-
runt speciale principium gratiflcum. Hoc autem
dicitur gratia, communi nomine.

Et in hoc primus articulus terminalur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES

§ 1. — CONTRA PRIMAM ET SECUNDAM
CONCLUSIONES

I. Argumenta Scoti. — Quantum ad secundum
arliculum, arguitur contra conclusiones. Et quidem,
contra primam et secundam conclusiones arguit
Scotus (dist. 3, q. 4). Ipse nanique primo vult pro-

(a) esse. — Om. Pr.

LIBlll IV. SENTENTIARUM

bare quod circumcisio non aliter obligavit post inor-
tem Christi quam ante, et quod Judtei non aliter
tenebantur, vel non tenebantur, usque post Ghristi
ascensionem.

Primo. Quia nullus aliter se habet ad abquam
lefiem , nisi quia est sibi aHter promulgata. Sed,
post passionem Christi, antequam Apostoli pra^di-
cassent baptismum, non fuit baptismus aliter pro-
mulgatus quam ante. Ergo, per consequens, non
habuerunt se aliter ad circumcisionefti quam ante.

Secuiido. Quia ab eodem habent priiecepta vim
obhgandi, et medendi, etcurandi. Patet per Bedam,
super illud Johan. 3 (et ponitur in Httera, dist. 1),
Nisi quifi revatus fucrif , etc. : Qui (:/.) ninic per
Evangelinm suum lerrihHHer ac salubriter cla-
mat, (( Nisi qnis renatus furrit, » etc. (terribiliicr
dicitur propter arctam obligationem , salubriter
propter efficacem medelam), ille duduni claniabat
per legem (Genes. 17, v. 14) : « Mascuius , cujus
caro prxputii circumcisn non fuerit, peribit
aniwa ejus dc populo suo. )) Sed circumcisio
habuit vim obligandi usque(|uo revocaretur. Ergo
per idem habuit vim (fj) medendi usque ad ejus
i'evocationeni. Sed per sohun Cliristi moitem nnn
est aiiter revocata quam prius : patet ex ratioiie
priGcedenti, quia non erat aliter promulgata.

Tertio. Post mortem Ciiristi, usque ad t('m|)us
promulgationis, Judioi tenebantur circumcidere par-
vulos suos; quia nullo modo constabat eis de revo-
catione circumcisionis. Non autem quis (y) con-
tulit eain par-vulo, nisi ut utile et necessarium ad
sahitem ; (juia tenebatur (o) ponere spem in ea, sicut
prius teneliatur (t) necessario habere firniam opi-
nionem de circumcisione; quod nihil est dictu, quia
Deus nuUum decipit, nec oliHgat necessario ad deci-
pienduni.

Quarto. Nunquaiu fuit homo relictus sine reme-
dio certo, de quo esset certus quod erat remedium
certum. Sed illo tenipore, post passionem, ante
publicationem EvangeHi, nullum fuit certum reme-
(hum Jud;eis datum de novo, quia nec publicalum.
Ergo remansit idem quod prius, ffique certum reme-
dium sicut prius. — Ha^c Scotus.

II. Alia argumenta Scoti. — Ulterius (ibid.)
vult probare, directe contra secundain conclusio-
nem, quod, post publicationem Evangelii, polerant
sine peccato legalia observari.

Primo. Quia, Actuum2i, legitur dc Paulo, quod
ascendit in Hierusaleni, et ibi, de consilio Jacobi
et aliorum fratrum, post quartam synodum habi-
tam Hierosolymis, purificatus secunduni legem ,
ascendit templum, et obtulit sacrificium pro se.

(«) Qui. — quasl Pr.

(o) a vcrho (ibU(i(nt(li usque ad vini, om. Pr.

(y) (juis. — Onri. Pr.

(5) tenebatur. — tenebantnrVr.

(e) tenehatur. — tencbaiUuv Pr.

I Quod autem Evangelium esset ibi solemniter publi-
catum, patet, Actuum 21. Dixit Jacobus (v. 20) ;
Vide (juot millia hominum in Judxa credide-
runt, et omnes semulatores sunt legis. Ergo, stante
tanta publicatione Evangelii ibi, et ipso Paulo et
Juda^is conversis, approbatur observatio legis, et
ipse Paulus ibi inler tot Ghrislianos opus legis
implevit. Quo autem tempore fuerit ista Pauli con-
versi (a) purificatio et obligatio secundum legem ,
convinci potest partim ex processu Actuum, partim
ex Magistro historiarum. Istudenini fuitante captio-
nem Pauli, per sex dies, sicut patet, Actuuni 21.
Ista autem captio fuit circa principium regis Nero-
nis; quia, tertio anno Neronis, venit Romani, secun-
dum Magistrum historiarum. Nero auteni incepit
regnare circa vigesimum annum post j)assionem
Ghristi. In tanto auteni tempore videtur Evange-
lium satis publicatuni, ubi tamen Paulus maxime
servavit legalia. — Htec Scotus.

§ 2. GONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Qoiitra tertiam conclusio-
nem arguit Scotus (dist. 3, (|. 4), probando (juod,
si, ante passionem Ghristi, baptismus fuit sub con-
silio, tunc circumcisio non fuit sub pnecepto.

Primo. Quia, si unum pneceptum impositum
revocat totaliter aliud, consiliuni, seu monitio de
uno, facit aliud non necessarium : quia cujus actus
pra^cejiluin est alterius iirohibilio, ejusdein actus
consilium est licentia de noii observando reliquum.
Ergo, si j)i'ieceptum de baptismo erat j)rohibilio
circumcisionis, quantum ad fructum, sequitur quod
consilium de baj)tismo erat leddens cir'cumcisionem
non necessariam.

Secuudo. Quia, si, ante passionem aliquis Judaeus,
ad pr"iedicationem Ghi"isti vel Petri, parvulum bapti-
zasset, et non circumcidisset, si jiarvulus fuisset
mortuus, fuisset salvatus; (juia recipisset gratiam
in baptismo; a prima eniin institutione baj)tisinus
conlulit gratiam. — Si dicatur quod jiarvulo suffe-
cisset liaptismus, sed j)ater jieccasset non circumci-
dendo illuni ; — Coiitra : Pater ante octavuni diem
jiotuit j)arvuluni suum baptizare; et ex quo ille
liabuit remedium contra originale, et hoc pater cre-
didit (6) (nam credidit bajitismum eflicacem ad hoc),
tunc videtur (juod iion lenebalur necessario pr-ovi-
dere jiarvulo de alio reniedio. — Hiec Scotus, in
forma.

^ 3.

GONTRA QUARTAM CONCLUSIONEM

Argumenta quorumdam. — Contra quartam
conclusionem arguitur a nonnullis, quorum dicta
recilat Petrus de Paludc (dist. 2, (|. 3), sic

{y) conversi. — convcrsio Pr.
(o) credidit. — crcdidisset Pr.

DISTINCTIO I. II. ET iH. — QU.t^STIO IM.

Priino. Sicut se habet sanitas per artein restituta
ad sanitatern per naturam, sie gratia sacramentalis
ad virtutes; quia sacramenla s\int (juocdam medi-
cinie. Sed illa est eadem, 7. Metaphi/sicoe (t. c. '23).
Ergo, etc.

Secundo. Per idem tollitur rnalum, inquantum
privat bonum oppo.situm, et inejuantum hedit sub-
jectum, diminuendo babililatem ad illud; unde et
visus miraculose restitutus, qui tollit ctecitatem et
indispositionem, est unus et idem cum visu natu-
rali. Sed peccalum unum et idem est quod privat
gratiam et corrumpit potentias animie per macu-
lam. Ergo eodem tolleretur formaliter, (juantum ad
utrumque.

Terlio. Quia eodem tollitur defectus potentiae, et
perficitur potentia. Gum enim defectus potentia?
dicat puram privationem perfectionis, quu^est impev-
fectio, positione habitus destruetur imperfectio (a),
primo quidem ex parte materiic, secundo perficietur
potentia; sicut eodem lumine expellitur tenebra, et
illuminatur aer.

Quarto. Quia, licet uni secundum diversa oppo-
nantur plura, ut ajquali majus et minus, 10. Mcta-
phijsica' (t. c. 17); tainen, sicut unum est pecca-
tum quod habet inordinalionem actus et imperficit
polentias animie, ita una est virtus qu;e habentem
perficit et opus qjus bonum reddit.

Quinto. Quia per idem recedit aliquid al) uno
termino, ettendit ad oppositum : ut, per levitatem,
a centro sursum.

Nec valet solutio, qua dicitur quod ut opponitur
virtuti, et ut vulnerat. — Quia, si oppositio ad vir-
tutem esset formaliter per aliud quam per vulnus,
bene requireretur aliud et aliud remedium (sicut in
vulnerato, (jui, cum hoc, habet febrem, duplex
requiritur sanitas); sed quando utrumque est per
idem, utrumque tollitur per idem. Verbi gratia :
aer est tenehrosus per absentiam himinosi, et per
interpositionem opaci ; unde requiritur lux forma-
liter expellens tenebram, et removens opacum inter-
positum, quod causat inhahilitateni ad lucem; S(^d ,
si .sola absentia lucis causat tenebrain, sola resti-
tutio ejus tollet umbram, quanlum ad omnem ejus
elfectum. Et sic est in proposito : quia peccatum
non corrumpit potentiam animte per habitum ali-
quem vel privationem dilTerentes ab habitu et pri-
vatione oppositis virtuti. Et ideo sola virlus resti-
tuta sufficit quoad utrumque, etc.

Nec valet quod dicitur, quod gratia sacramentalis
non erat necessaria in statu innocentiae, sed aralia
virtutum tunc erat necessaria; et sic videtur quod
non sint idem. — Quia, licet gratia sacramentorum
et virtutum sit una, tamen fuit necessaria ha^c, et
non illa, in statu innocentiiB, inquantum hujus-

(a) a verbls gMa; est usque ad imperfecllo, om. Pr.

iiKjdi; sed tamen id quod est(a) utraque, fuit neces
sarium : sicut sanitas per medicinain re.stituta, iion
est necessaria ei qiii nunquam fuit infirmus; est
tarnen necessaria infirmo; et tamen non dilfeit a
naturali, nisi penes cau.sam extrinsecam et acciden-
talem. — Vel dicendum quod gratia sacramentalis
non fuit neces.saria in statu innocentiic, inquantum
confertiir per sacramenta, necinquantum ordinatur
ad sanandum; sed inquantum ordinatur ad bene
operandiim, fuit nece.ssaria.

Nec oh.stat secundo, illud quod dicitur, quod sci-
licet non contritusrecipit gratiam .sacramentalem , si
non fictus accedat; non contritus autem non habet
virtuteni pd-iiitentia:;, nec per consequens alias vir-
tutes; et sic videtur quod non sunt idem. — Quia,
licet nullus adultus recipiat gratiam nisi non lictus,
tamen non lictus potest cai'ere gratia et virtutibus,
iit si sit altritus et non contritus; nec tunc erit sine
peccato et gratia, immo erit in peccato mortali.
Sed, virtute sacramenti, attritio mutabitur (&j in
contritionem, et suscipiet gratiam virtutum et sacra-
menti. Sic enim dicit F. Thomas, super 4. Scn-
tent., disi. (5 (q. l),art.3, q''' l,in ultimo argumento,
(|uo(l suflicit attritio pni^cedens, ad excludendum
fictionem. Si autem sit contritus, tunc suscipiet
gratiam sacramentalem, non per infusionem nova^
gratiaj, sed per augmentum prajexsistentis, sicut in
illo qui bis vere poenituit de eodein peccato : nam
in secunda susceptione .sacramenti constat quod
nuUa gratia nova sibi infunditur, sed sola pra^exsi-
stens augetur; quia noviter infusa, esset ejusdem
lationis cum prima.

Nec valet quod tertio dicitur, quod virtutes sunt
connexie, sed gratiic sacramentales non ; ergo non
sunt idem. — Quia non est simile : virtutes enim
habent connexionem, quia fluunt ab una gratia,
qu;X! sine eis esse non potest; sed sacramenta non
fluunt a gratia, (juie sine eis es.se potest.

Nec valet quod quarto consuevit argui : quia
diversorum efFectuum sunt divers;» causse; sed
effectus sacramentales, sunt diversi; ergo a diversis
gratiis ; et sic non e.st una. — Et dicendum quod
diversa sacramenta liabent diversos effectus, qui
sunt characteres, vel ornatus; non autein gratiie. —
Vel dicendum quod ad diversitatem causarum for-
malium sequitur diversitas eflectus, non autein ad
diversitatem efficientium , maxime instrumenta-
lium : sicut enim una est sanitas, quic diversis
infirmitatibus potesttolli, et sic diversis medicinis
reparari ; ita una est gratia, quiB diversis peccatis
tollitur, et diversis sacramentis reparatur. — Hisc
ille Petrus, recitans dicta conlrariLC opinionis.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

(a est. — in Pr.

(6) mutaliituy. — mulalxitur Pr.

LlBRl IV. SENTENTIARUM

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES OBJECTORUM

§ 1. — Ad argumenta contra primam
et secundam conclusiones

I. Ad argumenta Scoti. — Ouantum ad ter-
tium articulum, respondendum est objectionibus
supradictis. Et quidem

Ad primum eorum quse primo loco Scotus ariiuit
contra duas primas conclusiones, dicitur primo,
quod circumcisio, quantum est ex parte sui, non
obligavit Judieos post passionem Christi, sicut obli-
gabat ante passionem. Cujus ratio est : quia circum-
cisio, sicut CBetera legalia, in passione Christi revo-
cata fuit, et terminum accepit. De hoc sanctus Tho-
mas, 4. Srntenf., dist. 1, q. 2, art. 5, q''» 2, ubi
arguit sic, tertio loco : « Prseceptum non potest
revocari nisi per aiqualem, vel superiorem. Sed
Deus nunquam legitur revocasse prseceptum de
sacramentis legalibus in nova lege. Ergo adhuc
durant. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod Dominus ipso facto revo-
cavit, adimplens quse in figuram proeceperat obscr-
vanda; et ideo in sui passione dixit : Consumma-
ium est, Joan. 19 (v. 30). » — Hsec ille. — Item,
1» 2"", q. 103, art. 3, in solutione secundi, sic
dicit : « Mysterium redemptionis humanre coniple-
tum fuit in passione Christi. Unde tunc Dominus
dixit : Consumviafum est, ut habetur, Joan. 19
(v. 30). Et ideo tunc totaliter debuerunt cessare
legaba, quasi jam veritate eorum consummata. In
cujus signum, in passione Christi, vehim templi
legitur esse scissum, Matth. 27 (v. 51). Et ideo,
ante Christi passionem, Christo prsedicante et niira-
cula faciente, currebant simul lex et Evangehum;
quia jam mysterium Christi erat inchoatum , sed
nondum consummatum. Et, propter hoc, mandavit
Dominus, ante passionem suam , leproso, ut legales
cseremonias observaret. » — Hoec ille. — Item, ibi-
dem, in principali responsione articuli , sic dicit :
« Omnia prsecepta cseremonialia veteris legis ad cul-
tum Dei sunt ordinata. Exterior autem cultus debet
proportionari interiori cultui, qui consistit in fide,
spe et charitate. Unde, secundum diversitatem inte-
rioris cultus, debuit diversificari cultus exterior.
Potest autem distingui triplex status interioris cul-
tus. Primus quidem, secimdum quem habeturfides
et spes de bonis coelestibus, et de his per qua2 in
coelestia introducimur; de utrisque quidem sicut de
quibusdam futuris ; et talis fuit status fidei et spei
in veteri lege. Alius autem est stalus interioris
cultus, in quo habetur fides et spes de coelestibus
bonis sicut de quibusdam futuris, sed de his per
quse introducimur in coelestia, sicut de pncsentibus
vel prseteritis; et iste est status novse legis, Tertius

autem status est, in quo utraque habentur ut pra^-
sentia, et niliil creditur ut absens, nec speratur ut
futurum; et iste est status beatorum. In illo autem
statu beatorum, nihil erit figuralead divinum cul-
tum pertinens, sed solum gratiarum actio et vox
laudis. Et ideo dicitur, Apocal. 21 (v. 22), de civi-
tate beatorum : Templum non vidl in ea, Dominus
Deus omnipotens femplum illius est. Pari ratione,
ca?remonia^ primi status, per quas figurabatur et
secundus et tertius, veniente secundo statu, cessare
debuerunt, et aliae ca^remoniiTe induci, qute conveni-
rent illi statu cultus divini , pro (a) tempore illo in
quo bona coelestia sunt futura, beneficia autem Dei,
per quse ad coelestia introducimur, sunt proesentia. »
Haic ille. — Ad hoc sunt expresse multa dicta san-
ctorum Augustini etHieronymi, et communisopinio
sanctorum doctoruni, quod legalia omnem vim obli-
gandi et omnem utilitatem perdiderunt in passione
Christi. Ex quibus patet quod circumcisio non ita
obligavit post passionem Christi sicut ante, etiam
loquendo pro tempore medio inter passionem Christi
et ejus ascensionem , vel publicationem Evangelii et
baptismi.

Dicitur secundo, quod nec Judroi, pro iilo tem-
pore, eodem modo obligabantur ad observationem
circumcisionis, sicut ante passionem Christi : quia,
tempore illo, non obligabantur ad circumcisionem
ex aliqua vi circumcisionis, nec ex divino prnecepto
quod erat renovatum in passione Christi; sed obli-
gabantur ex quadam erronea conscientia, qua crede-
bant circumcisionem adhuc obligatoriam et salutife-
ram esse, et ex ignorantia, qua nesciebant solum
baptismum esse salutiferum, immo oppositum cre-
del)ant. Et forte in talem erroneam conscientiam et
ignorantiam multi merito peccatorum prreceden-
tium inciderant. Conscientia autem erronea obligat
ad non faciendum contra illam, sicut ostendit san-
ctus Thomas, !■'' 2"", q. 19, art. 5, ubi sic dicit :
(( Cum conscientia sit quoddam dictamen rationis
(est enifn qua^dam applicatio scientiaj ad actum),
idem est quLcrere, Ufrum voluntas discordans a
ratione errante sit mala, quod est quserere, Utrum
conscientiarrr((nsohligct. G\rca.quodixVu[uidis\.\nxe-
runt tria genera actuum : quidam enim sunt boni
ex genere; quidam sunt indiflerentes; quidam sunt
mali ex genere. Dicunt ergo quod, si ratio vel con-
scientia dictat aliquid esse faciendum, quod sit
bonum ex genere, non est ibi error. Similiter, si
dictat aliquid non esse faciendum, quod est malum
ex suo genere : eadem enim ratione prsecipiuntur
bona, qua prohibentur mala. Sed, si ratio vel con-
scientia dictat alicui quod illa qua? sunt secundum
se mala, homo teneatur facere ex pnccepto, vel illa
qure sunt secundum se bona, sint prohibita, erit
ratio vel conscientia errans. Et similiter, si con-

(a) quo. — Ad. Pr.

DISTINCTIO I. II. ET III. — QUJISTIO III.

scientia vel ralio dictat alicui quod illud quod est
secuudum se indifFerens, ut levare festticam de
terra, sit proliibitum vel pnieceptiim, erit ratio vel
conscientia errans. Dicunt erj>o quod ratio vel con-
scientia errans circa indifferentia, sive praecipiendo,
sive prohibendo, obligat : ita quod volunlas discor-
dans a tali ratione vel conscientia errante, est mala
et peccatum. Sed ratio vel c.onscientia errans, pi;e-
cipiendo ea qu;e sunt per se mala, vel prohibendo
ea quie sunt per se bona et necessaria ad salutem ,
non oblijiat; unde, in tali])Ms, vohmtas discordans
a ratione vel conscientia errarite, non est mala. —
Sed hoc irrationabiliter dicitur. In indifTerentibus
enim, voluntas discordans a ratione vel conscientia
erranle, est mala aliquo modo, propter objectum,
a quo bonitas vel malitia voluntalis dependet ; non
autem propter objectum secundum sui naturam ,
sed secundum quod per accidens a ratione compre-
henditur ut malum ad (aciendum vel vitandum. Et
quia oljjectum voluntalis est id quod proponitiir a
ratione, ex quo aliquid proponitur a ratione ut
malum, voluntas, dum in illud fertiir, accipit ratio-
nem mali. Hoc autem continyit non solum in indif-
ferentibus, sed etiam in per se bonis vel malis. Non
enim solum iilud quod est indifTerens, potest acci-
pere rationem boni vel mali per accidens; sed etiam
id quod est bonum, potest accipere rationem mali,
vel id quod est niahim, rationem l)Oiii, [iropter
apprehensionem r'ationis. Puta, abslinere a foiriica-
tione bonum quoddam est; tamen in hoc bonum
non ferliir voluntas, nisi secundum quod a r.ilioue
proporiitur. Si igitur proponilur iit maliim a ratione
eri'aiite, feilur in lioc sub ratione mali. Unde
voluntas erit mala, quia vult malum, non quidem
illud quod est per se malum, sed per accidens,
pi'opter apprehensionem ralionis. Et similiter, cre-
dei'e iii Christum est per se bonum, et necessarium
ad salutem; .sed volunlas non fertur in hoc, nisi
secundum quod a ratione proponitur. Unde, si a
ratione proponitur ut malum, voluntas ferlur in
hoc ut in mahim, non quia sit malum secundum
se, sed quia est malum per accidens ex apprelien-
sione i"ationis. Et ideo Philosophus dicit, 7. Etliico-
rnm (cap. 9), quod, per se loqnendo, inconlinens
est qui non sequiiur rectam ralionem; per acci-
dens autem, qui non sequitur etiam falsam. Unde
simpliciter dicendum est, quod omnis voluntas
discordans a ratione, sive recta, sive eiTante, sem-
per est mala. » — Hibc ille. — Et similia ponit in
miiltis aliis locis. Ex quibus apparet quod Jiuhei
habentes conscientiam erroneam, dictantem legalia
post passionem Christi esse obligatoria et .salutifera,
oblii;abantur ad non faciendum contra talem con-
scieiitiam. — Utrum autem, sequendo talem con-
scientiam, essent a peccato excusati, est idein quic-
rere quod Utrum conscientia erronea excuset. De
quo dicit sanctus Thomas, ibidem, art. 6 : « Sicut

quro.stio qua quseiMtur, Utrum comcientia erronea
1if/et, est eadem cum quicstione pr"ncedente, sci-
licet, Utrum voluntas discordans a ralione errante
sit mala; ita quiestio qua quairitur, Utrum volun-
ias concordans rationi erranti sit mala, est
eadem cum illa qiia qiiicritur, Utrum conscienlia
erronea excuset. Hiec auteni qutestio dependet ab
eo quod supra de ignor-antia dictum est. Dictum est
enim supra (1* 2*^, q. G, ait. 8) quod if^norantia
quaiidoque causat involuntarium , quandoqueautem
non. Et quia bonum et malum morale consistit in
actii inquantum est voluntaiius, manifestum est
quod illa ignorantia quic causat involuntarium,
tollit rationem boni et mali mor'aIis; non autem illa
qiiiie involiintarium non causat. If^norantia autem
quie est aliquo inodo volita, sive direcle, sive indi-
recte, non causat involuntarium. Et dico ignoran-
tiam directe voluntariam, in quam fertur actus
volunlalis; indirecte autem , propter negligentiam ,
ex eo quod aliquis non vult illud .scir'e quod scire
tenetiir. Si iuitur conscientia errat errore voIuntai'io,
vel directe, vel propter negligentiam , quia est error
circa id quod quis scire tenetur, tunc talis error
rationis vel coiiscientiije non excii.sat quin voluntas
concordans rationi vel conscientitc sic erranti sit
mala. Si autem sit error qui causet involuntarium ,
proveniens ex ignorantia alicujus circumstantiic,
alisqiie omni negliiientia, tunc talis error rationis
vel conscientii;c excusat, ut voluntas rationi erranti
concordans non sitmala. Puta, si ralio errans dictat
quod homo teneatur ad uxorem alterius accedere,
voluntas concordans huic lationi erranti est mala,
eo quod error iste provenit ex ignoraiitia legis Dei,
quam scire tenetur. Si autem ratio errat in hoc
qiiod credit aliquam mulier'em siibmissam , esse
suain uxoiem, et, ea petente debitum, velit eain
co^unoscere, excu.satur volunlas ejiis, ut non sit
mala; quia error iste ex ignorantia circumstanti;e
provenit, qua; e.xcu.sat, et cau.sat involuntarium. »
— Hicc ille. — Ex qiiibus potest deduci quod illi
Judici qui ignorabant involuntarie tempiis cessa-
tioniscircuincisionis,ettempusobIigalioiiisbaptismi,
ponentes spem in circumcisione, eteam observantes
ut necessai'iam ad salutem, excusabantur a peccato;
noii autem qui voliintarie ignorabanl, et pertina-
cifer errabarit, vel Cliristi doctriiiam aut Apostolo-
rum repulerant, aut contempserant, aut neglexe-
rant.

Dicitur tertio, quod istud primum ai'girmentum
Scoti, licet non probel quod cir'cumcisio aHiualiter
obIigar'et JudiEos, tempore medio inter passionem et
publicationem Evangelii vel saci^amentorum novre
legis, sicut ante; tamen salis bene pr'obat quod ,
illo tempor-e, baptismirs non obligabat eos : qiiia
nondum pncceptum de baptismi susceplione ei"at
pr'omuIgatum ; et ideo non obligabat eos, apud quos
nondum ei'at promulgatum actu vel pr'oxima polen-

LIBRI IV. SENTENTIARUM

tia. Unde sanctus Thomas, !■' 2'^', q. 90, art. 4, sic
dicit : « Lex imponitur aliis per modum reguloe et
mensurse. Regula autem et mensura imponitur per
hoc quod applicatur his qui regulantur et mensu-
rantur. Unde ad hoc quod lex virtutem obhgandi
ol)tineat, quod est proprium legis, oporlet quod
appHcetur hominibus qui secundum eam regulari
debent. Talis applicatio fit per hoc quod in noti-
tiam eorurn deducitur ex ipsa promuigatione. Unde
promulgatio necessaria est ad hoc quod lex suam
habeat virtutem. » — Htec ille. — Item, ibidem,
in solutione secundi, sic dicit : « Illi coram quibus
lex non promulgatur, obligantur ad legem servan-
dam , inquantum in eorum notitiam devenit per
alios, vel devenire potest, promulgatione facta. » —
Hajc ille, — Ex quibus patet quod dictum est, sci-
licet quod baptismus non obligabat (a) Judieos ante-
quam praecepturn de illius susceptione esset eis
promulgatum actu vel potentia proxima,

Quod si dicatur contra praedicta, quod, sicut prse-
ceptum de baptismi susceptione non habuit vim
obligandi ante suam promulgationem, sic prasce-
ptum de circumcisionis observantia non perdidit
vim suam ante revocationis promulgationem, et ita
non statim in passione Chiusti perdidit vim obli-
gandi, sed solum tunc primo quando revocatio lega-
lium et institutio baptismi publicata fuit; — dicitur
ad hoc, quod non est simile : quia plura requirun-
tur ad construendum quam ad destruendum, et ad
hoc quod sententia aliqua vel pneceptum superioris
liget, quam ad hoc quod non liget; quia ad secun-
Jum sufficit sola revocatio, ad primum autem non
sufficit sola institutio, sed requiritur promulgatio.
Verum, licet sola i-evocatio pra^cepti tollat ei vim
obligandi , tamen subditus cui datum est istud prae-
ceptum, ligatur ad illud observandum, donec sibi
innotescat revocatio, non quidem virtute praecepti ,
sed propter dictamen conscientiae , ut supra dictum
est. Patet igitur, ex pra^dictis, quid sit dicendum
ad primum Scoti.

Ad secuudum ejusdem, negatur minor, Dicitur
enim quod, per solam mortem Christi, circunicisio
fuit revocata, et penitus mortifera : quia ex tunc
non habuit vim obligandi, nec medendi, Nec valet
quod dicitur de promulgatione : quia illa non est
necessaria ad revocationem legis, sicut est necessaria
ad ejus efficaciam, ut supra dictum est. Licet possit
dici quod Christus verbo et facto promulgavit revo-
cationem legis in sua passione, dicens (Joann, 19,
V. 30) : Consummatum est.

Ad tertium dicitur quod, tempore medio inter
passionem Christi et promulgationem revocationis
et cessationis legalium, Judsei non tenebantur ex
divino proecepto ad circumcidendum parvulos suos,
nec ad ponendum spem in circumcisione, quasi in

(a) obligabat. — obUijat Pr.

remedio salutifero; sed tenebantur et obligabantur
aliunde, ut saepe dictum fuit (in solutione primi).

Ad quartum diciturquod, tempore illo interme-
dio, Juda?i habebant certum remedium contra ori-
ginale parvulorum, scilicet fidem parentum, sine
qua circumcisio non valebat, et a qua sola erat tota
utilitas circumcisionis. Unde, illo tempore medio,
circumcisio exterior, cum fide interiori, erat reme-
dium contra originale parvulorum, sicut ante pas-
sionem Christi : non quidem ita quod, tempore
medio, circumcisio aliquam virtutem eflfectivam
haberet (quia nec talem unquam habuit ante pas-
sionem Christi), nec obligatoriam ex divino prai-
cepto, sicut habuit ante passionem ; sed propter
fidem interiorem, cujus circumcisio protestatio erat,
licet falsa pro tunc; et similiter ex obedientia et
opere operante circumcidentis puerum, qui in hoc
arbitrabatur obedire se divino praecepto, licet false.
Et pro hac solutione facit illud quod dicit .sanctus
Thomas, 3 p., q. 70, art. 4, in solutione secundi,
ubi sic dicit : « Sicut ante institutionem circumci-
sionis fides Christi futuri justificabat tam pueros
quam adultos, ita etiam circumcisione data. Sed
antea non requirebatur aliquod signum protestati-
vum hujusmodi fidei, quia nondum homines fideles
seorsum ab infidelibus separati poterant adunari ad
cultum unius Dei. Tamen probabileest quod paren-
tes pro parvulis natis, et maxime in periculo exsi-
stentibus, aliquas preces Deo funderent, vel bene-
dictionem aliquam eis adhiberent, quod erat quod-
dam signaculum fidei, sicut adulti pro seipsis preces
et sacrificia olTerebant. » Hsec ille. — Ex quo appa-
ret quod principale justificativum et remedium
contra originale ex parte hominis erat, tam ante
institutionem circumcisionis quam tempore circum-
cisionis, non ipsa exterior circumcisio , sed iides
Christi futuri. Et ideo nil mirum, si , tempore illo
intermedio, fides illa profuit parvulis, cum illa
exteriori falsased obedienti protestatione fidei, modo
prajexposito.

Nec est mirandum, si obedientia habens aliquam
falsam opinionem adjunctam, possitalicui prodesse,
non quidem ratione falsitatis, sed ratione obedientiie
et amore veritatis. Quia, sicut dicit beatus Thomas,
2" 2"^, q. 1, art. 3 (ad 1""') : « Quia verum est bonum
intellectus, non est autem bonum appetitiva' vir-
tutis, ideo omnes virtutes quai perficiunt inlelle-
ctum , excludunt totaliter falsum ; quia de •ratione
virtutis est quod se habeat solum ad bonum. Vir-
tutes autem perficientes partem appetitivam, non
excludunt totaliter falsum : potest enim aliquis
secundum justitiam aut temperantiam agere, ali-
quam falsam opinionem habens de eo circa quod
agit. » — Hiec ille. — Item, 3. Sentent.,Ahi. 24,
q. 1 , art. 1, q'" 3, arguit sic, quarto loco : « Latria
per fidem dirigitur. Sed in actu latriac aliquis potest
errare; sicut qui credit esse hostiam consecratam,

DISTINCTIO (. II. ET lil.

QU^STIO III.

(juu' non est consecrata, et eam adorat. Ergo et
fidei potest subesse falsum. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum est quod fides non
est de hac hostia rite consecrala ; sed quod h;ec
hostia sit rile consecrala, hoc est liumanui a^stima-
tionis; et ex hac parte potest accidere error in
latria. )) — Hsec ille. — Sic in proposito, dico
(juod, tempore intcrmedio inter passionem et pro-
mulgationem baptismi ac renovationis lejiaUum,
Judaei quibus nondum erat facta promulgatio prtc-
diclorum, habebant sulTiciens remedium contra
peccatum orif^inale parvulorum, videlicet fidem
interiorem et obedientiam parentum ; bcet ipsi adhi-
berent circumcisionem falsam protestationem fidei,
ad quam non tenebantur ex pnecepto divino, sed
ex dictamine conscientiie errantis, ut supradictum
est.

Quod si dicatur quod fides eorum interior falsa
erat, cum crederent Ghristum futurum, qui lunc
erat praiteritus; et ita illa falsa fides nuUo modo
poterat parvulum juslificare, nec ei prodesse; —
respondeLur quod illa rostimatio falsa non procede-
bat ex habitu fidei theologicse, nec justificabat pue-
rum. Sed illa Kstimatio qua credebat Christum ali-
quando nasci , vel ante, vel tunc, vel post, illa pro-
cedebat ex habitu fidei; et erat vera, et justilicabat
parvulum. De hoc sanctus Thomas, 2' 2'", q. 'J ,
art. 3, arguit sic, tertio loco : «. Fides antiquorum
fuit quod Christus esset nasciturus; et ha^c fides
duravit in multis usque ad prsedicationem Evan-
geHi. Sed, Christo jam nato, antequam praedicare
inciperet, falsum erat Christum nasciturum. Ergo
fidei potest subes.se falsum. )) Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod hoc
ad fidem credentis })ertinebat, post Christi nativila-
tem, quod crederet eum quandoque nasci. Sed illa
delerminatio temporis, in qua decipiebatur, non
erat ex fide, sed cx conjectura humana. Possibile
est enini honiinem fidelem, ex conjectura humana,
falsuni aliquid aestimare. Sed quod ex fide falsum
Kstimet, hoc est impossibile. )) — Hiicc ille.

II. Ad alia argumenta Scoti. — Ad primum

eorum quaa secundo loco objicit Scotus contra pri-
mas duas conclusiones, et directe contra secundam,
dicitur quod publicatio Evangelii duplex fuit. Prinia
quidem imperfecla, qua scilicet per Apostolos, aut
alios, priEdicatum fuit mysterium incarnationis, el
passionis, resurrectionis, ascensionis, et alii articuli
fidei ad Christi divinitateni et humanitatem perti-
nentes, et necessilas observandi sacramenta novi»
legis, et Christi prcccepta, et hujusmodi. Alia vero
publicatio Evangelii dicitur perfecta, qua scilicet
non solum pnedicata sunt supradicta, verum etiam
sufficientia et virtus nov;e legis sine observatione
legalium, et inutilitas vetcrum legalium, et eorum
nocumentum. Et quod ista distinctio sit recte facta.

palet ex GIo.ssa super Actuiim 21 , et Magistrum in
historiis, ubi distinguunlur quatuor synodi Hieroso-
lymis celebratK. Ex quo potest concludi quod non
omnia perlinontia ad Evangelium fuerint simul
promulgata, scd per vices. Dicit enim Magister :
(( Sic distingue (juatuor synodos in primitiva Eccle-
sia Hierosolymis Ciidebratas : primam, de substitu-
tioiie Matthiae; secundam, de eleclione septem dia-
conoium; terliam, de legalibus, quando statutum
est conversis ad fidem ex gentibus non esse impo-
nendum onus legalium, quando ascenderunt Paulus
et Barnabas de Antiochia in Hieru.salem; quartam,
de qua hic agitur, quando constitutum est non pro-
Iiibere Judieos al) observanliis legalibus, dummodo
non ponerent .spem in eis. )) — Ha^c Magister. — Et
similia ponit gios.sa Rabani, Acfiium 21. Ex quo
patet quod , tempore quarta- synodi, nondum virtus
Evangelii erat perfecte publicata. Oportet ergo quod
fieret po.st, quando determinatum fuit legalia esse
non solum mortua, sed mortifera; quo(l quando
factum sit, non legi. Dicitur ergo quod, post primam
publicationem Evangelii, legalia sine peccato potue-
runt ob.servari a JudiXiis non ponentibus spern in
eis (et hoc modo Paulus legalia observavit, ut pro-
bat Scolus); non autem post secundam complelam
et perfectam publicationem; nec tunc Paulus ob.scr-
vavit ea; nec hoc arguit Scotus.

§ 2. — Ad argument.v contra tertiam
conclusionem

Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra tertiam conclusionem, dicitur quod major
nullam habet apparentiam , nisi in illis pra:)ceptis
quic sunt de oj)positis actibus, vel de aliqui])us
incompossibilibus : utputa de virginitatis observa-
tione et matrinionio, vel de statu religiosi etlaici,
et similihus. Tunc enim consilium de uno, facit
aliud non nece.^sarium , et toUit ejus obligationem.
Ubi autem pra^cepta dantur de actibus nec oppo-
sitis nec incompossibilibus, sed solum se habenti-
bus ut perfectum et imperfectum, vel ut bonum et
melius, tunc consilium de uno talium acluum non
revocat pra^ceptum de alio, nec tollit ejus obligatio-
nem : sicut patet, quia consilium de charitate per-
fecta non tollit obligationem pi-iecepti de habenda
qualicunuiue dileclione Dei et proximi. Sic autem
est in proposito : quia baptismus et circumcisio non
se habebant, tempore illo, sicut actus incompossi-
biles autoppositi, sed sicut perfectum et imperfe-
ctimi; ut ostendit sanctus Thomas, 3 p., in multis
locis (a), et 4. Sentent., dist. 1, q. 2, art. 5, in
solutione primtO qusestiuncula:. — Item, potest dici
quod major est vera, quando consilium scquitur
priEceptum revocativum alterius, non autem si pnie-

(a) Cfr. praesertim q. 62, ait. 6.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

cedat illud. Sic autem fiiit in proposito : quia, ante
passionem Christi, non fuitdatum prajceptum revo-
cativum circumcisionis. Ideo non valet.

Ad secundum dicitur quod responsio ibidem reci-
tata, est sufficiens. Et ad improbationem ejus, dici-
tur quod pater qui baptizasset filium ante octavum
diem, licet providisset filio de remedio efficaci,
tamen non providisset sibiipsi de observatione lei>is
et prtocepti ; et ideo tanquam transgressor legis pec-^
casset mortaliter, nisi circumcidisset (a) puerum
octavo die, si puer adhuc vivisset (S). De hoc san-
ctusThomas, 4. Sentent., dist. i, q. 2, art. 3, in
solutione primse qusestiunculse, sic dicit: « Circum-
cisio et erat prfficeptum , et erat sacramentum.
Octavus ergo dies erat de necessilatecircumcisionis,
quantum ad obhgationem pra^cepti, ita quod reus
transgressionis erat qui illud tempus non observa-
bat. Sed non erat de necessitate ejus, quantum ad
efficaciam sacramenti; quia, aho etiam tempore
circumcisio facta suum effeclum sacramentalem
habebat, etc. » — Hsec ille. — Et quod istud argu-
mentum non valeat, ostendit sanctus Thomas, in
simih modo arguendi, 3p., q. 68, art. 1, ubi arguit
sic, tertio loco : « Baptismus datur ad hoc quod ah-
quis per gratiam a peccato mundetur. Sed hoc con-
sequuntur ilh qui sunt sanctificati in utero sine
baptismo. Ergo non tenentur ad suscipiendum
baptismum. » Ecce argumentum. Sequitur respon-
sio : ({ Ilh, inquit, qui sunt sanctificati in utero,
consequuntur quidem gratiam emundantem a pec-
cato originah; non tamen ex hoc ipso consequuntur.
-characterem quo Christo configurentiir; et, propter
hoc, si ahqui nunc sanctificantur in utero, necesse
est eos baptizari, ut per susceptionem characteris
ahis membris Christi conformentur. » — Hccc ille.
■ — Simihter dico in proposito : Quamvis parvu-
lus baptizatus, esset mundatus a culpa originaH per
gratiam, non tamen sine circumcisione erat confor-
matus AbrahK et residuo populo Dei, nec protesta-
batur passionem Christi futuram signo ad hoc insti-
tuto; ideo pater ejus tenel)atur illum cin^umcidere,
quantumcumque esset sanctificatus (y). De hoc san-
ctus Thomas, 3p., q. 68, art. 1, in solutione primi,
sic dicit : « Nunquam homines potuerunt salvari,
etiam ante Christi adventum, nisi lierent membra
Christi : quia, ut dicitur, Acfuum 4 (v. 12), Non
est aliud nomen datum hominibus , in quo opor-
teat nos salvos fieri. Sed, aute adventum Chrisli,
homines incorporabantur Christo per fidem futuri
adventus; cujus fidei signaculum erat circumcisio,
ut Apostolus dicit, Roman. 4 (v. 11). Ante vero
quam circumcisio institueretur, sola fide (o), ut

(a) circumcidlsset. — circumciderel Pr.
(6) vivisset. — viveret Pr.
(y) sanrtificatus. — haptizatus Pr.
(6) /ide. — fides Pr.

Gregorius dicit (4. Moralium, cap. 3), cum sacrifi-
ciorum oblatione, cum quibus suam fidem antiqui
patres protestabantur, homines Christo incorpora-
bantur. Po.st adventum Christi eliam, homines per
fidem Christo incorporantur, secundum illud Ephe-
sior. 3 (v. 17) : Habitare Chrislum per fidem in
cordibus vestris. Sed alio signo manifestatur fides
rei jam prsesentis, quam demonstrabatur quando
erat futura; sicut aliis verbis significatur pra^sens,
pr.Teteritum et futurum. Et ideo, licet sacramentum
baptismi non semper fuerit necessarium ad salu-
tem, fides tamen, cujus baptismus est sacramen-
tum, semper necessaria fuit. » — Hsec ille. — Ex
quibus patet quod , ante passionem Christi, Jud?ei
tenebantur protestari passionem Christi futuram,
significatione circumcisionis; nec sufficiebat aliud
signum, puta baptismus.

§ 3. — Ad argumenta contra quartam
conclusionem

Ad argumenta quorumdam. — Ad argu-
menta contra quarlam conclusionem , respondet
Petrus de Palude, in tertia qusestione secundse
distinctionis, ubi sic dicit : « Singularis (a) opinio
Thomiie est in contrarium. Et sic posset concordari,
quod ipse, in quarto , dicit sacramenta non attin-
gere ad gratiam , sed ad ornatum , quod verum est
de gratia gratum faciente; et, in ultima parte, dicit
quod atlingit ad gratiam, quod verum est, sacra-
mentalem, quicdilfert a prima. Sed Thomas videtur
velle quod ista gratia sacramentalis non solum dif-
ferat a gratia gratum faciente, et virtutibus acqui-
sitis et infusis, et donis, sed etiam ab ipso ornatu
vel charactere : quia di(-it quod gratiie sacramen-
tales fluunt a gralia sicut et virtutes, et sic suppo-
nunt gratiam gratum facientem ; quod non facit
character, nec ornatus, Et pro ista opinione est :
quia unumquodquesacramentum est introductum(6)
in speciale remedium contra specialem defectum,
sive sit culpa, sive pcena ex culpa derelicla, sive
qubdcumque aliud; unde, cum effectus particularis
reducatur in causam particularem, non universa-
lem immediatam, cum commune sit sacramentis
novse legis gratiam et virtutes conferre, speciale
vero sit unicuique, supposita gratia, remedium prse-
bere contra specialem defectum , videtur quod
unumquodque sacramentum habet aliquem specia-
lem efiectum contra suum proprium defectum. Et
hoc patet in singulis : sicut poenitentia contra omne
peccatum actuale; baptismus contra peccatum ori-
ginale; matrimonium contra concupiscentiam ; con-
firmatio contra timiditatem et verecundiam. In
confirmatione igitur audacia major (y) formaliter est

(a) Singularis. — Singulorum Pr.

(6) introductum. — introdiictivum Pr.

(y) major. — manifesta Pr.

DISTINCTIO 1. n. ET TIT.

QU.flSTIO III.

per gratiam sacramentalem , et non solum per vir-
tutem fortitudinis, quai major datur in sacramento
quod plus confert de ji^ratia, sicut in Eucliaristia et
ordine. Et similiter, in Eucharistia major tempe-
rantia infunditur quam in matrimonio; sed in
matrimonio specialis gratia sacramentalis datur, ut
sciat unusquisque vassuum possidere. Er^^o in con-
firrnatione est aliquod robur, <:ratia tjratis data,
supponens tamen gratiam fiialum facientem. El
similiter in matrimonio. In ordine vero datur spe-
cialis gratia exequendi suum offlcium. Et sic de
aliis. — Si dicatur quod per unuin sacramentum
plenius habetur effectus alterius specialis, sicut per
baptismum actualia plenius remittuntur quam per
pwnitentiam; ergo, a simili, non est inconveniens
per aliud .sacramentum plenius mederi contra con-
cupiscentias quam per matrimonium; et sic de
aliis; — hoc non valet : quia illud e.st per accidens,
istud autem per se, scilicet collatio virtutum et aug-
mentum in Euchari.stia. Unde, si specialia remedia
in aliis sacramentis e.s.sent per se ex gratia gratum
faciente, et virtutibus per se, non per accidens,
Euchari.stia plus remediaretad omnia quam caetera;
et sic alia superfluerent.

« Ad quinque autem raliones pro alia opinione,
quee sunt contra i.stam, est .simul respondendum
per interemptionem illius quod supponitur. Quia in
omni .sacramento datur remedium contra .specialein
defeclum diversum , cui non subvenitur per gratiam
gratum facientem, per seet iminediate, nec per ejus
augmentum, cum .se cornpatiantur. Sicut (a) licet
per graliam gratum facientem tollatur culpa, et
macula mortalis, et pof^na leterna, quia ista non
possunt simul stare; tamen nec culpa venialis, nec
poena temporalis, nec verecundia, nec concupiscen-
tia, nec multi alii defectus inclinantes ad peccatum,
qui stant cum ea, etiam intensa, per eam tolluntur,
quia nihil corrumpitur ni.si a suo contrario. Ergo
e.st alia gratia contraria isti defectui, vel istis defe-
ctibus, per quam tolluntur, vel remittuntur. Utrum
autem ex uno sacramento iterato profluat giatia una
tantum specie, an diver.sa'? Dubium est. Et po.s.set
dici probabiliter, quod quando defectus est unius
speciei, tunc est una; .sicut in matrimonio, et .simi-
libus. Sed quando defectus e.st unius generis, hcet
sit differens specie, tunc forte gratitedifferunt specie :
sicut in .sacramento poenitentiae, de eodem peccato
numero vel specie bis confitentes, gratiam eamdem
vel augmentum ejusdem reciperent; de diversis
diversam. Vel forte, sicut virtus poenitentia? est de
omnibus, sic et hic, una gratia, diflerens tanien,

cum illa major infundatur in Euchari.stia. » Ha^c

ille, in forma, et convenienter dictis .sancti ThonKe.

Unde, 3 p., q. 62, art. 2, arguit sic, primo loco :

« Per gratiam virluturn et donorum perficitur

(or) rnmpatiantur. Sicul. — rompatiuntur Pr.

anirna sufficienter, et quantum ad es.sentiam anima?,
et quantum ad potentias. Sed gratia ordinatur ad
anim.'C perfectionem. Ergo gratia .sacramentalis non
potest aliquid addere super gratiam virtutum et
donorum. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod gratia virtutum et dono-
rum sufficienter perficil essentiam et potr*ntia.s
anirna!,quantumadgeneralemordinationemactuum;
sed quantum ad quo.sdam eflectus speciales, qui
requiruntur in vita christiana, requiritur sacra-
mentalis fjratia. » — Haec ille. — Item, secundo
loco, arguit sic : « Defectus anim;o ex peccatis cau-
santur. Sed omnia peccata sufficienter excluduntur
per gratiam virtutum et donorum; quia nullum est
peccatum, ([uod non contrarietur alicui virtuti. Ergo
gratia sacramentalis, cum ordinetur ad defectus
anima3 tollendos, non potest aliquid addere super
gratiam virlutum et donorum. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod per
dona et virtutes .sufficienter excluduntur vitia,
quantum ad prs.sens et futurum, inquantum scili-
cet impedilur homo a peccando per virtutes etdona;
.sed quantum ad prffiterita, qua? transeunt actu et
permanent reatu , adhibetur homini speciale reme-
dium per sacramenta. » — Ilaec ille. — Ex quibus
patet ad omnia argumenta.

Primum enim deficit in hoc quod putat quod
gratia .sacramentalis et gratia virtutum non aliter
differant, nisi .sicut .sanitas per naturam et sanitas
per artem restituta. Hoc autem longe e.st a propo-
sito nostro; quia plus differunt : utputa sicut .sani-
tas per naturam, et aliquis novus effectus alius a
sanitate per medicinam collatus.

Nec similiter seeundum valet. Quia supponit
quod gratia sacramentalis non sit propter aliud,
nisi ad tollendum inhabilitatemad gratiam, dere-
lictam ex peccato in potentiis anirnio, vel in essentia
aniina'. Hoc autem falsuni e.st : quia non .solurn ad
illum generalem defectum, .sed ad quosdam alios
speciales defectus tollendos, et speciales effectus
inducendcs, ordinatur. Et ulterius, illud argumen-
tum supponit falsum, scilicet quod gratia sit sub-
jective in potentia anima?, et quod formaliter tollat
privationem vel vulnus potentiarum, et multa alia
falsa et neganda, .secundum mentern .sancti Thom;o,
Gralia enirn giatum faciens talia non tollit fonnali-
ter, sed effective, scilicet causando aliquid in diclis
potentiis, per quod talia formaliter tolluntur. Et
per idem patet nullitas !?equentium , quai in eodern
falso fundantur.

Nec valet lertium; quia in eodem falso fundatur,
scilicet quod gratia .sacramentalis solum sit ad tol-
lendum illum generalcm defeclum potenlia', qni
est privalio virtutis aut gratia;.

Nec valet quartum : quia gratia sacramentalis
non ordinatur ad perficiendum animam illa gene-
rali perfectione quie est per graliam et virtutes; nec

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ad eliciendum boniim opus virtntis, in generali
ratione virtutis; sed ad aliud.

Nec valet quintinn : quia gratia sacramentalis non
ordinatur solum nec directe ad tollendum illud
vulnus generale, quod est privatio gratite aut vir-
tutis, sed potius ad tollendum reatum peccati prse-
teriti, sicut in poenitentia; vel ad remittendum et
mitigandum concupiscentiam, ut in matrimonio;
vel verecundiam et timorem confitendi nomen
Christi, ut in confirmatione; vel inordinationem et
indevotionem circa actus latriise, ut in ordine ; et sic
de cseteris.

Et potissime omnia ista quinque deficiunt, nt
pra?dictum est, quia gratia gratum faciens nuUum
defectum tollit immediate et formaliter ab aliqua
potentia aniiii^aj, neque est immediatum producti-
vum aut elicitivum alicujus operationis potentia-
rum animse; sed causat et efficit proxima tollentia
defectum, et proxima elicitiva operalionum. Ideo,
prteter gratiam gratum facientem, requiruntur habi-
tus virUitum et donorum, et similiter gratia^ sacra-
mentales. Et sicut prsedicta quinque argumenta
fundantur in falso, ita omnia sequentia, ut per se
patet.

Ad quos autem actus speciales in vita christiana,
et contra quos defectus, ordinentur singula sacra-
menta, ostendit idem sanctus Thomas, 3 p., (j. 65,
art. 1 , ubi sic dicit : « Sacramenta Ecclesia; oidi-
nantur ad duo, scilicet ad perficiendum hominem
in his quse pertinent ad cultum Dei secundum reli-
gionem vitaj christianse, et in remedium contra
^defectum peccati. Utroque autem modo convenien-
ter ponuntur septem sacramenta. Vita enim spiri-
tualis conformitatem aliquam habet ad vitam cor-
poralem, sicut et cailera corporalia similitudinem
quamdam habent spiritualium. In vita autem (a)
corporali dupliciter aliquis perficitur : uno modo,
quanlum ad propriam personam; alio modo, quoad
respectum adtotam communilatem societatis in qua
vivit, quia homo est animal naturaliter sociale.
Respectu autem suiipsius, perficitur homo in vita
corporali dupliciter : uno modo, per se, acquirendo
.scilicet aliquam vitas perfectionem ; alio modo, per
accidens, scilicet removendo aliqua vitse impedi-
menta, puta segritudines, vel aliquid hujusmodi.
Per se autem perficitur vita corporalis tripliciter.
Primoquidem, per generationem , per quam Iiomo
incipit esse et vivere; et, loco hujus, in vita spiri-
luali, est baptismus, qui est spiritualis regeneratio,
secundum illud ad Titum 3 (v. 5) : Per lavacrum
regeneraUonu, etc. Secundo, per augmentum , quo
aliquis perducitur ad perfectam quantitatem et vir-
tutem; et, loco hujus, in spirituali vita, est confir-
matio, in (jua datur Spiritus Sanctus ad robur;
unde dicitur discipulis jam baptizatis, Luca; ult.

(a) autem, — enim Pr.

(v. 49) : Sedete in civitate, qno\i?.qne indnamini
virtnie ex alto. Tertio, per nutritionem , qua con-
servatur in homine vita et virtus; et, loco hujus, in
spirituali, est Eucharistia; unde dicitur, Joan. 6
(v. 54) : Nisi nianducaveritis carnem Filii homi-
nis (a), et hiberitis ejns sanguineni , non hahehitis
vitam in vohis. Et hoc quidem sufficeret homini,
si haberet et corporaliler et spiritualiter impassibi-
lem vitam. Sed quia iioino incurrit interdum et cor-
poralem infirmitatem, et spiritualem, scilicet pec-
catum, ideo necessaria est hujusmodi curatio ab
infirmitate. Quse quidem est duplex. Una quidem
cst sanatio, qupe sanitatem restituit; et, loco hujus,
in spirituali vita, est poenitentia, secundum illud
Psalmi (40, v. 5) : Sanaanimammeam, qnia pec-
cavi tibi. Alia autem est restitutio valetudinis pri-
stinte, per convenientem dia^tam et exercitium ; et,
loco hujus, in spirituali vita, est extrema unctiu,
quae removet pecratorum reliquias, et hominem
paratuin redditad finalem gloriam habendam; unde
dicitur, Jacobi 5 (v. 15) : Et si in peccatis sit,
dimittentur ei. Perficitur autem homo in ordine ad
tolam communitatem dupliciter. Uno modo, per
hoc quod accipit potestatem regendi multitudinem ,
et exercendi actus publicos; et, loco hujus, in spiri-
tuali vila, est sacramenlum ordinis, secundum illud
//ei>>'c7'o>'.7(v.27),quod(^6)sacerdotesbostiasotrerunt
non soluni pro se, sed etiam pro populo. Secundo,
quantum ad naturalem propagationem ; quod fit per
matrimonium, tam in corporali quam in spirituali
vita, eo quod est non solum sacramentum, sed
naturai officium. Ex his etiam patet numerus sacra-
mentorum, secundum quod ordinantur in reme-
diurn contra defectum peccati. Nam baptismus ordi-
natur contra carcntiam vita; spiritualis; confirmatio,
contra inlirmitatem animi, quse in nuper natis
invenitur; Eucharistia, contra labilitatem ad pec-
candum ; ])oenitenlia, contra actuale peccatum post
baptismum commissuni; extrema unctio, contra
reliquias peccatorum, quse scilicet non sunt suffi-
cientei' j)er poenitentiam sublatte, aut ex negligen-
tia, aut ex ignorantia; ordo, contra dissolutionem
multitudinis; matrimonium, in remedium contra
concupiscentiam personalem, et contra defectum
niultitudinis, qui per mortem accidit. » — Hsec
ille. — Similia dicit, 4. Sentent., dist. 2, q. 1,
art. 2. Item, 4. Sentent., dist. i, q. 1, art, 4, in
solutione quinta; quicstiunculai, sic dicit : « Gratia
gratum faciens est una, et est in essentia animse
sicut in subjecto. Et ab ipsa fluunt virtutes et dona,
ad perficiendum potentias animiu, sicut etiam poten-
liiL' iluunt ab essentia; et distinguuntur ista^ vir-
tutes, secundum diversos actus ad quos oportet
potentias animae perfici. Similiter etiam a gratia

(a) canieni Filii hominis. — Om. Pr.
(g) quod. — Om. Pr.

DISTINCTIO I. 11. ET III. — QU/ESTIU III.

illa quse est in essentia anirn;jc, fluunt aliqua ad
reparandum defectus qui ex peccato inciderant; et
hpec diversificantur, secundum diversitatem defe-
ctuum. Sed quia hujusmodi defectus non sunt ita
noti sicut actus ad quos virtute.s perficiunt, ideo
eflectivs ad reparandumdefectum non hahet speciale
nomen sicut virtus, sed retinet nomen su;i' causse, et
dicitur gratia sacranientalis, ad quam saciamentum
directe ordinatur; qua^ tamen non potest esse sine
gratia quse respicit essentiam animse, sicut nec vir-
tutes. Sed tamen gratia qu;e est in essentia animae,
non potest esse sine virtutihus; et ideo virtutes
hahent in ea connexioneni. Potest tamen esse sine
gratia sacramentali ; nam grati;e sacramentales con-
nexionem non hahent. Et ita patet quodgratia quam
sacramentum (Hrecte continet, dillert a gratia quae
est in virtutihus el donis; quanivis etiam illam gra-
tiam, per quamdam continuationem, contineat. »
— Ha^c ille. — Item, de Veriiate, q. 27, art. 5, in
soiulione duodecimi, sic dicit : « Sicut diversa> vir-
tutes et diversa dona Spiritus Sancti ad diversos
actus ordinantur, ita etiam diversi sacramentonim
diversorum eflectus sunt, ut divers» medicin» pec-
cati, et participationes virtutis dominictc passionis;
qu;c tamen a gratia gratum faciente dependent,
sicut virtutes et dona. Sed virtutes et dona nomen
speciale hahent , propter hoc quod actus ad (pios
ordinantur, sunt nianifesti ; unde etiam secundum
nomen a gratia distinguuntur. Defectus autem pec-
cati , contra quos sacramenta instituuntur, latentes
sunt : unde sacramentonim effectus nomen pro-
))rium non hahent, sed nomine gr'ati;t;' nominantur;
dicunlnr enim gratia- sacranientales; et penes lias
sacramenta dislinguuntur, sicut penes proj^rios e(Te-
ctus. Pertinent etiam isti eflectus ad gratiam gra-
tum facientem , qure etiam istis eflectihus conjungi-
tur; et sic, cum istis propriis eflectihus, hahent
elfeclum communem, qui est gratia gratum faciens,
quse etiam per sacramentum, et non hahenti datur,
et lial)enti augetur. » — Ha3c ille. — Ex quihus
palot quod gratia gratum faciens, sicut non imme-
diate elicit actum virtutis, sed mediante hahitu vir-
tutis; ita non immediate elicit actus ad quos sacra-
menta ordinanlur, nec immediate tollit defectum
aut vulnus ])olenli;uuui auim;c, sed iiiediante ali-
quo hahitu, vel se hahente per modum hahitus,
infuso in collatione vel susceptione sacramenti. Nec
ad talem eirectum sacramenti sufficiunt hahitus vir-
tutum autdonorum : quia, cum tales hahitus infun-
dantur in susceptione haptismi vel cujuslihet sacra-
menti , sequeretur quod (piodhhet sacramentum
haberet enectiim omnium sacramentorum; et ita
non din"eirent penes efleclus suos. Et multa alia
falsa et inconvenientia sequerentur.

Cum auteni dicunt arguentes, quod argumentum
illud de gratia sacramentali non necessaria in statu
innocentise non valet, etc; — dicitur (juod illud

argumentum satis hene concludit propositum no-
strum. Nec valet solutio : quia gratia virtutum et
gratia sacramentorum non solum diflerunt penes
connotationem inlirmitatis pr;jecedentis vel non
connotationem, sed sicut causa et eflectus, vel sicut
sanans formaliter immediate (cujusmodi est gratia
sacramentalis) et sanans elfective et mediate (cujus-
modi est gratia virtutum, vel gratia gratum faciens,
etc). — Et similiter gratia sacramentalis non ordi-
natur ad meritorie operandum, sicut gratia gratum
faciens.

Quod autem inducitur secundo, de attrito et
ficto, etc, male solvitur : quia non omnis non fictus
est attritus; ideo aliquis non fictus recipit characte-
rem })aptismi, vel confirmationis, vel ordinis, qui
non i'ecipit gratiam gratum facientem. Et similiter
est de ornatu in jioenitentia, ut postea patehit.

Quod vero inducitur tertio loco, est de mente
sancti Thomse, scilicet quod gratia} sacramentales
non sunt connex;e, sicut virtutes vel dona, ut supra
paluit (a). — Et quod instatur contra hoc, nihil
valet : quia, quascumque sit causa quare gratia?
sacramentales non sunt connexai, sicut dona et vir-
tutes; tamen, ex hoc solo quod non sunt connexiL',
sufficienter arguitur quod gratia sacramentalis non
est essentialiter gratia gratum faciens, nec virtus,
nec donum , sed aliud a pra^dictis. Ex quo tam gra-
tia gratuui faciens quam virlutes et dona jiossunt
esse sine gratia sacramentali (ut patet in sanctifi-
catisin utero),et similiter cum gratia3 sacramentales
siut mulla;, gratia vero gratum faciens sit una tan-
tum, sequitiu' quod diflerunt.

Quod autem ultinio adducitur, male solvitur.

— Primaenim solutio non valet. Dicitur eniin quod
characteres et ornatus sacramentales, sunt gratise
qu;iedam sacramentales. Nec alias opoi-tet ponere,
pr;eter characteres vel ornatus, per niodum actus
primi, vel hahilus; quidquid sit deactihus secundis.

— Secunda vero solutio etiam non valet. Quia,
quandocumque diversorum efficientium instrumen-
talium specie dislinctorum idem est efleclus specie,
non refert, quanlum est ex parte officientium, quod-
cumqueillorum instrumentorum apponaturad indu-
cendum ultimum effectum in.strumenti ; immoquid-
quid potest induci per unum, potest induci per
roli({uum. Quod in proposito dici non potest : quia
tunc oinnem eflectiim sacrameutalem quem inducit
matrimonium, induceret haptismus, vel poenitentia,
et econtra; quod est manifeste falsum; et anpie
valeret contrito siiscipere matriinonium, sicut sacra-
mentum poenitenti;o.

Sed ohjici polest contra pnodicta. Qiiia s;ope
dicluni est qiiod grati;o sacramentales ihiunt a gratia
gratum faciente, sicut virlules et dona; qiiare ergo

(a) Cfr. texlum paulo antc allatuin, 4. Sentent., disl. 1,
q. 1. ;irt. 4. (i'» .">.

LIBRl IV. SENTENTIARUM

gratiae sacramentales non sunt connexae, sicut vir-
tutes et dona? — Dicitur ad hoc, quod non est
simile. Quia virtutes et dona fluunt a gratia gratum
faciente sicut a causa totali, in genere causa? effi-
cientis causatne; qua^ quidem, cum efficiat quidquid
efficit immediate mere naturaliter, et liabeat sem-
per passum ejusdem rationis, ideo semper efficit
eadem dona Spiritus Sancti , et ^osdem habitus vir-
tutum. Sed gratia gratum faciens non est totale
productivum gratiarum sacramentalium , immo ad
hoc concurrunt eflective (a) sacramenta; et quia
sacramenta sunt diversa, et non connexa, ideo a
gratia gratum faciente nonsimulproducunturomnes
gratiae sacramentales, sed modo una cum baptismo,
modo alia in poeniteutia, modo aUa in confirma-
tione, et sic de cBcteris.

Et hiGC sufficiant ad argumenta contra quarlam
conchisionem.

Ad argumentum pro qua3stV)ne, patet quid dicen-
duni ex allegatis in probatione secundte conchisio-
nis : quia scihcet Apostoh nunquam servaverunt
secundum veritatem legaha, post perfectam pubh-
cationem Evangehi et revocationis legahum.

Et hsec de quiestione sufficiant. De qua benedictus
Deus, omne per revum. Amen.

DISTI NCTIO IV.

QU^STIO I.

UTRUM BAPTISMUS CHARAGTEREM ALIQUEM IMPRIMAT

IN ANIMA

liRCA quarlam distinctionem 4. Senten-
%i li^^ai) Ikirum, qutcritur : Utrum baptismus
Wv^Wi^^ in)primat aliquem characterem inanima.
^^^=^j^ Et arguitur quod non. Quia, ut dicit
Philosophus, 2. Ethicorum (cap. 5), omne quod est
in anima, vel est potentia, vel habitus, vel passio.
Sed character non est potentia : quia potentiueomni-
bus hominibus communes sunt, character autem
non, cum sit signum distinctivum, sicut ipsum
nomen ostendit; et pruiterea, potentiae sunt a natura,
non autem character. Nec iterum est passio : (juia
passiones anima; contingunt cum aliqua transmu-
talione corporali, ut dicitur, 1. de Anima (t. c. 14);
et pcrlinent ad sensitivam partem, ut dicitur in
7. Plujsicorum (t. c. 19). Nec ilerum est babilus;
quia habitus ordinatur ad agendum, ut patet per

(a) efjective. — e/jectivu Pr.

diffinitionemAugustini(deBoHoco>i/i(graZJ,cap.21):
Hubitus est quo quis agit, cum tempus fuerit.
Ergo character non est aliquid in anima. Et sic
baptismus nuUum characterem imprimit in anima.
In oppositum arguitur. Quia Damascenus (de
Fid. Ort., hb. 4, cap. 9; et Sac. Parall., litt. B,
lit. 4) in diffinitione baptismi ponit sigillum. Sed
sigillum impressum in ahquo est character quidam.
Ergo in baptismo imprimitur character.

In hac quaestione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum , sit

Prima conclusio : Quod alitiua saerauienta uovse
letjis iuipriuiuut cliaractereui.

Hanc conclusionem ponit sanctusThomas, 4. Soi-
tent., dist. 4, q. 1, art. 1, ubi sic dicit : « Characte-
rem imprimi in aliquibus, omnes moderni confiten-
tur; sed in modo ponendi ipsum in anima, partim
diflerunt, et partim conveniunt. Conveniuntquidem
in hoc quod omnes dicunt per characterem impor-
tari triplicem relationem. Estenimcharactersignum
distinctivum et configurativum. Inquantum ergo
est signum, importat relationem ad id quod signi-
ficat; inquantum autem est distinctivum, importat
relationem ad ea a quibus distinguit; inquanlum
autem est configurativum, importat relationem ad
ea (juibus assimilat. Diflerunt tamen in hoc, quia
quidaui ponunt istis relationibus non subesse ali-
(juod accidens absolutum , sed immediate in anima
fundari istas relationes. Hoc autem esse non potest.
Quia signuiii per formam quam sensibus ingerit,
vel inteUectui imprimit, facit aliud in cognitionem
venire. Similiter etiam nihil distinguitur ab alio,
nisi per aliquam formam. Similitudo etiam relatio
est, super imitate (jualitatis fundata, ut dicitur
5, Metapliysicae (t. c. 20). Unde patet quod qua^-
libet illarum relationum (juas importat cliaracter,
requirit aliam formam substratam; et, cum non sit
forma substantialis, quia forma substantialis in
sacramentis non datur, relinquitur quod forma
substrata sit quahtas quffidam, cujus unitas consi-
gnificationis similitudinem (a) facit. Et ideo quidam
dicunt quod non est in aliqua quatuor sjiecierum
(jualitatis, et tamen est in genere qualilatis, inni-
tentes iUi verbo Phiiosophi, in Prxdicainenlis

(x) si))iirttudine)n. — siniilc))) Pr.

DiSTiNCTio IV. — quj:stio I.

(tract. 2, cap. 4) : Fortasse, inquit, alii appare-
hunt qualitatis modi. Sed h'dec est fuira quiedain :
quia, (juamvis sint alii modi qualitatis, tainen
omnes reducuntur ad has species; quod patet ex
hoc quod nulla alia species inveniri adhuc poluit.
Et ideo dicunt ahi, ({uod est in quarta specie quali-
tatis : quia ipsa configuratio quam character suo
nomine exprimit, importat unitatem figur», quae
est in quarta specie quahtatis. Et quidam dicunt
hanc figuram esse cruceni Chrisli. Sed lioc non
polest stare. Quia aut Hgura prof)rie accipilur; et
sic importat terminationem quantitati.s diniensiv;e,
quam constat in aninia non esse. Si autem meta-
phorice dicatur, tunc ojiortet quod metaphora redu-
catur ad aUquam proprietatem : quia res non poni-
tur in genere per id quod de ea metapliorice dicitur;
sicut non dicitur quod Apostoh sint in genere qua-
htatis, quia eis dictum est, Matth. 5 (v. 14) : Vos
estis lux nmndi. Nec poterit aliquid in quarta
speciequahtatisinveniri,quodsit in animasecundum
proprietatem. Unde character, de quo loquimur,
non potest fundari supra quahtatem quartye speciei.
Et ideo quidam dicunt quod est in tertia specie, eo
quod sensui spirituah infert quamdan? mulcehrem
passionem , inquantum animam ornat et decorat.
Sed hoc iterum stare non potest. Quia sicut prohat
Philosophus, in 7. Phijsicoruni (t. c. 14, etc),
tertia species quahtatis non est nisi in sensihih
parle animije ; character autem a nullo ponitur in
hac parte animse, sed in intellectiva. Et pra^terea,
illse quahtates semper hahent ordinem ad ahquam
transmutationem corporalem, vel quam inferunt,
vel a qua causantur. Et ideo ahi dicunt quod est in
prima specie quahtatis, et est quasi media inter
dispositionem et hahitum : inquantum enim est dif-
ficile mohihs, convenit cum hahitu ; inquantum
autem non est ultima perfectio, sed ad gratiam
disponit, cum dispositione convenit. Sed hoc non
potest stare. Quia, secundum Philosophum, in
'2. Ethicorum (cap. 5), hahitus est quo hahemus
nos ad passiones hene vel male. Et universahter
consideranti, hsec apparet differentia inter hahitum
et potentiam, quia potentia est qua possumus ah-
quid, sed hahitus est quo possumus illud hene vel
male : sicut intehectusest quo considerauius, scien-
tia qua hene consideramus; concupiscihihs est qua
concupiscimus, temperantia qua hene concupisci-
mus, intemperantia qua male. Simihter est de
dispositione : quia dispositiu nihil ahud est quam
quidam hahitus incompletus. Cum ergo character
ordinetur a(i ahquid simphciter, et non ad illud
bene vel male (quia sacerdos potest conficere hene
et male), non potest esse ([uod quaiilas super quam
fundatur characteris relatio, sit hahitus, sed magis
potentia. Unde relinquitur quod non sit in prima
specie (juahtatis; sed magis reducitur ad secundam,
ut quidam alii dicunt. Et hoc sic patet : sicut enim

cujuslihet exsistentis in aliqua natura, sunt aliquae
operationes propriic; ita eliam est in spirituali vita
regenerati, ut dicit Dionysius, in secundo capitulo
Ecclesiasticx Hierarchiae. Vhicumciua autem sunt
operationes propriu), oportet quod sint propria prin-
cipia illarum operalionum. Unde, sicut in aliis
rehus sunt potentiic naturales ad proprias o])era-
tiones, ita eliam renati in vitam spiritualem hahent
quasdam potentias, secundum quas possunt illa
opera. Qua; potentiai sunt similes illis virtutihus
(juihus sacramenta efficaciam hahent sihi inditam :
quia, sicut sacramenta causant gratiam instrumen-
taliter, ita recipienles characterem oj^erantur divina
per niinisterium; minister autem est sicut inslru-
nienlum ejus cujus ministrat; unde dicit Philoso-
phus in 8. Ethicoriim (cap. 11), quod servus est
organum animatum; et ideo tam virtus sacramenti
quani ministri, qu;c est character, erit inslrumen-
talis. Et quod hujusmodi jiotentia sit character,
patet, si quis diligenter considerat verha Dionysii,
a quo prinio traditio characteris nohis advenit.
Assignans enim mysterium ritus cujusdam (jui in
primitiva Ecclesia ohservahatur, quando adulti hajiti-
zahantur, dicit quod, accedenti ad haptismum, Hie-
rarcha, id est, Pontifex, manum imjjonehat, et
signahat eum signo crucis, et pra^cij^iehat eum
descrihi inter nomina Christianoi-um, ut de c;ctero
ad divina cum aliis admitteretur. Dicit enim {de
Eccl. Hierarch., cap. 2) quod sic accedentem, sci-
licet ad vitam spiritualem, divina beatitudo ad
suiipsius participationem recipit, scilicet sacerdos
haptizandum, et deproprio hunine, quasi quodam
signo, ipsi tradit, scilicet sui jxirticijiationem, per~
ficiens eum sicut divinum et communicantem
divinorum, etc. Patet ergo quod ijise per Iioc
signum non aliud intendit quam illud quod facit
eum jiarticipativum divinarum operationum. Unde
hoc signum nil aliud est quam quKdam potentia,
qua potest in actiones hierarchicas, qu;c sunt mini-
strationes et receptiones sacramentorum, et aliorum
quaj ad fideles pertinent. Et ad hoc quod has opera-
tiones bene exerceat, indiget habitu gratise, sicut et
ali;ic potentiie habitibus indigent, » — H;cc ille.

Eamdem conclusionem jionit, 3 p., q. 63, art. 1
et 2. Nam, primo articulo, ostendit quod sacramenta
imprimant characterem in anima, sic dicens :
(( Sacramenta novse legis ad duo ordinantur : scilicet
ad remedium contra peccatum, et ad jierficiendum
animam in his qu;c pertinent ad cullum Dei secun-
dum rilum vit;e christianai. Quicumque autem ad
aliquid cerlum depulatur, consuevit ad illud (a)
consignari ; sicut milites, qui ascribebantur ad mili-
tiam anti(juitus, solebant aliquibus characteribus
insigniri, eo quod dej)ulabanlur ad aliquid corpo-
rale. Et ideo, cum homines per sacramenta depu-

(a) Ulud. — lOiud Pr.

LIBRl IV. SENTENTIARUM

tentur ad ali(iiiid spiriluale perlinens ad cultum
Dei , conveniens est quod per ea fideles aliquo spiri-
tuali charactere insigniantur. Unde Augustinus
dicit, 2. Contra Parmenianum{cdi^. 13): Si mili-
tiae characterem in corpore suo non militans
pavidus exhorruerit, et ad clementiam Impcra-
toris confngerit , ac prece fusa, et venia impe-
trata, militare jam cceperit, numquid, homine
liberato atque correcto, character ille repetitur,
ac non potius agnitus approbatur? An forte
minus hserent (a) sacramenta christiana quam (S)
corporalis hxc nota? i) — Ha^c ille.

Ibidem etiam (ai-g. Sed contra) arguit sic : « Dicit
enim, inquit, Apostolus, 2. Corinth. 1 (v. 21 et 22):
Qui unxit nos, Deus est, et qui signavit nos, et
dedit pignus Spiritus in cordibus nostris. Sed
nihil aliud importat character quam quamdam
signationem. Ergo Deus per sacramenta suum nobis
chaiacterem imprimit. » — Hsec ille.

Item, art. 2, probat quod character sit potestas
spirituahs : « Sacramenta, inquit, nova:' legis cha-
racterem imprimunt, inquantum per ea deputamur
ad cultum divinum secundum ritum christianre
rehgionis. Unde Dionysius, cap. 2. Ecclesiasticie
Hierarchix, cumdixisset quodZ^eu.s qnodam signo
tradit sui participationon accedenti, subjungit :
Perficiens eum divinum et communicatorem divi-
norum. Divinus autem cultus consistit vel in reci-
piendo aliqua divina, vel in tradendo aliis. Ad
utrumque autem horum requiritur qusedam poten-
tia : nam ad tradendum aliis requiritur potentia
activa; ad recipiendum autem requiritur potentia
passiva. Et ideo character imporlat quamdam poten-
tiam spiritualem, ordinatam ad ea qua^ sunt divini
cultus. Sciendum tamen quod hsec potentia spiri-
tualis est instrumentalis, sicut virtus qua? est in
sacramentis. Habere enim sacramenti characterem
competit ministris Dei ; minister autem operatur et
se habet per modum instrumenti, ut dicit Philoso-
phus, 1. Politicve (cap. 3). Et ideo, sicut virtus
quse est in sacramentis, non est in genere per se,
sed per reductionem , eo quod est quiddam fluens
incompletum; ita etiam character non proprie est
in genere vel specie, .sed reducitur ad secundam
speciem qualitatis. » — Ha3c ille.

Ex quibus possunt elici dua^ rationes. — Prima,
ad probandum quod in sacramentis nova3 legis
imprimitur character. Qua» talis est : Quicumque
ad spiritualem militiam et ad spiritualem cultum
deputatur,(le])et peraliquod spirilualesignari ,et per
spiritualeui characterem coiisignari. Sed per susce-
ptionem sacramentorum novic legis homo deputatiir
ad spiritiialem militiam et cultum Dei. Ergo, etc.
— Secunda est ad probandum quod character sit

(a) heerenl. — lixbeul Pr.
(o) ijuam. — ('/( l'r.

potentia .spiritualis. Et est talis : Quicumque depu-
tatur ad recipiendum vel tradendum divina my.ste-
ria, accipit potentiam spiritualem, activam vel pas-
sivam, per quam distinguitur a non habentibus, et
configuratur habentibus. Sed recipiens characterem
est hujusmodi. Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod character esl sub-
jeetive iu polentia auimse, et non iuimediate iu
essentia.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 63, art. 4,
ubi sic dicit : « Character est quoddam signaculum,
quo anima insignitur ad suscipiendum vel traden-
dum aliis ea qua? sunt divini cultus. Divinus autem
cultus in quibusdam actibus consistit. Ad actus
autem proprie ordinantur potentiai animie, sicut
essentia ordinatur ad esse. Et ideo character non
est sicut in subjecto in essentia animse, sed in ejus
potentia. » — Hkc ille.

Item, 4. Sodent., dist. 4, q. 1, art. 3, in solu-
tione primse quiestiunculye, sic dicit : « Natura pro-
portionaliter spiritualitati .substernitur, sicut perfe-
ctibile perfectioni. Unde, .sicut gratia, qua' est spi-
ritualis vihe principium, est in essentia animaisicut
in subjecto; ita etiam character, qui e.st spiritualis
potentia, est sicut in subjecto in naturali potentia
animne, et non in essentia anima^, ut (juidam dicunt,
nisi mediante potentia animas. » — Ilaic ille.

Item, ibidem (arg. Sed contra), arguit sic : «Cha-
racter configurat trinitatem creatam Trinitati in-
creat;c,ut patetper quamdamdiffinitionem magistra-
lem, qua? talis est : Character est distinctio a
cJiaractere seterno impressa animiv radonali
secundnm hnaginem (a), consignans trinitatem
creatarn Trinitati creanti et recreanti, et distin-
guens a non conftguratis secundnm statum fidei.
Sed trinitas creata consistit in potentiis, sicut unitas
in essentia. Ergo character non est subjective in
essentia anim;e, sed in potentiis. » — Hicc ille.

Ex quibus possunt formari multse rationes pro
conclu.sione, ut patet.

Tertia COnclusio est quod character csl subje-
clive iu potouCia iuleliectiAa.

Hanc ponit sanctus Thomas, 4. Sentent., ubi
supra (dist. 4, q. 1, art. 3), in solutione terti;c
quajstiunculye, ubi .sic dicit : « Imago jirincipahter
consistit in potentia cognitiva; quia ex memoria et
intelligentia oritur voluntas. Unde tota imago est in
parte intellectivji sicut in radice. Et ideo omne quod
attribuitur hoinini ratione imaginis, priiicipaliter
lespicit inlellectivam, et ex conseqiienti aHeclivam :
quia etiam ex intellectiva parte homo habet quod

(a, iinaijinc»!. — iinuijiituliuncnt Pr,

UISTINCTIO IV. — QU.ESTIU I.

sit homo; sed ex afTectiva habet quod sit honus ve)
niahis. Et ideo, quia charactor respicit imat>ineni,
principahter est ia parte intellectiva. » — Hucc ilie.

Itein, 3 p., q. 63, ai t. 4, in solutione terlii, dicit :
« Cliaricter ordinatur ad ea quse sunt divini cullus;
(jui quideiii est quiedam fidei proteslatio per exte-
riora signa. Et ideo oportet quod character sit in
potentia animye cognitiva, in qua est fides. » —
Hsec ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pi"o conclu-
sione : Illud quod principaliter respicit imaginem
creatam, et cultum divinum, pertinet ad potentiam
cognitivam vel intellectivam. Sed character est
hujusmodi. Ergo pertinet ad partem intellectivam.

Quarta conclusio est cinod non oninia .sacrji-
nieuta novse lefjis inipriinunt charactereui, sed
solum tria.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., ({. 03, art. G,
ubi sic dicit : « Sacramenta novai legis ad duo ordi-
nantur : scilicet in remedium peccati, et ad cultum
divinum. Est autem omnihus sacramcntis commune
quod per ea exliihetur a!i(}U()d remedium cuntra
peccatum, per hoc quod gratiam conferunt. Non
autem omnia sacramenta ordinant directe ad cul-
tnm divinum : sicut patet de poenitentia, per (juam
homo hberatur a peccato; non tamen per hoc sacra-
mentum exhibetur homini ahquid de novo perti-
nens ad divinum cultum, sed reslituitur ia pristi-
num statum. Pertinet autem ah^piod sacrameiitum
ad divinum cultum triphciler : uno mudo , per
niodum ipsius actionis; aho modo, per mo(Uim
agentis; tertio modo, per modum recipientis. Per
modum qiiidem ipsius actionis pcrtinet ad divinuin
cultum Eucharistia , in qua princi[)ahter (hvinus
cuUus consistit, inquantum (\st Ecclesiic sacrifi-
cium. Et per hoc idem sacramentum non imprimi-
tur homini cliaracter : (juia jier lioc sacramentum
non ordinatur liomo ad aliquid uUerius agendum
vel recipienihim in sacramentis, cum {)otius sit finis
et consunnnatio omnium sacramentorum , ut dicil
Dionysius, cap. 3 Ecclef^ia^ticu' Hierarcliise; con-
tinet tainen in seipso Cliristum, in quo non est
character, sed tuta sacerdolii pUMiitiido. Sed ad
agentes in sacramentis {)ertinet sacramentum ordi-
nis : quia per hoc sacramentum dejiutantur homines
ad tradendum ahis sacramenta. Sed ad recipientes
{lertinet sacramenlum haptismi, \)ev ({uod homo
accipit potestatem reci{)iendi alia Ecclesiae sacra-
menta; unde baptismus dicitur esse janua sacra-
menlorum. Et ad idem onhnatur quodammodo con-
firmalio. Et ideo per hioc tria sacramenla character
imprimitur, scilicet baptismum, confirniationem et
ordinem, » — Ha2c iUe.

Item, 4. Sodent., ubi supra (dist. 4, ({.1), in
arl. 4, in soUUione secundie quicstiuiicuke, sic dicit :

(( Saci-amenta novae legis sunt quaidam sanctifica-
tiones. Sanctificatio autem duol)US modis accipitur.
Uno modo, pro emundatione; quia sanctum est
idem quod mundum. Aho modo, pro mancipatione
ad aliquid sacruni (-/); sicut dicitur altare sanctifi-
cari, vel ali(jiiid hujusmodi. Oninia ergo sacramenta
sunt sanctificationes jirimo mudo; quia omnia dan-
tur in remedium conlra aUquem defectuin. Sed
qu;edam sunt sanctificationes etiam secundo modo,
sicut palot prtGcipue in ordine, quia ordinatus man-
cipatur ad aUquid sacrum (o); nun aiilem omnia,
sicut palet de {loenitentia. Quicumque autem man-
ci{)atur ad aliquid sacrum (y) spirituale exercen-
dum, oportet quod haboat spiritualem potestatem ;
et soUuii tahs. Et ideo nun omnia sacramenta nuvjo
legis characleiem im{)rimuiit; sed qiiaidam, qua^
etiam secundo inodo .sanctificationes dicuntur. » —
Ha?c iUe.

Item , iliidein, in sohilione tertitc qiuestiunculae,
sic dicit : « Sicut in naturalibus est potentia natu-
raUs acliva, et potentia naturaUs {lassiva; ita etiam
in .spirituahhus est potentia spiritualis quasi {las-
siva, per (juam liomo efficilur susceptivus spiritua-
Uum actionum. Et tahs potentia spiritualis confer-
tur in baptismo : quia non baptizatus oneclum ah'o-
rum sacramentorum suscipere non posset; unde,
jier conse(juens, nec aliis tradere. Et hicc est prima
dislinctio, qua conimuniter totiis populus lidehs,
cujus est sacramenturum jiarticipem es.se, ab aliis
dislinguitur. Aha potentia est activa spirituaUs,
onhnata ad sacramentorum dispensationem, et alia-
rum sacrarum hierarchicarum actionum exercitium.
Et htec jiotestas traditur in cunfirmatione et ordine.
Et quia in ecclesiastica hierarchia non omnes sunt
agentes (utputa purganles, iUuminantes, perficien-
tes), sicut oiiines sunt recipientes divina (puta pur-
gandi, inuiiiinan(U, perficiendi), ut dicit Dionysius
(de Eccl. Hicrarch. , cap. 6); ideo isti duo chara-
cteres non distinguunt popuhim Dei universaUterab
aliis, sed quosdam de jjopulo ab ahis. » — Hiccihe.

Ex quilnis jiutest formari tahs ratio pro conclu-
sione : Per iUa sacramenta imprimitur character,
per quie mancij)atur homo ad ahquod sacramentum
exercendum active, vel {)assive. Sed baptismus. con-
firmatio et ordu sunt hujusmodi, et non aha. Igitur
iii istis imprimitur charactei-, et non in ahis.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
!^ 1. — CONTR.A. PRIM.\M CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Quantum ad secun-

(a) aliquid sacrum.
(o) aliijidd sacrum.
{fj aliquid sacrum.

■ aliquoil sacranwntuvt I'r,
aliquod sarrameiUuni l'r.
aliquod sacruDieiUunt Pr.

VJ. — 6

LIBRI IV. SENTENTIARUM

dum articulum, arguendum est contra conclusiones.
Et quidem, contra primam arguit Scotus (dist. G,
q. 10), probando quod character non sit forma abso-
luta.

Priiuo. Quia, si sic, contradicis tibiipsi. Nam,
secundum te, diffinitio characteris est talis: Cha-
racter est sUjmirn communionis fidei et ordina-
tionis, daliim a IUerarclia ; vel qnod est sifinum
communionis divinoruin et sacrx ordinalionis
fidelium. Et quocumque modo, sic vel sic diflinia-
tur, signum ponitur in diffinitione cliaracteris tan-
quam genus. Ex hoc ari>uitur quod character non
potest esse forma absoluta. Quia ad quidditatem
forma3 absolutae non pertinet aH(juis respectus; quia
tunc illa quidditas esset ad se, et non esset ad se.
Nec etiam potest dici quod relatio ponatur ibi tan-
quam genus, et non sit vere genus : quia lioc modo
ponitur subjectum in diffinitione accidentis; patet
autem (a) quod relatio non est subjectum absoluti,
nec etiam relatio est susceptiva.

Secuiido. Quia sicut non sunt ponenda plura sine
necessitate, ita, quando (6) ahquid ponitur pra'cise
propter aliud , non est iliud ponendum perfectius
quam requiratur ad ilhid ahud, vel quam possit ex
illo alio concludi : nam illa perfectio ulterior quM
poneretur, frustra poneretur. Sed propter omnia
illa propter quae ponitur character, non est necesse
quod sit perfectio absoluta : possunt enim omnia
illa sufficienler salvari, si ponatur quod sit forma
respectiva. Ergo superllue, et sine causa, ponitur
esse perfectio absoluta.

Tertio. Quia falsum accipitur, quod nulla relatio
•■ noviter adveniat sine novitate absoluti. Hujusmodi
enim falsitas palet quadruplicitor (y).

Primo sic. Respectus (o) non potest magis intrin-
sece advenire |fundamento quam quod necessario
sequitur ipsum posito termino : quia omnino non
potest inesse fundamento, circumscrii)fo termino;
quia tunc non esset respectus, sed forma absoluta.
Ergo, si aliquis respectus potest extrinsecus adve-
nire fundamento, secjuitur quod non necessario
sequitur fundamentum , posito termino. Ergo iste
respectus })otest esse novus sine novitate funda-
menti vel termini. Ergo ad ejus esse novum potest
esse mutatio, quia non est ad aliquod absolulum.
— Quod si dicas aliquem respectum exlrinsecum
advenire subjecto, non fundamento, — lioc nihil
est : quia relationes intrinsecse, utpote similitudo
qucC consequitur albedinem, et hujusmodi, possunt
extrinsecus advenire subjecto, quia fundamentum
de novo advenit; ergo, si illa^ sunt intrinsecije, et
aliae sunt extrinsecse, erit diflerentia earum in com-
paratione ad fundamentum.

(a) autem. — enhn Pr.

(6) quando. — quod Pr.

(y) (juadrupliciter. — mulipUcUcr Pr.

(6) llespectus. — llla Pr.

Item : Agens naturale non potest de novo agere ,
nisi ponatur aliquid novum in ipso, vel in passo,
vel habitudo nova illorum. Hoc apparet : (|uia,
omnibus istis uniformiter se habentibus, unifor-
miler erit actio, cum tale agens agat de necessilate
naturaj ; ergo, si aliquod agens naturale habet novam
actionem, vel est aliqua forma absoluta ante illam
actionem nova in agente, vel aliqua nova in passo,
vel nova habitudo agentis ad passum. Sed nec jn-i-
mum nec secundum est necessarium : potest enini
ignis de novo agere in lignum, absque hoc quod
ante illam actionem ignis recipiat novam formam;
vel lignum, quia prima forma absoluta quam recipit
lignum, est per illam actionem. Ergo ibi est nova
habitudo ignis ad lignum, absque omni novitate
formie absolutit".

Hoc eliani patet experimentaliter. Quia, activo
eodem modo se habente secundum formam activam,
et passivo eodem modo se habente secundum poten-
tiam passivam proximam, si fuerit aliquod impedi-
mentum etiam inter illa interposilum, non aget
illud agens in passum ; amoto aiitem illo impedi-
mento, sive obstaculo, aget. Ergo ibi nova habitudo
agentis ad passum, sine nova forma absoluta, erit.

Item, hoc probatur ex intentione Philosophi,
5. Phjjsicorum (t. c. 10, 19, etc). Quia, licet neget
motum esse in ad aliciuid, prout ad genus ad ali-
quid pertinent relationes intrinsecus advenientes,
non negat tamen motum vel mutationem esse in
ad aliquid exlrinsecus adveniens, immo concedit.
Goncedit enim in genere uhi esse motum proj^rie;
et tamen uhi non est nisi respectus quidam corporis
circumscripti ad locum vel corpus circumscribens.

Qiiarlo principaliter arguit. Quia, ut dicit, aliud
falsum ihi assinnitur, scilicet (juod relatio non
possit fundare relationem. Quia, secundum Eucli-
dem, 5. Geometrix, in principio, proportionalitas
duarum proportiunum est similitudo. Ergo snper
proportionem , qute dicit formaliter relationem , vel
super unitatem ejus, fundatur similitudo. — Et si
dicas quod similitudo est unitas in qualitate, secun-
dum PhiIoso])hum, 5. Melaphysicx (t. c. 20), —
non valet. Quia, etsi uno modo (y((i(/ai)proprietur(x)
substantiie, et eodem modo idem et diversum qua3
consequuntur aliquid, inquantum qnid fundatur in
unitate substantiie, et sequale in unitate qnantitatis
stricte acceptai, et simile in unitate qualilalis;
tamen, alio modo accipiendo quid et quale, et
simile, in omni genere invenitur quid , accipiondo
rationem illius generis praicise ad se, et invenitur
quale, accipiendo formam in illo genere in ratione
forma;, et invenitur quantitas virtutis; et sic in
omni genere invenitur unum, siinile el xquale :
hoc modo enim possunt rolaliones unius speciei
dici similes, secundum unitatem illius relalionis,

{x) appivprielur. — appropriatur Pr.

DISTINGTIO IV. — QU^STIO I.

sicul habentes unam formam suljslanlialem, sunl
similes sccundum subslaiiliam.

Item, quod additur de relatione fundata in cha-
ractere, sciiicet sij^ni, — illa potest fundari in alia,
si signum est (7.) quod praiter notitiam quam sen-
sibus ingorit, aliud in coynitionem veiiire facit(»iuod
est verum non solum de sii>no sensibili, sed etiam
verum est de signo intelligibili, accipiendo sensum
generaliler pro quacumque potenlia cognitiva).
Niliil autem est ex cujus cognitiono non possit deve-
nii-i in cognitionem allerius; saltem ut ex cogni-
lione posterioris (6) in prius; et sic illud posterius
potest dici signum prioris. Et sic concedilnr (piod
super aliquam relationem realem i)otest fundari
relalio signi ad aliquid prius, si talis relatio non
tantum ducit in cognitionem sui, sed allerius. Et
l)oc modo, si quis videret paternitatem in suo fun-
damento, posset esse signum rememorativum actus
generationis pneterilui. Et illo modo in [)roposito.
Et maxime hic non est inconveniens, quia illa rela-
tio signi non est nisi relatio rationis, locjuendo dc
signo instituto ad placitum, cujusmodi est character
respectu sacramenti suscepti.

Item, illud quod dicitur de relalione configura-
tionis vel ol)ligalionis, — non valel. Potest enim
religiosus per votum religiouis obligari ad servien-
duni religioni; et qui facit homagium, per actum
faciendi homagium obligari domino suo; et univer-
saliter, in lalibus, per promissionem pnccedentein.
Et tamen non est ibi aliqiia forma absoluta, super
quam fundetur illa oijligalio ; nec forte alia relatio,
nisi ralionis. Et ila bene posset salvari ratio obliga-
tionis, sicut si poneretur relatio realis : sicut in lilio
posset esse relatio alicujus habitudinis ad patrein,
pula obligationis ad dil(.'cLionem naluralem, elsi
possibile esset filiationem esse solam.

Nec valet probatio de processu in inOniluni in
relationibus realibus. Quia aliqua est ultima rela-
tio realis, in qua non potes.t fundari ali^jua relatio
realis : sicut ali^juod accidens est ultimum in enti-
bus, quod non potest ulterius esse subjectum ali-
cujus alterius accidentis; et ideo non sequitur, si
accidens cst in accidente, quod in accidentibus esset
processus in inlinitum. De relationibus Lamen ratio-
nis, bene conceditur quod ibi potest esse processus
in infinitum : quia quielibet relatio, sive realis,
sive ralionis, })otesL uILerius fundare aliam relatio-
nem. Ergo, elc.

Quinto piincipaliter. Quiaaliud (7) falsum assumi-
tur in probationibus, scilicet quod character sit jjoten-
tia, isto modo qu(jd babenscharacterem possit in ali-
(piem actum, in quosine illo non i^ossel. Nam bapti-
zaLus in nullum acluin siini^liciler potest, in ([mnn

non posset non bapLizaLus; eL hoc, sive loqiiendo de
acLii in quem polesL aclive, siv(; de actu quem quo-
dammodo ab alio recipit : ita enim pos.set non
})apLizatus ungi chrisinate sicut baptizatus, et ita
posset abluere sicut ])aptizatus. Si autem hjquamur
de polestate ministri, hoc est, per (luam fit conve-
niens ininister alicujus principalis agentis, et sine
ilia potestate non es.set conveniens minister talis
principalis agentis, talis pol(^stas non oportet quod
sit forma absoluta; immo sufHceret in multis quod
sit tantummod(j relatio rationis. Probalur, .secun-
dum te. Nam dicis ei)iscopatum non esse ordinem
ultia sacerdoLiiim; cl tamen epi.scopus babet talem
potestatem ininisterialem, quani noii habet non
episcopus : est enim conveniens minister in aliquo
acLu, cui Deus assistit, ut in actu ordinandi; et non
similiter assisteret, si aliquis non episcopusexeque-
retur similem actuin. Consimiliter, constitutus
judex, si ferat sententiam, sententia tenet; prius
autem non tenuisset, quia sententia a non suo judice
lata, nulla est. Nec tainen ille judex, sed nec ille
episcopus, habet aliquam formam al)SoIutam rea-
lem, nec (7.) respecLivam forte, nisi rationis lantum:
per illam enim relationem rationis, qua ille a prin-
cipe constituitur judex, voluntas principis ratificat
sententiam ab eo latam, et vult eam observari ; non
auLeiu vult servari sentenliam alterius non consti-
tuti judicis, nec ratificat illam; et ita iste, per ali-
([uam habitudinem ad voluntatem principis, habet
potestatem ministerialem, respectu principiset illius
principalis agentis, ad aliquem actuin convenienter
exe^iiiendum ininisLerialiLer, quem sine tali rela-
tione non posset convenienter (6) exequi. Et multo
magis (y) po.sset relatio realis poni, si inesset, talis
potestas convenienter exequendi ministerialiter ali-
(piem actuin : patet enim quod filius, quia filius,
potest habere aliquam auctoritatem ministerialiter
exequendi convenienter (5) in domo patris aliquem
acLuin, quam non habet non filius; et ilerum nepos
aliquem alium actum, sed inferiorem; et potestas
illa sic vel sic in auctoritate pra^cipiendi vel impe-
randi, non est nisi cognatio, vel filiatio. Sic etiam
apparet ad (e) istas pot(?sLates, de quibus arguitur
in speciali. Nam potestas ordinati et conlirmaLi, si
est activa, non e.st nisi ad ininistrandum conve-
nienter in tali actu Domino (Q, ut ipse ad talem
aclum ministerialem assistat, operando (■/]) principa-
liLer, eo modo (iiio non assisteret siinili (0) minisLe-
rio exhibiLo ab alio. Si autem character bapLismalis

(a) ne(\ — sed I'r.

(g) a verbo exequendum usquo ad convenienter, om. Pr.

(y) niagis, — ))>iiinsPr.

(3) a verbis cdiqucm acluni usque ad convenienler, oin.

(a) si signuin esl. — Om, l'r.

(o) posterioris. — poslerioruni Pr.

(y) cdiud. — i//i<d Pr.

Pr,

(e) ad. — Om. Pr.
(!;) Doniino. — divino Pr.
(t|) operando. — opentnti Pr.
(6) siniili. — simdilcr Pr.

LIBIII IV. SEiNTENTIAIlUiM

ponalur potentia passiva, neque ut receptiva, neque
ut ratio recipiendi jioni potest : nihil enim polest
absolute recipere anima baptizati, quod non posset
recipere anima non baptizati. Sed est potestas qu;c-
dam receptiva de congruoa principali agente, dispo-
nente agere in passum habenstalem formam,et non
in aliud passum. Talis aulem ratio receptiva de
congruo, respectu principalis agentis volunlarie,
potest esse sola relatio; sicutaliquis disponit ahquid
agere in aliquem, quia fiHus vel consanguineus,
nolens aliquid simile causare in non habente talem
relationem. — Ha3c Scotus, in forma.

II. Argumenta Aureoli, — Contra eamdem
conclusionem arguit Aiueolus (dist. 4, q. 1, art. 2),
probando quod character non sit potentia activa.

Primo. Quia, si sic, hujusmodi esset character
.sacerdotalis. Sed nulla potentia activa potest esse in
.sacerdote respectu consecrationis. Non enim ali(pia
actio creata attingit terniinum ad quem transsub-
stantiationis, ut etiam tu concedis; quoniam ibi
(iunt multa miracula,ad quK nullum ordinem potest
habere virlus creata. Nec etiam aliqua virtus, {[ini'
sitin sacerdote, altingit ad terminum a quo, sciHcct
panem. Vel enim attingeret disponendo, ut tran.seal
in corpus Christi facilius; vel faciendo ad ipsius
desinitionem. Non primo modo. Quia illa dispositio
inducereturin fine prolationis (pro illo enim insfanti
est prLCci.se actio verborum); in illo autem instanti,
panis non est ; et tunc illa dispositio esset non entis.
Tum quia illa dispositio, cum sit creatura, icque
distat ab illo transitu , sicut panis. Tum quia non
apparet qualis dispositio csset illa, utrum rare-
factio, vel calefactio, vel hujusmodi. Similiter nec
secundo modo. NuIIa enim actio creaturse est sine
subjecto; nec etiara cori'uptiva ; quiclibet enim
requirit in quid agat. Tunc quicro : ubi esset illa
actio qua? ageret ad desinitionem panis? Non potest
dici quod in pane; quia panis non est, quando est
illa actio. Nec in corpore Ghri.sti : quia corpus
non est terminus illius actionis; necsubjectum cum
sit nobilius; nec illa actio attingit terminum ad
quem. Item, actio illa esset absque termino ad
quem : ad ipsam enim sequeretur non esse panis
simpliciter, absque aliquo termino ultra; et sic illa
actio e.sset annihilaliva; (juod non potest competere
creaturtc.

Secundo. Quia, si Deus infundit partem iliius
virtutis in anima, et parlem in verbis, ul tu dicis,
(piare oportet quod iila qu;e ponitur in anima, sit
permanens, et non sufficit quod sit virtus qusedam
transiens? quare etiam ponitur duplex talis virlus,
una immanens, alia transiens? Si dicas quod })ro-
pter nobilitatem s^acramenli; — Contra : Nobilitas
non ponitur ex aIi(juo inhoerente, .sed ex termino
nobiliori inducto; siciit patet de medicina, posito
quod induceret sanitatem nou a tota specie sicut

alia-, tcque nobilis esset, si induceret sanitatem sicut
alia, dum tamen aeque perfectam sanitatem indu-
ceret.

Ter(io. Quia ilia qualitas in verbis, et in anima :
aut est ejusdem rationis; aut alterius. Si eju.sdem
lationis; — Contra : si sint ejusdem ralionis, ita
quod quiclibet sit imperfecta, et amb;c con.stituant
unani perfectam virtutem , tunc altera poterit tan-
tiun intendi, quod sufficeret sinealia ad illam actio-
nem. Dices quod hoc Deus bene posset facere , sed
non ordinavit, etc. ; — Contra : quia jam venis ad
})actum.

Qiiarlo. Idem, inquit, ap})aret de potestate dia-
coni et subdiaconi. Non enim oportet in eis ponere
(lualitatem a qua profluat operatio simpliciter (a);
quia sufficit ad hoc intellectus dictans, voluntas
imperans, et potentia exequens. Nec quia faciliori
modo eliciatur operatio; quia teque bene et faciliter
legct epistolam non subdiaconus, sine manipulo.
Similiter probatum est prius (6), quod nulla est
disiio.sitio in l)a})tismo respectu gratia;, quo? sit
dis})ositio ex natura rei.

Quiulo. Quia, si character baplismi esset })otentia
susce))tiva, non deberet dici potentia, .sed inipo-
lentia : nam })otentia facile paliendi , qua* ponilur
in secunda specie qualitatis, in Prvedicamentis
(cap. dc Qualitatc el quali), est im}iotentia ad resi-
steiidum.

Sexlo (^ibid., art. 3). Quia, secundum dicta san-
ctorum, character non est aliud quam qu;cdam qua-
litas exsistens in anima, qua^ est similitudo et pro-
})ria species anim;ie Christi, sicquod nuliius alterius
es.sentiie sit similitudo. Quia enim Christus est prin-
ce}iset caput fidelium , placuit Deo instituere chara-
cterem agni, qui daretur omnibus venientibus ad
fiaternitalem Christi et fan)iliam, per quam ap}ia-
reant filii et coh;credes regni. Assumptum probatur.
- — PrtDio pev A}3ostoIum, Galalar. 3[\\ 27) : Omnes,
inquit, qui i)i Christo baptizati estis, Christum
in(ti(istis. Aut ergo baptizatus dicitur Ghristum
induere, quia induit gratiam et virtutes, qu;c in
baptismo infunduntur; et hoc non videtur bene
dictum, eo quod miilti suscipiunt sacramentum,
qui non su.scipiunt rem sacramenti. Aut quia induit
Ghristum ess(_'ntialiler; et hoc est im}iossibiIe. Ergo
non ex alio videtur, nisi quia induit similitudinem
anima; i}isius Christi. — Item , Ronian. 8 (v. 29) :
(Jiios jjysescivit, ]ios et prxdcstinavit conformes
ficri iiiiarfuii cjus. Ergo aliqua imago Christi for-
matur in nobis ex divina pnxBdestinatione. — Item ,
1. Corinth. 15 (v. 49) : Sicut portaviinus imagi-
nem lcrreni, t^ic j^ortemus imaginem aeJestis. —
Ife}n, Dionysius, 2. dc Ecclcsiastica Hierarchia,
vocat characterem lumcn quo signamur. Istud autem

(a) sinipliciter. — simililer Pr.

(?.) Crr. .\iircoluiu. 4. Sentenl., disf. l, ([. 1, art. 2.

DISTINflTIO IV. — QU.i^STIO I.

liiinon nnii viilelnr os.so aliuil quam pulchrilndo ol
assiniilalio. — Similitei', ihideni , voc-al ciiaraclo-
i'om sigillwn quoddam. — Potost autoiii ad iioc
lalis ratio iiuliici ; Siciit omnes qiii a.ssumniitiir ad
familiam principis, portant signum etaima militia'
vel politise principis et civitatis, nt per hoc prote-
stentur se esse de lah' dominio; .'<ic e.^^t rationaliile
quod in'eis qni assnmiintur ad Cliiisli famiham ,
sit signnm, sive qualitas, conformans Christo capiti.
Et sicut in pohtia exteriori, quanto magis qui appro-
pinquat ad principemet dignilatem, sicut mihtes et
l)arones, signis specialiorilnis distinguuntur; sic,
infi'a Chri.sti familiam, milites (cujusmodi sunt qiii
rectereceperunt sacramentum confirmationis), ac (7.)
principes fscihcet qui receperunt sacramentum
ordinis), diversis similitudinihus designantnr; ac
per hoc alius et alius character in .sacramentis infiin-
ditur. Ergo character non est aliud quam species et
iinago prsedicta, et signnni distinctivnm famili:c
Christi. — Hrcc Anreohis, in forina, contra primam
conclusionem.

III. Argumenta Durandi. — Contra eamdem
conclusionem argnit Durandus (dist. 4, q. 1).

Et primo contra hoc quod conclusio ponit chara-
cterem esse potentiam activam, dicens : Quod in
ministro sit aliqua virtus sicut in verhis et rehns
sacramentalibns, licet haheat aliquam prol)abilita-
tem quantum ad characterem ordinis, per qiiem
ordinatus dicitur operari divina per mini.storium ;
tamen nullam probabilitatem hahet de chai"actere
baptismi. Quia per baptismum non efficitur aliquis
minisler sacramentorum, sed .solum receptivus
eorum; unde, cum virtus qu» ponitur ab aliquibus
in sacramento, sit activa ad producendum aliquid
in altero, character, qui ponitur proportionaliter in
ministro, debet esse potentia activa ad producen-
dum aliquid in altero; qiiod non potest dici de cha-
ractero baptismali.

De charactere autem ordinis, qui, secundum hanc
posilionem, dicitur esse potentia activa, licet sit
major probabilitas; tamen instanliam habet, otiam
supposita prsedicta opinione. Quia virtus qutc poni-
tur in sacramentis, secundum positores hnjus opi-
nionis, non est permanens, sed transiens : solum
enim ponitur esse in rebus sacramentalibiis, pro
temporo actualis e.xhibitionis sacramenti. Ergo, con-
similiter, virtus qiiifi ponitur in ministro, debet
esse transiens, et non permanens post exhibilionem
sacramenti. Hoc autem , secundum eos, non con-
venit characteri ordinis, quem dicunt indelebiliter
permanere.

Et confirmalur. Qiiia non baplizatus potest bapli-
zare, dum lamen servot ritum lilcclesiic, et habeat(^)

(a) ar. — at Pr.

(6) habeat. — hanc Pr.

iiilcntionoin faciendi qiiod facit Ecdesia; et tamon
non (a) ba|)tizatus non habet aliquom charar terem.
Aut orgo liabot aliam virtutem, sibi pro toinpore
(jiio ba[)tizat oxbil)itani, aiit iion. Si non , orgo in
ministro non requiritur aliqua virtus proportiona-
liter correspondens virluti quam dicunt es.se in
sacrainentis. Si aiitein babet, ciim illa non sit cha-
racter, ut dictuin est, soquitur quod virtus qua; in
ininistro correspondet virtuti exsistenti in sacra-
montis, non est character, sed alia transiens; si
tamen aliipia sit. Quod pro tanto dico, <piia non
videtur qiiod aliqua virtus, transiens aut perma-
nens, activa vel passiva, sit in ministro, vel in
susci|)iente sacramentum, per modtim quo isti
ponunt. ( Diciint enim quod, sicut gratia ost priiici-
piiini vit;o spiritiialis, sic talis virtus, vel i^olontia,
esl principium operationis spiritualis.) Quia quan-
documque in eodom suppo.sito sunt formaliter prin-
cipium qiio vivit (€), et principiiim quo operatnr
opera vitio, sive maneiis in ipso, sive transiens in
alterum, impossibile est quod, corrupto principio
quo vivit (y) formaliter, remaneat in ipso principium
operationis vitalis, activum vel passivum. Quamvis
enim in semine equi, quod non est vivens, sit vir-
tus in.strumentalis vitalis operationis, puta gene-
randi alium equum; tamen , in equo vivente et
habente vim generativam alterius equi, impossibile
e.st quod, corrupta anima per qnam vivit, i^emaneat
in eo potentia generativa. Et idem est de potentia
receptiva operalionis vitalis, ut e.st visus, vel audi-
lus. Cum ergo, secundum istos, gratia, per quam
homo vivit spiritualiter, possit corrumpi in aliquo,
remanente in eo charactere ordinis vel baptismi,
impossibile est quod gratia et character sic se habeant
sicut principium vita; spiritualis et principium spi-
ritiialis operationis : quia principium vitalis opera-
tionis non potest esse ubi non est vita, si suhjectum
sit capax utriusijue. — Ha^c Durandus, in forma.

§ 2. — CONTRA SECUND.\M ET TERTIAM
CONCLUSIONES

I. Argumenta Scoti. — Ad secundam et ter-
tiam conchisiones arguit Scotus (dist. 6, q. i'l),
probando qnod iiiconvenienter ponatur character
subjective in potentiis animse.

Prinio. Quia dispositio ad formam nunquam
debet poni in posteriori susceptivo fornnc. Palet
discurrendo per singulas formas, et disposiliones
oarum. Sed character est, secundum te, dispositio
atl gratiam ; et gratia, per te, e.st in essentia animaj.
l'j'go character non potest poni in aliquo susceplivo
postoriori quam essontia anim;o, sicut e.st potentia,
(piia est accidons ejus.

(a) non. — Om. Pr.

(6) viril. — virilur Pr.
(y) vii<il. — viviliir Pr.

LFBRI IV. SENTENTIARUM

Secundo. Quia ratio tua non valet, cum sic
arguis : Gratia est in essentia animai; ergo polen-
tia, vel dispositioad gratiam est in potentla animK.
Immo sequitur oppositum : scilicet quod v.el ipsum-
met susceptivum gratia sit susceptivum potentiiic,
vel dispositionis; vel saltem, si est dispositio, illa
non potest esse in aliquo posteriori illo in quo est
forma. Hoc etiam patet in aliis : quia habitus super-
naturalis non est in habitu naturah, sed in potenlia
naturaH, in qua est habitus naturahs; et hoc ideo,
quia potentia naturahs est prior utroque habitu.

Tertio. Quia probatio qua probatur gratiam esse
in essentia animne, non conchidit. Quia perfoctio
naturahs prius inest ahcui quam perfectio vel («)
potentia supernaturahs : nam porfectio (6) natu-
rahs et intrinseca statim sequitur naturam sui per-
fectibihs. Potentia autem, etsi sit accidens, secun-
dum te, tamen est perfectio intrinseca ipsius
animse, Ergo prius naturahter inest sibi potentia
quam gratia; et, per consequens, posset liabere
rationem subjecti receptivi.

Qiiarto. Quia iUud quod additur de vita, non
concludit. Quia vita spirituahs primo inest anim?e
ut est conjungibihs Deo; unde, secundum Augusti-
num, de Civitate Dei (L 49), Deus propter hoc
dicitur vita anim.T, quia animiTf non inest vita nisi
in conjunctione ejus ad Deum ut ad objeclum.
Anima autem non est conjungibihs Deo in ratione
objecti, nisi per potentiam.

Qiiinto. Quia ihud quod additur de vohintate,
quod ipsa oritur ex intenectu , — non valet. Qutoro
enim : aut intehectus habet ad vohintatem tan-
tum prioritatem (y) generationis, sive originis; et
ex hoc non probatur perfectio in intehectu respectu
vohmtatis, sed imperfectio; universahter enim
imperfectiora praBcedunt perfectiora , ordine gene-
rationis, 9. Metaphysicse (t. c. 15). Si autem intel-
ligis quod inteHectus sil prior vel radix vohmtatis,
tanquam eminenter vel virtuahter continens vohm-
tatem, hoc imi)robatur ex dictis : quia ordinalum
ad alterum, ut prius origine, non continet ipsum
virtuahter vel eminenter; actus autem intehectus
ordinatur essentiahter ad actum voluntatis, ut pro-
babitur inferius (5).

Sexto. Quia, si character est signum ut funda-
mentum obhgationis animae ad Deum, ratiouabile
est quod ponatur in illa potontia cujus est primo
obh<iar'i , vel esse rationem obhgandi. Tahs autem
est vohmtas : quia pra^cipue per ejus actum ahquis
se obhgat principahter; iUa enim qua? concurrunt
ex parte intehectus, vel alteriuspotentise, in homine,

non sunt nisi pnfambula ad firmum (a) vehe, ut
qu;t'dam signa manifestantia illud esse firmum (S).
— Ihec Scotus, in forma.

II. Argumenta Durandi. — Contra eamdem
couchisionem arguit Durandus (dist. 4, q. 1), pro-
]jando quod character non sit in potentia intehe-
ctiva tanquam in subjecto.

Primo (y). Quia iha virtus quae non perficit
liominem quantum ad cognoscere, nec quantum ad
appetere, sed sohim quantum ad operari , non est
ponenda in potentia cognitiva, nec appetitiva, sed
solum in potentia executiva. Sed character non per-
ficit bominem quantum ad cognoscere, velappetere,
sed sohnn ordinatur ad operari. Ergo non potest
poni in potentia cognitiva, vol appetiliva, sed in
potentia executiva, per quam minister apphcat for-
mam et materiam sacramenti ad suscipientem.
^hajor patet : ars enim ponitur in potenlia intehe-
ctiva, quia perficit hominem ad veram cognitionem
factibihum; et virtus morahs ponitur in appetitu,
quia inclinat ad appetendum prout recta ratiodeter-
niiuat; sed potentia factiva, est in manibus arti-
ficis. Minor de se manifesta est : quia character non
perficit ad cognoscere, nec ad appetere, sed sohim
ad administrationem (o) sacramentorum. Unde con-
vonientius poneretur esse in manibus sacerdotis,
quil)us tonet liostiam consecrandam (et ad hoc con-
secrata^ sunt), vel in ore, vel in hngua proferente
vorba consecrationis, quam in intoUectu ; ut sic vir-
tus quic ponitur in verbis, et virtus ministri, qu?e
dicitur character, simul unita; concurrerent ad
effectum sacramenti.

Secundo arguit : Quia dispositio et forma ad
quam disponit, debent esse in eodem subjecto. Sed,
socun(him te, character est dispositio qufiedam ad
gratiam. Ergo debet esse in uno subjecto cum gra-
tia, et non in aho. — Ad lioc dicunt quidam, quod
duplex ost dispositio. Una qua3 disponit subjectum
in comparatione ad uHoriorem actum, sive iUe actus
sit forma, sive operatio; et tahs dispositio est in
eodem subjecto cum actu ad quem disponil; cba-
racter autem non est tahs dispositio ad gratiam.
Aha est dispositio congruitatis ; sicut si diceretur
quod (e) homo prudens, dispositus est, dispositione
quadam congruitatis, quod committatur sibi regi-
mon ahorum; et sic est, ut dicunt, de cbaractere,
quia, cum per characterem efficiatur aliquis dispen-
sator sacramentorum, congruum est quod sibi detur
gratia, sine qua non posset ea bene et digne mini-
strare; et tahs dispositio non oportet quod sit in
eodem subjecto cum eo ad quod disponit. — Sed

(a) perfectio vel. — Om. Pr.
(6) pei-fectio. — potenlia, Pr.

(y; advoluntatem lantnm prioritatem. — talem priorl-
tatem aut volnntateni Pr.
(8) Cfr. Scotum, 4. Sentent., dist. 49, q. 4.

(a) /irninm. — futurum Pr.

(e) firmum. — futunim Pr.

(y) Primo. — Om. Pr.

(S) administralionem. — minislrationem Pr.

(e) quod. — Om. Pr.

DISTINCTIO IV. — QU^STIO I.

hoc non valet, proptor duo. Primum cst, (luia
(liclum Gorum, ct exemplum per eos adducluin,
mag^is est ad oppositum quam ad propositum. Con-
gruum enim est (juod di^no detur potostas; el rpiia
per prudentiam efflcitur alitjuis disposituset dijiiius
ad regendum alios, ideo prudentia est disposilio
congruitatis ad regimen aliorum ; qui vero non est
prudens, expectare dobet quod effK^iatur prudous
vel bonus. Cum ergo cbaracter sit potestas adiuini-
slrandi sacramenta, et gi^atia sit alifpiid per (piod
dignc administrantur, rationabile esset dicere quod
gratia esset dispositio congruitatis ad characterein ,
sicnt prudentia, vel virlus, est disposilio congrui-
tatis ad habendum regirnen alioruni; et non e con-
verso, scilicet quod cliaracter sit dispositio congrui-
talis ad gratiam ; sicnt non est dicendum quod
potostas, vel auctoritas regendi, sit dispositio ad
prudentiam. — Secundum est, quia isti videnlur
divertere a dicto suo de causalitate sacramentorum.
Dicunt enim quod virtus quam ponunt esse in
sacramentis, atlingit instrumentaliter ad prodn-
ctionem characteris, et, per boc, atlingit dispositive
ad gratiam; sicut virtus quscest in semine bominis,
attingit instrumentaliter ad aliquam dispositionom
corporis, et, per conseqnens, attingit dispositive ad
infusionem anim;c rationalis. Qiium igitur dis|)o-
sitio ad quam attingit instrumentaliter virtus semi-
nis, sit dispositio ad (a) formam fiendam in eodem
sul)jecto; igitur cbaracter, vel qutocumque dispo-
silio quam faciunt sacrainenta instrumenlabter in
anima, si sunt disposiliones ad gratiam causandam,
sunt in eodem sul)jecto; aliter non valet eorum
simililudo, seu comparatio.

Tor(io arguit sic : Sicut nnmmus sortitur ratio-
nem pretii, et merellus (6) rationem signi, ex
humana institutione; sic res naturales sortiuntnr
ralionem sacramenti, et bomo ralionem ministri,
ex divina institntione. Sed uummus efncilur pre-
tium, et merellus (y) signum, per solam relatioiiem
rationis bumana^ sic instituentis. Ergo res sacra-
mentales sortiuntur rationem sacramenti, et liomo
rationom ministri, per solam relationem ralionis
diviniTO sic instituentis. Cum ergo character sit ali-
quid quo bomo efficitur minister sacramentorum ,
vel susceptivus eorum, patet quod cbaracter non
est nisi relatio rationis, ex ordinatione vel pactione
divina.

Qiiai-io. Quia, cum scriptum sit, Eccli. 24 (v. 31),
Qui elueidant me, vitam xternam hahebunt, ad
ea qupc sunt fidei, cum sint satis obscura de se, non
est conveniens adducere vias obscuras, et quae plus
hal)ent obscuritatis et difficullatis qnam propositum
principale. Sic autem est de viiiute quoc ponitur in

(a) a verbo infusionem iisqiic ad disposilio ad, om. Pr.
(S) niovUus. — ))ie)'lHS Pr.
(y) me)-ellus. — nioius Pr.

.sacramentis, et de charactere qui ponitur in mini-
stro. Dicere autem qnod res naturales babent ratio-
nein sacramenti , et homo rationem ministri , ex
sola institutione et ordino Dei, qui solus dat gratiam
et omnem ofioctum spiritualem (piem recipit susci-
piens sacramenta, nibil difficullatis continet apud
fideles. Ergo, etc.

Qiiin(o. Quia beatns Dionysius, a quo prima tra-
ditio cbaractoris apnd nos advenit, vidctur ideni
sentiro cum eo quod dictnm est de cbaraclere. Reci-
lateniin (de Ercl. Iliev., c. 2) quemdam ritum qui
ob.servabatur in primitiva Ecclesia quando adulti
baptizabantur. Tunc enim acc^Mlcnti ad baptismum,
Ilierarcba, id est, pontifex, manum imponel)at, et
signabat eum signo crucis, et pra^cipiebat eum
adscribi inter nomina cbristianorum, ut de ca;tero
cuin aliis admitteretur ad divina. Et iste ritus exte-
rior cum baptismo erat cbaracterizatio sua. Nec de
alio cbaractere locutus est Dionysius. — Ha>c Duran-
dus, in forma.

§ 3. — CONTRA QUARTAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Contra quartam conclu-
sionem arguit Scotus (dist. 6, q. 9), probando quod
baptismus non imprimat aliquam formam, quai
dicitur cbaracter.

Primo. Quia, sicut, scquendo rationem natura-
lem, non sunt ponenda plura, quorum necessitas
non apparot ex notis secundum rationem natura-
lem ; ita, de creditis, vel de sacramentis, non sunt
pononda plura, quorum necessitas non apparet
secundum fidem. Sed necessitas talis form» im-
pressffi non apparet, etiam secundum ea quse cre -
dita sunt de baptismo. Ergo, etc. Minor probatur.
Quia nec Scriptura Sacra illud exprimit esse neces-
sarium in baptismo, nec Sancti explicite. Nec
sequitur evidenter ex veritate baptismi credita :
quia tofa veritas baptismi consi.stit in sacramento
visihili et in effectn invisihili; et elTectum invisibi-
lem Augustinus ubique vocat gratiam , specialiter
scilicet in littera (a).

Hic (6) dicitur quod Sancti satis tradunt de cba-
ractere sccundum illum modum quo loquimur, ut
patet de Dionysio et de Damasceno. — Sed istse
auctoritates videntur esse vocales, et non ad inten-
tionem Sanctorum. Sicut enim respiciendo transla-
tionem et expositionem Yercellensis cap. 2. Eccle-
siasticse Hierarchix, in parte sexta (y), in libro

(a) Cfr. Magistr. Sentent., lib. 4, ciist. 4, ubi multos alTort
textus Auguslini, in quibus est sermo de sacramento et de
re sacramenti ; et, in dist. 5, citat Augustinum, q. 8i supo-
Leviticu)n, dicontcm : Dominus sancti/icat invisihili g)-atia
pev Spi)-itum Sanctum , ubi est totus fvuctus visihiliu)n
sac)'amento)-um; )iam sine hac sanctificatione visibilia sa-
c)'amenta )iil p)'osu))t.

(6) Hic. — ubi Pr.

(r) H.TC verba in oditione Migne reperiuntur cnp. 2, part.
3, § 4.

IJ15H1 IV. SENTENTIARUM

quem vidi, sunt ista verba, quoc allogantur, ubi (a)
dicit, secundum istam Iranslationem : Ita (6) f^ur-
siti^i actum, divina beaiitudo ad suiipsius parti-
cipationem recipit, et de proprio lumine, sicut
quodam signo , ipsi tradit, divinum faciens, et
communicatorem inDeo maneniium. Etsequitur,
ibidem : Sancium signum, a Hierarcha acce-
denti d(da as^ignatio; ubi adducunt aliqui, de alia
translatione , taliaverba, quod venienti ad hapti-
smum donatur a summo sacerdote sacrum signa-
culum (y). Similiter de Damasceno, lib. 4, cap. 9,
sic adducitur, quod per baptismum datur nobis
rcgenercdio et sigiUum; per sigillum intelligitur,
secundum eos, character. Ibidem autem (cap. 11),
dicitur quod iJlud est sigillum. Quod autem ist;ie
auctoritates non adducantur ad intentionem aucto-
rum, patet de prima. Quia, sicut (S) continet planum
litterse, et Vercellensis exponit, in illa parte sexta
capitis secundi (s), declarat de quodam pra3aml)ulo
ad baptismum, secundum ritum graicorum. In pri-
rnitiva enim Ecclesia, baptizandus primo in Eccle-
siam inducebatur, cui Hierarcha manum capiti
imponens, signabat eum, praecipiens sacerdotibus
quod tam ipsum quam ejus susceptorem (Q descri-
bant. IUud autem fiebat longe ante baptizationem,
sicut apparet ex processu litlerae ibi ; quia de actu
baptizandi determinatur parte illa, sub littera P.
Unde et (r,) textus ille Dionysii, secundum intentio-
nem illius Yercellensis, truncate adducitur, Pra^-
missoenim deproprio lumine sicutquodam signo,
ipsi tradit, ei communicaiorem (0) m Deo mancn-
tium, etc. (t), de istissubdit : Quorum esl sanctum
signum a Hierarcha accedenii data signaiio, ei
^" sacerdotum (x) sahdaris descriptio. Quorum,
inquam, redde singula singulis : scilicet illumina-
tionis tradita? sanctum signum est a Hierarclia data
signatio, scilicet impositio manuum in capite; quod

(a) uhi. — ut Pr.

(6) Jta. — In Pr.

(y) Verba Dionysii sunt : Tbv S^ouxo); dvaYrjp.£vov r, Oeia
|xaxapi6Tri? £t; tyjv eauTfi; (lETOViTtav eiffS^yeTat, y.at toO oixetou
cpwTo;, (iXfKep Ttvb; a-JTO) (rriixeiou [xeTaStowatv, evSeov aTTOTe-
XoCffa xat 7.oivwvbv tyj; t(T)v gv6e'wv dTrox^.ripojcreo); xai Upa?
xaTaTd^eo);" wv edTt (j'JiJ.6o).ov tepbv t) toO Upap-/ou t(T) 7:po(T-
lovTt S(j)pou[j.£vri CT^paYt;. — Quae verba , secundum transla-
tionem Corderii, sic leguntur : Sic adductum, divina beali-
tudo ad sui admittit contnuinicationem propriseque Incis,
instar signi cujusdam , ipsuni participat , Dco intimum
reddens, ac consortem numerum divinorum, atque ordi-
nis sacri; quorum sacra est tessern, sumnti sncerdolis ac-
cedenli dalum sif/naculum. Cfr. Migne, Patrol. grsec. lom.
3, pag. 399, 400.'

(S) sicut. — sic Pr.

(t) illa parte sexla capitis secundi. — prima parte, cap. 6,
2 Pr.

(::) susceptorem. — susceplionem Pr.

(r|) et. — rel Pr

(6; communicaloretti. — comniunicationciu Pi-.

('.) etc. — et tamen Pr.

{■/.) sacerdnlutn . — sacramenli Pr.

sit communicator divinorum , signum est sacer-
dotum salutaris descriptio, qui .scilicet describunt
eum, et ejus susceptorem (x), tanquam in conimu-
nionem Christianorum receptum. llla autem inipo-
sitio manuum et descriptio fiebat longe ante bapti-
zatlonem. Ergo nullo modo illa bic dicta possunt
intelligi de aliquo signo impresso in baptismo.
Quare, etc. — Similiter auctoritas Damasceni valde
inepte adducitur. Quia pars unius orationis adjun-
gitur cum parte alterius sequentis, pnetermissa sen-
tentia concipiendacum partepraecedente. Jacet enim
sic liltera in Damasceno : Per baptismum ijrimi-
tias (6) Spiritus Sancti assumimus ; et est il)i
versus; et sequitur alius versus : Et principium
allerius vitve fii in nohis regeneraiio: et tunc
sequitur statim : Cusiodia, et sigillum , et illumi-
naiio. Ergo nullo modo vult ipse dicere quod per
baptismum fit in nobis sigillum, sed quod per
bap1ismumsumimusprimitias(y)SpiritusSa7icti,
in primo versu; et in alia clausula, quod rcgene-
ratio est principium vitve , et sigillum , etc. Ergo
ex illa auctoritate non potest haberi ni.si quod bapti-
smus sive regeneratio, sit sigillum ; non autem quod
per baptismum fiat in nobis sigillum.«Alia autem
auctoritas Damasceni nihil valet. Nam expresse ibi
loquitur de cruce, dicens : Illa nobis signatio in
fronte data est, quemadmodum Israeli circum-
cisio:prr ipsam enim fideles ab infidelihus dislin-
guuniur. Et sequitur de eadem cruce : Illa scuium
est, arma et trophteum , adversus diabolum ; illud
esi sigillum, ut non appro.cimet 7iobis vastator.
Non plus dicere vult , nisi quod impressum est
nobis sigillum contra inimicum; et constal hoc non
esse ad propositum,

Secundo principaliter arguit. Quia Augustinus,
qui tantum traclat ex intentione de baptismo (o)
(utpote in septem libris de Baptismo, contra Dona-*
tistas; et in uno volumine de Unico Bapiismo; et
in tertio volumine de Peccatorum meritis et remis-
sione, et de Baptismo parvulorum ; et, cum hoc,
multa super Joannem; et in aliquibus capitulis
libri de Fide ad Peirum), non tacuisset de chara-
ctere, si ipse fuisset immediatus et necessarius efle-
ctus baptismi. Et si dicas quod non negat; — dico
quod ad propositum sufficit quod non affirmet :
quia tanta^ investigationis supponitur, quod, .si cha-
racter fuis.set res proxima baptismi, alicubi expressis-
set ; nunc autem in baptismo non distinguit nisi
sacramentum, hoc est, aliquid visibile, et rem
sacramenti , scilicet gratiam; nec unquam dicit
fictum recipere rem sacramenti; nec unquam iuite-
rabilitatem baptismi ostendit per talem characte-

{a) susceptorem . — susceplionem Pr.
{Cj) pritiiilins. — primilirn Pr.
(y) primilins. — primilirn Ecclesise Pr.
fo) e.v inlenliiine de hnplisnio. — dc inlenlione baplismi
Vr.

DISTINCTIU IV. — yU^STIO 1.

rem impressum. — Confirmaliir. Qnia, de Com^e-
crallone, dist. 4, coUiiiUuLur aucloritates Sanclo-
rum de haptismo; nec videtur verisimile (piod
nullus eorum locutus esset de charactere, si ipse
fuisset necessarius eflectus baptismi. Et quod vide-
tur magni ponderis, Magister Sentcnliarum nun-
qiiam de illo charactere secundum illam intentio-
nera locutus est, cum tamen ipse dilii^enter aucto-
ritates Sanctorum de materiis quas traclat compila-
verit.

Tertio. Quia nihil frustra ponendum e.st in
operihus Dei; quia Deus et naiura iiihil faciunt
frustra. Sed character, secundum ilhini intellectum
positus, frustra ponitur. Quod prohatur duphciter :
primo, comparando ad effectum principalem hapti-
smi, qui est gratia; secundo, ad illos eflectus qui
attrihuuntur characteri, scihcet assimilare, distin-
guere, etc.

Quantuni ad primum, arguitur sic. Si character
requiritur ut dispositio ad graliam : aut ergo ex
parte susceptivi; aut ex parte agentis. Non ex parte
susceptivi : quia anima non hahens actu peccatum,
est summe disposita ad suscipienduni gratiam. Nec
ex parte agentis : quia agens est infinitie virtulis.
Et si dicas quod requiritur ut dispositio permanens
ad efleclum inducendum quandoque posterius tem-
pore, qui non .statim inducitur, utpote ad hoc quod
fictus haptizatus postea i-ecipiat eflectuni haptismi;
— Contra hoc autem arguitur : Aut pro illo poste-
riori, quando recipit ultimum cflectum haptismi,
requiritur character, ut dispositio ex parte susce-
ptivi; aut ex parte agentis. Et stat ratio ut prius. —
Arguil etiam hic speciahter. Quia, sine tah sigiio,
pos.set Deus assi.stere ])aptizato, ad causandum efle-
ctum l)aplismi, recedente fictione, sicut astitisset in
ipso l)aptisnio, si non fuisset pi'ius fictus. — Con-
firmatui'. Quia effectus haptismi non datur illi qui
ponitur hahere characterem , nisi pceniteat vere.
Sed per veram poenitentiam , sine tali forma, dare-
tur gratia.

Quantum autem ad alios efTectus, prohatur pro-
positum. Quia sine forma inh?crente posset hai^ti-
zatus assimilari haptizato, et distingui a non hapti-
zato, per hoc quod recipit haptismum; sicut patet
in multis aliis; quia professus in alicpia religione,
as.similatur alteri professo, et distinguitur ah altero
non professo, non per ali^iuam formam sihi inha'-
rentem post professionem , sed quia talem aclum
hahuit in pmeterito. — Eodem modo de tertio
eflectu , scilicet (a)quod ponitur signum configurali-
vum Christo, sive ohligativum. Potest enim aliquis
esse ohligatus alicui, et ita configuratus illi, quan-
tum ad ohligationem confiourandi, sine omni forma
inhanenle : sicul ille qui facit homagium, obligalur
alleri ad fidelitatem servandam, et ita ad quamdam

configurationem vel confederationem ; et professus,
ex profe.ssione tenelur co)iformari seu configiirari
prielato suo; et tamen nec faciens homagium , nec
profitens, recipit alicpiam formam ab.solutam, quro
sit signum configurandi (a). — De quarto effectu,
scilicet quod ponitiii' signum commemorativum
ipsius .sacramenti,arguitur. Quia,aut respectu sacra-
menti ponitur tale signum rememorativum, propter
excellentiam sacramenti in .se; aut propter aliquam
hahitudinem ad alios, qui ex signo cognoscant
sigriatuin. Non primo modo : quia excellentiora sunt
fides et charitas, quam suscepi.sse baptismnm; et
tamen illa non habent aliquod signum rememorati-
vum, postquain infuerunt (6). Nec .secundo modo.
Qiiia, vel in comparatione ad Deum, vel ad proxi-
mum. Noii ad Deum : quia Deiis sine onini signo
inexsistente cogno.sceret illum suscepisse .sacramen-
tum. Non ad proximum. Quia : vel ad heatum (f) in
gloria, ad majorem gIoi-iam habentis talefo) signum ;
vel ad damnatum in inferno, ad majorem confusio-
nem habentis tale signum. Neutrum est dare : quia
major gloria est beato habui.s.se*actum charitatis (s),
quam susce[)is.se baptismum; et major confusioest
damnato cecidi.sse a charitate, quam a susceptione
haptismi; et tamen charitatis, seu actus meritorii,
nullum ponitur signum rememorativum in beato,
vel damnato. — Specialiter autem arguo de beatitu-
dine. Quia, si illud signum esset in hahente ad
excellentiam in gloria, sequitur quod solus sacerdos
inter omnes christianos posset habere talem excel-
lentiam in gloria; quia solus sacerdos habet omnes
cliaracteres. Sequerettir etiam quod Cliristus careret
illa excellentia in gloria : quia ip.se non estsic hapti-
zatus haptismo Christi, nec l)aptismus Joannis
impressil characterem ; nec fuit ordinatus ita ut
confertur in ordine sacerdotali, quia non fuit ab
aliquo ordinatus; pari ratione, nec confirmatus con-
finnatione sacramentali. Eliam .sequitur (Q quod
sancti patres et Beata Virgo non haberent illam
excellentiam in gloria.

QiiaiMo principaliter arguit sic. Qiiia non videtur
probahile quod alicui , qui non tantum est in pec-
cato mortali, sed etiam actu peccat mortaliter, Deus
conferat suum donnm. Et hujus (y)) probatio est :
(piia Dei perfecta sunt opera, Deutero. 32 (v. 4); et
ideo niillum curat, quem non perfectecurat (impium
enim est a Deo dimidiam sperare salutem, vel
imperfectam veniam); niillum ergo donum snum
dat alicni peccanti mortaliter. Sed fictus, in susci-
piendo baptismum, peccat mortaliter; quia facit

(a) scUicet. — Om. Pr.

(a^ ronfh/urandi. — pro/ilciidi Pr.

(^) infuenmt. — fucrit Pr.

(y) hcalum. — baplisiiiuDi Pr.

'^8' liabciitis lalc. — in liabente Pr.

(:;) set/uilur. — Om. Pr.

(r,) liujus. — hujusmndi Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

irreverentiam sacramenlo. Ergo (x) Deus, ex vir-
tute hujus actus quo peccat mortaliter, non dat
sibi aliquod donum speciale. (6)

Qiiinlo (y). Quia omne donum Dei datum liomini,
aut est gratia gratum faciens, vel gratis datum (sic
intelligendo hoc quod est gratum faciens (S),
vel actualiter, vel dispositive). Quod brevius dici
potest : quod (s) Deus nullum donum dat homini,
nisi vel propter bonum ejus, vel propter bonum
Ecclesiai (cujusmodi est donum linguarum, vel illa
de quibus (C) loquitur Apostolus, 1. Corinth. 12).
Sed talis cliaracter non potest poni nec dici gratia
gratis data, propter bommi Ecclesise : quia illud
nulli valet (r,), nisi tantum habenti; patet etiam
quod nullus (9) effectus utilis Ecclesise sequitur.
Sed nec est donum gratum faciens; quia per istud
donum non constituitur pcrsona in aliquo gradu
acceptionis respectu Dei. Nec etiam tale confertur
sine gratia et charitate; quia Deus perfecte sanat.

Sexlo arguitur ex modo ponendi characterem,
quia scilicet ponitur indelebilis. Et hoc sic : Nulla
forma inest animtie, quam non possit delere Deus;
quia minus est delere quam creare. Saltem non
inchideret contradictionem , formam creatam in
anima, deleri ab anima. Ergo, si character sit inde-
lebiHs, nulla talis forma est in anima baptizata. —
Confirmatur istud. Quia, si character est indele-
bilis, ergo, eadem ratione, illa virtus quam ponis in
sacramentis, est indelebilis; quod tu negas.

Sepdmo. Tu ponis quod circumcisio non impri-

mebat characterem. — Contra. Quia, secundum te,

circumcisio non erat causa gratise, nisi quia impri-

'mebat dispositionem ad gratiam. Illa autem dispo-

sitio videtur character. — II;x}c Scotus, in forma.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad argumenta contra primam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti.— Quantum ad ter-
tium articulum, respondendum est objectionibus
supradictis. Et quidem,

Ad primum Scoti contra primam conclusionem ,
dicitur, negando primam consequentiam ibifactam.
Et ad probationem, dicitur quod neutra illarum

(a) Ergo. — Se<1 Pr.

(6) ergo. — Ad. Pr.

(y) Qulnto. — Oin. Pr.

(6).a verbis vel gratis usque ad faciens, om. Pr.

(e) quod. — quia Pr.

lO quibus. — qua Pr.

(y)) etiam. — Ad. Pr.

(6) etiani quod nuUus. — quia nihilominus Pr.

diffinitionum est essentialis aut quidditativa ; et
ideo signum non ponitur ibi tanquam genus cha-
racteris, nec ut subjectum ejus, sed illa diffinitio
est per posteriora et accidentalia, et est qusedam
descriptio per respectus consequentes essentiam cha-
racteris absolutam : essentia enim characteris est
qualitas absoluta, de secunda specie qualitatis, quam
consequuntur inseparabiliter respectus, sicut et
omnes qualitates de secunda specie qualilatis. Unde,
sicut in suo simili fuit dictum in tertio (a), talis
character non est respectus, nec compositum ex
respectu et absoluto ; sed est absolutum sub respectu.
Et potest diffiniri dupliciter : scilicet vel quoad
absolutum, vel quoad respectum. Et simile est de
omnibus qute sunt relativa secundum dici. De hoc
sanctus Thomas, de Veritate, q. 21, art. 6, sic
dicit : « Aliquod nomen potest importare respectum
dupliciter. Uno modo, sic, quod nomen imponatur
ad significandum ipsum respectum : sicut hoc
women 'pater , vel filius, aut paternitas ipsa. Qua3-
dam vero dicuntur importare respectum, quia signi-
ficant rem alicujus generis, quam comitatur respe-
ctus, quamvis nomen non sit impositum ad signifi-
candum ipsum respectum : sicuthocnomenscienfia
est impositum ad significandum qualitatem quam-
dam, quam sequitur quidam respectus, non autem
ad significandum respectum. Et per hunc modum
ratio boni respectum implicat : non quia ipsum
nomen boni significet ipsum respectum solum ; sed
quia significat id ad quod secjuitur respcctus, cum
respectu ipso. » — Hoec ille, — Similia dicit in
multis locis. — Hanc solutionem magis exprimit,
3 p., q. 63, art. 2, ubi arguit sic (arg. 3) : « Cha-
racter a quibusdam diffinitur sic : Character est
signum sanctum comnutnionis fidei et (fj) sanctx
ordinationis , datuni a Hierarcha. Signum autem
est in genere relationis, non in genere potestatis.
Non ergo character est spiritualis potestas. » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : « Dicendum,
inquit, quod relatio, qu;e importatur nomine signi,
oportet quod super aliquid fundetur. Non autem
relatio hujus signi, quod est character, potest fun-
dari immediate super essentiam animoc. Et ideo
oportet poni aliquid in anima, super quod fundetur
talis relatio. Et hoc est essentia characteris. Unde
non oportebit quod sit in genere relationis, ut qui-
dam posuerunt. » — H?ec ille. — Item, ibidem ,
in solutione quarti, sic dicit : « Character babet
rationem signi per comparationem ad sacramentum
sensibile; sed, secundum se consideratus, babet
rationem principii, per modum jam dictum (in
corp. art.). » — Hcec ille. — Item, art. 1, in solu-
tione secundi, sic dicit : « Character animec impres-

(a) Cfr. 3 Sentenl. (id cst voL f)), dist. 23, q. 1, art. 3,
§2,L
I (6) et. — Om. Pr.

DISTINCTIO IV. — QU^STIO I.

sus habet rationem signi, inqnantum per sensibile
sacramentnm imprimitur : per hoc enim scitur ali-
qnishaptismali charactorG insip;nitns,qnod est abhi-
tus aqna sensihih. Nihilominus lamen character vel
sif^nacukim dici potest, per quamdam simihtndi-
nem, omne quod configurat ahcui, vel distingnit ab
aho, etiamsi non sit sensil)ile; sicut Chrislus dici-
tiir figura vel character patern;6 suhstantifc, secun-
dnm Apostolum, Hehrxor. 1 (v. 3). » — II;ec ille.
— Ex quihus patet qnod, sicut ista consequentia
non valet : Principium poniiur in dtffniiiionc
potenliic aclivx; ^ed principium dicil rchtlio-
nem; ergo potentia activa cst relatio, vel est
essentialiter in genere relationis; ita nec argu-
mentum arguentis. — Potest etiam breviter dici,
quod do charactcre possumus loqni dupliciter :
primo modo, qnoad rem, et ut qiuodam res in
se; secundo modo, quoad nomen, et ut character est
et nominatur. Primo modo est absolutum qnid, nec
est in genere ad aliquid, nec in genere signi essen-
tialiter; secundo modo est adaVupxid, et relativum.
Modo dictse diffinitiones dantur de charactere secundo
modo , non antem primo modo ; sunt enim d i ffinitiones
qnid nominis, non antem cjuid rei. Et haic solulio
in idem redit cnm prima.

Ad secundum, negatnr minor. Quia character
non solum ponitur ut signum, immo ut principium
activnm, vel passivum, nt statim dictnm est. Pnra
autem relatio non est principium activum, nec pas-
sivum. Et ideo oportet qnod essentia characteris sit
formaabsoluta, quam tamen comitatnr respectus.

Ad tertium, nogatur antecedens. Vernm enim est
quod nunquam advenit nova relatio, ant novus
respectus, sine novitate ahsolnti, vel circa absolu-
tum facta. Quai tamen potest mnltipliciter contin-
gere : ntputa quia alternm correlativorum noviter
acquirit vel deperdit aliquid absolntum sibi inhse-
rens, puta aut formam substantialem, aut esse, aut
aliquam partem, aut aliqnam qualitatem, aut quan-
titatein, aut hujusmodi; a!io modo, quia noviter
acquirit vel deperdit aliqnod absolutum extrinsecus
adjacens, puta locum, vel hahitum, vel consimile.

Tunc ad primam prohationem antecedentis
principalis jam negati, diciturquod, licet respectus
queni vocat extrinsecus advenientem, cujnsmodi
esl ubi, vel quando, aut liabitus, et similes, pos-
sit (a) noviter advenire alicui sine novitate subjecti,
aut fundamenti primi, aut termini; tamen semper
est ibi qu;cdam innovatio penes aliquod absolntnm
inh;orens, vel extrinsocnm. Quod patet : qnia respe-
ctus uhi nunquam causatur de novo in corpore
locato, nisi quia acquirit novum locnm extrinsece;
nec respectus de pra^dicamento Juibitus novitor
acquiritur, nisi quia suhjoctnm illius novitor acquirit
vestem, aut alium habitnm, vel aliquid consimile.

(x) possil. — possint Pr.

Et idem est de actione, passione, etaliis. In omni-
l)us enim talibns, universaliter verum est quod ad
novitatem talium concnrrit aliqua novitas alicujus
absoluti, quod, vel noviter incipit autdesinit, vel
noviter applicatur alicui cui non prius applicabatnr,
vel cessat applicari ei cni prius applicabatur, saltom
terminns absolutus fundamento absolnto, ot econ-
tra. Et pro hac .solutione facit sanctus Thomas,
2. Sentent., dist. 1, q. 1, art. 5, ubi arguit sic,
octavo loco : « Impossibile est novam rolationem
ossc inter aliqua, nisi aliqua mntatione facta circa
allernm eorum; sicut in a^qnalitate; non enim ali-
qna fiunt a^qnalia de novo, nisi altero extremornm
augmentato, vel diminuto. Sed omnis motus impor-
tat relationem moventis ad motum. Ergo impossi-
hile est aliqnem motnm esse novum , nisi prnccedat
aliqua mutatio, vel in movente, vel in moto; sicnt
quod unum approximatur ad alterum, vel aliquid
hujusmodi. Ergo, ante omnem motum, est motus;
et sic motus est ab fcterno, et mobile, et mundus.
Et ba3c est ratio Philo.sophi, 8. Plujsicorum
(t. c. 9). » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
(( Dicendum, inquit, quod novitas relationis con-
tingit non ex mutatione moventis, sed ex mutatione
mobilis (ut large mutatio sumatur pro creatione,
qua?. mutatio proprie non dicitur). Unde motum
ooeli pra!cedit creatio ejus, ad minusnatura; crea-
tionem autem non pnocedit aliqua mutatio, cum sit
ex non es.se simpliciter. Si tamen supponeretur
quod coelnm exstitisset antequam moveretur, adhuc
ratio non procederet. Quia intelligendum est quod
est duplex relatio. Qua^dam est relatio absoluta,
sicut in omnibus qurc sunt ad aliquid secundum
csse, nt patornitas, et filiatio; et talis relatio non
efficitur nova, nisi per acquisitionem illius in quo
relatio fundatur. Unde, si acqniratur per motum,
talis relatio sequitur motum ; sicnt similitudo nnius
ad allcrum, sequitur alterationem in qnalitato supra
quam fundatur relatio. Si autem acquiritur per
creationem, sequitur creationem; sicut similitudo
creaturff! ad Deum, fundata super honitatem qufc
per creationem acquiritur, per quam creatura Deo
assimilatur. Qua^clam autem relativa sunt, quse.
simul important relationem et fundamentum rela-
tionis. Novitasautem talium rolationum oxigitacqui-
sitionem illiusrei qu;c .significatur per nonion; sicut
ipsius hahitus qui est scientia. Et similiter est de
relatione quam importal nomen motus, qua? effici-
tur nova per acquisitionem ij)sius motus a movente
in mobili. » — H;cc ille. — Ex quibus patet quod
novitas rolationis semper requirit novitatem circa
absoluta, qualiscumque sit illa novitas.

Ad secundam prohationem dicitiir, jnxta prae-
missa, quod agens naturalc non potost noviter agere
in suum passum , nisi concurrat aliquid trinm quro
enumerat arguens. Sed totus processus ulterior
nihil valet : quia, licet nova habitudo agentis ad

LlBRl IV. SENTENTIARUM

passum ])ossit contingere sine novitate formaj abso-
liit;e in ipso agente vel passo, non tamen sine novi-
tate cujuslibet absoluti circa agens vel passum, puta
loci, vel habitus, vel alicujus extrinseci; et ideo in
argumento committitur fallacia consequentis, ar-
guendo negative ab inferiori ad superius.

Ad tertiani prohationem , quas sumitur ex expe-
rimento, dicitur quod amotio impedimenti inter
agens et passum non potest Ileri sine aliqua innova-
tione circa absoluta; et consequenter, nec nova
habitudo, nec actio inter illa.

Ad quartamprobationem, quse sumitur ex dictis
Philosophi, patet per pnedicta : quia nec novum
uhi, nec motusad uhi posset contingere, nisi mobile
et corpus ubicatum, ultra illum respectum, acqui-
reret extrinsece novum absolutum, puta locum. Et
sic patet antecedens principale hujus tertii argu-
menti nulliter fuisse probatum, et ejus oppositum
in sua manere veritate.

A(l quarlum, negatur antecedens, et conceditur
ejus opposilum. Nulla enim relatio realis, potis-
sime de genere ad aliquid, potest fundari principa-
liter et praecise supra puram relationem,aut purum
respectum, nisi radicaliter et primarie fundetur
super aliquod absolutum. Ideo omnis relatio fun-
data pure et priccise in relatione, est respoctus
rationis, et non respectus realis. De hoc sanclus
Thomas, de Veritate, q. 1, art. 5, in solutione
decimisexti argumenti, sic dicit : « Cum omnia alia
genera, inquantum hujusmodi, ponant aliquid in
rerum natura (quantitas enim, eo ipso quod quan-
titas, aliquid dicit), sola relatio non habet, ex hoc
qirod est hujusmodi, quod aliquid ponat in rerum
natura; quia non prsedicat aliquid, sed ad aliquid.
Unde inveniuntur qua'dam relationes, q\m nihil in
rerum natura ponunt, sed in ratione tantum. Quod
quidem quadrupliciter contingit, ut ex dictis Philo-
sophi et Avicenae potest haberi. Uno modo, quando
aliquid ad seipsum refertur, ut cum dicitur idem
eidem idem : si enim hajc relatio aliquid in rerum
natura poneret additum ei quod dicitur idem, esset
in infinitum procedere in relationibus; quia ipsa
relatio per quam aliqua res diceretur eadem , esset
eadem sibi ipsi per aliquam aliam relationem, et sic
in infinitum. Secundo modo, quando ipsa relatio ad
aliquid refertur : non enim potest dici quod pater-
nitas referatur ad subjectum suum per aliquam
relationem mediam; quia illa etiam media relatio
indigeret alia media relatione, et sic in infinitum;
unde illa relatio quse .significatur in comparatione
paternitatis ad subjectum, non dicitur in roi'um
natura, sed in ratione tantum. Tertio, quando unum
relativum dependet ab altero, et non e converso;
sicut scientia dependet a scibili, et non e con-
ver.so (a); vmde relatio scientiie ad scibile est ali-

(a) a verbo nicul usque ad e ronverso , om. Pr.

quid in rerum natura, non autem relatio scibilis ad
scientiam, sed in ratione tantum. Quarto, quando
ens comparatur ad non ens; ut cum dicimus quod
nos sumus priores his qui futuri sunt post nos;
alias sequeretur quod possent esse infinita? relatio-
nes in eodem, si generatio in infinitum protendere-
tur in futurum. » — Hobc ille. — Similia ponit,
1. Sentent., dist. 26, q. 2, art. d ; de Potentia Dei,
q. 7, art. 11, Item, i p., q.42, art. 1, in solutione
quarti, sic dicit : « Idem ad seipsum non refertur
aliqua relatione reali. Neque iterum una relatio
refertur ad alteram per aliquam lelationem. Cum
enim dicimus quod paternitas opponitur filiationi,
oppositio non est relatio media inter paternitatem et
filiationem; quia utroque modo relatio multiplica-
returin infinitum. » — Hsec ille.

Tunc ad primam probationem illius antecedentis
negati, dicitur quod proportionalitas, et quKCum-
que alia liabitudo inter duas proportiones, vel habi-
tudines, aut relationes, non est relatio nec respectus
realis, sed rationis tantum; et, per consequens, non
est aliquid realiter distinclum ab extremis, ut patet
ex dictis.

Ad secundam probationem de relalione signi fun-
data in charactere, etc, — dicitur, juxta prredicta,
quod, si relatio, vel respectus importatus nomine
signi, fundetur in sola pura reiatioue, ille respectus
non eritrealis, sed tantummodo rationis. Taleautem
ens rationis, cum nihil sit in rerum natura, non
potest dici immedialus effectus sacramentorum
novai legis. — Dicitur ulterius, quod, sicut pater-
nitas non potest intelligi nec videri ex se, sed ex
fundamento et termino; ita nec potest ex se ducere
in cognitionem alterius, nec esse signum , nisi
ratione fundamenti et termini.

Ad aliud quod dicitur, de relatione configura-
lionis vel obligationis, etc, — dicitur primo, quod
relatio configurationis oportet quod fundetur in
aliqua forma absoluta, ut dictum fuit in probatione
prim* conclusionis. Unde configuratio talis atten-
ditur in hoc quod character est quicdam participatio
sacerdotii Christi, ut dicit sanctus Thomas, 3 p.,
q. 63, art. 3, ubi sic dicit : « Character proprie est
signaculum quoddam quo aliquid insignitur, ut
ordinatum (a) in aliquem finem : sicut charactere
insignitur denarius, ad usum commutativum; et
milites charactere insigniuntur, quasi ad militiam
deputati. Homo autem fidelis ad duo deputatur.
Primo quidem, et principaliter, ad fruitionem glo-
rise (6); et ad hoc insigniuntur signaculo gratise,
secundum illud Ezech. 9 (v. 4) : Signa Thau mper
frontes viroruiu gementium el doleniium; et,
Apoc. 7 (v.3) : Nolite nocereterrie et mari, neque
arborihus, quoadusque signemus servos Dci nostri

{a.) ordinalum. —ordinandi Pr.
(o) glorifv. — gratise Pr.

DISTINGTIO IV.

QU^STIO 1.

in fronlihns eorum. Secundo, depulaliir quis(jue
lidelis ad reeipiendurn vel Iradendum alii.s ea (juae
j)ertinent ad culturn Dei; et ad hoc jjr"oprie deputa-
lur chai'acter sacr-amentalis. Totus autenr ritus
christianac i'eligionis der"ivatur a sacerdotio Clirisli.
Et ideo nianifestunr est (juod char-acler sacramen-
talis est character Christi, cujus sacerdotio configu-
i'antur fideles secundum sacrainentales characteres,
qui nihil ahud sunt quam quyedam jiarticijrationes
sacer-dolii Ghr-isti ah ijxso derivatie. » — Haic ille. —
Item, ihidem, in solutione secundi ar-gumenti, sic
dicit : « Character sacramentalis est res respectu
sacr'arnenti exterioris, et est sacr-ameriturn resj)ectu
ultimi effectus. Et ideo dupliciter j)otest aliquid
characteri attrihui. Uno modo, suh ralione sacra-
menti ; el hoc modo est signum invisihilis gratiiE,
quie in sacr^arnento confertur". Alio modo, secundum
rationenr characteris; et hoc rnodo est sigriurn con-
figur-ativum alicui pr'incijiali, apud queni residet
auctoritas ejus ad (juern aliquis deputatur; sicut
milites, qui deputantur ad pugnam, insigniuntur
sigiio ducis, quo quodanimodo ei corrfigur-antur. Et
hoc modo illi qui dej)utarrlur' ad culturn chrislia-
num, cujus auctor (a) est Chiistus, characterem,
quo Christo configurantur, accipiunt. Unde proprie
est character Chr'isli. » — H;ec ille. — Dicitur
secundo : (juidquid sit de rx-latione ohligationis,
utrum fundetur in ahquo ahsoluto j)r'a3serrti vel
pneterito, puta consensu voluntatis ad serviendum
vel ali(juid agendum, et utrum j)er relationem ratio-
nis aliquis dici possit r'ealiter- ohligatus, tamen hoc
non est ad nostrum pr^ojwsilum ; quia non legi quod
sanctus Thomas ullihi porrat character'em esse
signum tanlummodo ohligatiorris, vel esse relatio-
nem ohligationis, aut furrdalivum talis relationis.

Ad aliud quod adducitur' ihiderrr, de j)r'ocessu in
infinitum in reahhus relationihus, etc, — dicitur
(juod similitudo ihidein addiieta, de suhjecto acci-
derrlis et de fundamenlo r^elalionis, non valet. Cujus
ratio est : quia rrulhrm accidens per se aiit j)r'opr'ie
dicitur esse suhjectum alteriusaccidentis, sedsolum
rationesuhstarrtia^cui irrhieret, natur-aliterloquendo;
et ideo, (juia aliqiiod accidens immediatius inh;<M'et
suhstantiLe (jiiaiii aliiid, ideo rationa!)ile est quod
unuiii accidens })0ssit suhjici, et aliiid non. Secus
est de fundamento relationis : qiiia accidens quod
j)onitiir fiindar'e relationem, non furrdat eam r-atione
sui suhjecli, sed secuiidiim se; et id(!o, si aliqiia
relatio realis fundet aliam r-elationem realern, vel
de pryedicamento ad ((li^jniU, non videtur alicui
relationi rcali r'cpugrrar'o, e.\ natiira sui geneiis, airt
sjieciei, furrdar^e aliani relationem; el hoc ejusdem
generis; quia forte non apjiar-et ali^juihus irrconve-
niens, (juod relatio realis fundet resjiecturn lealern
alterius generis quam (id ((licinid, j)ula r-espectum

uhi, aiil quando. — De primo horum, scilicel quo-
nrodo unum accidens dicitur' suhjectum altcriiis,
dicit sanctus Thomas, de Virtulihm , q. 1, art. 3 :
« Suhjectum tripliciter comparatur ad accideirs.
Uno modo, sicut pi'aehens ei sustentainentunr :
nam accidens jier se noii suhsistit, fiilcitur vero jier
suhjectum. Alio nrodo, sicut potentia ad actum :
nam suhjectuin accidenti suhjicitur, sicut quLcdam
potentia actiii; unde et accidens forma dicitur.
Tertio niodo, sicut causa ad eflectum : nam prin-
cij)ia suhj(}cti sunt pr'incipia per se accidentis. Quan-
turn ergo ad priinum , unum accidens suhjectum
altcrius esse non jwtest : nam , cuin nulliim acci-
dens jrer se suhsistat, non pott^st alter-i sustentameri-
tiim pr'icl)ere; nisi fortasse dicatur quod, inqiian-
tum est a suljjecto sustenfatum, unum accidens
aliud sustentat. Sed quantuin ad alia duo, unum
accidens se hahet ad aliud per modum suhjecti :
irarn nrrurn accidens est in potentia ad aliud, sicut
diaphanum ad lucem, et sujjerficies ad colorem;
nnurn etiam accidens jrotest esse causa alterius, ut
humor saporis. Et per hunc inodurn dicitur ununr
accidens alterius accidentis esse suhjectum : rron
(jUdd iinurn accidens jrossit alteri sustenlamerrtuin
j)r'iehere; sed quia suhjectum est receptivum unius
accidentis, mediante alter'0. » — Hsec ille. — Ex
quihus jjalet qirod nullurn accidens est pr"incijiale
suhjectum alterius, nec secundum se, sed ratione
suhstantioe. Secus est de furrdamerrto i'elationis;
(jiiia ad hoc nihil facit .suhjecfum. — Quod aufem
lelatio j)ossit furrdare respectum alterius generis,
legitur in quodam tractatu de Relationihus, qui
attrihuitur sancto Thoma3, ul)i sic hahefur : « Ista
quatuor prsedicamenta, scilicet qiiaudo, i(hi,jjositio,
el h((bitus , relationes (ju-tcdam sunt, sed alferius
modi quam eaquycsunt in priedicamenfo relationis;
j)r'opter (juod diversa gener'a constituunt ah invicern
et a lelativis, et non sunt in pncdicamento rela-
tionis. Quod autem relationes sint, non aliter
osfendo quam jier eoriim diffinifiones, (ju;e ultr'o
se olferunt. Quod autein alterius niodi quam ea
quai sunt in pnedicamento relationis, patet : quia
genus respecfivoium et aliorum (juinque generum
cadunt iri spiiitiialihiis, cilra Deum {y.), et in corpo-
lalihus, et (6) in naturalihus, et qute circa natiiram
sunt (dico citra Deum, quia, etsi relaliones in Deo
cadant, non tamenaccidens); sedalia quafuorgenera
in solis rraturalihus et corj)or'aIihus accidunt, quia
causanturex adjacenfiafemjioris et loci,aut alicujus
localiter continentis, locus autem et tempus non
sunt nisi irr rrafuralihus et cor'j)or'alihus. Item : genus
rolalivorum continef relativa fiimhita super res(juin-
que geneium ahsolutas suo modo immediate; alia
vero qualuor genera sunt relationes, et sunt fun-

(a) auclor. — actvr Vr.

(■n)citra Deuiu. — Oiii. Pr.

(o) in corporalibns , el. — corpuralibus Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

data super relationes; et ideo quodammodo minus
sunt quam relativa, quia magis i^emota sunt ab esse
absoluto. Cum ergo corporalia sint in tempore, et
in eo quod localiter continet sensibili circumscri-
ptione, utrobique essc in respectus quidam est, et
relatio, por quam lioc continctillud quod continetiir.
Super banc aiitom relalionem , per adjacentiam
temporis ad temporalia, i-elinquitur qiuuido in re
temporali corporali. Unde mihi videiur qnod quando
super hujusmodi relationem fundalur. Et hoc testa-
tur sua dininilio, quaB est quod qaando est quod ex
adjacentia temporis relinquitur : hKC enim adja-
centia temporis non est nisi aliquid temporale, quod
in tempore est. Super illani autem relationem con-
tinentiie, per adjacentiam loci ad corporalia, cau-
santur caitera genera; et hoc penes continere et
contineri. Penes enim adjacentiam loci ad corpus
totale, secundum quod ille continet et illud conti-
netur, causatur in corpore contento ahl. Unde nhi
radicatur super continentiam passivam, testante
sua diflinitione, quse est quod uhi est circumscri-
ptio corporis, ex loci circumscriptione procedens.
Penes adjacentiam autem loci ad coi'poris partes, et
partium ad invicem ordinationem, et respectu loci,
causatur jJtiS(</o, secundum suam diffinilionem, (jua'
est quod posHio est quidam situs partium, etc.
Unde positio radicatur super continentiam passi-
vam partium. Penes autein adjacentiam corporis
ad illud quod continet ipsum, vel e converso, secun-
dum quod contentum dicitur habere, et continens
haberi, derelinquitur liabitus in continente. Unde,
secundum Commentatorem, super 5. Meiaphysica',
ubj. et habilus sic dillerunt, quod respectus ille
quo continens dicitur habere contentum, facit uhi ,
prout scyphus dicitur habere aquam, et civitas
homines, et omnino locus locatum ; conversus autem
respectus, scilicet prout contontum dicitur habere
continens, facit prLcdicamentum liahitus, ut animal
habet cutem, et homo vestem. Unde liahitus fun-
datur super relalionem conlinentise activse, ahi
super relationem continentitc i^assivic. » — Ihcc
ille. — Ex quibus patet (juod relatio potest fundare
respectum realem, qui non est de praidicamento ad
aliqaid; sed nulla relatio potest per se fundare
relationem de prsedicamento ad aliqaid realem.
Cum eryo relationes importatic nomine characteris,
vel signi, sint de pra^dicamento ad aliquid , constat
quod non possunt fundari de per se in sola et pura
relatione. Unde, breviter : similitudo arguentis
magis est ad oppositum (juam ad propositum ; quia,
sicut nuUum accidens secundum se est principale
subjectum alterius accidentis, sic, si similitudo
valeat, nulla relatio potest esse fundamentum prin-
cipale aUerius relationis realis. — Verumtamen,
utrumilla qua;sunt ultimo allegata, de illo Iractalu,
sint de mente sancti Tliomai, non est multum
curandum, nec illis innitendum; quia priora sufli-

ciunt pro responsione ad dicta Scoti, scilicet quod
respectus characteris requirit pro fundamento ali-
quid absolutum, cum sit de genere ad aliquid.

Adqiiintum priucipale, negaturantecedens : nam
non baptizatus nullum sacramentum nec effectum
sacramenti recipere potest a sacramento ; licet forte
aliunde reciperet elfectum sacramenti sine sacra-
mento, a Deo. De hoc sanctus Thomas, 3 p., q. l'!,
art. 6, .sic dicit : « Ciiaracter confirmationis ex
necessitate supponit characterem baptismalem, ita
etiam quod, si aliquisnon baptizatus confirmaretur,
nihil reciperet, sed oporteret ipsum iterato confir-
mari post baptismum. Cujus ratio est : quia sic se
habet confirmatio ad baptismum , sicut augmentum
ad generationem ; manifestum est autem quod nul-
lus potest promoveii in ;ctatem perfectam, nisi
primo fuerit natus; et similiter, nisi aliquis primo
fuerit baptizatus, non potest sacramentum confir-
mationis accipere. » — Htcc ille. — Item, ibidem,
arguit sic, primo loco : « Sacramentum confirma-
tionis ordinatur ad confitendum publice fidem
Ciiristi. Sed multi, etiam ante baptismum, fidem
Christi publice confessi sunt, sanguinem fundentes
pro fide. Ergo character confirmalionis non pricsnp-
j)()nit characterem bajitismalem. » Ecce argumon-
tum. Se(juitur resjwnsio : « Dicendum, in(juit,
quod virtus divina non est alligata sacramentis.
Unde j)otest conferre homini spirituale robur, ad
confitendum publice fidem Christi, absque sacra-
mento confirmationis; sicut etiam jiotest consequi
remissionem peccatorum sine l)aptismo, Tamen,
sicut nuUus consequitur effectum baptismi sine
voto baptismi, ita nullus consequitur efTectum con-
firmationis sine voto ipsius; quod pofest haberi
etiam ante susceptionem baptismi. » — Ha^c ille.
— Item , in solutione tertii , sic dicit : « Audientes
j)ncdicationem Petri acceperunt eflcctum confinna-
tionis miraculose, non tamen sacramentum confir-
mationis. Diclum est auteni (ibid., art. 2, adl"'",
et art. 4, ad 1"'") quod effectus confirmationis potest
alicui conferri ante baptismum, non autem sacra-
mentum confirmationis. Sicut enim effectus confir-
mationis, (jui (a) esl robur spirituale, praisupponit
effectum baptismi, quiest justificatio; ita sacramen-
lum confirmationis pra:;supponit sacramentiun ba-
j)lismi. » — Ikecille. — Similia dicil, 4. Sentcnt.,
(list. 7, q. 2, art. 1, qi» 3, ubi sic dicit : « Nihil
pote.st percipere actioncm aut proprietatem alicujus
naturic, nisi prius habeat subsistentiani in illa
nafiira. Unde, cum per baplismum, qui est spiri-
tualis generatio, homo acquirat subsistentiam in
vita sj^irituali christiantc religionis, non jiotest non
baptizafus aliquid eorum quai ad hanc spiritualem
vifam j)ertinent jiercipere. Et ideo non jwtest acci-
j)ei'e characterem confirmalionis. Et hanc causam

(a) qui. — quiv Pr.

DISTINCTIO IV. — QUiESTIO l.

assignat Dionysius, '2 cap. Ecclesiaslicie Hierar-
cJdic. » — IKfc ille. — Ilcm, ibidcm, adducit dictum
Dionysii, ubi supra, dicenlis : Nihil divinitus tradi-
torum operari potest, qui non est regener-atus per
baplismiim (a).

Dicitur .sccundo, quod non baptizatus potcst qui-
dcm baptizare, sed non ex oflicio. De hoc Petrus de
Palyde, secunda quixsstione hujus distinctionis, sic
dicit : « Non est alitjuis character, qui sit potentia
baptizandi absolute, ncc active, nec passive; licet
ahciuis sit potentia baptizandi ex officio, non tamen
passive; sed eo ip.so quod aliquis est voluntarius
vere, vel interpretative, potest baptizare et baptizari,
eo quod character non est principium omnis actio-
nis hierarchicai simphciter exercendie, scd alicujus
simpliciter, et alicujus ex officio. Unde character
sacerdotalis, et episcopalis, est principium simpH-
citer conficiendi et ordinandi ; et charactcr bapti-
smalis, est simpliciter principium aUa sacramenta
suscipiendi. Unde qui caret istis characteribus,
nihil horum facere aut recipere potest; quia caret
principio operativo. Sed character aliorum ordinum
est principium operandi ex officio; et character con-
firmationis, confitendi ex officio; et character sacer-
dotalis, baptizandi ex officio. Nullus autem cha-
racler est principium baplizandi active, vel passive,
simpliciter loquendo. Et ideo lios actus potest qui-
dem homo exercere sine omni charactere, sed non
ex officio. )) — ?Ia3c Petrus. — Etconformatursancto
Thomai, 3 p., ubi supra (q. 72). Dicit enim, art. 5,
in solutione secundi : (( Omnia sacramenta srmt
qu;cdam fidoi protestationes. Sicut ergo baptizatus
accipit potestatem spiritualem ad protestandum
fidem per susceptionem aliorum sacramentoriim,
ita confirmatus accipit poteslatem publice fidem
Cliristi verbis profiteri, quasi ex officio. )) — Hicc
ille. — Item, septima distinclione quarti, q. "2,
art. 1, q'" 3, in solutione primi, sic dicit : « Ad ea
quyc sunt necessitatis, homo admittitur, etiamsi
illud non competat sibi ex officio; sicut patet (juod
etiam non habens ordinem, in casu necessitatis,
baptizare potest licite, quamvis hoc non competat
sibi ex officio. Similiter, quia confiteri nomen
Ghristi, ubi confessio exquiritur, est necessitatis,
ideo etiam non baptizatis hoc competit, quamvis
hoc non habeant ex officio characteiis. )) — Ha)c
ille. — Ex quibus omnibus patet quod arguens false
pulat (juod confirmans niliil causet in anima confir-
mati, sed solum corpus ejus exlerius uui^at; vel
((uod saci'amentum baptismi consistat in sola ablu-
tione exteriori, et sacramentum confirmationis in

(a) Verba Dionysii, juxta Iranslalionem P. Ballhasaris Cor-
deiii, sunt : Cum eni»i divinus Itic slalus sit quxdioii na-
iivilas divina , nunquani sane intellexent , neduni fecerit,
(juidquani rerxini divinitus Iraditaruni , cui ne ipse qui-
deni stutus liic divinilus af/lalus sil. Cfr. Migno, Palrol.
grccc, tom. 3, pag. 391.

sola unctione, non ponendo aliquid interius, quod
sit res et sacramenlum, pula ciiaracter et ornatus.
Item, falsum est quod quidquid potest active bapti-
zalus, possit non baptizatus : quia nullusnon bapti-
zatus potest conficere, aul confirmare, aut ordines
confcrre; (|uia ])otestas episcopalis et character
sacerdolalis necessario praisupponunt charactercm
ba})tismi.

Ad illud vero quod adducit de poteslate ministe-
riali, dicilur quod jiotestas ministerialis rninistri
dispensantis .sacramenta non jjotest essepura relatio
realis, vel rationis : tum quia nulla relatio potcst
esse principium actionis; tum quia relatio realis
requirit reale fundamentum ; tum quia non advenit
noviter, nisi facta innovalione circa absoluta; tum
quia talis respectiva potentia non potest immediate
fundari in essentia anima;; ut superius ostensum
esl (ad tertium et ad quartum) : relatio enim suj)er-
naturalis, vel i^ratuita, requirit fundamentum super-
naturale, vel gratuitum, absolutum, et non pura
naturalia.

Cum autem dicit arguens, quod, secundum nos,

potestas episcopalis non est forma absoluta, et quod

episcopatus non est ordo ultra sacerdotium, etc. ; —

dico quod neutrum dicit sanctus Thomas. Quod

patet : nam, 4. Senient., dist. 24, q. 3, art. 2,

q''' 2, determinat quod espiscopatus est o<'do, et

alius a simplici sacerdotio, licet non sit aliud sacra-

mentum ab illo, Unde, ibidem, sic dicit : « Ordo

potest dici dupliciter. Uno modo, secundum (juod

est sacramentum ; et sic omnis ordo ordinatur ad

Eucharislice sacramentum ; unde, cum episcopus

non habeat potestatem superiorem sacerdote, quan-

tum ad hoc, episcojjatus non erit ordo. Alio modo,

potest considerari ordosecundum quod est (juoddam

oflicium resj)ectu quarumdam (a) actionum sacra-

rum; et sic, cum episcopus liabeat potestatem in

actionibus hierarchicis respectu corporis mystici

supra sacerdotem , episcopatus est ordo. )) — Ha?c

ille. ■ — Item, ibidem, in solutione secundi, sic

dicit : « Ordo, prout est sacramentum imprimens

characterem, ordinatur sj)ecialiter ad sacramentum

Eucharistia:;, in quo ijjse Christus continetur ; quia

per characterem ij)si Chrislo configuramur. Et ideo,

licet detur aliqua potestas spiritualis ej)iscojio in sui

promotione, respectu aliquorum sacramentorum ;

non tamen illa potestas habet rationem characteris.

Et, proj)ler hoc, ej)iscojiatus non est ordo, secundum

quod ordo est quoddam sacramentum. )) — Ihoc ille.

— Item, ibidem, in solutione tertii, sic dicit :
« Potestas ej)iscoj)aIis non est tantum jurisdictionis,
sed etiam ordinis, ut ordo communiter accipitur. »

— Hiec ille. — Ex quibus aj)j)arct (juod licet ordo
episcopalis non imprimat characterem, tamen impri-
mit spiritualem potestalem, quie est principium ali=

(a) quarunidani. — quarunicumque Pr. .

LIBRI IV. SENTEMIARUM

quarum actionum hierarchicarum ; et consequenter,
secundum mentem sancti Thomse, illa potestas non
est relatio rationis, nec reahs, sed forma ahsoluta.

Ulterius, cum dicit arguens, quod hahenti talem
relationem rationis Deus assistit, etc. ; — dioilur
quod Deus assistit episcopo in actu confirmandi et
ordinandi, non quidem tanquam nihil agenti, vel
causye sine qua non, immo sicut agens jjrincipale
agenti instrumentah. Et ideo oportet quod poten-
tia episcopi sit forma ahsohita.

Quod autem dicit arguens, de potestate jurisdi-
clionis, — non valet : quia non est simile de pote-
slate judicis et de potestate epi.scopahs ordinis, ut
postea videhitur.

Quod ulterius dicitur, de filiatione reali, quod
potest dici potentia, — non valet : quia fihatio non
est principium reaUs actionis, sicut character sacra-
mentahs, et potestas ordinis episcopahs. Unde omnia
ista fundantur in falso, scihcet quod minister sacra-
mentorum nihil agat in anima recipientis sacra-
mentum, sed sohis Deus. Ulterius, lalsum est (|uod
polestas ordinati et confirmati non sit ad ahtpiid
spirituale agendum , sed ad solas actiones sensihiles
exteriores. Ulterius, falsum est quod anima bapti-
zati nihil possit a])sohite recipere, quod non possit
recipere anima non haptizali.

Unde contra totam deductionem hujus quinti
argumenti facit hene Petrus de Palude, secunda
qusestione hujus pncsentis distinctionis, uhi sic
dicit; ((Character est potentia, et res ahsohita. Quod
prohatur. Quia ilhid per quod potest ahquis in eife-
ctum realem, aclive vel passive, per indifleientiam
'ad hene et male, est res vera et ahsoluta, et poteutia
proprie dicta : quia potenlia activa, est principium
transmutandi ahud, inquantum aliud ; et potenlia
passiva, est principium transmutandi ah altero,
inquantum alterum; et istud non est ens rationis,
nec relatio, sed ahsolutum. Sed character est hujus-
modi. Ergo, etc. Major prohata est. Minor postea
prohahitur, Sed prius removehuntur tres instantise
contra majorem et conclusionem. — Prhna est :
Quia, si dicatur quod, cum in matrimonio non sit
ahqua i'es (jUic dicatur vinculum , quia sanctus Tlio-
mas dicit quod essentiahter est relatio; tali ratione,
eflectus ahorum sacramentorum , scilicet ornatus ,
character, et hujusmodi, est aliqua relatio, et non
aliqua res ahsoiuta. — Dicendum quod matrimo-
nium, prout est quid humanum, est pura relatio
rationis; sed prout estquid divinum, ex eo causatui-
ahquod reale, quod est ens ahsolutum, quod tamen
concomitatur relatio. Sed forte est in virtute orga-
nica; unde in morte tolhtur, ahter maneret indele-
hililer ut character. Sed de hoc plenius dicetur,
dist. 20. — Secunda instantia est : Quia videtur
quod posse et non posse sacramenta dare vel susci-
pere, non arguit diversitatem realem in principio;
quia per cognationem spiritualem, et pubhcic hone-

stalis justitiam, quoe sunt de jure positivo humano,
dirimitur matiimonium : ita quod non potesthujus-
modi sacramentum matrimonii suscipere, qui habet
illud impedimentum; qui vero non habet, potest
ilhid suscipere, et quasi dare, quia essentiam matri-
monii sibi mutuo dant contrahentes, non (a) eam a
sacerdote su.scipiunt. — Sed forte hoc est quia illud
divinum reale, quod ibi est, pra^supponit privatio-
nem hujus impedimenti, inquantum matrimonium
est quidam contractus qui subest ordinationi prin-
cipum et pra^latorum ; non quod ens reale fundetur
in fundamento rationis, .sed in ipsa potentia vel
essentia naturah; hcet in via generationis, ex
divina in.stitutione vel ordinatione, aliud praisuppo-
nat, quod non est nisi ens rationis vel ejus privatio.
— Terlia inslantia est. Quia, si (hcatur : sicut
sacerdos potest hgare et absolvere et conficere, et
episcopus ordinare, quod non potest non episcopus,
et non sacerdos; ita judex potest ligare et absolvere
in foro e.xteriori, quod non potest non judex, quia a
nou suo judice lata .sententia non tenet. Nec tamen
potestas judiciaria propter hoc ponit aliquid reale in
judice; nec habere claves jurisdictionis est nisi
purus re.spectus rationis. Ergo, a simili, nec habere
claves ordinis, et hujusmodi, ponunt aliquid reale
in homine. — Hoc non valet. Quia ilhe claves non
habent realem eflectum interius, sicut istie habent.
Et Papa (6) pote.st illas pro libito voluntatis auferre,
non i.<tas; quia potest facere de judice non judicem,
non autem de sacerdote non sacerdotem. Et* propter
hoc, videturaliquid divinum indelebile in isto, quod
non in illo. — Tunc probatur minor principalis.
Quia sacerdos potest conficere et absolvere, quod
prius nou poterat; et episcopus confirmare et ordi-
nare, (piod prius non p(Herat. Ergo .sequitur con-
clusio, (juod nihil potest quod prius non poterat,
nisi habeat aliquod es.se reale, quod prius non
haheJjal. Unde instrumentum pote.st hoc quod prius
non poterat, quia realiter movetur, cum prius non
moveretur. Et calor animai participat esse animse,
quod prius non habebat ; et sic agit quod prius non
poterat. Undenon dicimusquod sacerdos non possit
celebrare in calice non con.secrato, et iu altari et
vestihus non consecratis, sed solum quod non dehet;
quia scilicet potest. Sed de illo qui characterem
.saccrdotalem non hahet, nou solum dicimus quod
non dehet, sed, cum hoc, (piod non potost con.se-
crare; qui tamen, post({uam habet characterem,
potest quod non poterat prius. Similiter episcopus,
post consecrationem , potest et dicilur conferre ordi-
nes ; (piod prius non poterat. Si aut(mi sola relatio
ralionis fieret, .sicut per con.secrationem rerum ina-
nimatarum, tunc idem esset sicut de illis. — Prai-
terea, si directe et perfecte noii potesl in eflectum

(a) enini. — Ad. Pr.

(o) Papa. — pivplereu Pr.

DISTINCTIO IV. — QUJESTIO I.

realem in quem priiisnon poterat, sicut (licuntqui-
dam, tunc mentitur saeerdos, dicens : £",70 absolvo
te, vel Baptizo tc; sed debet dicere : Ef/o af^pergo
te covporaliter , et Chrislus haptizat le spiritua-
liter. Si ergo vere absolvit, et vere ordinat, et vere
confirmat, et non alius, ergo vere hal)Gt potestatem
faciendi; quia cujus est actus, ejus est potentia.
Eri^o idem quod prius. — Pncterea : sicut diflerunt
re absohita potcus baptizare et non potens baptizare,
per se, sicut bomo et non homo; ita dillerunt re
absoluta potens absolvere et non potens, potensordi-
nare et non potens, id est, sacerdos et non sacerdos,
episcopus et non episcopus. — Item , si non est plus
in marito quam in sponso, quare non potest Papa
dispensare in matrimonio sicut in sponsalibus? Et
sicut Papa potest facere quod calix non sit sacer
post consecrationem , quia omne quod est per solam
ordinationem Ecclesiae potest amovere; quare non
potest similiter facere quod sacerdos sit non sacer-
dos, non apparet. — Item, quare sacramentum
Eucharistiae haljet realem effectum (quia realiter
desinit ibi esse substantia panis et vini, et realiter
traussubstantiatur) praeter eflectum ^ratia', qui est
in usu, non in essentia sacramenti, sed alia sacra-
menta non habont aliquem realem efl^ectum pra;ter
gratiam, non apparet. — Nec valet quod alii dicunt,
quod nec in sacramento nec in ministro est virtus
subjective, et sic non est principium efTectus realis.
Quia ex quoaclio et cfl^ectus utriqueattribuitur efl"e-
ctive (quia sacramentum dicitur purgare, illustrare,
perficere; quia sacramentum dicitur a sacrando
active; et minister dicitur solvere et ligare, et sibi
dicunlur dari claves regni coelorum, ita quod (a)
non solvi nec ligari possit quis(6), nisi prout ipse
solvcrit et ligaverit), ergo in sacramento et ministro
est potestas activa, cum sit ibi actus, alias nullus a
Deo in coelis nec solvitur nec ligatur. Verum est
tamen quod suntaliqua sacramenta, in quibusnulla
virtus spirituaHs est in miuistris, sed tota in sacra-
mento, etsacramentum esttotum sanctificativum(y),
pnvter Deum; minister autem non est nisi sicut
causa sine qua non, sive applicans ; propter quod
in ipso non recjuiritur abquid supra naturam. Et
hoc est in baptismo, ex parte ministrantis; et etiam
in sacramento matrimonii, ex parte utriusque, quia
uterque est daus et recipiens. Xec requiritur dispo-
sitio sacramentalis ad recipiendum hoc sacramen-
tum, cum apud non baptizatos sit verum rnatrimo-
nium; nisi aliquis diceret probabibtor, quod ante
baptismum est verum matrimonium, sed illud non
est sacramentum (({uia baptismus est janua omnium
sacramentorum nov;v' h^uis), sed solum est tale
sacramentum quale erat tempore legis natunx^ vel

[x) ita quod. — et Pr.

(o) possit quis. — Om. Pr.

(y) sa)tclilicatii'i(m. — sancti/icatu») Pr.

legis scriptK. In omnibtis autem aliis sacramentis,
ex parte suscipientis potestas pa.ssiva supernatu-
ralis requiritur, quai character baptismalis dicitur;
alias, si .sola relatio rationis per ea daretur, non
video quare ante baptismum talia non po.ssint recipi.
In aliis autem quincjue sacramentis, ex parte confe-
rentis, vel facientis id ad quod sequitur essentia
sacraraenti, requiritur in ministro potestas alia ab
illa quse est in verbis et materia; et in ipso est prin-
cipalior virtus quam in es.senlia sacramenti; alias,
sicut non sacerdos et non baptizatus potest bapti-
zare et matrimonium dare vel suscipere, .sic non
episcopus po.s.set ordinare et confirmare, et non
sacerdos conficere, inungere et absolvere, dum
tamen diceret verba, et haberet materiam, si in
ministro non plus requiritur hic quam ibi; quod
nullus catholicus diceret; immo error esset, quod
non sacerdos factus (a) possit conficere sicut sacer-
dos. Item, in charactere baptismali est potentia
transmutandi ab alio, id est, recipiendi sacramenta,
quibus realiter transmutatur per dispositionem rea-
lem : quia, secundum cursum naturoe, Deus non
dat gratiam ni.si soli pr?eparato et disposito, nec tali
negat; unde, cum, secundum communem cursum,
Deus det gratiam parvulo post baptismum, et non
ante, et in parvulo non est alia pneparatio quam
piius, pertinens ad actum secundum, ergo est ibi
alia (6) praeparatio quam prius, pertinens ad actum
primum. Sed verum est quod ista ratio concluderet
quod in circumcisione fuis.^^et character, vel ornatus;
de quo dictum est, prima distinctione. Item , in
adulto semper est aliqua disposilio per se requisita
ad hoc quod gratiam recipiat; sed in suscipiente
actu l)aptismum, non requiritur per se devotio, sed
solum per accidens ; ergo alia est ibi dispositio; sed
hujusmodi non est illud quod exterius geritur; ergo
aliquid interius fit, quod est immediata dispositio ad
illud. Item , per sacramenta qua} imprimunt chaia-
cterem, homo, recedente fictione, consequitur gra-
tiam quam a principioconsecutus fuisset; ergo vide-
tur quod quycdam dispositio ad gratiam impressa
fuit per modum habitus immaiientis, et non trans-
euntis. — Nec valet, si dicatur quod per characte-
rem homo non potest in aliquem eflectum, in quem
prius non posset, nisi sicut per causam sine qiia
non; quia causac quae pure est sine qua non nun-
(juam attribuitur eftectus. Verbi gratia : nunquam
(iicitur quod merellus (y) det prandium, sed ille a
quo est merellus (S). Nec dicimus quod sacramenta
veteris legis darent gratiam ; et tamen erant causa
sine qua non ita bene sicut sacramenta no\x legis;
et plus illa quir' tunc erant necessitatis, quam illa
(lua^ nunc voluntatis, licet secum per se requirerent

(a) factus. — sanclus Pr.

(5) alia. — aliqua Pr.

(y) merelUis. — nio-lus Pr.

(6) ntcrellus. — ti'.erlus Pr.

VI. — 7

LIBRT IV. SENTENTIARUM

opus operans. Ex quo apparet quod clavos jurisdi-
ctionis non sunt res vera, sicut claves ordinis : quia
ad illas non sequitur nisi efTectusrationis, sicut esse
exconiinunicatum, vel esse absolulum a vinculo
exteriori; et quod non est particeps suflVagiorum
Ecclesite, hoc nonestex virtute excommunicationis,
sed ex divina pactione, quia luimana ordinatio nil
reale causat; sed secus est de clavibus ordinis, in
quibus divina ordinatio operatur. — Sed contra hoc
arguitur sic : Illud non potest in operationem, in
quo non est principium operationis; alio(piin ageret
quod non posset. Sed aliquis in quo non est cha-
racter, potest in operationem divinam, ut nunc
loquimur: Judfcus enim, vel Gentilis, in quo nulhis
est character, potest haptizare; qiiod est opus divi-
num. Ei"go characler impressus ex sacramento, non
est principium talium operationum. — Dicendum
quod non est ahquis character, qui sit potentia
haptizandi ahsohite, nec active, nec passive, etc, »
ut supra recitatum est (a). Hocc omnia dicta Petri
hene sunt consona sancto Thomtt et veritali.

Et hsec sufficiunt ad ohjecta Scoti contra primam
conckisionem. Patetenim quod sola relatio ratiouis,
sine novo fundamento al)soKito, non sufficit ad sal-
vandum activitatem quam Sancti et delerminatio
Ecclesi» attribuunt sacramentis et eorum ministris;
et, per consequens, character non potest poni sola
nilatio, sed oportet quod sit forma ahsoluta.

Sed dubium est in dictis Petri, Videtur enim
contradicere sibiipsi. Nam, ex una parte, dicit quod
minister haj^tismi nullam habet virtutem superna-
turalem ad aliquem effectum causandum in anima,
sed solum est causa sine qna non; ox alia ver'o
parte, dicit quotl, si sacerdos non potest direcle et
perfecte in realem eflectum, in quem prius non
poterat, tunc menlitur dicens, Ego te haptizo, sed
debet dicere, Ego te aspcrgo, ct Cliristns te bapti-
zat interius. Et sic videtur asserere quod minister
baptismi aliquid operatur interius; et consequenter,
quod in ipso sit ponenda virtus spiritualis, et non
solum insacerdote, immo in quocumque ministraute
baptismum, alias quilibet talis mentiretur dicendo,
Ego tebaptizo. — Diciturquod, secundum verita-
tem, illud argumentum Petri bene concludit de
ministro Eucbaristiic et ponnitenticC. Quia miuistris
Eucharistiyc dixit Christus, Hvec qnoticscuinqiie
fcccritis, etc, et, Hoc facitc in meam commcmo-
rationem, et similia, in quibus asserit ministrum
aliquid spirituale facere et consecrare. Siniilitei",
ministris poenitentia) dicit, Qnodctimqne ligaveri-
tis, etc Unde minister mentiretur, si nihil ageret
in anima, cum dicit, Ego tc absolvo; et Christus
falsum dixisset, dicens, Hoc facite, si minister non
facit aliquid in transsubslautialione et conversione

(a) Cfr. Dict. 2""', in hac responsione ad quintum princi-
pale Scoti.

panis in corpus Christi. Sed argumentum illud
nihil concludit de ministro baptismi : quia, concesso
quod nihil spirituale agat in anima haplizati, non
sequitur quod mentialur, dicendo, Ego te baptizo.
Quia baptizare quandoque sumitur pro exterius
abluere; nam et ipsa exterior ablutio dicitur bapti-
smus, ut ostendit sanctus Thomas, 3 p., q. 66,
ait. 1 ; consfat autem quod talem ablutionem facit
niinister. Quandoque autem sumitur baptizare pro
causare rem proximam vel ultimam haptismi, sci-
licct characterem, vel gratiam; et isto modo solus
Christus, vel sacramentum exterius, haptizat; et, si
minister diceret se hoc modo baptizare, ftilsum
diceret, et mentirelur in casu. Ideo illud secundum
dictum Pelri non hahemus sustinere, sed tantum
primum.

II. Ad argumenta Aureoli. — Ad prinnini

Aureoli conlra camdem conclusionem, negatur
minor, scilicet quod nulla potenlia acliva respectu
consecralionis sit in sacerdote. Et ad probationom
ejus, patet quid sit dicendum, ex dictis in prima
quffistione primie distinctionis hujus quarti (x).
Dicitur onim, ut prius, quod character sacerdotalis,
sicut etvirtusqua^est invorbis consecrationis, facit ad
desitionem substanlise panis, modo prius exjiosito.
Et cum arguens quyerit de subjecto actionis illius
corruptiva?; — responsum est quod nec subsistit,
nec est in subjccto, quantum ad absolutum quod
includit, scilicet formam, vel substantiam desinen-
tem esse; licet, quantum ad respectum quem
importat, sit suhjective in sacramenlo vel ministro.
Conceditur (C) eliam quod forma quie desinit, fuit
in subjeclo, vel quod fuit subjectum. — Nec valet
quod dicit, quod agens creatum (y) requirit in quod
agat. Quia, ut supra dictum est (dist. 4, q. 1, art. 3,
§ 3, III, ad 1"'"), hoc est verum quantum ad tormi-
num a quo, non autem quoad subjectum mula-
tionis, ut dicit bcatus Tliomas, octava distinctione
hujus, ([. '2, art. 3, in solutione secundi. « Virtus,
in(piit, creata pncsupponit maleriam in qua opere-
tur. Quod quiclem contingit esse dupliciter : uno
modo, ita quod sit mutationis suhjectum, sicut
accidit in conversionibus naturalibus; alio modo,
ila quod subsit termino a quo, non autom muta-
tioni, sicut accidit in dicta conversione. Sed creatio
neulro modo materiam pnx-supponit. Et ideo luagis
potest aliquid cooperari Deo instrumentaliter in hac
conversione, quam in opere creationis. » — Ihec
iUo. — Cum autem arguens ulterius infert quod
ista aclio esset annihilaliva; — dicitur quod actio
potest dici annihilativa dupliciler. Primo, quia per

(a) Cfr. pra3seiliiTi, in dicta qusestione, arl. 3, §3, 111, aJ
1"'".

(g) CoHcedilur. — ConcecUt Pn .
(y) creatum. — cuusatum Pr.

DISTINCTIO IV. — QU^STIO I.

ipsam aliquid desinil csse, et nihil per ipsam incipit
esse, nec aliquid per eam producitur; et hoc modo
conceditur islam actionem esse annihilativam. Alio
modo, quia nec per i[)sam producilur aliquid, nec
est dispositio ad productionem nec ad acquisitionem
alicujus posilivi termini, nec subordinalur alleri
actioni productivu' vel acquisitiva? positivi tormini;
et isto modo net^^atur dictam actionem esse anniliila-
tivam; quia talis aclio e.st dispositio ad hoc quod
corpus Ghristi sit sub speciebus Eucharistiie, et
subordinatur aclioni diviuio, qua positivus tormi-
nus acquiritur. Et ideo dicta actio non est annihila-
tiva simpliciter, sed secundum quid; immo potost
dici acfjuisitiva dispositive novi et positivi termini.
Ponere autem actionem creatura? primo modo anni-
hilativam, non est inconveniens.

Ad secuiKliiin dicitur primo, quod ideo -virtus
quam ponimus in verbis, est transiens, et non per-
manens, quia non est nisi ad unum effectum; et
ideo, habito tali ellectu , cessat. Virtus autem et
character ministri est ad plures eflectus^et ideoest
permanens, et non transiens. Et hanc solutionem
dat implicite sanctus Thomas, octava distinctione,
q. 2, art. 3, in solutione octavi, ubi sic dicit :
« Valde conveniens est quod omne quod est propter
aliquid, desinat esse, perfecto eo ad quod erat. Et
quia virtus illa non erat ad perfectionem ejus cui
dabatur, sed maiiis ad faciendum convorsionem de
qua loquimur, cum sit tantum virtus instrumenta-
. lis; ideo non est inconveniens, si, statim conversione
facta, et verba et virtus verborum desinant esse. »
— Ihec ille. — llcm, in solulione noni, sic dicit :
(( Quando aliciuod opus porficitur pluribus instru-
mentis, virtus instrumentalis non est complcte in
uno, sed complete in utroque ; sicut manu et penna
scribitur. Et similiter continiiil in i^roposito : quia
virtus instrumentalis ad faciendum pra;dictam con-
versionem , non tantum est in verbo, nec in sacer-
dote, sed in utroque complote; quia nec sacerdos
sine verbo, nec verburn sine sacerdote, conficere
potest. Et quia sacerdos similior estagenti principali
quam verbum, quia gerit ojus figuram, ideo, siin-
pliciter loquendo, sua virtus instrumentalis ost
major et dignior; unde et permanet, et ad inultos
eflectus hujusmodi se habet; virtus autem vcrbi
transit, et ad semel tanlum est. Sed secundum quid
est potior virtus verbi, inquantum eHectui propin-
quior, quasi signum ipsius; sicut etiam penna est
propinquior scripturio, sed manus scribenti. » —
Htec ille. — Ex quibus apparet nullitas argumenti,
et responsio ad duplicem qusestionem quam con-
tinet.

Cum autem ullerius dicit quod nobilitas instru-
mcnti non altenditur ex aliquo inhLcronte, sed ox
nobiliori termino inducto, etc. ; — dicitur quod illa
copulativa implicat contradictionem : quia, si instru-
mentum nobilem terminum inditcit, oportet quod

habeat nobilem virtutem inhserentem , vel inexsi-
stentom, naturalem, vel supernaturalem, aut vio-
lentam, vel hujusmodi. Rursus, cum, secundum
arguentem, sacramentum nihil vere et realiter indu-
cat in suscipiente, non potest dici nobile propter
quemcumque torminum al) alio agente inductum ;
licet posset dici nobile signum, non tamon nobile
instrumentum. — Similitudo autem de medicina
adducta, nihil valet ad propositum; quia illud quod
nihil penitus efficit ad expulsionem morbi, nec ad
inductionom sanitatis, non potost dici medicina,
noc ullo modo instrumentum inductivum sanitalis,
ut alias dictum fuit (dlst. 1, q. 2, art. 3, § 1,
ad !"■").

Ad tertlum dicitur quod virtus quse est in vorbis
sacramentalibus, non est ejusdem lationis cum cha-
ractere qui est in ministro, ut alias dictum est,
prima qua^stione prirmo distinclionis hujus quarli
(art. 3, § 4, I, ad 2'""). — Dicitur secundo, quod,
posito quod hacc virtus ot illa essent unius rationis,
tamen ratio in oppositum inducta non valet : quia
quando ad aliquem etfectum requiruntur duo in.stru-
menta diversarum rationum, quantumcumque vir-
tus unius intondatur, non sufticit ad otroctum sine
virtute alterius; sicut patet de manu et penna
respectu scripturse. — Dicitur tertio, quod positio
nostra non negat pacta Dei cum sua Ecclesia, nec
asslstentlam virtutis divinse cum ministris sacra-
mentorum ; sed ponit quod, prioter illud pactum, et
talem assi.stentiani , sacramenta et eorum ministri
aliquid instrumentaliter operantur ad ullimam rem
sacramentorum, non quidem principaliter , .sod
instrumeutaliter et dispositive; et quod non sunt
solum cau.sasine qua non, necsolum signa, quaj(a)
nihil penitus intrinsecus operantur, sicut ponit
arguens et cioteri partis advorsio. Quia, sicut argiiit
Petrus do Palude (dist. 1 , q. 1), (( absurdum vide-
tur quod Deus non aliter agat in sacramentis ad
justificandum, quam diabolus in sortilogiis ad male-
faciondum, scilicot ex pactiono, horba vel charta
pononda (6) sub lecto vel limine, ot nihil ponitus
ageiito; aut quod verba sacramentalia nihil plus
faciant, noc minister, quam verba incantatoris (y),
aut ipse; sed, sicut illis dictis, ex pactione, diEmon
agit in serpente, trahendo venonum, vel mortifi-
cando, vol ali({uid hujusmodi, sic esset in piopo-
sito. »

A(l quartuin dicitur, negando antecedens. Unde
sanctus Tliomas, vigesimaquarta distinctione hujus,
q. 1, art. 2, in solutione secundio qiuostiunculoe,
sic dicit : (( Circa hoc fuit triplox opinio. Quidam
dixerunt quod in solo ordine sacerdotali imprimitur

(o) 7»aJ. — Om. Pr.

(g) liet-ba vel elutiia ponenda. — lierbic vel charlm po-
itendn- Pr.
(y) inrantatoris. — incantatonim Pr.

100

LIBRI IV. SENTENTIARUM

cliaracter. Sed hoc non viiletur vernm : quia actnni
diaooni nuUns potest exercere licite, nisi diaconns;
et ita patet qnod liabet aliqnam spiritualem polesta-
tem in dispensatione sacramentorum, quam alii non
habent. Et, propter hoc, dixerunt alii, quod in
sacris ordinibus imprimitur character, non autem
in minoribus. Sed hoc iternm nihil est : quia per
quemhbet ordinem aliquis constituitur supra ple-
bem in ahquo gradn potestalis ordinata; ad sacra-
mentorum dispensationem ; nnde, cum character
sit signnm distinctivum ab ahis, oportet quod in
omhibus impi'imatur character. Cujus etiam signnm
est, qnod perpetuo manent, et nnnquam reiteran-
tur. Et lia?c est terlia opinio, quffi communior est. »
— Haec ille. — Et cum dicit ariiuens, quodad actum
diaconi et subdiaconi non oportet ponere qualitatein
a qna profluat operatio, etc; — responsnm e.st
snpra, ex dictis Petri de Pahide (dist. 4, q. 2), in
sohitione ad qnintum Scoti, quod character sacer-
dotahs, et potestas episcopalis, e.st principium exer-
cendi operalionem hierarchicam simphciter; chara-
cter autem ahorum ordinnm est principium exer-
cendi operationein ex oflicio. — Cum autem dicit
arguens, quod non suhdiaconns ax{ue liene et faci-
h'ter legit Epistolam , etc. ; — non valet. Unde san-
ctusThomas, ubi supra (dist. 24, q. 1, art. 2, q'»2),
in sohitione primi, sic dicit : « Quilihet ordo vel
habet actum circa ipsum sacramentum, vel onhiia-
tum ad sacramentornm dispensationem : sicut ostia-
rii habent actum admittendi homines ad divinorum
sacramentorum inspectionem ; et sic de ahis. Et
ideo in omnibus requiritur spirituahs potestas. » —
Haic iUe. — Cum autem dicit arguens, qnod nnha
est dispositio in baptismo respectu gratiic, etc. ; —
dictum est ahas (dist. i, q. i, art. 3, § 3, HI, ad
2"'"), quod,qnidquid sit de hoc, famen congrnentius
dicitur quod dispositio ad gratiam sit aliquid spiri-
tuale, sicut nos ponimus, quain aliquid mere corpo-
rale, cnjns capax potest esse asinus, puta exterior
ablutio. Unde illa positio derisibilis est.

Ad quintum dicitur quod duplex est potentia
susceptiva. Nam quaedam recipit cum violenta abje-
ctione alicujus actns pr;cexsistentis convenientis
naturae; et talis potest dici impotentia. Alia vero
recipit sine tali abjectione, sicut diaphannm, et
potenti;c cogno.scitiva}, sensitivae et intellectivai; et
tales non dicuntur impotentiLC. Unde, si hoc argu-
mentum valeret, utique probaret (jnod nec visus
nec intellectus debent dici potentiic, sed qua^dam
impotentiaj, quia suscipiunt speciem sui objecti.
Unde patet quod in proposito non valet; quia cha-
racter non est potentia susceptiva primo modo, sed
secundo modo,

Ad sextiim, negatnrassnmptum. Si enim talis spe-
cies imprimeretur in baptismo, tunc adultus non im-
peditns posset per illam cognoscere animam Christi
propriaetdistinctacognitione;quod non experimur.

Tunc, ad primani probationem negati, dicitur
quod divi.sio ibidem data, est insufficiens : qnia
induere Christum potest quis non .solum modis ibi-
dem recitatis, sed aliter, puta per participationem
sacerdotii Christi et ejns spiritualis potestatis, nt
.supra (a) dictum est. Unde, sicut .«^i^Tepius dictum fiiit,
character est talis participatio et configuratio ad
Christum. — Item , dico qnod prima aucloritas
adducta intelligitnr (6) de indutione Christi per gra-
tiam et virtutes et imitalionem actionis et passionis.
Improbatio hujus intellectus non valet : quia Pan-
lus loquitur de suscipiente haptismum, quoad sacra-
mentum et rem sacramenti proximam et remotam,
scilicet eharacterem et gratiam, non antem de ficte
accedentihns, qui non utrumque recipiunt. Aliter
respondet Glossa super eodem loco,dicens : Indiiunt
homines Christiim aUquando xisque ad perce-
plionem sacramenti , aUquando etiam usque ad
vitse sanctificationem. Et iUnd printum Iwnis et
malis cominunc est , hoc alterum cero proprium
cst honorum. — H:iec Glossa. — Item, beatus Tho-
mas, 3 p., q. 69, art. 9, in solutione primi, sic
dicit : « Baptizari (a) in Christo potest intelligi
dupliciter. Uno modo, in Christo, id est, in Christi
conformitate; et sic quicumque bai^tizantnr in
Christo, conformati ei per fidem etcharitatem, Chri-
stum induunt per gratiam. Alio modo, dicuntur
aliqni baptizaii in Christo, inqnantum sacramen-
tnm Christi accipiunt; et sic omnes induunt Chri-
stum per configurationem characteris, non antem
per conforinitatem gratia'. » — Hiec ille. — Patet
ergo quod character non est Christi, nec animaj
Christi; sed e.st similitudo potestatis Christi, acci-
piendo large similitudinem, pro qualicumque parti-
cipatione vel forma participata, et non pro specie
intelligibili, sicut putat arguens.

Ad aJias duas auctoritates Panli, dicitur quod
imago Christi non solum potest dici species animaj
Chri.sti, verum etiam participatio sacerdotii Christi
et sua" spiritualis potestatis, vel conformitas ad gra-
tiam et virtutes et vitam Christi, et finaliter ad gio-
riam et beatitudinem Christi. Unde illse anctoritates
nnllo niodo sunt ad propositum, sicut patet inspi-
cienti giossas illarum.

Ad priniam auctoritatem Dionysii, dicitur quod
ex illa habetur quod character pertinet ad intelle-
ctum, nt ostendit sanctus Thomas, prffisenti distin-
ctione, q. 1, art. 3, in solutione tertiaj qua^stiun-
cuke, non autem quod sit species intelligibilis. Unde
argumentum peccat per fallaciam consequentis; quia
ad intellectum pertinet potentia intellectiva, et spe-
cies, et habitus, et actus.

(a) Cfr. prapsertim ea qu.T> dicta sunt in praesenti paragr.,
I, ad 4"">, in responsionc ;id secundam probationem.
(g) intelligitur. — inteUifjdlKr Pr.
(y) Baptizari. — Baptisnnini Pr.

DISTINGTIO IV. — QU^STIO I.

101

Ex secnnda veroauctoritate Dionysii,concludilnr
quod per characlerem quis configuratur Cliristo,
sicut cera sii^ilio. Ilaic tamen configuralio non
oportet quod fiat per speciem iuteiligihilem; .sed
alio modo fit. Unde similiter peccat iioc argumen-
tum, sicut praicedens.

Ad rationem ultimo inductam, patet, per pruedicta,
quod peccat per fallaciam consecjuentis. Immo, si
aliquid valet, concludit oppositum illius quod inten-
dit : quia, si characler non sit aliud quam expiessa
species animai Christi, non appaiet rationalis modus
di.stinguendi characteres .sacramentales specifice;
nisi dicatur quod character .sacerdotalis, vel potestas
episcopalis, aut papalis, sit expre.ssissima similitudo
anima^ Chrisli, non sic de aliis characterihus. Ex
hoc autem quot sequuntur inconvenientia, quis non
videat! Similiter, .sequeretur quod Papa expressius
intelligit animam Christi qiiam aliquis viator, et
episcopus quam simplex .sacerdos, et sacerdosquam
non sacerdos; quod est falsum.

III. Ad argumenta Durandi. — Ad primum

Durandi eontra eamdem conclusionem, patet respon-
sio per praidicta : (piia character haptismi non est
potentia activa, .sed passiva. Nec valet ohjectio de
virtute sacramenti : quia illa ordinatur ad agen-
dum, ideo oportet quod sit potentia activa; sed cha-
racter haptisnii non ordinatur ad agendum, nec ad
ministrandum, sed solum ad suscipiendum, ut
saepius dictum fuit.

Ad illud quod ohjicit contra characterem ordinis,
quod scilicet non dehet esse res permanens, sed
transiens, sicut virtus quse ponitur in verhis, etc;
— dicitur quod hoc nullam hahet prohahililatem ,
quia non est siniile hinc inde, ut dictuin fuit in
solutione secundi argumenti Aureoli.

Ad confirmationem, dicitur quod non haptizatus,
quando alium haptizat, non facit aliquid in anima
haptizati , nec lanquam agens principale, nec tan-
quam instrumentale; sed applicat activum suo pas-
.sivo, scilicet sacramentum homini; et ideo non
oportet quod haheat aliquam virtutem supernatura-
lem permanentem aut transeuntem. Secus est de
ministris aliorum sacramentorum. Ideo ulterior
consequentia facta non valet. Et de hoc satis dictum
est in solutione quinti argumenti Scoti, recitando
verha Petri.

Gum autem ulterius vult prohare quod in nullo
ministro ponenda sit virtus activa, quai remaneat
cum privatione gratiae; — respondet Petrus de
Palude (dist. 4, q. 2), quod « illa ratio non valet.
Quia omnis forma qua; est principiuin operandi
quodcumque, sive remotum, sive propinquum, e.st
principium essendi formaliter; cum omne quod
agit, agat secundum quod estactu. Sed non conver-
titur : quia aliquid est principiuin essendi, quod
non est principium operandi immediate, sicut est

forina suhstantialis; vel nullo modo, sicut quan-
titas, vel relatio, aut ali(piid hujusmodi. Illa ergo
forma accidentalis (7.), quae sic e.st principium
essendi, qiiod nonoperandi, saltem immediate, con-
grue ponitur inesse illi siihjeclo (piod est principium
es.sendi, non autem principium operaiidi immediate,
ut sic perfectio et perfectil)ile sihi invicem corre-
spondeant. Et, propter hoc, gratia, quye nullius
operationis est principiiim immediate, congrue est
in es.senlia, et non in polentia. Sed omnis forma
quae est iinmediate principiiim ag(uidi, vel patiendi,
superaddita essentiix; et potentia;, congruentius
ponotur in potenlia, ([ww. simililer est principium
iminediatuni, quam in essentia, qua; soluni est prin-
cipium remotum. Et qiiia hujusmodi est character,
ideo congrue ponitur in potentia. — Et cum dicitur
quod, de.structo principio essendi, destiuitur princi-
pium operandi , — verum est de illo quod fuiidatur
super illud i^riiicipium. Principium enim operandi
meritorie, quod est charitas, fundatur super princi-
pium essendi, quod est gralia; unde, destrucla
gratia, destruitur charitas. Sed principium operandi
active vel i^assive actiones hierarchicas, non est
gratia; immo gratia est terminus et finis, quia ad
hoc exercentur, ut gratia haheatur. Nec pro tanlo
dicitiir characler principium operandi, et gratia
principium es.sendi, quod unum respondeat alteri
sicut fundamentum ; .sed quia, quantumcumque sint
disparata, principium essendi et non operandi
dehet esse in essentia sihi conformi (S), sed princi-
pium operandi in polentia. » — Ha;c ille. — Sed
lia?c solutio videtur duhia : quia non videtur quare
nec quomodocharitas, qua? est principium operandi,
magis fundetur super gratiam, qu;E est principium
essendi, quam character; cum tam charitas quam
character sint in alio suhjecto quam gratia, charitas
quidem in volunlate, character in intellectu, gratia
vero in essentia animai; et sic gratia neutrum illo-
rum fundat suhjective. Nec apparet ex dictis ejus
alia fundatio. Non enim gratia fundat characterem
eo modo quo absolutum fundat relationem, aut suh-
jectum vel ratio suhjiciendi fundat accidens. Nisi
forte dicatur quod gratia fundat charitatem per
modum causa' vel eflectus prioris naturali priorilate,
sicut intellectus voluntatem, ita quod naluraliter
prius producitur et infunditur gratia quani cha-
ritas, licet simul tempore velduralione, nec charitas
est dispositio vel aliquo modo pnevia ad gratiam ;
non sic autem fundat characterem, cum character
sit dispositio ad gratiam, non econtra.

Posset etiam aliter dici ad argumentum Durandi
quod major argumeuti est vera solum et duntaxat
quando principium operandi necessariam connexio-
nem hahet cum principio essendi, sicut potentia

(a) acculenlalis. — aclualis Pr.
(6) confornii. — confonnari Pr.

102

LIBRI IV. SENTENTIARUM

animse cum essentia ejus; non autem ubi inter illa
principia non est talis necessaria connexio, sicut
inter gratiam et fidem et spem. Quod conlingit
potissime quando principium essendi in aliqua
natura, vel vita, non est principium essendi simpli-
citer, sed principium bene essendi, vel bene se
habendi in tali natura. Principium vero operandi
ordinatur ad operandum simpliciter, et non ad
bene operandum. Sic autem est de gratia respectu
characteris, et similiter de gratia respectu virtutum
quse possunt esse iuformes, cujusmodi sunt fides et
spes, ut dictum est. Et multis aliis modis potest
dici pro nullitate illius argumenti.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
et tertiam conclusiones

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra secundam et tertiam conckisiones, dicitur,
negando minorem ; loquendo de dispositione indi-
recta vel remota. Unde ad hoc argumentum respon-
det sanctus Thomas, 3 p., q. 63, art. 4, in sohitione
primi, ubi sic dicit : « Subjectum ahcui accidenti
attribuitur secundum rationem ejus ad quod pro-
pinque disponit, non autem secundum rationem
ejus ad quod disponit remote vel indirecte. Cha-
racter autem directe quidem et propinque disponit
animam ad ea quie sunt divini cultus exequenda.
Et quia ha3c idonea non fiunt sine auxiho gratiie,
quia, ut dicitur, Joan. 4 (v. 24), Eos qui adorant
Deuni , in spiritu et veritate oportet (y.) adorare ,
oportet, ex consequenti, quod divina largitas reci-
pientibus characterem gratiam largiatur, per quam
digne impleant ea ad qua^ deputantur. Et ideo cha-
racteri magis est attribuendum subjectum secundum
rationem actuum ad divinum culfum pertinentium,
quam secundum rationem gratiiie. » — Hiiec ihe. —
Item, prima qusestione hujus distinctionis, art. 3,
(^^ 1, in solutione primi, sic dicit : « Dispositionem
esse in eodem sul)jecto cum eo ad quod disponit,
non est necesse, nisi quando dispositio postea fit
perfectio : sicut scientia quae prius fuit dispositio,
postea fit habilus; et ideo scientia dispositio et
scientia hal)itus sunt in eodem subjecto proximo.
Non autem hoc oportet quando dispositio et per-
fectio difTerunt per essentiam; sed possunt esse in
diversis subjectis, et praicipue quando illa diversa
habent ordinem ad invicem ; sicut operatio sensi-
bilis, est dispositio ad intelligibilem operationem.
Et similiter charactcr est dispositio ad gratiam. »
— Haec ille. — Ex quibus apparet quid dicendum
ad argumentum. Itcm : actus liberiarbitrii in adulto
est dispositio ad infiisionem graticC, et similiter
displicentia peccati, et dolor sensualitatis, et actus
multarum potentiarum anima!;gratia autem,secun-

(a) oporlet. — Om. Pr.

dum communem doctrinam, ponitur subjective in
essentia animie, quai ordine natura^ praicedit omnes
potentias; non ergo est inconveniens dispositionem
ad aliquam formam inesse subjective subjecto poste-
riori secundum naturam subjecto forma^ ad quam
disponit. Item, complexio corporis est dispositio ad
animam et ejus potentias, ita quod secundum diver-
sitatem corporum estdiversa nobilitas animarum et
potentiarum anima?, ut alias, in Secundo (dist. 32,
q. 1), visum fuit.

Ad secundum patet responsio ex dictis Petri
(dist. 4, q. 2) in solutione argumenlorum Durandi
contra primam conclusionem recitatis. Quia, sicut
ibidem dictum est, illud quod est principium essendi
supernaturaliter, et non est immediatum princi-
pium operandi, debet poni esse subjective in essentia
aniniK, et non in aliqua potentia. Illud autem quod
est immediatum principium operandi, debet inesse
potentia? anima^, et non essentia^. Et ideo gratia
ponitur in essentia anima^, character autem in
potentia. — Quod autem objicitur, de habitu super-
naturali et naturali, non habet apparentiam; quia
habitus non est natus subjici sicut potentia anima?.
De hoc sanctus Thomas, 3 p., q. 63, art. 4, ubi
arguit sic, secundo loco : « Potentia anima- non
videtur esse subjectum alicujus, nisi habitus vel
dispositionis. Sed character non est habitus, nec
dispositio, sed magis potentia, cujus subjectum non
est nisi essentia animai. Ergo videturquod cliaracter
non sit, sicut in subjecto, in potentia anima?, sed
magis in essentia ipsius. »Ecce argumentum. Sequi-
tur responsio : « Dicendum, inquit, quod essentia
aninue est subjectum potentiae naturalis, quae ex
principiis animse procedit. Talis autem potentia non
est character, sed est quffidam spiritualis potentia
ab extrinseco adveniens. Unde sicut essentia, per
quam est naturalis vita hominis, perficitur per gra-
tiam, qua anima spiritualiter vivit; ita potentia
naturalis animte perficitur per spiritualem poten-
tiam, qua3 est character. Habitus enim et dispositio
pertinent ad potentiam aninuie, eo quod ordinantur
ad actus quorum potentia; sunt principia. Et, eadem
ratione, omnequod ad actum ordinatur, estpotentise
attribuendum. » — Hsecille.

Ad tertium, negatur antecedens. Et ad probatio-
nem illius, dicitur quod perfectio naturalis, cujus-
modi (a) sunt potentia? animse, prius inest animas
quam potentia vel perfectio supernaturalis ; loquendo
de prioritate durationis vel naturse, non autem de
prioritate immediationis : nam Kque immediate
inest essentise anima? gratia sicut intellectus vel
voluntas, qu;e sunt potentiai naturales; non autem
ita inseparabiliter vel necessario. Et ideo non opoitet
quod gratia sit subjective in aliquo posteriori ad
essentiam anima^, puta in aliqua potentia. Unde ad

(x) rujusinodi. — cujus Pr.

DISTINCTIO IV. — QU^STIO I.

103

lioc argiimentum (7.) solvit sanctus Thomas, de
Veritate, q. 27, ait. 6. Arguit enim sic, tertio
loco : (( Gratuita pra^supponunt naturalia. Sed
potentiic snnt naturales proprietates aniuiio, secnn-
tlum Avicennam. Eri^o gralia non est in essentia
animae, nisi pra?snpposita potentia; et sic est imme-
tliate in potentia animje sicut in subjecto. » Ecce
argumentum. Sequitur responslo : (( Dicendum,
inquit, quod graluita pricsupponunt naturalia, si
proportionaliler utraque accipiantnr. Et ideo virtus,
qua2 est gratuitum operationis principium, praisup-
ponit potentiam, qvxaa est ejusdem principium nalu-
rale; et gratia, quie est spiritualis esse principium,
praisupponit essentiam animaj, qu;c est principium
esse naturalis. » — Hiiec ille.

Atl quartuni, negatur major, scilicet qnod vita
spiritualis primo insit animnc nt est conjungihilis
Deo ut ohjecto. Nec hoc dicit Augustinns. Est enim
aliqua aha conjunctio prior animic ad Deum quam
per actum secundum vel quodcumque principium
actns secundi, scilicet per donum gratitje, a qua pul-
lulant virtutes et hahitus. Unde heatus Thomas, de
Veritate, uhi supra (q. 27, art. 6), arguit sic
(arg. 2 Sed contra) : ((Primum donum Dei est in eo
quod est in nol)is prius, et Deo propinqnius. Sed
gratia est primum donum Dei in nohis : ipsa enim
prjecedit fidem et charitatem et aha hujusmodi, ut
palet per Augustinum, in 2. lih. de Pnedestina-
tione Sanctoruni (cap. 16) (6). Id autem qnod in
nohis prius (y) est, et Deo pro|)inquius, est essentia
animifi, a qua fluunt potentiaj. Ergo gratia est in
essentia sicut in subjecto. — (Arg. -4 Sed contra).
Item , causa secundaria ]ier pi'ius recipit influen-
tiam primiX! causic, quam eOectns causic secundariie.
Sed essentia anima? est principium potentiarum; et
sic est causa secnndaria earum, quarum Deus est
causa primaria. Ergo essentia animiX! per prius re-
cipit influentiam gratia^ quam potentiic. » — Hiec
ille, ibidem, cum multis ahis bene facientibus ad
propositum.

Atl tiuintum dicitnr qnod intellectus est prior
voluntate, non solum prioritate originis aut genera-
tionis, sed eliam prioritate perfectionis, vel tan-
quam continens illam eminenter et virtualiter, ut
ostendit sanctus Thomas, 1 p., q. 82, art. 3, per
totum, etde Veritate, q. 22, art. 11, et multis aliis
locis. Tunc ad argumentum in oppositnm, dicitur
quod actus intellectns, simpliciter et ahsolute
loquendo,non ordinatur essentialiter ad actum volun-
tatis ut ad finem, sed potius se hahet ad illum nt
causa ad ellcctum; et similiter intellectus se hahet
ad voluntatem nt motor ad mohile. Unde hoc argu-

(a) dicendxwi. — Ad. Pr.

(6) Secundus libor de PrsciJesthinlione Sancloruni vulgo
de Dono Persevevantiiv nuncupalur.
(y) prius. — Om. Pr.

mcntum solvit quasi in forma sanctusThornas, 1 p.,
nhi supra (q. 82, art. 3). Arguit enim sic, secnndo
loco : (( Res naturales inveniuntur procedere de
imperfectis ad perrecla. Et hoc etiam in potentiis
aninuc a|)paret ; quoniani proceditur de sensu ad
intellectum, qui est nobilior. Sed naturalis proces-
siis est de actu intellectus ad actum voluntatis. Ergo
voluntas est nohilior et perfectior potentia quam in-
telleclns. » Ecce argunientum. Sequitur responsio :
(( Dicendum, inqnit, quod illud qnod est prius gene-
ratione et tempore, est imperfectius; quia in uno et
eodem potentia priecedit actum tempore, et imper-
fectio j)erfectionem. Sed illud quod est prius sinipli-
citer, et secundnm natunc ordinem, e.st perfectius;
sic enini actus est prior potentia. Et hoc modo intel-
leclus est prior voluntate, sicut motivum mobili, et
activum passivo; bonum enim intellectum movet
voluntatem. » — Ha'c ille. — Item , quarta distin-
ctione hujus, q. 1, art. 3, in solutione tertiae qua;-
stiunculiie, sic dicit : (( Imago principaliter consistit
in potentia cognitiva; quiaexmemoriaet intelligentia
oritur voluntas. Unde tota imago est in parte intel-
lectiva, siciit in radice. Et ideo omne quod attrihni-
tur homini ratione imaginis, principaliter respicit
intellectivam partem, et ex conseqnenti affectivam :
quia etiam ex intellectiva parte hahet homo quod sit
liomo; sed ex affectiva qnod sit honus vel malus. Et
ideo, quia character respicit imaginem, principa-
liter est in intellectiva parte. d — Haic ille. — Item,
in soliitione secundi, sic dicit : (l Assimilatio homi-
nis ad Deum in honitate, prtEcipue est per volun-
tatem. Sed assimilatio in esse et posse, magis est ex
parte iutellectus; qiiia ex hoc ipso quod ali(|nid
immateriale esse habet, intellectivum est, et poten-
tiam hahet quodammodo infinitam, secnndum quod
intellectns universalium est, quae quodammodo sunt
infinita virlute. Et ideo, cum cohfoimitas charac-
teris respiciat spiritualem potestatem, magis com-
petit parti intellectivi^c quam atlectivee. » — Itoc
ille.

Atl sextuni dicitur primo, quod .sanctns Thomas
nullihi dicit characterem esse signum vel fundamen-
tum ohligationis aniniie ad Deuin. Ideo ad ohjecta
contra hoc, non hahemus respondere. — Dicitur
secundo, quod, dato quod character esset tale quid,
tamen, quia non solum e.st signum, sed etiam prin-
cipiiim suscipiendi vel ministrandi actiones hierar-
chicas, quiE sunt quiEdam protestationes fidei, ideo
potins ponitur in potentia intellectiva quam in voli-
tiva, quia fides est in intellectn. Unde sanctns Tho-
mas, 3 p., q. 63, art. 4, in solutione tertii, sic dicit :
(( Characler ordinatur ad ea quai sunt divini cult^ns;
qui qnidem est quicdam protestatio fidei per exte-
riora signa. Et ideo oportet quod character sit in
cognitiva potentia animic, in qua est fides. » — Hicc
ille. • — Item, in proosenti distinctione, q. 1, art. 3,
q''i 3, in solutione primi, sic dicit : « Gratia non est

lOt

LIBRI IV. SENTENTIARUM

in inlellectiva, neque in afTecliva, sed in essentia
animaj. Tamen magis de propinquo respicit aflecti-
vam : quia gratia datur ad bene operanduni ; quali-
ter autem aliquis operetur, prsecipue ex voluntate
dependet. Sed character datur ad exercendas actio-
nes spirituales aliquas simpliciter; quod auleni bene
vel male liat, hoc est per gratiam et halntum virtu-
tum. P]t ideo non est similis ratio de charactere et
de gratia. » — Haec ille. — Et ad hoc facit illud
quod ipse dicit, 1" 2'"^, q. 56, art. 3 : quod scilicet
habitus qui sunt in intellectu, inquantum hujus-
modi, praestant facultatem agendi, non autem bene
vel male agendi, nisi in ordine ad voluntatem ; sed
habitus qui sunt in vohmtate, non solum praistant
facultalem agendi sim])liciler, sed etiam bene vel
male agendi. Ideo cliaracler, quo quis potest bene
et male uti, potius debet poni in intellectu quam in
voluntate.

II. Ad argumenta Durandi. — Ad primuin

Durandi contra eamdem conchisionem , respondet
Pelrus de Palude (dist. 4, q. 2), dicens : « Licet
character non faciat subjectum nisi instrumentum
agendi vel patiendi respectu sacramentorum, qute
sunt corporaHa; non tamen, propter hoc, debet esse
character in parte corporea , puta manu qu* tangit
materiam , vel ore quod producit formam. Quia
homo est instrumentum Dei animatum, quod per
intellectum apphcat se ad conferendum sacramen-
tum, vel suscipiendum ; ad quod etiam requiritur
intentio, quse est actus intehectus sicut dirigentis.
Unde in primo principio directivo liujus intentionis
et apphcationis debet esse character, et non in
membris exequentibus. Sicut etiam potentia medi-
cativa facit medicum cooperatorem instrumentalem
naturffi , per applicationem medicinahum , cum
natura sit principale agens sanitatem; nec, propter
hoc, ars medicativa ponitur in ore dictante, nec in
manu chirargizante , sed in intehectu dirigente. Et
simihter ars domificativa, et hujusmodi. Et siniile
est in proposito. Ideo, elc. Nec obstat quod tahs
directio vel intentio non potest esse in parvulo;
quia istud accidit sacramento. » — Ha2c ille. — Ex
quo apparet ad unam partem argumenti, qua
aiguens vult probare characterem debere poni in
parte organica. — Ad aliam vero partem , qua vult
probare quod non debet poni in intellectu, respon-
det Petrus (ibid.), dicens : « Sicut scientia practica
et factiva sunt (x) principahter propter opus opera-
tum,nec tamen sunt in potentia eliciente illud pro-
pter quod sunt principahter, sed in potentia diri-
gente et operante; sic character est principahter
propter recipere vel conferre sacramentum, cujus
collatio vei susceptio immediate eiicitur a potentia
organica; non tamen, propter hoc, est in ea, quia

ista collatio et susceptio exterior debet regi et dirigi
ab interiori actione vel intentione. Et ideo in intel-
lectu , qui est principium regulans et dirigens in
dando et suscipiendo sacramenta, debet poni cha-
racter : ut scilicet intellectus per fidem illustratus
dirigat intentionem ad conferendum et suscipien-
dum sacramentum lioc vel illud; quamvis etiam in
infideh sit character, et in non cliaracterizato fides,
sicut in catechumeno. Et ideo non est sic intelhgen-
dum quod character ehciat intentioneni, nec dirigat,
cum cuquahter non characterizatu« intendat, et cha-
racterizatus non intendat; sed quia intentio per
cliaracterem habet virtutem, quam ahter non habe-
ret. Et ideo dicendum quod character est propter
utramque operationem (a), scihcet ehcitam ct impe-
ratam : non quidem ut eliciat ehcitam, vel dirigat,
nec ut imperet aham ; sed ut directio et imperium
habeant(6) eflectum. Qui enim sacramenta ministrat,
debet intendere quod faciat illud quod facit Ecclesia.
Nec ad hoc juvat directe character, sed facit ut
intentio habeat eflectum : per characterem enim
baptismalem intentio recipiendi alia saci'amenta
facit ipsum vere suscipere ea; et character sacerdo-
talis facil quod sacerdos confitendo vel absolvendo
efficiat quod intendit. » — Hsec Petrus. — Et hsec
sufficiunt ad primum Durandi : quia, ut patet ex
dictis, minor est falsa; nam character perficit actum
intellectus, vel appetitus, dando eidem efficaciam,
modo supradicto.

Ad secunduin dicitur quod responsio ibidem
data, bonaest satis, et est secundum mentem Sancti
Thomie, in parte, ut supra (ad primum Scoti)
visum est; licet sanctus Thomas non adducat illud
exemplum de prudentia et prajsidentia.

Et ad prlmam improhationem dicta?; responsio-

nis, dicitur quod et prudentia est dispositio con-

gruentiai ad susceptionem et executionem potestatis,

et similiter econtra potestas est dispositio ad sollicite

acquirendum prudentiam; licet diiferenter : quia

l)rima dispositio est quasi causie efficientis, ad bene

operandum ; secunda vero, quasi causae materialis,

est dispositio ad suscipiendum. Sicut enim dicit

beatus Thomas, de Viitutibus,q. 1, art. 1, in solu-

tione noni argumenti .' « Dispositio dicitur tribus

modis. Uno niodo, per quam maleria disponitur ad

formae receptionem; sicut calor est dispositio ad

formam ignis. Alio modo, per quam aliquod agens

disponitur ad agendnm; sicut velocitas est dispo-

sitio ad cursum. Tertio modo, dicitur ordinatio ali-

quorum ad invicem, etc. » Cum vero arguens dicit

quod gratia potius deberet dici dispositio ad chara-

cterem, elc, — non valet : quia, sicut potentiis

naturalibus intellectu et voluntate nemo bene ope-

ratur sine habitu virtutis, nec tamen dicimus quod

(a) suiil. — csl Pr.

(a) iiilellertus. — Ad. Pr.
(S) /labcanl. — liabeal Pr.

DISTINCTIO IV. — QU/1':STI0 I.

105

liabiliis sit dis|)osilio ad potentiam naturalem, sed
econlra, habens potenlias dispositiis est ad Iiabi-
tum ; sic in proposito. Non tamen necesse est susti-
nere dictumexemphun per omnia, sed solum quoad
hoc quod, sicut haljens polentiam dispositus est ad
habitum, sic habens characlerem disposilus est ad
gratiam , quia jam habet quoddam debitum et
exrgentiam gratise, sine qua non potest bene uti
charactere illo.

Ad secundam improbationein, diciturquod san-
ctus Thomas non divertit a suo proposito, per hoc
quod dicit cliaracterem esse in alio subjecto quam
gratiam , et tamen sit disposilio ad gratiam. Nam ,
sicut ipse dicit, l^ 2*'^, q. 74, art. 4, in solutione
tertii, « disposilio triphciter se habet ad id ad quod
disponit. Quandoque enim est idem, et in eodem;
sicut scientia inclioata dicitur esse dispositio ad
perfectam scientiam. Quandoque autem est in eodem,
sed non idem; sicut calor est dispositio ad formam
ignis. Quandoque vero nec est idem , nec in eodem ;
sicut in his quic habent ordinem ad invicem, ut ab
uno perveniatur in ahud; sicut bonitas imagina-
tionis est dispositio ad .scientiam, quai est in intel-
lectu. Et hoc modo peccatum veniale, quod est in
sensuaHtate, potest esse dispositio ad peccatum mor-
tale, quod est in ratione. » — Hiec ille. — Cum
autem dicit arguens, quod sanctusThomasassimilat
virtutem instrumentalem quse est in sacramentis,
virtuti instrumentah quse est in semine, etc; —
dicitur quod non oportet quod simihtudo currat per
omnia hinc et inde, sed solum quoad hoc quod
utraque dicitur esse causa ultimai forma^ disposi-
tive, quia scihcet inducit dispositionem ad formam
principalem, sive in eodem subjecto, sive in aho.
Et hoc sufficit ad suum proposilum.

Ad tertium respondet Petrus (dist. 4, q. 2),
dicens quod « ratio illa non valet. Quia institutio
humana non est causa rerum naturalium. Unde
nihil potest addere vel detrahere iiatura; rerum,
propter hoc quod rehus naturalibus nihil acquiritur
ex pactione humana, quod sit forma realis, sed
solum ordo et relatio ralionis. Unde omnia jura
incorporalia (a) de quibus jura loquuntur, non sunt
nisi entia rationis. Unde quod ego eniendo rem Ram
dominus, dominium, servitus, obligatio, actio,
luereditas et omnia hujusmodi sunt entia rationis.
Sed Dei ordinatio et institutio sunl causa rerum.
Unde, sicut institutio natune ponit in rebus entita-
tem naturse, sic institutio gratiic. ponit entitatem ad
gratiam. — Nec est relatio etiam realis : quia illa
non est principium agendi, sicut character confir-
mationis et ordinis; nec patiendi, sicut character
baptismi. — Nec valet si dicatur quod in politicis
dominus potest obli^are et alienare rem , non domi-
nus autem non pot*st; et tamen dominus non dif-

(a) inrorpomlia. — et corporalia Pr.

fert a non domino, nisi relatione rationis. Quia ibi
non est eHeclus realis, cum in re per tran.sIationem
conventionalem nulla fiat realis mutatio, et per con-
sequens non requiiitur cau.sa realis. Sed consecratio
hominum, qu;c ost sacramcntum, et omnis vera
.sacramcnti adminislratio, habet elfectum realem.
Ergo ibi oportet esse causam realem, et principium
reale. — Item : sicut Papa potest committere cui
vult omnem con.secrationem sacramentalern qnae
non est sacramentum, quia per illam sola relatio
lationis acquiritur; sic posset omnem quse est sacra-
mentum, si per illam similiter nonnisi relalio
lationis acquireretur. Nunc autem non polest, sed
ahquam sic , et ali(|uam non. — Sed (luamvis ista
ratio ccqualilcr concludat de omni sacramento, tamen
est speciahs ratio quod Papa plus potest immutare
circa unum sacramentum quam circa aliud. Et
(juare vel quomodo possit mutare ministrum confir-
mationis, vel ordinis, dicetur loco suo, Quare autem
potest mutare materiam matrimonii, licet sitimper-
tinens, pneter id quod de hoc alibi dicetur, ad prai-
sens potest dici, quod sic Deus res administrat, ut
eas proprios motus agere sinat, secundum Augusti-
num (de Civitate Dei, lib. 7, cap. 30). Unde, sicut
corpus suum facit realiter esse in sacramentahbus
speciebus, quas tamen vult ita subesse agentibus
naturalibus sicut prius suberant, et secundum varia-
tionem illarum diversimode ibi esse (puta si species
corrumpantur, desinit ibi esse; si augentur, incipit
in majori loco esse; si quidem condensantur, in
minori); sic virtus quam ponit in verbis, est suhje-
ctive in aere, sicut et verba, qute sunt quidam
sonus. Et quamdiu verba durant, tamdiu durat ibi
virtus, hoc est, quamdiu durat prolatio ultimse syl-
labse, in qua significatio completur; poslea desinit
il)i esse virtus, sicut columba rediit in pra?jacen-
tem (qc) materiam, peracto officio; vel, si verba ces-
sant antequam motus aer perveniat ad rem in qua
debet esse efTectus, species soni eodem instanti
defertur ad illam rem cum qua subjective est virtus
in aere, alias esset sine subjecto, cum .sonus sit
accidens, cujus subjectum est solus aer. Sic et Deus
expressionem conscnsuum accipit pro instrumentis,
dimittens tamen ea sul) dispositione pnelatorum,
sicut natura humanaj politise requirit. Propterquod,
secundum quod Papa dispensat et irritat, est ibi
virtus, vcl non est; sicut in speciebus corruptis vel
non corruptis est vel non est corpus Chrisli. » —
Hsec ille. — Ex quibus satis patet responsio ad ter-
tium Durandi, ut videtur.

Ad (luariiim, negatur minor. Nam positio nostra
non adducit vias obscuras, ad salvandum efficaciam
sacramentorum, sane intelligenlibus; nec aliquid
quod non conlineatur implicite in dictis Christi, vel
discipulorum ejus,aut sanctorum Doctorum. Positio

(a) praejacentein. — praeadjacentem Pr.

106

LIBRI IV. SENTENTIARUM

vero argiientis et aliorum multa falsa et contraria
diclis sanctorum et determinationi Ecclesiae con-
tinet, ut [)0st dicetnr, suo loco. — Item, dato quod
positio contraria sit prima facie facilior, non sequi-
tur quod ideo sit verior : quia multa falsa mnltis
veris sunt probabiliora, secundum Philosophum;
sicut opposita articuHs fidei sunt probabihora ipsis
articulis.

Ad quintum, negatur minor. Nam Dionysius
loquitur ibidem de aho signo, quod vocat Inmev ,
ut postea diceiur, praeter signa exteriora. Et, q»iid-
quid sit de Dionysio, tamen Ecclesia determinavit
pro charactere quem ponit opinio sancti Thomaj, ut
postea dicetur.

§ 3.

Ad argumenta contra quartam
conclusionem

Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoli
contra quartam conclusionem, negatur minor. Sancti
enim et Ecclesia ponunt istum characterem quem
nos ponimus, sicut patet. Nam Augu.stinus, in Epx-
siola ad Doyiatum presb\jterum (et habetur in
Decretis, caus. XXIII, q. 4, can. DispUcel) , circa
mediurn, sic dicit : Vos oves Christi estis, chara-
cterem dominicum portatis (a) in sacramenlo
cjuod accepistis; sed erratis, etc. Ex quibus Docto-
res concludunt quod in baptismo imprimitur cha-
racter. Unde, pro intellectu priTodictorum, sciendum
quod sanctus Thomas, 3 p., q. 06, art. 1, arguit
sic, primo loco : « Vidotur, inquit, quod baptismus
non sitipsa ablutio. Abhitio enim corporahs transit;
baptismus autem permanet. Ergo ])aptismus non est
ipsa ablutio, sed polius regeneratio , et sigillum,
et custodia , et illuminatio , ut Damascenus dicit
(de Fid. Ort.) in 4. lib. (cap. 9). » Ecce argumen-
tum. Sequitur responsio : cc Dicendum, inquit, quod
in baptismo id quod est sacramentum et res (6),
scilicet character, et id quod est res tantum, scilicet
interior justificatio, peimanent; sed character per-
manet indelebihter, justificatio autem permanet,
sed amissibihter. Damascenus ergo baptismum dif-
finit, non quantum ad id quod exterius agitur,
quod est sacramentum tantum, sed quantum ad id
quod est interius. Unde ponit duo pertinentia ad
characterem, sciWcei sigillum et custodiani, inquan-
tum ipse chai^acter, qui dicitur sigillum, quantum
est de .se, custodit animam in bono. Duo etiam
ponit pertinentia ad ultimam rem sacramenti : sci-
licet regenerationem, qu^c ad hoc pertinet, quod
per baptismum homo inchoat novam vitam justitia^;
et illumi7iat ionem , quai pertinet specialiter ad
fidem, per quam homo spiritualem vitam accipit,
secundum illud Habacuc 2 (v. 4) : Justus autem ex

(a) porlalis. — portaalis Pr.
(6) tantum. — Ad. Pr.

fule vivit (a). Baptismus autem est quaedam fidei
protestatio; unde dicitur fidei sacramentum. Et
similiter, Dionysius l)aptismum diffinit per ordinem
ad alia sacramenta, dicens, 2. cap. Eccl. Hierarch.,
quod est cjuoddam principium sanctissimorum
mandatorum sacrce actionis, ad eorum suscepti-
vam opportunitatem formans nostros animales
tiahitus ; ci ilerum, in ordine ad coelestem gloriam,
quoe est finis universalis sacramentorum , cum
subdit : Ad superccelestis quietis anagogem
nostrum iter faciens; et iterum, quantum ad prin-
cipiuni spiritualis vit;c, per hoc quod subditur ;
Sacrse et divinissimcC nostrae regenerationis tra-
diiio. » — Hffic ille. — Item, idem Augustinus,
secundo libro Contra Parmenianum , cap. 13 (et
habetur, Caus. I, q. 1, can. Quod quidam) : Si
forte militix characterem in corpore suo non
militans pavidus exhorruerit (6), et ad clemen-
tiam imperatoris confugerit, et, impetrata venia,
militare jam ceperit , numquid homine Uberato
alque correcto character, iUe repetitur, an non
potius agnitus approbatur? An forte minus habe-
rent sacramenta christiana quam corporaUs hsec
nota, cum videamus nec apostatas carere bapti-
snude , quibus utique per poeniieyitiam redeunti-
hns non restituitur , et ideo aynitti non posse judi-
catur? — Hsec ille. — Ubi glossa : Baptizatus
characterem nonpoiest aniittere. — Item, Augusti-
nus, in epistola ad Bonifacium, de Correctione
Donatistarum (y),cap. 10 (etrecitatur, Caus. XXIII,
q. 7, can. Quemadmodum) : Quxrimus perditos ,
ut de inventis gaudere possimus, d icentes (Luc. ib,
V. 32) : nMorluus crat frater noster, et revixit;
perierat, et inventus est. » Quare ergo me, inquit,
non baptizas, ut abUias me a peccatis? Respon-
deo : quia non facio injuriam characteri impe-
raioris, cum errorem corrigo desertoris, etc. —
Item, in lib. de Bapiismo (et habetur, de Consec,
dist. 4, can. Quomodo exaudit (S) Deus)(z), sic
dicit : Non maUgnis, sed bonis fiUis dictum est :
Si citi dim iseritis j^eccata, dimittentur ei , et reli-
qua. llabere tamen , et dare, et accipere sacra-
metiium baptismi, satis Ecclesice cathoUcse pasto-
ribiis eUixit; ei ovem quse foris errahat, et

(a) In Vulgata editione verba Prophctae siint : jHstiis au-
tcm in sua lidc vivel ; quoe quidein referuntur, ad Roman.,
cap. 1, V. 17, hoc modo : Justus autem ex /ide vivit.

(o) exhorruerit. — exhorruit Pr.

(y) Bonifacium , de Correctione Donatisiarum. — Vin-
centium donatistam Pr. — Olim can. Quemadmodum ci-
tabatur cx epistob» ad Vincentium, in qua non liabetur; in
edilione vero romana Corp. Jur., desumitur ex epistola L,
ad Ronifacium, in qua revera invenitur.

(o) exaudit. — Om. Pr.

(e) Canon iste confectus cst ex verbis Augustini (de Bap-
tisnto, routra Donatislas, lib. 5), sed binc inde collectis, et
alio modo dispositis, interdumque in epitomen redactis. Cfr.
Edit. Lipsiens. 2'"" Corp. Jvris Canonici, vol. 4, pag. 1378.

DISTINCTIO IV. — QU^STIO I.

107

dominicnm charactercm foris accipichat, vcnien-
tem ad christianx unilatis salutem, ab errore
corrigi, characterem tamcn dominicum in ea
cognosci polius quam improbari; quando quidcm
ipsiim charactcrem multi ct lupi et lupis iufi-
gunt, qui videntur esse intus, etc. — Ex quiljiis,
et multis aliis dictis Augustini, patet eum sensisse
charactereni imprimi in Ijaptismo. — Item, (juod
luoc sit sententia calholicie Eccle.sia; determinatione
sudulta, patet, Extra, de Baptismo et ejus effccti-
bus, cap. Majores, ul)i sic dicitur : Item qnxritur,
utrum dormicntibus ct amcntibus sacramenti
saltem charactcr in baptizato itnprimatur, etc.
Et sequitur, post pauca : Alii non absurdc dislin-
guunt, quod is qui terroribus afque suppliciis
violenter atirahitur, et, ne detrimentum incurrat,
baptismi suscipit sacramentum, talis, sicut cf is
qui ficte ad baptismum accedit, characterem
suscipit Christiatvitatis impressum, etc. Et post
sequitur : Ille vero qui nunquam consensit, sed
penitus contradicit , nec rent , nec charactercrn
suscipit sacramenti. Et sequitur post : Tunc crgo
characterem imprimit sacramcntatis operatio ,
cum obicem voluntatis contrarix non invenit
obsistentem. — Hsec Alexander III (a). — Ex quihus
patet propositum. Et multa aha ex Decretis et Decre-
talihus possent ad propositum induci, nisi hrevilati
Studeremus.

Cum autem dicit arguens, quod verha Dionysii
non adducuntur ad mentem ejus, — nogatur. Noc
valet quod dicit arguens, quod signum de quo loqui-
tur Dionysius, non est aliud quam signatio Hierar-
cha;, et impositio manuum, et descriptio hapti-
zandi; qu;c omnia fiehant longe ante haptismum,
etc. Hoc siquidem non valet, propter mulla : —
Tum quia falsum assumitur, quod Dionysius non
loquatur nisi de unico signo. Quod manife.ste patet.
Quia de signo interiori dicit quod est lumen daturn
a divina beatitudine. Ut enim allegat arguens,
verha Dionysii sunt ista : Ita (6) sursum actum,
divina beatifudo ad sui ipsius participationem
recipit, et sic de proprio lumine, quasi quodam
signo, ipsi tradit (y), divinum faciens, ct commu-
nicatorem in Deo manentium. Et ulteriusloquitur
de signo exteriori dato a Hierarcha, cum dicit :
divinum faciens , et communicatorem in Deo
manentium adimplctionis ef sanctx ordinationis;
quorum est signum factum, a Hicrarcha acce-
denti data signatio, et sacerdotum salutaris
descrif.iio , etc. Ul)i patet quod islud secundum
signum aliud est a pi'imo : quia, .secundum vorha
Diony'sii, primum signum est lumen facicns homi-
nem divinum, ei communicdtorem adimpletionis

(a) In edit. Lips. 2" Corp. Juris Canonici, htec decretalis
attribiiitur Innocentio III.
(6) Ita. — In Pr.
^y) tradil. — tradat Pr.

ei ordinalionis; (|uorum signiim est signalio Hic-
rarchx; unde i.stud secundum signum significat
effectum primi. — Tum .secundo, quiaaliud falsum
assumit arguens, scilicet quod Dionysius per tale
signum et lunien intelligat aliquid prKcedens hapti-
smum; et quod prius loquatur de tali lumine ac
signo, quam de actu haptizandi. Hujusenim falsitas
manife.ste patet. Nam, 2. cap. Ecclesiasticx Hic-
rarchix, suh ruhrica quao dicit, Mysferium ilfu-
minalionis, in fuie, sic dicit : Et cum quidam
sacerdotum ex descriptione et ipsum et suscepto-
rem {<x) jtrxdicaverint, ille quidem a sacerdotibus
in aqua agitur, ad Ilierarcluc manum, ab ipsis
mana acius. Ilierarcha vero desuper stans, cJa-
mantibus rursum sacerdotibus ad Hierarcham
in aqua nomen ejus qui perficitur, ter quidem
ipsuin baptizat, tribus ejus qui perficitur deposi-
iionibus et allevationibus , irinam divinx be<di-
tudinis superclamans Pcrsonam, etc. (6). Uhi
patet quod expresse loquitur de actu haptizandi. In
secpienti vero ruhrica, quye dicitur Contemphdio
(et nigrum incipit sic : Hoc (juidem est sicui in
signis, etc), post pauca, luquitur de charactere,
dicens : Nos autem ascensionibus sanctisad eorum
qux fiunt principia respicie^ites , et ista sancte
docii, cognoscemus quorum characterum sunt
cxpressiones, ei quorum occidtorum imagincs :
nam, sicut in Negotio « de Intelligibilibus et sen-
sibilibus )) plane annuntiatum est, quxdam qui-
dcm sensibilifer facfa, sunf infcUigilnlium ima-
gincs, etc. (y). Ex quo patet quod Dionysius loquitur

(a) SKSCpptorem. — susceptionem Pr.

(fi) In textu Dionysii sic lcgilur : Kai tivoc lEplw; £k Tf,;
aTtoypaj^; a-jTov te xa\ xbv avaoo-/ov avaxr,p-j^avTo;, o [lEV
uTto T(ov l£p£(i)v Ith toO •jSaTO? aysTott, itpbc TTiv ToO tepapyoy
■/stpa upbi; a-JTOv ■/£tpay(i)yoiJ;j.£vo; ' 6 Sl icpap^/r,; avwOev |i7Tr,-
x(i);, dvaSoyjaavnov 7ca),iv ETtt toO i£pdp'/ou -AXzk to 'jowp to
ovofjta Tou TEXo'JH£voy to5v UpEcov, Tp\; fiev a-JTOv 6 t'epap^/r,;
paTVTiCet, Tat? Tpto-t toij teXo'J(1£vou xaTaS-Jcreo-t xal avaS-Jaeo-t
TYiv TptaiTr,v Tr,; Oeia; |ji-xxaptoTr|TO; E7rtooiQT-x; Tnti^yTaaiv. —
Quse verba a Corderio Iioc modo tiansferuntur : Ac sacer-
dote quopiam e scripto tum ipsum tiim susceptorcm pro-
clamante, initiandus sacerdotum maniljus in aquam du-
citur ad manum ponlificis :qui superneaslans, ubi sacer-
dotes secundum aquas, versus pontilicem initiandi nomen
proclamarunt, ler eum immergit, suh ternam istam im-
mersionem atque emersioncm tres divinie lieatitudinis
Personas invocando. Cfr. Migne, Patr. grppc, tom. 3, pag.
395, 396.

(y) Textus Dionysii : 'HfieT; Se, ivaodcTEaiv Upat; in( Tot;
Ttbv TeXoufj.eva)v dp^/d; dva6)i'I/avT£;, xa\ Ta-JTa; hp(d; ttur,6ev-
te;, e7nyv(<)(j()(j.£0a Ttvtov tW'. -/apaxn^ptov Ta 4xT'ju(i(iaTa, xa\
Tiv(ov d?av(ov at eixove;. "EaTi ydp, (o; iv t-J) Ilept voirjxuiv
TS xal aioOi^Tiov 7Tpayu.aT£ta (la^io; 6ir,yopE'jTat, ti ukv
a!oOYiT(o; upa T(bv voyit^ov d7t£ixov:'ffij.aTa. — Versio Corderii :
Nos autem, cum sacris ascensionilius sacramentorum prin-
cipia contemplantes , sacro eadem afflalu perceperimus ,
cognoscemus quorum cliaractenim sint ef/igies, et quarum
rerum occultarum imagines e.vsistant. l't enim in Opere
(( De intelligibililius ac sensiliilibus r> perspicue declaratum
est, sensibilia sacramenla, simiilacra sunt intelligihilium.
Cfr. ibid. pag. 397,398.

108

LIBRI IV. SENTENTIAIIUM

de aliquo charactere intelligibili , designato per
signa sensihilia sacramentalia. — Item , post mul-
tum et maiinum processum , iterum loquitur de illo
lumine inteUigibili : Si honx , inquit, ordinationis
priyicipium est, secundum quod sui ipsorum sunt
rognitrices mentes , quce ad propriunt visibile
naturiB recurrit, in principio quidem quis ipse
est vidcbit; et hoc sumet ex respectu ad tumen
primum, sanctum donum (a.). Item, post nuilla,
subdit verba quse primo allegat arguens : Ita (S)
sursum actum, divina beatitudo, etc. Ex quo patet
quod arguens importune exponit Dionysium; et
forte non advertit quod in rubrica primo allegata
Dionysius ponit ritum sacramenti, et in alia exponit
signiflcationem ritus, sicut manifeste patet legenti
amhas rubricas.

Gum autem ultenus dicit arguens, quod auctoritas
Damasceni inepte adducitur; — negatur. Nec valet
quod dicit, quod nos de duabus sententiis separatis
faciamus unam aut continuam. Nain, sicut patet ex
praecedentibus et sequentibus illius capituli, in illa
auctoritate Damascenus exprimit eflectum hujus
baptismi. Unde arguens male punctuat dicta Dama-
sceni ; et facit versum , ubi non est ; et de proposi-
tione quse est de copulato extremo, vult facere copu-
lativam. Unde littera debet sic continuari : Visibi-
lia enim sym.bola notte eorum quic intclliquntHr
snnt. Regeneratio namquc secwidum animam
fit. Fides enim fiiios facere novit , etsi si7it
creaturse, per Spiritiun, et in pristinam reducere
beatitHdinem . Igitur pcccatorum quidcm rcniis-
sio omnibus similiter per baptisma dalur; gratia
auttCm Spiritus, secundum proportionem fidei et
purgationis{y). Igitur nunc quidemper baptisma
primitias Spiritus Sancti accipimm , ct princi-
pium alterius vitie fit nobis , regeneratio, et sigil-
liim, et custodia, et illumitiatio. — Haec Dama-
scenus (o). — Ex quihus patet, primo, quod bapti-

(a) Textus Dionysii : 'AXa' eusinep eiJTa^ta; ^ariv apx^ "^'^
©etov kpa?, xaO' rci ea-JToiv ditiyvwfAove; ot lepo\ voec, o Ttpb;
xb otxeiov T^; tpuaew; opaTov avaTpr/wv , ev ap"/^ V-°'' oaTt;
TTOTe eaTtv, auTO? o^l/STat, xal toOto ArjtJ/STat TtpibTov ex Tr)?
Ttpb? Tb 90); dvave-jaeoj? lepbv Btopov. — Versio Corderii : Sed
qnoniam divinuni Nunien savrae disciplinx priticipiuni
exsistit, qua sanctx mentes in siii deveniunt cognitioneni ;
quisquis ad insituni naturse lumen recurrerit, principio
quidem quis tandem ipse sit videliit, liocqiie lucis acces-
sione munus sacrum referet. Cfr. ibid., pag. 391), 400.

(6) Ita. — In Pr.

(y) purqationis. — purgatio Pr.

(8) Textus Damasceni : Ta fci.p opaTa , aujxSoXa tu)v voov-
Ix£v(DV etatv • fi (jLevTot dvaYevv/jat; xaTot '|'UX''l''' yiveTat " TttaTt? ydp
utoQiTetv o!6e, xatTOt ovTa? XTtaiiaTa 5ta toO IlveufjLaTo; , xa\
eli; Tv-|V dp-/a;av ayetv |j.a5captdTiriTa. 'II jj.ev ouv twv aij.apTta)v
aipeatc, Ttdatv oixotto; 6ta toO BaTtTtajiaTo? 6i'6oTat'r| 6e ■/'^P'?
ToO IIve-jfjLaTo? xari xriv dvaXoytav tt|; TttffTeu)? v.ol\ Tri? Ttpo-
xaftdpaeto;. NOv [xcv o5v 6id toO pa7tTta[iaT0? ttjv d7tQip-/riv tou
dytou IlveujjiaTo; >,a|j.6dvo(i£v, xa\ dp-/f| iTepou Ptou ytvtTat
f|[J.tv f) TtaXtyyeveata, xat acppayU, xa't cpuXaxTriptov, xat ^toTta-
jj.b;. — Translatio Billii emendata : Res enim visibiles,

smus exterior non est regeneratio , sed signum , et
causa, vel principium eHectivum intelligibilis rege-
nerationis, qua; fit in anima; et con.sequenter false
exponit Damascenum dicentein quod baptismus est
regeneratio. Secundo, sequitur quod, secundum
Damascenum, baptismus non est sigillum, nec
custodia, nec illuminatio; sed est signum et causa
prajdictorum. Tcrtio, sequitur quod baptismus non
est principium alterius vita^, accipiendo principium
pro prima parte rei; sed est principium producti-
vum instrumentale alterius vitai; et consequenter,
totum hoc pertinet (a) ad eamdem j)ropositionem de
copulato prajdicato, scih'cet hanc : Per baptisma
jjrimitias Spiritus Sancti accipimus, ct princi-
2)ium alterius vitse fit nobis, etc. ; ut sit sensus,
quod baptismus operatur in nobis omnia illa.
Quarto , sequitur quod, dato quod novus versus
inciperet ibi , et principiHm alterius vitx, etc,
adhuc habemus propositum : quia, cum l)aptismus
non sit essentialiter principiuni alterius vitse, nec
regeneratio, nec sigillum, oportet quod sit causa
prajdictorum. Et ideo, in illa oratione secunda, ad
hoc quod habeat perfectum sensum, oportet quod
inteUigatur (fj) hoc complexum per baptismum. —
Dicitur ulterius, quod in toto nono capitulo Dama-
scenus non loquitur in materia baptismi de signo
crucis, nec in decimo capitulo, uhi loquitur de fide;
sed in undecimo, quod solum est de cruce. Nec de
illoundecimocapitulo(Y)adducimusauctoritatem,sed
solum de nono, quod expresse loquitur de sigillo
invisibili, quod dicitur character.

Ex quihus patet quod antiqui melius intellige-
hant Dionysium et Damascenum quam Scotus, et
quod expositio antiquorum stat in suo vigore, expo-
silio vero Scoti nuUa est.

Ad secundum principale patet responsio per
prajdicla : quia Augustinus in multis libris et epi-
slolis suis locutus est de charactere baptismi, et
quodex indelebilitatecharacteris arguit initerabilita-
teni baptismi. Sed Scotus forte non omnia dicta

earum quse mente percipiuntur signa sunt. Regeneralio
porro in animo perficitur. Fides quippe vim eam habet,
ut qiiamvis e rebus creatis simus, per Spiritum nos in Dei
/ilios adoptet, alque ad pristinam felicitatem velut post-
liminio revocet. Quamvis autem peccatorum reuiissio
omnibus per aquae baptismum detur : Spiritus tamengra-
tia pro fidei ac prseviae piurgationis modo conceditur. Et
nuiic quidem Spiritus Sancti primitias per baptismum
accipimus, et regeneratio, alterius nobis vitae initium , et
signacidum, et praesidium, et illuminatio efficitur. — Cfr.
Migne, Patr. grsc., vol. 9i, pag. 1121, 1122. — Versio quam
Auclor affert, est illa qua usi sunt Magister Sententiarum,
D. Thomas aliique subinde theologi, usque ad initium sje-
culi decimi sexti. Attribuitur Burguudioni, civi Pisano. Cfr.
ibid. pag. 781.

(a) pertinet. — pertineat Pr.

(6) intelligatur. — inlelligitur Pr.

(y) Ubi ponitur nono, decimo, undecimo, Pr. ponit pri-
mo, secundo, tertio.

DISTINCTIO IV. — QU^STIO I.

Augustini legerat. — Dicitur ulteriu.s, (juod Gra-
tianus locutus est de charactere, de Consec, dist. 4,
cap. Qiiomodo exaudit (v.)Doiis, ut supra recita-
tum est (ad primum). Magistor aulem Seiitenl.
loquitur de hoc charactere, sexta distinclione hujus,
cap. De his vero qiii baptizantur, etc, in fine (6);
et, dato quod non faceret mentionem, sufficiunt
auctorilates aliorum.

Ad terlium priucipale dicitur, negando minorem,
scihcet quod character frustra ponatur.

Et ad primam probationem ejus, dicitur primo,
quod character ponendus est tanquam dispositio ad
gratiam : non quidem ex paite Dei agentis; sed ex
parte susceptivi. Quia, secundum prajsentem legem,
nemini datur gratia, nisi sit ad eam dispo.situs, ali-
qua dispositione superaddita essentiai et potentiis
anima?, se habente per modum actus primi , vel per
modum actus sccundi. Parvuli autem non habent
secundam dispositionem, cum non hal)eant actum
liberi arbitrii. Ergo restat quod habeut primam,
quae dicitur character vel ornalus hal»ituahs. Et de
hoc alias plura dicta sunt, prima distinelioue hujus.
— Et cum dicit arguens quod anima non habens
actu peccatum, est summe disposita ad gratiam ; —
negandum est. — Cum ulterius dicit, quod sine tali
signo Deus possit a.ssistere l)aptizato, etc. ; — dicitur
quod Deus non alligavit jiotentiam suam sacia-
mentis, quin sine illis posset conferre gratiam; et,
per con.sequens, nec characteri. Tamen, secundum
ordinationem sua^ sapieutiic, aliter instituit, ut
hominis sanctificatio per sensibilia fiat. Unde ista
ratio, si aliquid valeret, sequeretur qnod fruslra
instituta essent .sacramenta, quia siue illis posset
Deus conferre gratiam. — Cum autem, in confirma-
tione, dicitur quod ficte baplizatus, licet habeat
characterem, non accipit gratiam, nisi poeniteat; —
dicitur quod talis accijiit gratiam per poenitentiam ,
tanquam per removens prohibens, sed per characte-
rem, sicut per causam per se disponentem ad gra-
tiam , ut ostendit beatus Thomas, prajsenti distin-
ctione, q. 3, art. 2, q''' 3, et, 3 p. (q. 69, art. 10),
ut post dicetur.

Quantum vero ad alia qu;ie objicit contra .secun-
dum effectum characteris, scilicet quod e.st signum
a.ssimilativum, etc. ; — dicitur quod ista ratio mul-
tos habet defectus, .secuniUim quod patuit iu pne-
missis. Tum quia character non solum est sigiium
assimiiativum, immo est principium activum, vel
passivum; et ideo oportet quod sit forma ab.soluta et
inhasrens. Tum quia character est sigjiuin perma-
nens post receptionem baptismi; ideo non sufficit

(a) exaudit. — Om. Pr.

(o) In sexta distinctione, in paragrapho qni liabet titulum,
Quibus lieeat haplizare , Magistcr loquitur de illis qui al)
ha>reticis baptizantur, ct allatis texlibus Bccko et Auguslini,
subjungit : « Ex his aperte coiligitur qnod qui etiam ab lire-
rcticis baptizati sunt, servato c/iaractere C/iristi, rebapli-
zandi non sunt. «

dicere quod sit ipsa receptio baptismi transiens in
practeritum. Tum quia non est simile de professione
religionis humanic, quse nullum absolutum causat
in profitente, et de professione christianto religionis
per susceptionem sacramenti, quod est instrumen-
tum Dei animam sanctificantis et gratiam in ea cau-
santis. Tum quia character est signiim spirituale;
signum vero religionis est sensibile. Tum quia plus
efficit divina institutio quam humana ordinatio vel
promissio. Tum quia auctoritates Sanctorum sunt
in oppositum. Et propter multa alia patet nullitas
argumenti.

Quantum auteni ad illa quaj arguens objicit de
tertio etfectu, scilicet quod character est signum
configurativum, etc, — patet responsio ex prffi-
dictis : scilicet quia character non soliim eslsignum,
sed principium activum vel passivum ; ideo non
potest esse aliquid transiens in praiteritum, nec
relatio realis aut rationis; sed oportet quod sit ali-
quod absolutum permanens, sicut character et nota
militiaG Principis, ut sa^pe dictum est.

Quantum ad illa quvo objicit de quarto effectu ,
scilicet quod est signum rememorativum , etc. , —
patet solutio ex pncdictis. Nam non solum ponitur
ut signum rememorativum , sed etiam ut princi-
pium activum vel passivuin. Tum quia, conce.sso
quod ponatur ut tale signum, ratio in oppositiim
non valet. Dicitur enim quod tale signum ponitur
propter ipsum sacramentum in se, et propter ipsiim
suscipientem, et propter alios. De hoc .sanctus Tho-
mas, pncsenti distinctione, q. i, art. 2, q'" 2, in
solutione primi, sic dicit : « Character non est
signum tautiim ut distinctionis nota, sed ut distin-
clionem caiisans, sicut et alia sacramentalia signa ;
et ideo eo indigetur ad distinctionem faciendum. »
Item, in solutione secundi, sicdicit: « Lstud distin-
ctionis signum est, et propter ipsum hominem qui
suscipit, qui eo accipit dislinctum posse abaliis; et
propter alios homines, qui eum admittunt ad spiri-
tuales actiones, ex con.signatione .sacramentali exte-
riori interiorem perpendentes; et quoad Deum, qui
cjus actionibiis spiritualibus efficaciam pncbet. » —
Hzac ille.

Cum autem dicit arguens, quod charitas non
habet aliquod signum rememorativum, etc, — non
valet. Unde sanctus Thomas, ibidem, in quarto
loco, arguit sic : « Cliaritas est excellentior virtus
quam fides. Sed charitati nou ponitur aliquod
signum distinguens, nec aliis virtutibus. Ergo nec
lidei debet poni. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum, inquit, quod lides homiui
nota est, charitas autem incerta. Nihil eniiu est
alicui certius sua fide, ut Augustinus dicit (13. de
Trinilate, caj). 1) (a); sed an charitatem habeat,

(a) Verba Augustini sunt : Videm ipsam videt quisque in
corde suo esse... eam teiiet certissima scioiilia, claniatque
conscientia.

110

LIBRI lY. SENTENTIARUM

non est alicui certum. Et ideo distinctio data magis
respicit fidem quam charilatem vel alias virtutes.
Vel dicendum quod distinctio ista prsecipue attendi-
tur quantum ad operationes quae sunt in sacra-
mentis, in quibus maxime operatur fides. » — Haec
ille. — Item, quinto loco, arguit sic : ccContrarium
sufficienter distinguit a contrario. Sed fides est infi-
delitali contraria. Ergo sufficienter fideles (a) ab
infidelibus distinguit; et ita non oportet quod per
characterem distinguantur. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod fides
sufficienter distinguit fideles ab infidelibus, quan-
tum ad actus fidei, sed non quantum ad actus spi-
rituales qui (6) competunt fideliluis; quia ad hos
oportet quod spiritualis potentia addatur. » — Htcc
ille. — Item , tertio loco , arguit sic : « Homo non
configuratur Trinitati nisi per imaginem et simili-
tudinem. Sed prima configuratio est per naturam,
et secunda per gratiam. Ergo character nullo modo
configurat. » Ecce argumentum. Sequilur respon-
sio : « Dicendum, inquit, quod configuratio ista
attenditur ad Deum secundum participationem di-
vina3 i)otestatis, qu» non est neque per gratiam vir-
tutum, neque per naturam. » — Hscc ille. — Ex
quibus patet quale signum est character, et ad quid
ponitur, et quomodo potius ponitur ut signum
rememorativum sacramenti quam charitatis vel fidei
sine sacramento ; et similiter, quomodo character
l)onitur propter ipsum suscipientem , et propter
Deum, et propter proximum, aliter tamen et aliter.
Cum autem dicitur quod non debet poni in dam-
natis aut beatis, propter majorem confusionem , aut
glofiam (y); — dicitur quod hoc falsum est. Primo
quidem de beatis : quia, sicut in via debet poni
signum spiritualis potestatis, non auteni charitatis,
ratione jam dicta; ita et in patria remanebit spiri-
tualis poteslatis siguum acquisitum in via, non
autem signum charitatis acquisitum in via, sed alia
signa ibidem erunt, scilicet excellentior gloria essen-
tialis. Et proportionaliter dicendum de damnatis :
quia major damnatio erit signum casus a majori
charitate, et ita erit ibi signum novum, non in via
impressum; secus est de signo sacramenti. De praj-
dictis sanctus Thomas, pra:'senti distinclione, q. 1,
art. 3, q'" 4, in solutione secundi, sic dicit : « Per
characterem homo consignatur ad hoc (S) quod sit
de coetu fidelium, et particeps hierarchicarum actio-
num. Ecclesiastica; autem hierarchicG succedit coele-
stis. Et ideo ad communionem fidelium in Ecclesia
triumphanti, et ad participationem coeleslis hierar-
chiaj actionum, character in patria perficiet; et sic
erit ad alios actus, sicut virtutes et dona. In dam-

(a) fideles. — fides Pr.
(6) qui. — qux Pr.
(y) confusionern aut gloriani.
tioneni Pr.
(5) ad hoc. — Om. Pr.

yluriaiii aut cunfirma-

natis etiam manet. Sed hoc per accidens est, et
praeter intentionem imprimentis characterem, quod
recipiens damnetur. Et ita non est ibi ordinatus ad
aliquem finem. Tamen Deus, qui nihil inordinatum
relinquit, elicit ex hoc aliquod bonum, scilicet quod
apparet justior eorum damnatio qui tantum munus
neglexerunt. » — Hoec ille. — Item, 3 p., q. 63,
art. 5, in solutione tertii, sic dicit : « Quamvis post
hanc vitam non remaneat exterior cultus, remanet
tamen finis illius cultus. Et ideo post hanc vitam
remanet character, et in beatis, ad gloriam, et in
malis, ad eorum ignominiam; sicut etiam militaris
character remanet in militibus post adeptam victo-
riam, et in his qui vicerunt, ad gloriam, et in his
qui sunt victi, ad poenam. » — Hoec ille. — Ex
quibus apparet soliditas praedictorum.

Ad illud autem quod arguens addit, de sacer-
dote, etc; — dicitur quod non est inconveniens
quod sacerdos beatus habeat aliquod gaudium acci-
dentale, et excellentiam accidentalem beatitudini,
supra omnes beatos non sacerdotes, nec habentes
aliquid supereminenter continenscharacterem sacer-
dotalem (quod dico propter beatam Yirginem, qua?,
licet non habeat talem characterem, liabet tamen
aliquid eminentius potestate sacerdotali, episcopali,
papali, ut pulcherrime declarat Dominus Albertus
in (a) MariaU, loquensde gratiis sacramentalibus);
sicut eliam prsedicator, virgo, martyr habent aureo-
las quas casteri non habent, licet majoris meriti, ut
habet declarari, 49. distinct. hujus.

Quod ulterius addit de Christo, — nihil valet
penitus. Quia, licet Christus non habeat characte-
rem, habet tamen aliquid supereminenter continens
characterem , ut alias (S) dictum est. Unde sanctus
Thomas, 3 p., q. 63, art. 5, sic dicit : « Character
sacerdotalis est qutedam participalio sacerdotii Christi
in fidelibus ejus, ut scilicet, sicut Christus habet
plenam spiritualis sacerdotii potestatem , ita fideles
ejus ei configurentur (y) in hoc quod participant
aliquam spiritualem (S) potestatem respectu sacra-
mentorum et eorum qune pertinent ad divinum cul-
tum. Et, propler hoc, Christo non competit habere
characterem; sed potestas sacerdotii ejus compara-
turad characterem sacerdotum, sicut illud quod est
plenum et perfectum, ad aliquam sui participatio-
nem, etc. » — Ha3c ille. — Item, distinctione prse-
.senti, q. 1, art. 3, q'» 5, sic dicit : « Christus nul-
lum characterem habuit : quia ipse habuit potesta-
tem plenitudinis in sacramentis, quasi ea insti-
tuens, et eis efficaciam prajbens. Unde, sicut pote-
rat inducere effectum sacrarnenti in aliquo sine
sacramento exteriori, ita, ex j^arte ipsius, ad hoc
non requirebatur aliquod sacramentale interius. »

(a) in. — Om. Pr.

(g) Cfr. dist. 1, q. 1, art. 3, § 3, III, ad 2"'".
(y) coii/igureiitHr. — confirjnrantur Pr.
(o) spiritualem. — specialein Pr. .

DISTINCTIO IV. — QUyESTIO I.

lil

Item, iii solutione primi, sic dicit : « Christus fuit
sacerdos, quasi saccrdotium instituens; et ejus non
est habere characterem, sed illius qui sacramentum
aliunde suscipit, ut per characterem principali
sacerdoti configuretur. » Ilem, in solutionesecundi,
sic dicit : « Alitpiid est perfectionis in nobis, quod
non esset in Christo; sicut gratia adoplionis. Et
similiter est de charactere, quia poneret in eo spiri-
tualem (a) potestatem coarctatam , et al) alio deriva-
tam. » — Itec ille. — Ex (|uihus melius intelli-
guntur pncdicta. Item, 3 p., q. 22, art. 1, in solu-
tione primi, sic dicit : « Potestas hicrarchica
convenit quidem angolis, inquantum et ipsi sunt
medii inter Deum et hominem, ut patet per Diony-
sium, in lib. Cad. lHerarch. (cap. 9); ila quod ipse
sacerdos, inquantum est medius inter Deum et
populum, angeli nomon habet, secundum illud
Malach. 2 (v. 7) : Angelus Domini exercituum
est. Ciiristus autem major angelis fuit, non solum
secundimi divinitatem, sed eliam secundum huma-
nitatem, inquantum habuit plenitudinem gratiai et
gIorii.c. Unde etiam excellentiori modo Inerarclii-
cam seu potestatem sacerdotalem pnc angelis habuit;
ita etiam quod ipsi angeli fuerunt ministri sacer-
dotii ejus, secuudum illud Matth. 4 (v. 11) : Acces-
serimt Angeli, ct ministrahant ei, etc. »

Ad illud vero quod objicitur de beata Maria, et
Patribus vetoris Testamenti, patet solutio per pnc-
dicta. Tum quia nullum inconveniens esst dicere
quod ipsa non habet omnia gaudia accidentalia bea-
titudini, nec omnes characteres, sicut etiam in via
non habuit usum omnium gratiarum gratis data-
rum, uto.stcn(lit sanctusThomas, 3 p., q. 27, art. ">,
in solutione tertii, ubi sic dicit : « Non est dubitan-
dum quin beata Virgo acceperit excellenter donum
sapientiic, et gratiam virlutum, et etiam gratiain
prophetiiC, sicut habuit Chiistus. Non tamen acce-
pit ut haberet usus harum et similium gratiarum,
sicut habuit Christus, sed secundum quod conve-
niebat conditioni illius. HaJjuit enim usum .sapien-
tiic incontemplando, secundum illud Lucic 2 (v.l9):
Maria autem conservahal omnia verba hxc , con-
ferens i)i corde suo; non autem usum sapientiai
quantum ad docendum, eo quod hoc non convenie-
])at sexui mulierum, secundum illud 1. Timoth. 2
(v. 12) : Docere uutetii mulieri non permilto.
Miraculorum autcm usus sibi non competebat, dum
viveret : quia tunc temporis confirmanda erat
doctrina Christi miraculis; et ideo .soli Christo, et
discipulis cjus, qui crant bajuli doctrin;c Christi,
conveniebat miracula facere. Propter quod etiam de
Joanne Baptista dicilur, Joan. 10 (v. 41), quod
signuni nulluui fccit , ut scilicet onmes iu Christo
intcnderent. Usum autem prophctiic habuit, ut
patet in cantico quod fecit (Luc. 1, v. 4G, elc.) :

(a) spirilualeni. — specialeni Pr.

Magnificat anima mea Dominum.y> — Hicc ille. —
Ex quibus [)atet quod sicut non habuit usum
omnium gratiarum in via, nec omnes characteres,
nec in gloria oportet quod habeat omnes excellcn-
tias accidentales, potissime illas qu3Q suo sexui non
competunt. Tum secundo, quia, ut dictum est,
sccundum AIi)ertum, ipsa habuit aliquid excellen-
tius illis characteribus in via, et consequenterexcel-
lcntiora gaudia in patria.

A(l qiiartum priiieipale, negatur antecedens :
quia donuin prophetite est donum Dei , ct tamen
datur alicui actualiter peccanti mortalitcr; sicut
palet de Balaam, cui actualiter peccanti peccato
avaritiai, infidclitatis, et idolatriie, et odii populi
Dei, et aliis niultis pcccatis, data fuit prophetia,
sicut habctur, Numeror. 23 et 24. Et potissime non
est inconveniens, dona Dei quiB subjective pertinent
ad intellectum, dari actualiter peccanti : quia pec-
catum mortale directe coutradicit graliic, qu?e est in
cssontia animie,et charitati,qui^eest in afTectu subje-
ctive; non autem omnia pccc;ita contrariantur fidei,
aut characteri, aut prophetiic, quDC sunt in intel-
lectu. De hoc in .suo simili sanctus Thomas, 2" 2'"^,
([. 172, art. 4, sic dicit : « Prophetia potest esse
sino charitate. Quod apparet ex duobus. Primo qui-
dem, ex actu utriusque : nam prophetia pertinet ad
intellectum, cujus actus pnccedit actum volun-
tatis, quam perficit charitas; unde et Apostnlus,
1. Corinlh. 13 (v. 2), prophetiam connumerat aliis
ad intellectum pertinentibus, qune possunt haljeri
sine charitate. Secundo, ex fine utriusque, etc. » —
Hicc ille. — Sic, in proposito, dico de characlere,
quem ponimus subjective in intcllcctu, quod potest
esse sine charitate, immo in actualiter peccante
mortaliter. De hoc sanctus Thomas, in prsesenti
dislinclione, q. 3 , art. 2, in solutione primiTC qu?G-
stiunculx', sic dicit : « Duplex-est eflectus baplismi.
Primus, qui cst res et sacramentum, scilicct chara-
cler. Et quia character non imprimitur ad pra^pa-
randum hominis voluntatem ut aliquid l)cne fiaf ,
cum non sit habitus, sed potentia, ut dictum est
(ibid., q. 1, art. 1, ad 1"'", et art. 3, in corp. art.);
ideo hunc effectum l)aptismi indispositio voluntatis
non impedit, dummodo adsit aliqualis volunfas
suscipiendi sacramentum. Alius eflcctus cst, qui cst
res ct non sacramentum, scilicet gratia, et ca quic
ad ipsam consequuntur, per qurc voluntas hominis
pncparatur ut bene volit et bene operetur. Et ideo
ad hunc efTectum percipiendum non sufficit qu;r-
Iii)et voluntas sacrauienfum pcrcipicndi ; sed re^pii-
rifur talis voluntas, a qua removealur omnis indi-
spositio contraria gratia?, quia contraria non se com-
p;»tiunfur. Undc, remancntc conlraria dispositione,
l)aptismus ulfimum efVcctum suum habere non
potest. » — Hicc ille.

Cum autem dicit arguens, quod opera Dei per-
fectasunt, et quemcumquecurat, perfecte curat, etc.

112

LIBRI IV. SENTENTIARUM

— patet quid dicendum, ex prsedictis. Tum quia
non omne opus Dei est perfectum perfectione gratise
gratum facientis, nec semper in esse naturse, licet
aliqualitor sit perfectum. Tum quia cliaracter non
curat, nec directe datur ad hene vel male agendum.
Et ideo fictus recipiens characterem, non curatur a
Deo secundum totum, nec secundum dimidium,
nec recipit dimidiam veniam, immo nullam. Unde
arffumentum non valet. De hoc sanctus Thomas,
3 p., q. 68, art. 4, in solutione tertii, sic dicit :
(( Non est, inquit, per impressionem characteris
baptismalis aliquis dispositus ad gratiam , quamdiu
apparet in eo vohmtas peccandi; quia Deus nemi-
nem ad vii'tutem compelUt, ut dicit Damascenus (dc
Fide Orth., lib. 2, cap. 30). » — Ha^c ille.

Ad quinlum principale dicitur, ad primam divi-
sionem ibi factam, quod character est donum Dei,
et non est gratia gratum faciens, sed est dispositio
habituahs ad illam : non tamen totalis dispositio in
adulto, qui potest accedere fictus ad baptismum; est
tamen sufficiens dispositio in parvulo, in quo non
potest habere locum fictio. — Dicitur secundo, pro
aha divisione, quod character est donum Dei; et est
utile, quantum est dese, ipsihabenti, quia disponit
eum ad receptionem gratia^, et per eum adscribitur
coetui fidelium, et efficitur particeps hierarchica-
rum actionum. Quod autem habenti characterem non
detur gratia, accidit characteri, ex defectu susci-
pientis, ponentisobstaculum ; quo remoto, characler
habet suum efiectum. Insuper, talis character utiHs
est ahis, potissime character ordinis, cum sit pote-
stas ministrandipopulo sacramenta. Characteretiam
baptismalis utilis est populo, ad lioc quod sciat
qufem debet admittere vel repellere a percoptione
(iivinorum, et quia auget populum Dei numero
semper in actu, et merito in potentia proxima. De
pra^dictis sanctus Thomas, 3 p., q. 69, art. 10, sic
dicit : (( Baptismus est quaidam spiiiluahs regene-
ratio. Cum autem aliquid generatur, simul cum
forma recipit eflectum form», nisi sit aliquid impe-
diens, (pio remoto, forma rei generataj perficil
suum eflectum; sicut simul cum corpus grave gene-
ratur, movetur deorsura, nisi sit aUquid prohibens,
quo remoto, statim incipit moveri deorsum. Et
similiter, quando abquis baptizatur, accipit chara-
cterem quasi formam, etconsequitur proprium efi^e-
ctum, qui est gratia remittens omnia peccata. Impe-
ditur autem quandoque per fictionem. Unde oportet
quod, ea remota per poenitentiam, baptisrnus statim
consequatur suum efl"ectum. » — Ha?c ille. — Item,
in solutione secundi, sic dicit : « Fictio non remo-
vetur per baptismum, sed per poenitentiam ; qua
remota, baptismus aufert omnem culpam, et rea-
tum omnium peccatorum pra?cedentium , et etiam
simul exsistentium cum baptismo. Unde Augusti-
nus {de Baptismo, contra Donatistas , lib. 1,
cap. 12) dicit : Solviln)' hesterrius ilies, ct (piid-

qnid superest solvitur, et ipsa hora momentum-
que, etc. Et sic ad eflectum baptismi consequendum
concurrit baptismus et poenitentia; sed baptismus
sicut causa per se agens, pamitentia vero sicut
causa per accidens, id est, removens prohibens. »
■ — Haec ille. — Et attende quod baptismus, quoad
ilhid quod est sacramentum tantum et non res, non
est regeneratio formahter, sed elfective; quantum
vero ad id quod est res tantum, sciHcet gratia, vel
res et sacramentiuu , sciHcet character, est regene-
ratio formahter et per essentiam.

Ad sextum dicitur quod character non ideo dici-
tur indelebiHs quia Deus iUum et sul)jectum ejus
non posset delere conjunclim etseparatim, de sua
omnipotentia absoluta; sed ideo quia, de potentia
Dei ordinata, non potest deleri, quia sic habet ordo
divina^ sapientia^, quod non deleatur. Cujus ratio-
nem assignat sanctus Thomas, prajsenti distinctione,
q. 1, art. 3, in solutione quartic qua^stiunculaj,
dicens : « Impressio characteris est per quamdam
animoi rationalis sanctificationem, prout sanctifi-
catio est deputatio alicujus ad aliquod sacrum. Ad
hanc autem sanctificationem non magis active ope-
raturanima sanctificanda,quam aqua sanctificanda,
vel oleum, vel chrisma, ad sui sanctificationem ;
nisi quod homo se subjicit huic sanctificationi per
consensum, res autem praidictse sine consensu sub-
jiciuntur, quia libero arbitrio carent. Et ideo, qua-
litercumque anima varietur per proprias opera-
tiones, nunquam characterem amittit; sici.t nec
chrisma, vel oleum, aut panis consecratus, nun-
quam sanctificationem perdunt, qualitercumque
transmutentur, dum tamen non corrumpantur. »
— Ha^c ille. — Item, in solutione primi, sic dicit :
(( Causa indelebilitatis characteris est et ex parte sub-
jecti, quod est incorruptibile, et ex parte causa^,
qucc invariabilis est. Gratia autem habet aliquo
modo causam, non efficientem, sed disponentem,
ex parte subjecti : quia, secundum Augustinum {dc
Yerhis Apost., serm. 15, cap. 11), qui creavit te
sine te, non justificahit te sine te. Et ideo per
indispositionem subjecti gralia amittitur. » — Haec
ille. — ^ltem, 3p., q. 63, art. 5, sic dicit : (( Cha-
racter sacerdotalis est qua^dam participatio sacer-
dotii Christi in ejus fidelibus : ut scilicet, sicut
Christus habet plenam spiritualis sacerdotii potesta-
tem, ita fideles ei configurentur (7.) in hoc quod
participant aliquam spii'itualem potestatem respectu
sacramentorum et eorum quie ad cultum Dei perti-
nent. Et propter hoc etiam Chrislo non competit
habere characterem ; sed potestas sacerdotii ejus
comparatur ad characterem sacramentorum , sicut
illud quod est plenum et perfectum, ad aliquam sui
participationem. Sacerdotium autem Christi est
yeternum, secundum illud Psalmi (109, v. 4) : Tu es

(-.) configurentiiy. — confKjuraiituvVr.

DISTINCTIO V. ET VI. — QU.4::STI0 I.

113

sacerdos in xtertium, etc. Et in<le est quod omnis
saiiclilicatio qua; lit pei' sacercloliuin ejus, est per-
petua, re cousecrata manente. Quod patet etiatu iu
rebus inaiiiinatis : nam ecclesiae vel allaris semper
mauet (•oiisecratio, nisi destruantur. Cuni eriidanima
sit subjcctum cbaracteiis secunduni intelleclivam
parteni, in qua est Ildes, nianifestuin est quod sicut
intellectus est {)erpetuus el incorruplibilis, ila ciia-
racler indelebiliter manet in anima. » — IJiCc ille.

Ad confirmationem, dicitur quod similitudo non
valet; (|uia nec materia nec forma .sacrainenti est
incorruj^libilis, sicut anima; nec virlus datiir sacra-
menlis ad boc ad quod cbaracter anim;e, ut ex pra3-
cedentibus satis patet; et ideo virtus sacrainento-
rum transit, cbaracler manet.

A(I se|(liiiunu dicilur quod, secunduni ullima
dicta beati Thom;c (a), circumcisio iiuilo modo elfe-
ctive causabat ^ratiam, sed solum erat causa sine
qua non. Secus de sacramentis nova? legis. Et ideo
non oportebat quod aliquam dispositionem actua-
lem aut babitualein inqtrimeret aninia', sed soluni
corpori. De boc sanclus Tiiomas,3 p., (j. 70, art. i,
ut siope recitatum fuil (C), sic dicit : (( Apostolus
dicit, Romanoi'. 4 (v. 11), quod Abraliam accepit
signum circumcisionis, signaculuni juslitiie fidei,
quia scilicet justitia ex fide erat siL!,nificata, non ox
circumcisione signilicanle. Et (juia baptisir.us opera-
tur in virtute passionis (y) Gbrisli, ideo baptismus
iin{)rimit cbaracterein incorporantem bominem
Cbristo, et copiosioreui yratiam confert (juain cir-
cumcisio, etc. » De boc })Iura dicta sunt, dist. i.
Eamdem sententiam expressius ponit, 3 p., q. 63,
art. 1, in solutione tertii, ubi dicit : « Sacramenta
veteris legis non babebant iu se spiritualem virtu-
teni ad operandum aliquem spiritualem elTectum.
Et ideo in illis sacramentis non requirebatur aliquis
spiritualis cbaracter; sed sufficiebat ibi corporalis
circumcisio, quam Apostolus signaculum nominat,
Ronvinor. 4 ( v. 11 ). » — H;ec ille.

Ad argumentum in oppositum quirstionis, respon-
det sanctus Thomas, prscsenti dislinctione, q. i,
art. i, in solutione priini, dicens : (( Cbaracter,
in({uit, non est babilus, nec passio, sed j)otentia
quaidam consequeus animam, secundum quod est in
vita spirituali regenerata; et ideo nou oportet quod
omnibus insit, vel quod a natura insit. » — H;ec
ille.

Et Iia2c de qua^stione sufficiant. De qua benedi-
ctusDeus. Amen.

(a) In Summa teolof/icu, q. 70, art. 4, ubi cmendat qua'
dixcrat, 4. Seiileiit., dist. 1, q. 2, ai t. 4, q''' '.^.
(6) Cfr. pncserliin. dist. 1 , q. "2, concl. 2.
(y) ju^s^^onis. — paiiis Vv.

DISTINCTIO V. ET VI.

QU^STIO I.

UfRUM PAHVULI INliDELIUM SINT INVITIS 1'ARENTIBUS
BAPTIZANDI

(3;^^^Cj<j lucA (luintam et .sextam distinctiones
WnmS}^^ 4. Sententiarum, quairitur : Utrum par-

viili inlidelium sint invitis parenlibus

baptizandi.

Et arguitur quod sic. Nam niagis debet homini
subveniri contra periculum mortis a*terni3e, quam
contra periculum inortis temporalis. Sed puero in
periculo mortis temporalisexsistenti, est subvenien-
duin, eliamsi parentes per malitiam contraniteren-
lur. Ergo multo magis e.st subveniendum pueris
infidelium contra periculum mortis ieterna^, etiam
invitis parontibus.

In op[)ositum arguilur. Quia in Dccretis, dist. 45
((\in. 5), ex Concilio Toletano, sic dicitur : De
Judieis priecepit sancta sijnodus, neniini deinceps
ad crcdenduni vim inferre. Non rnim lalcs inviti
salvandi sunt , sed volentes, ul intcgra sit forma
justitix.

In bac qua^stione .sunt tres arficuli. In |)riino
pouentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

AKTICULIJS 1.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima COnclusio : Quod pueri infldeliuin filii,
nunduiu habenles usuiii ra(i«)uis, uoii siiiit
I)aplizaudi, iuvitis pareutihus.

Hanc conclusionsm ponit sanctus Thomas, 3 p.,
q. G8, art. iO, ubi sic dicit : (( Pueri infidelium lilii,
aiit habent usum rationis, aut iiou babent. Si babent,
jaiii, qiiantum ad ea quiB suiil juris diviui vel natu-
ralis, incipiunt suai potostalis esse; et ideo, propria
voluntate, invitis parentibus, possunt baptismum
Miscipere, sicul ef malrimouium contrahere. Et ideo
tides licite possuul moiuMi et iiuluci ad baptisnuim
suscipienduin. Si vcro uonduni liabent usuni liberi
arbitrii, secundum jusnaturale suntsub cura paren-
tum, quamdiu sibi ipsis providere non possunt.
Unde etiam de pueris antiquorum dicitur quod sal-
vabantur iii lide })areutum. Et ideo coiitra jiistiliaiu

VI. — 8

114

LIBRI IV. SENTENTIARUM

natiiralem esset, si tales pueri invilis parentiliiis
baptizarentur; sicut etiam si aliquis liabens usum
rationis liaptizaretur invitus. Esset etiam periculo-
sum taliter filios infidelium baptizare : quia de
facili ad infidelitatem redirent, propter naturalem
afl^eclum ad parentes. Et ideo nou babet boc Eccle-
site consuetudo, quod filii infidelium invitis paren-
tibus l)aptizentur. » — Hsec ille.

Eamdem conclusionem ponit, 2'' 1"^, q. 10, art. 12,

ubi sic dicit : « Maximam, inquit, auctoritatem

babet Ecclesite consuetudo, quiB semper est in omni-

bus semulanda; quia et ipsa doctrina calbolicorum

doctorum ab Ecclesia auctoritatem babet. Unde

mag-is standum est auctoritati Ecclesiiie quam aucto-

ritati Augustini, vel Hieronymi, vel cujuscumqiie

doctoris. Hoc autem usus Ecclesioe nunquam babuit,

quod Judrcorum fiHi invitis parentibus baptizaren-

tur, quamvis fuerint retroaclis tomporibus multi

catbolici et potentissimi principes, ut Constantiuus,

et Tbeodosius, et alii plures, quibus famib"ares fue-

runt sanctissimi episcopi,utSylvester Constantino,et

Anibrosius Tbeodosio, qui nullo modo prretermisis-

sent boc ab eis impetrai'e, si boc esset consonuui

rationi. Et ideo periculosum videtur banc assertio-

nem de novo inducere, ut, procter consuetudinem

bactenus in Ecclesia obsorvatam , Judteorum filii

invitis parcntibus baptizentur. Et bujus ratio duplex

est. Una quidem, propter periculum fidei. Si enim

pueri nondum usum rationis babentes, baptismum

susciperent, postmodum, cum ad perfectam ictatem

venirent, de facili possent a parentibus induci ut

rolinquerentur quod ignorantes susceperunt; quod

^vergeret in fidei detrimentuni. Alia vero ratio est,

quia ropugnat justitire naturali. Filius enim natu-

raliter est aliquid patris. Et primo quidem a paren-

tibiis non distinguitur secundum corpus, quamdiu

in matris utero continetur. Postmodum vero, post-

quam ab utero egreditur, antequam usum liberi

arbitrii babeat, continetur sub cura parentum, sicut

sub qiiodam spirituali utero. Quamdiu enim usiim

rationis non habet, puer non differt ab animaU

irrationali. Unde, sicut bos vel equus est alicujus,

ut utatur eo cum voluerit, secundum jus civile,

sicut proprio instrumonto; ita de jure naturali est

quod filius, antequam habeat usum rationis, sit sub

cura patris. Unde contra justitiam naturalem esset,

si puer, antequam babeat usum rationis, a cura

parentum subtrabatur, vel de eo aliquid ordinetur

invitis parentibus. Postquam autom incipit babere

usum libori arbitrii, jam incipit esse suus, et potest,

quantuni ad ea qu;e sunt juris divini vel natnralis,

sibiipsi providere; et tunc est inducendus ad fidem,

non coactione (a), sed persuasiono; et potest, etiam

invitis parentibus, cons.Tutire fidei et baptizari, nou

autem antequam habeat usuni rationis. Unde de

(a) coaclione. — occaawne Pr.

puei-is antiquorum patriim dicitur quod salvati sunt
in.lide parentum; per quod datur intelligi quod ad
parentes perlinet-providere fijiis de saliite sua, praj-
cipue antequam babeant usum rationis. » — Ha^c
ille.

Similia verba ponit, 2. Quodlibcfo , art. 7.

Ex quibus potest formari lalis ratio pro conclu-
sione : Nibil vergens in periculum fidei et deroga-
tionem juris naturalis, induci debet in Ecclesia. Sed
baptizare parvulos infidelium, invitis parentibus,
est biijusmodi. Ergo, etc.

Secunda COnclusio est quod omnes parvull
l)ap(i/.ati aHjnalom effectum per .se suscipiunt iu
bapti.siiK), ex ipso l)aptismo.

Hanc ponit sanctus Tbomas, 3 p., q. 69, art. 8,
ubi sic dicit : « Diiplex est eflectus baptismi : unus
per se; et alius per accidens. Per se quidem eOectus
baptismi est id ad quod baptismus est institutus,
scilicet ad generandum bomines in spiritiialem
vitam. Unde, quia omnes pueri cequaliter se babent
ad baptismum, quia non in fide propria, sed in fide
Ecclesiaj baptizantur, omnes requalem etrectum per-
cipiunt in baptismo. Adulti vero, qui per propi'iam
fidem ad baptismum accedunt, non rerpialiter se
liabent ad baptismum : nam quidam ciim majori,
quidam cum minori devotione ad baptisnium acce-
dunt. Et ideo quidam plus, quidam minus, de gra-
tia novitatis accipiunt : .sicut etiam ab eodem igne
accipit plus caloris, qui plns ei appropinquat; licet
ignis, quantum est de se, sequaliter ad omnes suum
calorem eflundat. Effectus autem baptismi per acci-
dens, est ad quem baptismus non e.st ordinatus, sed
divina virtus boc in baptismo miraculose operatur;
sicut super illud Romanor. 6 (v. 6), Ut vltra non
serviamus peccato, dicit Glossa : Non hoc jorvesta-
tnr in haptisino, nisi forte miracuJo ineffahili
Creatoris, ut lex peccati qux cst in mcnibris,
prorsus exstinguatur. Et talis elfectus non fequa-
liter suscipitur ab omnibus baptizatis, etiam si cum
ioquali devotione accediuit; sed dispensalur bujus-
modi eflectus secundum divin;e provi(Ien1i;r ordi-
nem. » — Haic ille.

Item , quarta distinctione Quarti, q. 2, art. 3,
in solutione tertiio qu;estiuncul8C, sic dicit : « In
pueris baptizatis nibil ex parle eorum requiritur;
sed habent, quasi pro dispositione ad salutem, fidem
Ecclesia^, et, pro effectivo salutis, virtutem passionis
Christi, qua? operatur in baptismo. Et b;rc diio
a,>qualiter ad omnos pueros se babent. Ii]t ideo non
difleriint quantuin ad eirectum baptismi suscipien-
dum , sed omnes aequalem gratiam suscipiunt. » —
Hfcc ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Passa scqualiter disposila, vel indisposita,
ad idem activum a^qualiter .se babeutia, a^qualem

DISTINCTIO V. ET VI. — QU^STIO I.

115

percipinnt cfTocltmi al) eodem activo. Sed paivuli
suscipientes baptismum , icqualiler sunt disposili,
vel indispositi, ad recipiendum eflectum per se
])aptismi; et sequaliter se habent ad passionern
Christi operantem in sacramentis. Igitur, etc.

Tertia COnclusio est qiiod rocipicns scienter
baplisiliiiiii a malis iniiiislris, al) Ecclesia I)ci
priecisis pcrhsercsiin vcl scliisinavci cxcoininii-
nieationcin, cxlra casuin ncccssitatis, p<H'cal.

Hanc ponit sanctus Thomas, quinta distinctione
Quarti, q. 2, art. 2, q''' 5, ubi sic dicit : « Malus
minister, aut est al) Ecclesia pnccisus, aut non. Si
sit pra,>cisus ab Ecclesia, tuuc peccat ab eo accipiens
sacramentum, nisi necessitate, in qua posset a
pagano vel judico etiam suscipere. Si autem non sit
prnecisus al) Ecclesia Dei, non peccat al) eo accipiens
sacramentum, nisi peraccidens, scilicet si ejuspec-
cato consentiret. » — Hsec ille.

Item , 3 p., q. 64, art. 9, in sohitione secundi,
sic dicit : « H;ereticorum (juidam in collatione
sacranientorum formam Ecclesi» non servant; et
talcs neque sacramentum conferunt, neque rem
sacramenti. Quidam vero servant formam Ecc]esi;c;
et tales conferunt quidem sacramentum, sed non
conferunt rem sacramenti. El hoc dico, si sunt
manifeste j)r;ccisi al) Ecclesia : quia ex hoc ipso
quod aliquis accipit alj eis sacramenta, peccat; et
per hoc impeditur ne edectum sacramcnti couse-
quatur. Unde Augustinus dicit, in iibro de Fide ad
Pclvnm (caj). 36) : Finuhsinw tene, ot nHllnloiHs
didntes, extra Ecclesiam haplizatis , si ad Eccle-
siam non redierint, baptismo ciimiilari perni-
ciem. Et per ]iunc modum dicit Leo Pa])a, in sede
Alexandrina sac rame) dor am lHhicn{y.)cxsecxsli)i-
rtum, scilicet quantum ad rem sacramenti, non
autem quantum ad ipsum sacramentum. Cyj)rianus
auteu) ncc sacrameutum conferre li;ereticos ci'cde-
bat; sed in hoc ejus sententia non tenetur. Unde
Augustinus(lib. deiDiico Baptis))io, cap. 13) dicit:
Martyre))i Cijprianurv , (fHi apnd hvcreticos vel
scliismaticos datuni (6) baplismHm nolehat cog)io-
scere, ta)ita )ne)ita nsque ad trnumphnm mai^-
tyrii secuta sunt, ut charitalis qua excetlebat luce
ohiDnbrcdio iJla fuga)-etur, et si quid purgandum
e)'at, passio)iis falcc toUcretnr. » — H;cc illo.

Item, in solutione tertii, sic dicit : « Poteslas
ministrandi sacramenta pertinetad sj)irilualcm cha-
racterem, qui est indelebilis. El ideo per hoc quod
aliquis ab Ecclesia suspenditur, vel excommuiiica-
tur, vel etiam degradatur, non amittit potestatem
confereudi .sacramentum , sed liceuliam ulendi hac
I)otestate. YA ideo sacramentum (juidem confert.

(a) Iirnwn. — bnjilisniiitii Pr,
^6) datum. — datur Pr.

sed tamen j)eccat couf(!rendo. Et siiuiliter illc (jui al)
eo accipit sacramenlum. Et sic etiam non percij)it
rem sacramenti, nisi forte per ignorantiam excu-
setur. » — Ha)c ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Quicumque scienter, extra casum necessi-
tatis, jiarti(ij)at in divinis et in j)eccato cum excom-
municatis vel praecisis ab Ecclesia, peccat. Sed reci-
piens .scienter baj)tismum, extra casum nece.ssitatis ,
a pi^ocdictis, cst hujusmodi. I|ritur, etc.

Quarta COnclusiocsl qiiod malns ininistcr l)ai)(i-
zans ciiin solcinnilalc, qiiasi ininistcr Ecelcsite,
pcccat inorlalitcr; non .•iiil<'in si in «'asii ncc<'s-
silatis, sinc solcmnilalc, ct non nl ministcr,
l)apti/.cl.

Hanc ponit sanctus Thomas, (juinta dislinctione
liujus quarli, q. 2, art. 2, (j'" 4, ul)i sic dicit :
(( Quicumque in peccato mortali exsistens exhibet
se ministrum Ecclesi;e in (juocumque spiriluali,
jicccat, secundum quorumdain opiuionem .salis pro-
Ijabilem, quyc per aucloritateiu Dionysii confirma-
tur. Et ideo sacerdos baptizans cum solemnitato,
quasi ministrum Ecclesise se exhibens, peccat mor-
talitcr. Si autem simpliciter baptizet in articulo
necessitatis, non qiuisi miuister Ecclesia:!, .sed sicut
vetula baptizare posset, non peccat. » — H;cc ille.

Item, 3 p., ({. 64, art. 6, sic dicit : « Aliquis
in agendo peccat, dum hoc quod operatui', non
secundum quod oportet operatur, ut patet per Phi-
losoj^hum in 2. Ethirorinn (cap. 3). Ksl autem con-
veniens ut sacramentorum ministri sint justi; quia
ministri debent conformari ei cujus sunt ministri,
secundum illud Lcx'itici d9 (v. 2), Sancti eritis,
quonia))) et ego sa)ictus s^wi, et Ecctesiastici 10
(v. 2), Secundum judicem populi , sic et minist)'i
ejiis. Et ideo non est dubium quin mali, exhibentes
se ministros Dei et Ecclesi;c in dispensatione sacra-
mentorum, peccent. Et quia hoc peccatum j)crlinet
ad irreverentiam Dei, et contaminationem sacramcn-
torum, quanluni est ex parte hominis peccatoris,
licet sancla secundum seijisa incDntaminabilia sint,
consequens e.st quod tale peccatum ex genore suo
est mortale. » — Y\xc ille.

Item, ibidem, in solutione tertii, sic dicit : « Ille
qiii est in jieccato mortali, non est porplexus sim-
pliciter, si ex officio incumbatei sacramenta dispcn-
saro; quia potest jioenitere de peccato, et licito mini-
strare. Non est autem iuconveniens quod sit per-
ploxus, supjiosito quodam, scilicct quod vclit rema-
nere in jieccalo. In arliculo tauien necc.ssitatis non
peccaret baptizando, in casu in quo laicus etiam
j)0sset dispensare : sic enim jiatet (juod non exhibet
se ministriuu Ecclosiic, sed subvenit necessitaten)
jiatieuti. Secus autem est in aliis .sacramentiSj qu;o
non sunt tantse necessitatis. » — Ha^c ille.

116

LIBRl IV. SENTENTIARUM

Ex quibus potest tbrmari duplex ratio, secunduui
dupliceni parleni conclusionis. Quod enim malus
ministei- baptizans cum solemnitate ])eccet, argui-
tur : Quia quicumque exsistens in peccalo mortali
exhibet se ministrum Dei et Ecclesi;c, peccat morta-
liter. Sed minister malus malitia peccati morlalis,
baptizanscumsolemnitate,estbujnsmodi. Igitur, etc.
— Pro secundaparte,scilicet quodtalis in casu neces-
sitatis baptizans sine solemnitate, nec ut minister,
non peccet, arguitur: Quia opns misericordia^ lici-
tum laico, licitum est malo ministro. Sed baptizare
in casu necessitatis sine solemnitate, est opus mise-
ricordicC licituni laico. Igitur, etc.

Et in hoc primus articulus terminatnr.

ARTICULUS 11.

PONUNTUR OBJECTIONES

§ 4.

CoNTnA I'HI.VIAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Quantum ad secunduin
articulum, ariiuitur coiitra conchisiones. Et (juidem
contra priniam ariiiiit Scotus (dist. 4, q. 9), pro-
bando quod parvuli Judoeorum etaliorum infidelium
sint invitis parentibns baptizandi; pracsertiin quod
princeps hoc ])ossit facere, cui in regimine reipu-
blica? tales sunt subditi.

Priino. Quia in parvnlo dominushabet majusjus
dominii quam j^arentes. Universaliter enim, in pote-
statii)ns ordinatis, jiotestas inferior non obliyat in
' his quac sunt contra superiorem, sicnt docet AuiiU-
stinus, de Verhis Doinini, jiomil. 6 (a), et jionitur
in ultimo capitulo '2. Senient. (dist. 44) : Si illnd
juhet jjote^lai^ qiwd non dehes facere, hic sane con-
lemne potestatem , Innendo vel seqnendo potesta-
tem\^j)m(ijorem. Et declarat in exemplo de curatore
et consule, de consule (y) et imperatore, et de impe-
ratore et Deo. Igitnr ille (jni habet regere rem
publicam, mai^is debet coj^ere unumquemque subdi
domino supeiiori , quam inferiori; immo superiori,
contempto inferiori, quando inferior in tali dominio
resistit superiori (S). Sicut ergo (e) Imperator debe-
ret sententiare aliquem obedire debere (0 procon-
suli , contemj)to j)r;oceplo curatoris et inferioris, si
contradiceret j)roconsuli; ita etiam, si essent sub
eodem diversa ordinata, scilicet si aliquis esset ser-
vus Titii , et Titius Petri , magis deberet Imperator

(a) Serm. 62, De vorbis Evang. Matth. 8: Non sum di-
giius, etc.

(o) tiineiido vel sequendo })oteslatein. — tenendo vel se-
quendo potestale Pr.

(y) de conside. — Om. Pr.

(6) a verljis quam infenori usque ad superiori, om. Pr.

(e) ergo. — si Pr.

cogere servum servire Petro, qui est superior Titio,
quam Titio, si Titius vellet uti servo contra domi-
nium Petri. Ergo maxime debet zelare princeps pro
servando dominio supremi domini, scilicet Dei ; et,
per con.sequens, non solum licet, .sed debet prin-
ceps auferre jjarvulos a dominio parentum volen-
tium eos educare contra cullum Dei, qui est supre-
mus et honestissimus dominus, et debet eos aj)pli-
care cultui divino. Dico ergo breviter, quod , si
princeps hoc faceret cum bona cautela, scilicet ne
parentes cognoscentes lioc futurum occiderent jiar-
vulos, et qnod baplizatos facerent religio.se educari,
bene fieret. Immo, quod plus est, credo religiose
fieri, si jiarentes ipsi cogerentur minis et terroribus
ad suscij)iendum baptismum, et ad servandum
postea suscejitum : quia, esto quod ij)si non essent
vere fideles in animo, tamen minus malum est eis
non posse impune legem suam illicitam observare,
quam posse eam libere servare. Itein, filiieorum,
si bene educarentur, in tertia et quarla progenie
e.s.sent vere fideles. Et si dicasquod, secnndum pro-
phetiam Isai;TO (cap. 10, v. 2t2), quam recilat Panlus,
Romanor. 9 (v. 27), reliquive Israel convertenlur
in ftnem, et ideo Juda^os non oj^ortet cogi totaliter
ad b;q)tismum suscipiendum, et relinquendum legem
suani, — non valet : quia non dubito quin vera sit
prophetia Christi, quam recitat Joan. 5 (v. 43), Eyo
ve7ii in nomine Patris mei, et non recepistis me,
sed alius veniet in nomine siio, illum suscipietis;
ergo, ad minus, ex verbo Antichristi erunt perver-
tendi, quia adhan-ebunt illi pessimo Antichristo, de
(|uo e.st sermo Ghristi pra^dictus. Et si dicas quod,
visa destructione Antichristi, illi qui sibi adhoese-
rant convertenlur, — dico quod, pro tam jiaucis, et
sic tarde convertendis (quod (a) modicus est fructus
Ecclesiai), et de quibus nulla est propagatio filiorum
in lege christiana, non ojwrteret tot Judueos in tot
mundi j)artil)us tantis temporibus suslinere in lege
sua perstare; quia finalis fructus Ecclesiac de eis
erit modicns. Unde suffic-eret aliquos paucos, in ali-
qua insula sequestratos, permitti legem suain ser-
vare; de quibus tandem illa prophetia Isaia.' comple-
retur.

Confirmatur quod dictuin est de parentibus infi-
delibus cogendis j)er minas et terrores. Quia simile
commendat Concilium Toletanum (IV, c. 56), de
quibusdam Judaiis, qui pridem ad Christianitatem
coacti sunt, sicut factum est temporibus Sisebuti;
in (juo approbat eum, tanquam religiosum princi-
jiem , quia cogebat infideles ad fidem. — Ha^c Sco-
tus, in forma.

II. Argumenta Durandi. — Contra eamdem
conclusionem arguit Durandus (dist. 4, q. 6),
ponendo tres conclusiones. Prima est, quod parvuli

(a) quod. — quia Pr.

DISTINCTIO V. ET VI. — QU.^=:STIO 1.

117

infidelium separatorum a doniinio et conver.satione
fidelium, queniadnioduin Sarraceni sul)jecti regi
Granatic sunt separati loro el dominio a fidelibus
hi.spanis vicinis eorum, taliuin, iuquam, inndelium
filii nou sunt eis auferendi, nec ipsis invitis l)af)ti-
zandi, nisi (a) in casu quo liceret fidelihns jiislum
helliun contraeos movere, et hoiiaet per.soiiaseDium
tollere. Secunda conclusio est, quod , si infideles
suhsunt dominio fidelium, etcnm eis in eadern terra
conversantur, tan(|iiam Iiheri,sicut mercatoresqiian-
doque morantur iii dominio et terra fidelium, et
econtra, tunc non licet eorum filios ipsis invitis
rapere, nec haptismo oderre. Teilia conclusio est,
quod, si infideles siihsinl priucipi fideli taii(|uam
servi, sicut sunt Judiei, tuiic filii talinm possunt
ipsis invitis haptizari. Et Iiauc conclusionem , qucC
proprie est contra nostram conclusionem, prohat.

Priino (6) sic : Quia, si non, hoc maxime videretiir
propter rationem tactam in prohatione conclusionis,
([ux in virtute talis est : Qnod, quamvis aliqui pos-
sint esse servi aliorum qnoad opera civilia, in his
tameu quee eis competunt jiire naturali vel divino,
non sunt .servi, sed liheri : potest enim servus
comedere invito domino, et contrahere matrimo-
nium, ut hahetur, Extra, Dc conjugio servorHin,
cap. 1 (h;cc eniin competunt eis de jure naturali);
et similiter potest iuvito domino credere in Deiim,
et hujusmodi, quie pertiiieiit ad jus divinum. Sed
haptizari pertinet ad jus divinum. Ergo, cum cura
parvulorum jiire naturali et divino quantum ad
hoc cQmpetat parentihus, manifestum est quod non
pos.suut eis licite auferri ut haptizentur, licet possint
eis auferri ut vendantur, sicut et ca:!ter.Te res, ad
opera servilia (y). H;tqc autem ratiodirecte concludit
quod Judsei et cteteri infideles adiilti, qui sunt .servi
Cliristianorum , non possnnt nec dehent cogi quod
haptizentur. Et lioc fiiit prius conce.ssiim. Sed de
pueris eorum carentihus usu rationis, qiiod non
po.ssint licite eis auferri, eis invitis, et haptizari ,
non prohat. Quia, .si auferrentur eis et haptizaren-
tur, non fieret pnejudicium pueris, sed potius con-
ferretur eis ma£>num heneficiiim; nec parentihus
eorum, quia licite possunt eis auferri, et vendi in
servitutem fidelihus vel infidelihus, prope vel longe,
utalii concedunt, quo facto, suhtrahuntur totaliter
a cura parentum, et suhsunt in omnihus cur;Te
eorum quibus venditi .sunt; propter quod, si ah eis
oflerantur haptismo, nulli videtur fieri pr;ejudicium ;
licet, prscdictis pueris stautibiis suh cura parentiun,
fieret parentihus (5) injuria, si eis invitis haptiza-
rentur; nec esset decens nec securum quod piieri
haptizati manerent suh cura infidelium. Sed (juia.

(a) nisi. — nec Pr.

(6) Primo. — Om. Pr.

(y) serviUa. — civilia Pr.

(6) parentibiis. — prteJurUriiim et Pr.

ut pr;cdictum est, pueri servoruin infidelium pos-
siiut pcr dominum licite siihtrahi a ciira parentiim,
vcMdeudo eos, vel douando aliis, qiii ex tuiic curam
eorum habent, non apparet quin liceat illis (juihus
sunt venditi, vel donati (a), oflerre eos haptismo,
sine pncjiidicio (•ujusciimqiie. Non sic aiilem licet
piicros infideliuni liheroriun auferre a ciira paren-
tiim, nec per consequens oflerre eos haptismo.

Secnndo sic ad i(lem : Res et hona servorum sunt
doiiiinoruni sudriim, in quoriim terris hahitant, ut
hahetur, Flvtra, dc Judicix ct Sarracenis, cayi. Etsi
Judieos. Ergo res et hona Ju(l;cornm suut princi-
l)um christianorum. Sed filii sunt qu;edam res
parcntiim. Ergo filii Ju(l;coruni suiit in potestate
piincipiiu) , ut res eoriim. Possunt ergo eis uti ut
placet, oflerendo e(js ad haptisrniim.

Ter(io.Quiaprincepschristianus,dominus Jmhco-
rum, potest filios eoi'um veudere in .sei'vitutem ter-
renam. Ergo, fortiori i-atione, potcst eos ofleri^e in
servitirtem (livinam;quod lit peihaplismiim. Immo,
videntur in hoc mereri, si hoc faciunt propter salu-
tem parvuloruin et honoi^eni Dei , et non ut paren-
tes cogantur ad credendum, qiiia illud non est lici-
tum.

!^ '•1. — CONTRA. SECUNDAM OONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Contra secundam conclu-
sionem arguit Scotus (dist. 4, q. 7), prohando quod
parvuli haptizati iu;equaliter participiant gratiam in
haptismo.

Priino (6). Quia Deus praede.stinavit electos ad
diversos gradus gloria?; et hoc ante determinatio-
nem hujus signi ad tantam vel tantam gi'atiam con-
ferendam. Et qiiia ordiuato ad majorem gloriam
rationahiliter potcst conferri major^y) gratia, pos.set
Deus, in determinando veritatem seu certitiidinem
hujus signi, disponere conferre alicui su.scipienti
pnccise (5) illam gratiam quae requiritur ad certitu-
dinem Iiujus signi, et alicui majorem gratiam,qiiem
pra.'destinavit ad majorem gloriam. Sed ille ultimus
gradus non confertur virtute haptismi, sed de spe-
ciali heuevolentia divina; et, propterhoc, dici potest
qiiod ex parte caiis;e principalis, eflectus a?qualis
communiter datur virtute haptismi, quia supponitur
de lege communi quod prima gratia non datur
major ahsque omni cau.sa alia pneter cau.^^am prin-
cipalem.

Soeundo. Quia causa meritoria illins gratiio quse
confertur in haptismo, potest efficacius operari ad
gratiam in uno quam in alio : vel quia specialius
oblata pro uno, quantum ad intentionem oflerenlis,

(a) cuicuntque. — Ad. Pr.

(g) Primo. — Oiii. Pr.

(y) et )i)ajor. — Ad. Pr.

(5) siiscipienti prmcise. — Oiii. Pr.

118

LIBRl IV. SENTENTIAnU.M

quam pro alio; vel, quantum ad executionem, pro
uno oblata in eflectu, pro alio non, nisi in priTevi-
sione divina. Primo modo Chri.stus communiter
ponitur nos.se omnia quie Deus novit scientia visio-
nis; ot, per consequens, novit omnes electos, et ad
quem gradum gloriie fuerunt electi. Potuit ergo
pro (a) prsedestinato ad majorem gloriam plenius
oflerre passionem suam , et praicipue cum se offert
pro genere humano, ut de eis impleretur divina
pra'destinatio. Secundo modo passio Chiisti multo
efficacius operatur pro nobis, qui sumus in lege
evangehca, quam pro jtatribus in lege Moysi; quia
obsequium pra5.stitum , ad majus bonum acceptatur
quam beneficium prsevisum. Et isto secundo modo
est inoequalitas in suscipientibus gratiam per cir-
cumcisionem, et baptismiun, propter inaequalem
applicationem causai meritorise ad eos; et forte
eliam in baj)tizatis ante passionem, et post. Sed quod
in primo modo, scihcet propter specialiorem obla-
tionem (6) in voluntate Christi, sit inequalitas
gratioB in aliquibus baptizatis, est pos.sibile.

Tertio. Quia, licet parvulum comparando ad par-
vulum, cum nullam habeant propriam motionem,
nuUam habeant inicqualitatem ad gratiam ex parte
sui, potest tamen in parentibus unius esse major
motus pro suo parvulo, quam alterius pro suo, vel
in ahquibus aliis ministrantibus, vel assistentibus
baptismo, propter quorum merita Deus uni parvulo
potest conferre majorem gratiam quam alteri. Sed
hoc non e.st virtute baptismi, sed meriti. Et hoc
modo forte parentes beati Nicolai orationibus suis
meruerunt sibi majorem gratiam , qua^ erat in eo,
etiam parvulo, velut (y) principium mirabihs elfe-
ctus, quia duobus diebusin hebdomada, unica lacta-
tione contentus erat tantum. Et, quoad hoc, magis
optandum est puerum baptizari a bono .sacerdote
quama (o) malo;quia orationesboni sacerdotis,quas
multas facit ante et post baptismum, magis valent
et exaudiuntur quam orationes mali. — Ha^c Sco-
tus.

§ 3. — CONTR.A. TERTIAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Contra tertiam conclu-
sionem arguit Scolus(dist. 5, q. 2), probando quod
a malo ministro prseciso ab Ecclesia Romana tota-
liter, in casu, licet recipere sacramentum baptismi.

Prinio (s). Quia pra'ceplum superioris plus obli-
gat quam priieceptum inferioris. Deus autem pra3-
cepit baptismum suscipi ; Ecclesia autem prohibet
communicare cum tali ministro. Ergo mat?is obe-
diendum est divino pnecepto quam Ecclesiai, in

(a) 2)ro. — Om. Pr.

(6) ohlationem . — obligalionem Pr.

(y) veliU. — vel Pr.

(£) a. - Om. Pr.

(e) Prinw. — Oin. Pr.

casu isto quo non est invenire alium ad baptizan-
dum meliorem.

Seciindo. Quia plus tenetur excommunicatus
vitare alium, quam alius vitare eum; quia illud
pryeceptum de vitando non imponitur alicui nisi
propter ipsum, nec imponitur sibi (a) nisi propter
se. Sed praicisus, vel excommunicatus, in casu isto,
non tenetur vitare aliuni; immo tenetur non vitare.
Si enimtalis praicisus sciret parvulum aliquem non
baplizatum statim moriturum, tenetur necessario
euni l)aptizare, et ita non vitare in actu (6) ba{)ti-
zandi. Hoc probatur : quia, si inveniret eum expo-
situm periculo vitai corporalis propter famem, tene-
tur necessario eum nutrire, ad salvandum vitam
coi'poralem ; magis autem (y) tenetur diligere vitam
ejus spiritualem quam corporalem ; ergo, quando
parvulus est exposilus periculo vitaj spiritualis,
tenetur ille sibi conferre remedium necessariuni ad
vitam spiritualem. Ergo multo magis alius non
tenetur eum vitare de communicando cum eo in
tali casu vel actu .

Tertio. Quia Augustinus, de Baptismo , contm
Do)iatistas , lib. 6, cito post principium (cap. 5),
videtur dicere quod adulto licet recipere baptismum
a prajciso, si alius minister haberi non potest.
Melius est enim quod a tali recipiat, quam quod de
hac vita sine baptismo discedat.

Quarlo. Quia, in casu quo pater iiarvuli non pos-
set habere mini.strum idoneum, et imminet pericu-
lum mortis, tenetur necessario offerre illum proc-
ciso : quia nimis esset durum dicere quod tenetur
parvulum suum permitteie danmari perpetuo, cum
posset habere aliquem qui eum baptizaret, secun-
dum illud, de Consecratxone , dist. 4, can. Roma-
nus, ubi , dicitur (5): Romanus Pontifex non
attendit ho)ninem qui baptizat, sed Deum, etsi
jiai/aniis sit qiii huptizat ;-ei, ibid., can. Bapli-
smus : Non exhorreat columhaministeriummalo-
rum (e). — Hsec Scotus.

§ 4. — CONTIU QUART.UI CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Contra quartam con-
clusionem arguit Durandus (dist. 5, q. 2),

Primo (0, probando quod in nullo casu potest
malus minister baptizare, quin baptizet ut minister,
et, per consequens, quin peccet. Quia illud quod
non potest facere aliquis nisi minister, non potest

(a) a verbo nisi usque ad sibi, om. Pr.

(6) acHt. — casu Pr.

(y) auteni. — enitn Pr.

(o) m fine. — Ad Pr. Hicc verba quiu inveniuntur etiam
in te.\tu Scoti, oslendunt illuin quamdam confusionem fe-
cisse inter can. Ronianus ct alium, longiorcm quidem, qui
incipitsic, •Si quis per if/norantiani , ct rcperitur, Caus. I,
q. 1, can. 59, in cujus fine legitur : Romanus Pontifex, etc.

(e) maloi^m. — minorum Pr.

(!;) Primo. — Om. Pr.

DISTINGTIO V. ET VI. — QU^STIO I.

119

facere nisi ut minister. Sed administrare quodcum-
que sacramentum non polest nisi minister tanluni ,
ille scilicet qui cx onlinatione divina est minister;
quia minister est de necessilale sacramenti, sicut
materia et forma. Erjro nullns potest ministrare
quodenmque sacramentum uisi ut minister. Et ideo
quicunuiue l)a|)tizat, si est verus baptismus, oporlet
quod sit hjinisLer veri l)aplismi, et baptizet ut miiii-
ster;.licet non baptizet cum soleninitate instilnta
ab Ecclesia. Solemnitas enim non dat ei esse mini-
strum, sed est signum ministerii .sui.

Si^ciindo arguit quod nuUns casus necessilatis
excuset euin. Quia casus cvital)ilis, non est casus
necessitatis excusantis a peccato; quia non (a) tollit
rationem voluutarii. Sed talis est casus noster :
(piia, si incunibat alicui baptizare puerum morien-
tem, et est sibi con.scius alicujus peceali mortalis, in
potestate ejus est babere displicentiam de peccato
illo, et tunc |)otest sine scrupulo puerum baptizar-e.
Ergo talis casus necessitatis non excusat baptizan-
tem quin peccet. — Uddc ille.

Et in lioc socundus articulus terminatur.

ARTIGULUS 111.

P 0 N U N T U R S 0 L U T I 0 N E S

§ 1. — Ad argumenta contra primam

conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Quantum ad ter-
tium ailiculum, respondendum est objectionibus
supradictis. Et quideni

A(l priiiuiiu Scoti contra primam conclusionem,
dicilur quod, si luajor intelligilur de illis et quoad
illa quiG perlinent ad jus civile et bumaiuuu . vera
est; sed minor iu eodem sensu accepta, falsa est,
quia baptizari et credere nou pertinet ad jus buma-
num vel civile, sed ad naturale vel diviuum. Si
autem major intelligatur de his qiuc pertinent ad
jus naturale vel divinum, falsa est; quia in talibus
majus domiuium et potestatem babent parentes in
filium quam princeps. Nec valet probatio majoris
negatai in boc sensu. Quia potestas principis in tali-
bus non est major nec superior potestate parentum,
sed minor, vel forte nulla, quamdiu parvulus non
babet usum rationis; nisi forte iu casii de quo dice-
tur post. Item, potestas principis nou se extendit
ad hoc quod cogat subditos obedire Deo de novo,
scilicet illos qui nunquam fidem susceperunt, ad
lioc quod eam suscipiant. Unde sanctus Thomas,
2" 1''-' , q. 10, art. 8, sic dicit : a. Inlideliuni quidam
sunt, qui nunquam susceperunt fidem, sicut Gen-
tiles et Judan. Et tales nullo modo compellendi sunt
ad fidem, ut ipsi credant; quia credere est volun-

(a) non. — Om. Pr.

tatis. Snnt tamen compellendi a fidelibus, si facul-
tas adsit, ut fidcm non impediant blasphemiis, vel
malis persuasionibus, vel etiam aperlis perseciitio-
nibus. Et, propter hoc, etiam fideles Christi fre-
quenler contra infideles belluin movent : non qui-
dem ut eos ad credendum cogant, sed , etiam si eos
vici.^sent, et caplivos haberent, in eorum libertate
relinquorent, au credere vellent; sed propter boc ut
cos compellant ne fideni Cbristi inipediant. Alii vero
infideles sunt, qui quandoque fidem Christi susce-
j)erunt, et eam profitentur, sicut hKretici, vel alii
quicnmcpie a])ostata!. Et tales sunt etiam compel-
lendi, ut impleantquod j)romiserant et teneant quod
semel susceperunt. » — Uxc ille. — Ad hoc etiam
facit iHud quod ipse dicit, l" 2'"^, q. 91 , art. 4, ubi
sic dicit : « De his potest homo legem ferre, de qui-
bus potest judicare. Judicium autem hominis uon
potest es.se de interioribiis motibus, qui latent; sed
solum de exterioribus, qui apparent, etc. »

De hoc Petrusde Palude (dist 4, q. 4, art. 4), sic
dicit : (( Videtur (juod Ecclesia posset compellere
Judieos et filios eorum ad baptismum sicut filios
christianorum. Quia patres eorum chfistiaui fue-
runt, et ad legem Moysi .se obligaverunt, et per coii-
.sequens ad fidem (ilhrisli, cum sit eadein fides
modernorum et anliquorum, et eadem Ecclesia,
quae est una coluinba. Ergo, sicut h:cretici iab Eccl^-
sia Gentilium exeuntes, ad eam cogi possunt, 'et
ipsis invitis forle filii gnccorum ad ritum nbstrum
licite altrahuntur; sic et Juda^i, filii sanctonim
patrum, maxime quia et ipsi ad legem Moysi se
obligaverunt. Executio (a) autem pertinet ad judi-
clum Ecclesiai legis veteris, sicut et legis novic.
Sicut ergo luereticos legis uov;e professores Ecclesia
cogit ad ipsius observantiam secundum veruin illius
intellectum, quamvis non obligent se ad eam secun-
dum verum intellectum, sed secundum iuum, quia
tamen obligando se ad cam obligaut se ad verum
intellectum ; similiter Juda^i, professoresIegisMoysi,
quamvis non obligaverint se ad legem secundum
verum intellectum, sed secundum suum, cogendi
tamen suut ad hoc ipsum , et liberi eorum, ut vide-
tur. Videtur eliam quod omnis paganus posset cogi.
Sicut enim omuis homo paganus potest puniri a
principe catholico propter crimen (unde Sarracenus,
si homicidium committeret Parisius, juste suspen-
deretur); ita, cum (6) infidflitas sit majus pecca-
tum, cum ip.se teneatur ad suscipiendum legem
Christi et fidem, non suscipiendo eam, peccat. Cum
ergo peccatum omissionissit peccatum poena dignum,
sicut peccatum commissionis, sicut posset ab Eccle-
sia puniri de blasphemia et contumelia Creatorie
(sicut quotidie puniuntur Judjci, ut discant non
blasphemare) ; sic possunt omnes infideles puniri,

(-») Executio.
(o) ita, c)i)u.

■ Exposilio Pr.
ci(«i ergo Pr.

120

LlBRl IV. SENTENTIARUM

quia iion recipiunt nec fidem, nec sacramenta Eccle-
siixi, ut sic indirecte eam suscipiant. Et quia ritus
Judteorum est idolatria, lioc saltem, ul videtur,
punire potest Ecclesia. — Sed, licet ita videatur esse
secundum rationem, aliter tamen est secundum
divinam jjroliibitionem. A sanctis enim traditum
liabemus, quod non est vohintas Dei ut occidantur,
Psalm. (58, v. 12) : Nec occidai^ eos, nequando
ohrwiscantiir populi mei, utscilicet maneat menio-
ria mortis Christi. Item, secundum prophetias,
praidicatione Enoch et EhiC sunt convertendi; unde
usque tunc vult Deus eos in sna cjTCcitate tolerai'i.
Si autem ipsi, vel eorum lihi, ipsis invitis, bapti-
zentur, tunc nulli tempore Enoch et Eha? inveni-
rentur; nec, per conseqiiens, prophetia:' verifica-
rentur. Simihter idem videtiir de ahis infidehlius.
Quia ab Apostohs traditum habemus, ut ad fidem
nemo invitus trahatur, vel cogatur : sicut patet per
hoc quod beatus Jacobus dixit Hermogeni et Phi-
leto; et Apostohis dicit ( 1. Corinthior. 5, v. 12) :
Quid ad nos de his qui foris sunt judicare? Unde
non homines armatos, fortes et potentes, sed infirma
et contemptibilia elegit Deus, ut gladio oris, non
materiah, homines convertat. Unde de ahis crimi-
nibus possunt juste infideles a fidelibus puniri,
quia Deus non prohibuit, et naturalis ratio dictat;
de crimine autem infidelitatis, non. Unde, sicut
inulier, si ordinetur, non solum peccat, sed etiam
nihil recipit, quia Deus ordinavit qiiod vir et non
muher ordinetur; sic Dens ordinavit quod adultus
volens voluntate propria, et parvulus vohmtate
parentum baptizetur; unde aliter nihil agitur. Itein,
sicut Ijrutum non esl capax i)aptisnii ^^sic nec puer,
^ sine voluntate parentum. Sed i.stud exemplum nihil
valet : quia ex quo homo est, susceptivus baptismi
est; sed, pr;eter hoc, ad essentiam baptismi requiri-
tur inlentio sua, vel alterius; et ideo non est pro-
prium exeniphim. — Sed quod aliqui dicunt, qiiod
decretum Ecclesia^ niliil juris habet in parvuhs non
ba|jtizatorum , sed in parvuhs baptizatorum , non
videtur valere. Quia, eo ipso quod (a) ahquis com-
mittit crimen hyeresis, cujus cognitio pertinet ad
Ecclesiam, Ecclesia habet aliquid juris in eo, et fit
de foro EcclesiiO. Cum ergo peccatum originale solo
judicio Ecclesia; possit purgari, scihcet sacramento
baptismi, quod est soliiis Ecclesiie, ergo, eo ipso
quod habet originale, habet in ipsoahqiiid Ecclesia;
immo, cum nihil possit solvi vel hgari nisi a supe-
riore, nisi esset Ecclesiic subjeclus, non posset
Ecclesia per aliquod .sacramentum ei exhibitum
ipsum solvere a culpa, nec a poena. Sed ad hoc dici-
tur quod adultus se subjicit vohintate propria; par-
vuhis autem se subjicere non potest; unde oportet
quod parentes eum subdant, quibus natura eum
subjicit, et ejus procuratores fecit. — Si dicatiir

quod istud crimen non contraxit in terra Ecclesiae,
quia non est natus de ventre fideh, nec de patre
fideli, — non vidotur valere. Qiiin dictiim est Petro
(Matth. 16, V. 19) : Quodnnnque solveris siiper
terram, etc. Undo totus mundus est ei pro navi-
cula : ita enim habuit sedeiiT in Antiochia, sicut in
Roma; et ubicumque vult, potest esse sedessua,
etiain in Babyloiiia. Unde, ciim habeat plenitudi-
nem potestatis in omni terra, el in omni homine
eam habet, etiamsi nec parentes nec ipsi se subji-
ciant; Deus enim subjecit sil)i omnem hominem.
Unde non facit hoc defectus juris, sod prohibitio
superioris. Unde et de aliis criminibus punit infi-
delos; sed de isto non , quia Deus prohibet, cui
coacta servitia non placent. Et sic Ecclesia potest do
liis qua' foris sunt judicare, sicut potesf arcere infi-
deles a (a) communione fidelium , propter peccatum
in inoribus, non propter peccatum in fide, quod est
in eorum ritu. — Et si arguatur contra ea qiire
dicta sunt : quia magis est occiirendiim periculo
mortis a^ternre quam temporalis; sed parvulo exsi-
stenti in periciilo mortis temporalis subveniendum
est contra voluntatein parentuni, etiamsi ex malitia
vellent opposituin; ergo inulto magis subvenien-
dum est pueris iiititleliiim contra periculum mortis
seternai, otiam invitis parentibus; — respondetiir,
ot bene, quod niilli siibveniendiim est contra ordi-
neni juris civilis in'periculo corporali. Unde, si quis
a judice suo rite condemnetiir ad mortem , non est
per violenliam diripiendus. Et similiter, contraordi-
nom juris naturalis et divini, quo filiiis e.st siib cura
parontum, non ost oripiendiis, ut liberetur a peri-
ciilo mortis ;etern;c. Non enim sunt facienda mala,
ut eveniant bona. Hoc autem fierot, si filius infidelis
parentibus auferretiir, qiiorum curoe subest, quan-
tum est de jure natiirali ot divino : qiiia, sicut non
esset auferenda a(|ua propria alicui, oo invito, ad
puerum baptizanduni, si eam noUet dare gratis, nec
pro peciinia, qiiia esset contra justitiam; sic nec
piior aiiforendus ost patri, proptor baptismum. Nec
oljstat si (6) licel auferre panom [iropter oxtremam
necossitatem proximi relevandam , vel aquam pro-
ptersitim (y) : qiiia aqua et panis sunt ad hoc ex
natura sua, iit siiccurrant corpnri ; sod ad siibvo-
niendnm aniiua^, non , nisi ox iiislitutione posiliva.
Sicut, propter mortem, licet recipere eleemosynam
ab excommunicato, non tamen ei loqui, vel ad mis-
sam eum recipere, si aliter mortom intentot, Extra,
De liis qux vi metnsve causa fiwit , cap. Sacris :
quia cibiis est per so et de se remodium contra mor-
tem, etsimiliter potus; non sic autem est de loquela
vel missa. Sicut non liciiit Susann;v adiilterari pro-
pler mortem, vel ut mortem evaderet. Immo, si

(-/) qtiod. — fjvo Pr.

(j) a vcihis liis qux us.r\w ad infnleles a, om. Pr.

(o) Ni'<- ohslalsi. — siciit Pr.

(y) propler silini. — prxscrtim Pr.

DISTINCIIO V. i:t VI. — OU.4:STI()

121

mpdici (]icei'Piit, et verum esset, quod iiisi innrmus
fornicationem fecerit morietur, nullo modo foruicari
liceret. S(^d nec contrahere (a) liceret reli^iiioso, vel
voto ol)ligato, proptor tale i^ericulum. Sed , propler
tale periculum, coutrahere liceret non ohlioaio ad
continentiam. Sed de arpia videretur quod posset
auferri propter puerum haplizandum : qiiia, etsi
usus ejus per se non sit ad lavandum animam, est
tamen ad lavandum corpus; et sicut corporis etiam
lotione indiguit })ro corporis salute, ita in regenera-
tione; unde, sicut, si vita pueri sine balneo uon
posset servari, pro[)ler lioc posset aqiia auferii, ita
videtur et hic. Sod non est simile : quia lotio corpo-
ris de natura sua est materia haluei; non sic autem
ost (6) causa regenerationis, nisl ex divina inslitu-
tione. — Si vero contra dicta arguitur : quia quilihet
homo est magis Dei , a quo liahet animam, qiiam
patris, a quo hahet corpiis; nou igilur videlur inju-
stum, si pueri infidelihus auferantur, et Deo per
haptismum consecrentur; — respondetur, et hene,
quod homo ordinatur in Deum per rationem, per
quam potest Deum cognoscere; et ideo puer, ante-
quam haheat usiim rationis, ordinatur in Deum per
rationem (y) parentum, quoruin curte naturaliter
subjacet. Propter quod secuudum eorum disposilio-
nem sunt circa eum agenda divina. Uude, si piier
parentes non haheal, vel non compareant, quicuin-
que vult, loco pareutis ei sit ; et sicut in uutriendo,
ita in haptizando; et sufficit quod non appareat
voluntas parenlum contraria. Et si quidem pater et
mater judcci morlui essent, sicut pater aliquando
moritur relicta uxore pra?gnante, qu-.ie etiam mori-
tur in i^artu , vel inoriuntur amho parentes ante-
quam puerhaheat iisum rationis, tunc propinquiores
de generatioue sunt tutores legitimi !o("o parentum;
unde non deherent nec possent haptizari ipsis invi-
tis, sicut nec parentihus invitis. Sed si non appare-
ront nec parentes noc )iroximi loco parentum, suc-
cedittuncquicum(|ue vult; ot ideo quicumquo vellet,
posset eum haplismo tunc ofl'oire; quia naturalis
ratio diclat ut cui parens deficit, alius parens sit,
sicut una avis aliouos pullos nutrit, quando mater
deficit. — Ex his omnihus colligitur quod, sicut
parentes non possunt cogi ad ea quie sunt pure fidei
supra legem natura?, et , si coacti non consentientes
Tjaptismuin recipiant , niliil est actum, licet ad ea
quse sunt legis natune possint cogi ; sic filii eorum,
contra eorum voliiulatem in liis qu;c sunt legis
naturse possunt coerceri, ut scilicet eis subjiciantur,
sed in hisquLie sunt pure juris divini, etquae volun-
tatem veram requiruut, vel interpretativam , non
dehet fieri, nec factum valet. Sed quicumque paren-
tuni consentiat, cujuscumque Ktatis parvulus sit, in

(7) a verbo licerct usqiie ad rontrahere , om. Pr.

(8) tl.:. - Ail \>i .

(v a \crh\s jx-r qitain pDlest usqiicAd rationen), om.Pr.

favorem illius videretur haptizandiis. Qiiia de patre
exprossum ost, J)e conversione InfldeUum, cap. 2.
De matre videtiir contrarium de facto in Augustino.
Sed , sicut, sociindum leges, quaiido pater egit ad
divortium, et est timor ne maciiiuetur in prolem
odio allerius, per matrem dehet potius ediuari;
sic hic dehet matri dari. Unde, quia ille qui non
vult converti , dat causam divortii, ideo apud con-
vorsum dehet educari, sive sit pater, sivo mater,
sive major Iriennio, sive minor, Auth. <S'i paler,
C, Divorlio facto , apud rjvem liberi morari vel
educari debeantioi) :([ma piipillus non debet educari
apud illas personas qu;o ipsius pudiciti;o possunt
insidiari, fl', Ubi pupillns educari vel morari
dcb('at(^j), leg. penult., etc. » Hucusque sunt verha
Petri de Palude. lu quihus hic unum est dubium,
scilicet utrum parvuli infidolium ipsis invitis hapti-
zati recipiant verum haptisma, ((uoad primam vel
ultimam rem sacramenti, scilicet characterein et
gratiam. Sed , quidquid sit de Iioc, ex dictis ejus
apparet quod nec Imperator nec Papa dehet filios
inlidelium ipsis invitis baptizare, quamdiu pueri
ex jure diviiio vel uaturali suhsunt cur;X! parentum.
Et principalis ratio e.st : quia Deus prohibet ne infi-
deles, aut eoriim filii ante usum rationis, cogiintur
ad suscipiondurii fidem vel baptismum. Sed spe-
cialis ralio ost de parvulis : quia, lioc faciendo, fieret
injuria parentibus, et contra jus naturale. Et ite-
rum : quia, secundum Petrum , parvuli ex tali
ba|itismo nihil susciperent, cum nec adesset eis
voluntas propria, nec inteipretativa ; (|uia voluntas
intorpretativa parvulorum, ante usum rationis, non
esl nisi voluntas parentuni, quorum cursc suhsunt.
Sociis autem ost, si cur;Te illorum per mortem vel
justum judicium suhtrahantur, ut post dicetur.

Diceudum ergo ad dicta Scoti, primo, quod prin-
ceps non potest cogere infideles ad suscipiendum
fidem , nec ad fidei sacramenta , nec ad obediendum
Deo in his qiux^ piire spectant ad jus divinum, et
excedunt rationem naturalem. — Secundo, dicitur
quod nulliis princeps aut pnx^Ialus christianus debet
aut potest licite talium filios invitis parenlibus hapti-
zare, (luacumque cautela adhihita, propter ratioues
pnedictas. — Tertio, dicitur quod , posito, sed non
concesso, quod minus malum esset judceis, aut aliis
infidelibus, privari libertate servandi legem suam et
ritus, quam liahore lihertatem sorvandi; tamen pri-
vanti eos tali libortate, et cogpnti ad servandum
legem Christi, e.sset deterius et peccatum, quia age-
ret contra probibitionem Dei. Ipsis etiam Jud;i»iset
infidelibus poneretur scandalum : (|uia gravius pec-
carent agendo contra legem et sacramenta Ghristi

(a) Autli. .Si paler, C. Divortio facto, apud quem liberi
tnorari vel ('ducari iteheant. — Ar.. C, de Dirort., auten.
Si nniler Pr.

(6) educari vcl morari deheat. — deheat educari Pr.

122

LIBRl IV. SENTENTIAIIUM

suscepta, quam ante susceptionem. — Quarto, dici-

tur quod, dato quod talium filii, post teitiam et

quartam generationem Lene educati , essent vere

fideles, tamen non sunt fienda mala ut eveniant

bona; nec propter desiderium alieniTe salutis debet

quis proprise salutis incurrere detrimentum. —

Quinto, dicitur quod, quia divina prajscientia et

revelatio propbetica habet Judseos per Anticbri-

stum fore pervertendos, et ad pnjedicationem Elite

convertendos, boc solum de])et sufficere ad proposi-

tum, quod scilicet non sunt cogendi in totum ad

fidem, quia hoc esset frustra niti contra divinam

praiscientiam et revelationem ; et, eadem ratione,

neque in partem; et sic reclusio et sequestratio illo-

rum in quadam insula parum valeret. — Sexto,

dicitur quod toleratio ritus judaici non solum in fine

mundi, verum etiam de pniesenti prodest Ecclesise,

et non modicum fructum affert. De hoc sanctus

Thomas, 2' 2"^, q. 10, art. 11, sic dicit : « Huma-

num regimen derivatur a divino regimine, et ipsum

debet imitari. Deus autem, quamvis sit omnipotens

et summe bonus, permittit tamen aliqua mala fieri

in universo, qute prohibere posset, ne, eis sublatis,

majora bona tollerenlur, vel etiam pejora mala

sequerentur. Sic ergo et in regimine humano illi

qui prajsunt, recte aliqua mala tolerant, ne aliqua

bona impediantur, vel etiam ne abqua niala pejora

incurrantur; sicut etiam Augustinus dicit in 2. de

Ordine (cap. 4) : Aufer meretrices de rebus huma-

nis, turhaveris omnhi Jibidinibus. Sic ergo, quam-

vis infideles in siiis ritibuspeccent, toleiari possunt,

vel propter aliquod l)onum quod ex eis provenit,

\el propter aliquod malum quod vitatur. Ex hoc

autem quod Juda3i suos ritus observant, in quibus

olim fi^urabatur verilas fidei quam tenemus, lioc

bonum provenit, quod testimoniuui fidei nostne

habemus ab hostibus, et quasi in figura nobis repra;-

sentatur quod credimus. Et ideo in suis ritibus tole-

rantur. Aliorum vero infidelium ritus, qui nibil

veritatis aut utilitatis aflerunt, non sunt aiiqualiler

tolerandi, nisi forte ad aliquod malum vitandum,

videlicet ad vitandum scandalum vel dissidium quod

ex hoc posset provenire, vel impedimentum salutis

eorum, qui paulatim sic tolerati convertuntur ad

fidem. Propter hoc enim hiEreticorum et pagano-

rum ritus aliquando Ecclesia toleravit, quando erat

magna infidelium mullitudo. )) — Hoec ille. — Ibi-

dem etiam (arg. sed contra) allegat dictum Grego-

rii (lib. XI, epist. 15), in Decretis, dist. 45, cap.

Qui sincera, ubi dicit : Omnes festivitates suas,

sicut hacfenus ipsi et patres eorum per longa

colentes tempora tenuerunt, liberam habcant con-

servandi celebrandique Ucentiam. — Septimo,

dicitur quod exemplum Sisebuti prohibetur imitan-

dum in sacro canone; nec laudatur de tali coactione,

sed de pia intentioue, sicut patet, dist. 45 (cap. 5),

ubi sic dicitur : De Judceis autem pnvcepit sancta

sijnodus 7iemini deinceps ad credendum vim
inferre. Cui enim Deus vult miseretur , et quem
vult indurat. Nonenim talesinviti salvandisunt,
sed volentes, ut integra sit forma justitix . Sicut
enim homo propria arbilrii voluntate scrpenli
obediens periit, sic, vocante ad se gratia Dei ,
propria 77ientis conversione quisciue credendo
scdvatur. Ergo non vi, sed libera arhitrii sui
votuntate atque facuUate, ut convertantur sua-
dendi sunt, non potius compellendi. Qui autem
jum pridem ad Christianitatcm coacti sunt (sicut
factum est temporibus religiosissimi principis
Sisebuti), quia jani constat cos sacramentis asso-
ciatos, et haptismi gratiam suscepisse, chrismaie
iDictos esse, corporis Domini exstitisse participes,
oportet ut fidem, quam etiam vi vel )iecessitate
susceperint, tenere cogantur , ne nomen Domini
blatiphemetur, et fides quam susceperunt, vilis ac
contcmptibilis habeatur. — Hoc concilium Toleta-
num. — Item, ibidem (cap. 3), recitatur dictum
Gregorii scribentis Pascasio Episcopo Neapolitano :
Quisque siticera intentioiie extraneosa Christiana
religione ad fidem cupiunt rcctam perdacere ,
blandimentis dehent , non asperitatibus studere,
nc qnorum mentem reddita ratio de plano poterat
rcvocare, pellat procul adversitas. Naniquicum-
que aliter agunt, et eos suh hoc velamine a con-
sueia riius sui volunt cultura removere, suas
illic magis quam Dei probantur causas agere. —
Hiec Gregorius. — Ex quibus patet quod decreta
non faciunt pro opinione Scoli, sed omnino contra.

II. Ad argumenta Durandi. — Ad prinmin

Durandi contra eamdem conclusionem, dicitur quod
tertia couclusio ibi posita, male probatur, scilicet
quod filiijudicorum possunt invitisparentibusbapti-
zari , quamdiu carent usu rationis. Et ad probatio-
nem, dicitur quod argumentum pro conclusione
nostra non solum probat de pai"entibus infidelibus,
quod non sunt compellendi ad fidem et baplismum,
immo probat quod parvuli eorum non sunt ipsis
invitis et contradicentibus baptizandi. Et cum dici-
tur quod iu casu quo omnino parvuli subtrabuutur
cura; parentum, etc. ; — ■ dicitur quod parvuli non
possunt omnino subtrahi a cura parentum, quoad
illa quae concernunt jus naturale aut divinum , ante
usum rationis; licet, quoad ea (lua:' conccrnunt jus
civile, possint. Et ideo, quantumcumque vendantur
el ad remotas regiones transferantur, nullus debet
scienter coutra voluntatem parentum eos baptizare
ante usum ratiouis; quia nec forte ante illud tem-
pus possunt licite patribus subtrabi, aut eis iuvitis
vendi, aut transferri. Sed post tempus illud possunt.
Nec sanctus Tbomas ullibi hoc concedit, quidquid
sit de aliis suis sequacibus. Unde sanctus Thomas,
2^ 2^, q. 10, art. 12, arguit sic, tertio loco : « Filii
servorum sunt servi, et in potestate dominorum.

DISTINCTIO V. ET VI. — QU^STIO I.

123

Sed Judsei sunt servi regum el principum. Ergo et
filii eorum. Reges ergo et principes liabent potesla-
tem de filiis Juda:'orum facere quod volunt. Nulla
ergo esset injuria, si eos baptizarent invitis paren-
tibus. )) Ecce argumentum. Sequitur responsio.
(( Dicendum, inquit, quod Judaei sunt servi princi-
pum servitute civili, quse non excludit ordinem juris
naturalis vel divini. » — Hiec ille. — Item, in solu-
tione quarti, sic dicit : a. Homo naturaliter ordinatur
ad Deum per rationem, per quam naturaliter eum
cogno.scei'e potest. Unde puer, antecjuam babeat
usum rationis, naturali ordine ordinatur iu Deum
per rationem parentum, quorum curaj naturaliter
.subjacet; et secundum eorum dispositionem sunt
circa ipsum agenda divina. )) — • Hyec ille. — Ex
quibus apparet quod parvuli Judoeorum, ante usum
rationis, non possunt sine priejudicio et injustilia
totaliter subtrahi curae parentum, potissime iu his
qua) sunt juris naturalis vel divini. — Dicitur
secundo, quod, si, aliquo casu, sine pncjudicio, par-
vuli possent totaliter subtrahi curaj parentum, tunc
de talibus videtur dicendum sicut de illis qui paren-
tibus sunt orbati : quia ille qui eorum curam juste
suscipit, succedit loco parentum; et secundum ejus
dispositionem divina sunt circa ipsum agenda. Unde
talis, si baptizetur ab eo qui habet curam ejus, non
baptizatur iuvitis, immo volentibus parentibus. Et
de hoc phu'a allegata sunt superius ex dictis Petri
de Palu(ie.

Ad secundum et tertiuin patet responsio per pne-
dicta; quia continentur virtualiter in piimo argu-
mento. Unde

Ad secunduin respondet Petrus dePalude(dist. 4,
q. 4), dicens : (( Non licet sua re uti ad omnem
usum. Non enim licet uti ancillaad concubiLum,sed
ad servitium; quia ad hoc est sua, et non ad illud.
Unde nec invitam potest dominus accipere vel dare
in uxorem. Similiter est servus principis non plus
filius quam jjaler, immo filius non est servus, nisi
quia pater, vel mater, quia partussequitur ventrem.
Sicut ergo patrem non posset cogere ad baptismum
quamvis sit res sua ; ita non potest cogere patrem in
filio. Voluntas enim patris, voluntas filii reputatur :
sicut pater testatur filio, sicut et sibi ; et eligit ei
sepulUiram, sicut sibi. .Unde, sicut filium adultum
contra ejus voluntatem baptizare non posset, sic nec
filium impuborem contra voluntatem patris, qua^
est dispositiva de fiho; quia illo jure valet testa-
mentum pupillare factum a patre, quo testamen-
tum (a) a(iulti sui juris factum ab eo. ))

Ad tertium respondet qui supra. Dicit (ibid.) :
(( Per idem patet ad tertium : quia, in his quie sunt
juris humani, ad qu;e se extendit servitus, potest
disponere princeps, patre invito, sicut et de ipso
patre; sed non in his quai sunt de jure naturali vel

(a) tesUmientuni. — leslaiitiir Pr.

divino; sicut non posset contrahere sponsalia pro
fiiio vel fiiia, patre invito, sicut nec ipsum patrern
invitum po.sset uxorare. )) — Hkc Petrus. — Ex
quibus patet solutio ad dicta Scoti et Durandi.

Sed contra prsedicta potest objici. Quia opinio
sancti Thomte et sequentium videtur fundari in
quinque rationibus. Quarum prima est, quod, quam-
vis aliqui possint es.se servi aliorum, quantum ad
opera civilia, tamen in his quse eis competunt jure
naturali et divino, non sunt servi, sed liberi (potest
enim servus comedere et bibere invito domino, et
matrimonium contrahere; hffic enim competunt eis
de jure naturali; et similiter potest invito domino
credere in Deum, et liujusmodi, qu:G pertinent ad
jus divinumj; sed baptizari pertinet ad jus divi-
num; ergo cura parvulorum de jure naturali et
divino competit quantum ad hoc parentibus; mani-
festum est autem quod non possunt eis liciteauferri
ut baptizentur, licet possint eis auferri ut vendan-
tur, sicut et cseterse res et opera civilia. Contra
istam rationem, ut dicit Petrus de Palude (dist. 4,
q. 4), possetsic instari : (( Potest enim dici ad mino-
rem, quod educatio liberorum est de jure naturali,
quod omnia animalia docent; sed doctrina in mori-
bus, est de jure gentium. Si tamen pater vellet
docere filium malos rnores, non esset permittendus
(puta quod esset moechandum, aut quo(i esset furan-
duni, et hujusmodi); immo juste lioc sibi prohibe-
retur (a), etiam tutela filii auferretur, et merito jure
patriai potestatis privaretur, sicut dominus prosti-
tuens ancillam, L. Si lcnones, C, De episcopali
audientia, etc. (6); etiam, si pater liber esset, aufe-
renda esset sibi filia,'quam vellet prostituere. Cum
ergo fornicatio spiritualis .sit pejor, et magis noceat
civilitati christians», multo magis auferenda est sibi
proles, quam vult facere a fide adulteram. )) —
Secunda ratio est : quia non minorem potestatem
habent doniini temporales super Judicum, quam
super ejus filium ; immo quasi majorem, quia a
servitute patris derivatur servitus filii; sed constat
quod princeps non posset licite Juda^um compellere
ad cultum baptismi su.scipiendi in se, ut habetur,
Dist. 45 (can. 5), ex Concilio Toletano, ubi dicitur
sic : De Judxis prxcepii sancta Sijnodus, etc. ;
ergo non potest ei inferie vim, auferendo filium, ut
baptizetur, cuni voluntas filii parvuli sit voluntas
patris, quousque habeat usum rationis. « Sed ad
istam rationem potest responderi, quod contra volun-
tatem suam directam , vel interpretativam , nullus
est baptizandus; sed voluntas patris non est volun-
tas filii, nisi in bonis filii , et inquantum se exhibet
pium patrem, non autem hostem; sicut tutores et
curati dicuntur domini, quando bene administrant,
non autem quando pupillum spoliant. Item, si

(a) prohiberetur. — prohibetur Pr.
(6) L. iSi letiones, C, De episcopali audienlia, ctc.
De episcopis , si lenoiies Pr. •

124

LlBRl IV. SENTENTIARUM

volnntas parentum non requiritur ad Ijaptisnmum,
ergo contraria voluntas non impedit baptismum
(quia, si oppositum in opposito, et propositum in
proposito); sed , si puer non hal)et patrem, nec
matrem, sed ambo sunt mortui, cum non desit
remedium salutis, sive sit fidelium filius, sive infi-
delium, puer potest et debet baptizari, et parentis
gerens officium, qui ejus curam gei^it, hoc facere
habet; sicutex pietate nntritnr puer expositus, ciijus
parentes ignorantur; si ergo sine voluntate paren-
tum potest esse verus baptismus, ergo et contra
voluntatem eornm. Similiter, in liabente usum
rationis, eorum voluntas non requiritur adeflectum ;
et, per consequens, nec contraria voluntas impedit
eftectum (licet ad hoc posset dici, quod voluntas
non requiritur (a), nec per oppositum impeditur,
quando non habet parentes, vel quando finita est
tutela parentum; sed quamdiu vivunt, et cunie
eorum incumbunt, secus est). j) — Tertia ratio est :
quia, si hoc esset hcitum, credendum est quod sancti
et Ecclesi;e rectores hoc consuluissent teixenis prin-
cipibus quos habuerunt valde favorabiles, ut Sylve-
ster Constantinum , et Ambrosius Theodosium, qui
nunquam leguntur hoc fecisse; ergo non est proba-
bile quod hoc possit licite fieri. Sed, ut dicit Petrus,
(( ad hanc rationem posset instari, et dici quod,
propter scandalum , in principio Ecclesiic multa
omittebantur et di.ssimulabantur, qu^ii:' modo non
dissimulantur : tunc enim hrcretici ad fidem non
cogebantur, qui tamen juste poterant, ne videretur
fides viribus, non virtutibus, prosperari ; tunc enim
Ecclesia solum pugnabat gladio oris, nunc autem et
gladio materiali pugnat contra hostes fidei. » —
Qu^rta ratio est : quia non esset securum, sed valde
periculo.sum, quod puer baptizatus, dum veniret ad
ffitatem adultam , po.sset de facili resilire ab eo quod
fecissetignoranscontra voluntatem habentium curam
ejus. Ex quibus patet (juod non e.st licitum princi-
pibns terrarum auferre filios Judworum, et offerre
eos baptismo. Sed ad hanc rationem potest dici,
secundum Petrum de Palude, quod « magis verisi-
mile (6) est quod non redeat ad fidem, in qua non
est nutritus, quam si esset in ea nulritus; (juia ado-
lescensjuxta viam suam , etc. Unde magis probabi-
liter timetur quod manens in judaismo in perpe-
tuum non convertatur, vel quod conversus perver-
tatur, sicut sa?pe accidit, quam si a principio esset
conversatus inter solos christianos, quia tunc raro
ad judaisnuim redit. Si dicatur quod hoc videtur
e.sse contra naturam : sicut mater habens filium
suum mortuum, quse allerius filium surripuit, cui
justo judicio redditus fuerit; et in perdicibus una
alterius ova surripit, et quse non peperit fovet, ad
vocem tamen veraj matris redit, illa spreta qu'tfi

(a) requiritur. — requiratur Pr.
(g) verisimUp. — simile Pr.

foverat; — dicendum quod non est simile in propo-
sito, quia pia fraus est hic, et nutrix est mater,
mater autem noverca. » — Quinta ratio est : qiiia
ad susceptionem baptismi non sufficit quod non
inveniatur obex contrarifc voluntatis in eo qui debet
baptizari ; sed requiritur intentio suscipiendi bapti-
smum directa vel interpretativa. Quod patet. Quia,
si adultus aliquis sic es.set nutritus, quod nihil
omnino audivisset de fide, et esset in suo originali,
si talis dormiret, et in dormiendo baptizaretur, con-
stat quod nihil fieret; et tamen in voluntate ejus
baptismus nullum obicem iuveniret. Plus ergo
requiritur, scilicet intentio suscipiendi baplismum,
directa vel interpretativa, directa in adulto, inter-
pretativa in parvulo. Sola autem voluntas parentum
e.st voluntas interpretativa parvulorum, antequam
habeant usum rationis; propter quod, consuevit
dici quod antiquitus, ante datam circumcisionem ,
salvabatur in fide parentum, non autem aliorum,
nisi quatenvis gerebant vicem parentum. Quare, si
invitis parentibus puer baptizaretur parvnlus, nihil
videtur fieri, cum desit voluntas eorum directa et
interpretativa. (( Sed, ut dicit Petrns, hrec ratio
veruin dicit in majore, quod requiritur intentio
vera vel interpretativa, nec sufficit non habere obi-
cem, sicut in illo qui haberet legem naturalem, et
non fidem. Sed in minori posset dici quod intentio
interpretativa non est solum parentum carnalium,
sed magis spiritualium , vel adoptantium. Unde,
cum iste qui agit curam salutis anim?e, exhibeat se
patrem, alius vero hostem, ex quo iste qui adoptat
eum exhibet se patrem , et ille tanquam patrinus
pro eo respondet, qui gerit typum Ecclesia?, videtur
quod intentio et voluntas interpretativa parentum
spiritualium ibi fuerit. Et hoc sufficit. Si enim
tutor personae et curator rerum succedunt loco pa-
rentum, multo magis i.sti qui, quasi parentibus
famosis vel furiosis exsi.^tentibus, tutelam et curam
filiorum su.scipinnt. » — Haec Petrus. — Ex quibus
videtur quod opinio nostra debilibus innitatur fun-
damentis.

Sed , his non obstantibus, tenendum ut prius;
quia responsiones dat;e rationibus non valent. Quod
patet, per singulas discurrendo. — Responsio siqui-
dem ad primam rationem data, non valet. Quia
parvulum, ante u.sum rationis, pater non potest
docere malos mores; et ideo, ante illud tempus, non
est sibi parvulus auferendus ad addiscendum bonos
mores, nec ad praiservandum ipsum a malis. Secus
e.st dum puer est capax rationis; et ideo tunc, in
tali casu , pos.set sibi auferri, si doceret eum malos
mores. Item, secus est de doctrina morum, secus
de doctrina in fide; quia primum pertinet ad jus
civile, secundum ad jus divinum; et ideo similitudo
non valet. — Similiter, responsio ad secundam
rationem non valet. Primo, quia voluntas patris est
voluntas filii in his qunc pertinent ad jus natmvale

DISTINCTIO V. ET VI.

QU.^ESTIO I.

12y

vel divinum, autequani paivuius habeat usurn ratio-
nis; secus esi de his qua3 spectant ad dispositionem
juris humani et civilis. Secundo, quia non est
siniile de carenle parenlibus et baj)tizalo sine vuhin-
tate parentum carnahuin, et.de habente i^arenlcs
carnales baptizato conlra voluntatem j)arentuni car-
naHuiii : quia in secundo casu fit injuria parentibus
parvuli, in priino vero nulli fit injuria, ut dilluse
dictuin est prius; unde !<imilitudo non valet. Tertio,
quia aliud est de adulto habente usum rationis, et
de j)arvulo nondurn habenle; iinde r'esponsio ibidem
data, Ijona est de non habenle parenles, et de Hnita
tutela. — Similiter, responsio ad terliam ralionem
non valet. Quia nec irr primitiva Ecclesia, nec jiost,
aliquis iniper-ator suj)er hoc lcL^em .sanxit, nec sarri
canones; inimo talem coactionem i"ej)rol)averunt ;
quod non fecissent, si esset consona rationi : attenlo
quod tam iniper^atores, quam reges chr*istianoruni,
quam pontifices, major'ern zelum habuonmt ad cul-
tum Dei quam moder^ni et hujus ojiinionis invento-
res; et Ecclesia, quie nunc gladio nialeriali puyiiat
contr-a ha^reticos, nuUo rnodo approbat coaclionem
Juda^orum ad lidem, imnio reprobat, et r-ecte, pr'o-
pter multa supeiius dicta. — Siniiliter, responsio
ad quartam noii valet. Quia ea qiuo fiuiit circa
parvulum airte usuni rationis, nuUum habitum
moralenr aut intellectualem cau.sant in eo; et ideo
non inclinatur ad talia, polissime cum fiiiirt ipso
ignorante, eL conlra voluntatem pai'entum suoruni,
ad quos naturaliter afficitur. Et, quidqiiid sit de
hoc, tamen non sunt fienda mala ut eveniant bona;
fieret aulem maliiin, subtraheiido j)arvulum paren-
tibus, quibiis eum Deus et nalura subjetit. Deus
eliarn pi"ohibuit talem fraudeni, quam r'esj3ondeiis
dicit esse piam ; iiec vult holocaubtum oflerri sibi de
rapina r-eruin aut j:)er'soriarum, siciit fier'et in pr'o-
posito. — Similiter, resj)onsio ad quintarn rationem
data noir valet. Quia voluntas iiiter-pr-etativa par'-
vuli, ante usum rationis, in liisquyc sunt juris iiatu-
r'alis aut divini, est sola voluntas jwr-entum, vel
eorum qui loco jiarentum juste succedunt; secus est
de civilibus et humanis. Et ideo similitudo data de
tutore et cui^atore nullum in proposito locum habet,
ut diffuse patuit ex praidictis (a).

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

Ad argumenta Scoti. — Ad primuiu Scoti
contra secundam conclusionem, dicitur (juod , si
major univer-saliter intelligatur, falsa est, scilicet
quod omnes et quoslibet electos Deus pra^destinave-
r-it ad diver-sos et ina'quales gradiis gloriie, et quod
milli duo sint pr-;edestinati ad ;cqualem gradiim glo-
riic; quia unus homo non solurn a'quatur aller'i

(a) Hser Petrus. — Ad. Pr.

homini iu gioria, veruin etiam angelo, sicut cummu-
niter dicunt doctores, ut sanctus Thornas, 1 p.,
q. 108, art. 8, ubi sic dicit : « Quidarn conside-
rantes distinctionem iraturarum, posueiunt (juod
nullo modo homines transferri pussunt ad aiqualila-
tem angelorum. Quod esterroneum. Repugnat enim
promissioni Christi dicentis, Luc;e 20 (v. 30), quod
/('/// resurreclioiiis erioil iequaloi anyelis incwlis.
lllud enim quod est ex parte natura), se habet ut
nrateriale in ratione oi-dinis; complelivum vero est
id quod est ex dono gratia}, (ju;c dependet ex libe-
ralitate Dei, non ex ordine rraturai. Et ideo per
donum gratiai honiines mereri possunt tantam glo-
riam, ut angelis ajquentur secundum singulosange-
loriim gradus; quod est homiiies assunii ad oi'dines
angelorum. » — Htoc ille. — Similia ponit, 2. Sen-
tent., dist. 9 (q. 1, aii. 8), et miiltis aliis locis. —
Dicitur secundo, quod, si illa major non intelligatur
universaliter, sed j)ar"ticulariter, tunc ex illa non
sequitur quod talis inaiqualitas sit inter j)arvulos
bajitizatos, quibus ex sola gratia baptismali, sine
aliis meritis, Deiis di.sponit vel pnedestinavit dai-e
gloriam, et qui in sola tali gratia decedunt; sed e.st
fallacia consequeiitis. — Dico tertio, quod, si major
intelligatur de parvulis baptizatis quibus Deus dispo-
nit dare gloriam noii soliiin ex gratia baptismali,
sed jiropter alia merita .sequentia, tunc, concesso
quod aliqui tales sint prLCoidinali ad inioqualein
gloriam, et consequenter ad iniequalem gratiam,
tunc dico quod, quidqiiid sit de conclusione, tamen
ex hoc argumento, sine jiluri, non probatur quod
illam iniequalitatem gratiie percipiant in baptismo,
sed post, per iniequalem dispo.sitionem ad auginen-
tiini gratiai, vel jier ina^qualia bona ojjer^a, vel in»-
qualem susceptionem sacramentorum, et per alia
qu;o faciunt ad in;equale augmentum grati;o. Et
ideo argumentum nullo modo pr-obatex parle causaj
princijialis, quae est divina pnodestinatio, nec ex
jiarte causa^ instrumentalis, qu^ est baptismus, quod
tales j)arvuli in baptismo suscipiant in;oqualem gra-
tiam. — Dicitur quarto, quod illud (juod additur de
sjieciali benevolentia Dei ad uiium j)arvulum pr';o-
destiiialum j)Iu.s(juam ad aliuin, quoi-um uterque
decedit in sola gratia baptismali, non probatiu'
ralione, nec auctoritate, (juod sit ita, sed quod j)ossit
esse; et hoc non negatur.

AdsecundumdicitursimiIiter,quod jiassioChristi,
(puv est causa meritoria et efTecliva instrumentaliter
illiiis gratiic qiuc confertur in baptisnio et in aliis
sacramentis, a^que efficaciter ojieratiir, quantum est
de se, in eeque dispositis ad suscipiendum ejus elfe-
ctum,dum tanrerr eis;oqualiter aj)j)licetur peractum
susoipieiitis, vel j^er adhibitionem sacramenti. Quod
aiitoin Christus sjiecialius obtiilerit passioneni suam
pro uno parvulo baptiziito quam pro alio, quorum
utorque decedit in sola gratia baptismali, non pi-o-
batiir (juod ita fuerit r-atioiie nec aiutorilate. sed

126

LIBRI IV. SENTENTIARUM

solum quod ita potuerit esse; et hoc non negatur.
Posito tamen quod ita fuerit, non tamen cx hoc
liabetur quod ista inajqualitas graticC veniat ex vir-
tute baptismi, aut passionis Christi, praecise et de
per se, sed propter aliud, scihcet propter specialio-
rem afTectionem Ghristi ad unum quam ad ahum;
sicut in alio proposito ostendit sanctus Thomas,
3. Sentent., dist, 22, q. 2, art. 2, in solutione
quartae qusestiunculse, ubi quocrit: Utrum Chrislus,
in suodescensu ad inferos, liberavit omnesqui erant
in purgatorio. Dicit enim sic : « Quamvis hoc non
inveniatur determinatum a sanctis, potest tamen
dici quod illi qui erant in purgatorio, non fuerunt
liberati. Quia, cum poena purgatorii debeatur pec-
cato actuali , oportet quod expietur per proprium
actum, vel passionem illius qui peccavit, vel alte-
rius specialis-personse agentis pro ipso. In purga-
torio autem culpa non potest expiari per aliquem
actum meritorium, quia non sunt in statu merendi.
Undeoportet quod expieturculpa eorum perpoenam
quam ipsi suscipiunt; nisi per suffragium eorum
(p,ii sunt in statu merendi, Hljorentur. Passio autem
Christi immediate i^emovit im})edimenlum ex pec-
cato originali proveniens, quod ex altero contractum
est. Sed ad removendum pcenam debitam pro actuali
peccato, quod quis ex seipso commisit, pertingit
ejus efficacia mediante ahquo sacramento circa per-
sonam exhibito, aut aliquo actu ipsius personoo, vel
alterius ad ipsam relato. Et ideo non decebat ut per
solam passionem Ghristi a purgatorio ni)erareutur;
nisi dicatur quod in vita sua hoc meruerunt, ut per
passionem Christi liberarentur; vel hoc ex .speciali
gratia fuit, quod ilh qui in purgatorio inventi snnt,
absoluti sunt per passiouem Christi; quamvis nunc
ilH qui sunt in purgatorio, non consequantur elfe-
ctum plenariie Uberationis ex sola passioneChristi. »
— liaec ille. — Item, 3 p., q. 52, art. 8, in solutione
secundi, sic dicit: «. YiitusChristi operatur in sacra-
mentis permodumsanationiselexpiationiscujusdam.
Unde sacramentum Eucharistiaj liberat homines a
purgatorio, inquantum est quoddam sacrificium (x)
satisfactorium pro peccato. Descensus autem Christi
ad inferos non fuit satisfactorius. Operabatur tamen
in virtute passionis, quie fuit satisfactoria ; sed erat
satisfactoria in generah, cujus virtutem oportuit
appHcari ad unumquemque per ahquid speciahter
ad ipsum pertinens. Et ideo non oportet quod per
descendum Christi ad inferos omnes fuerint a pur-
g^torio liberati. » — Haoc ille. — Sic, in proposito,
dicitur quod, posito qiiod parvuli ina^qualem gra-
tiam acciperent in baplismo, hoc non esset ex ipso
baptismo; nec proprie ex passione Christi, qnsi se
habet utcausa quicdam universaUscollationis gratia?
et remissionis peccatorum, nec agit effectum parti-
cularem, nisi adhibeatur singulis mediante ahqua

(x) sacri/icii(ni. — sacmmentiim Pr.

causa particulari, pula per hdem vel sacramenta, ut
ostendit sanctus Thomas, 3 p., q. 49, art. 1, in
sohitione quarti et quinti. Et, eadem ratione, fru-
ctus passionis et effectus non insequahter parti-
cipatur, nisi propter ina^quaUtatem dispositionis vel
apphcationis, etc. Hoc autem in parvuhs locum non
habet.

Ad tertium dicitur quod nihil arguit contra con-
chisionem, sicut nec pnecedentia. Tum quia non
probat quod de facto major gratia conferatur uni
parvulo baptizato quam aho, sed solum quod ita
potest esse. Tum secundo, quia, hoc posito, non
liabetur quod isla ina?quahtas sit virtute baptismi,
.sed ahunde, et quod hoc accidit bapfismo et ejus
effectui, nec convenit de per se. De praedictis, et
speciahterde sequahtate baptismi, a quocumquecon-
feratur, ])onit sanctus Thomas, 4. Sente^it., dist. 5,
q. 2, art. 2, q'" 3, ubi qu;erit : Utrum baptismus
datus per meliorem ministrum, hal)eat majorem
efTectum. .\rguitenim sic(arg. 1) : « Multiplicatacausa,
Miultiplicatur effectus. Sed baptismus ex opere ope-
rato gratiam confert; et similiter etiam patet quod
sancti homines ex opere operante primam gratiaui
alicui merentur. Ergo, si opus operans baptizantis
adjungatur cum efficacia l)aptismi, major gratia
datur. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod aliquid dicituresse eflectus
alicujus per se, et aliquid per accidens. Per se qui-
dem effectus alicujus est quod per ipsum ad hoc
ordinatum producitur, sicut domus todificatoris.
Per accidens autem est id quod conjungilur ei quod
est effectus per se, sicut si inhabitatio domus dica-
tur effectus a^dificatoris. Sic ergo dico quod effectus
per se baptismi, ipqualis est, a quocumque detur,
vel a malo, vel a bono, c;eteris paribus ex parte
baptizati. Sed cum effectu baptismi pote.st aliquid
aliud baptizato conferri , sive pertineat ad salutem
corporis, sive anim;e, ex merito baptizantis. Sed hoc
non est proprie effectus baptismi : quia baptismus
non est nisi cau.sa in.strumentalis; et non estinstru-
mentum agens in virtute ministri, qui et ipse est
instrumentum, sed in virtute Christi et Dei. Et per
hoc patet .solutio ad objecta. » — Ha?c ille. — Ex
pra^dictis concluditur quod eflectus de per se bapti-
smi, a^qualis est in omnibus parvulis baptizatis;
sed effectus de per accidens, potest esse in;x}qualis,
ex illo triplici capite tacto per arguentem. Et ideo
argumenta ejus non procedunt contra mentem con-
clusionis, immo exponunt conclusionem.

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

Ad argumenta Scoti. — Ad primuin Scoti
contra ferliam conclusionem , dicitur quod nec illud
nec alia procedunt contra conclusionem. Quia, sicut

DISTINCTIO V. ET VI. — QU/ESTIO I.

l^l

patet in probatione conclusionis, licitiun e«t in casu
ncccssitatis quam l)ene exprimit arguens, recipere
baptismum ab hceretico, vel schismatico, aut excom-
municato, aut quocumque prajciso ab Ecclesia : ut
puta, si suscipiens erit in periculo morlis, nec ades-
set alius qui sciret ot vellet, posset euni baptizare.
Ideo conceditur conclusio ari^umentorum, tanquam
declarativa conchisionis nostne. Unde beatus Tho-
mas, 4. Scntoii., dist. G, q. 1, art. 3, in sohitione
tertiie quaestiunculae, sic dicit : « llle (pii baptizatur
ab hairelico, propter peccatum hierelici nonprivatur
gratia baptismah, sed quandoque pi'opter peccaluni
proprium. Undo, si sit puei', in qucm cnlpa actuahs
non ca(ht, si baptizatur in fornia Ecclesiiia, recipit
sacramentum et rem sacramenti. Et simihter, si sit
adultus, et baptizans non sit ha^reticus manifestus
et ab Ecclesia pr;ccisus, vel si baptizatus sit in arti-
culo necessitatis. Si auteni scit ipsum esse ii;ereti-
cum, etab ipso baptismum exlra casum necessilatis
recipiat, hoc contiuL^it, vcl (juia favet li;i're.si sua},
vel in contemptum Ecclesi;(J, vel pro])ter ali(piod
commodum temporale; et sic ipsemet pe(;cat. Undc
proprio peccato obicem ponit Spiritui Sancto, ne
consequatur reni sacramenli. » — H;)ec ille, — Et,
ibidem , in solutione jirimi, exponens dictum Augu-
stini dicentis (de Bdplhmo, contra Donatlsfafi ,
lib. 4, cap. 1 et 2), quod qui furis Ecclesiam bapli-
zantur, non suscipiunt baptismum ad salutem, sod
ad perniciem, etc, respondet sanctus Thomas, quod
(( Augustinus loqiiitur in illocasu quo aliquis in favo-
rem hi.oresisal)luereticobaptistnum suscipit ». — Ihcc
ille. — Et ad hunc sensum intelligenda sunt omnia
qu;G dicit, 3 p. , q. 04, art. 9; qu;Te recitata sunt in
probationc conclusionis. Etsimiliter ilhid quod dicit
ibidem in solutione tertii, ubi dicit quod (( qui acci-
pit sacramentum ab excommunicato, suspenso, vel
degradato, peccat, et non recipil i-em sacramenti,
nisi per ignorantiam excusetur )). Et similiter intel-
ligendum est illud quod dicit, eadem ({uscstione,
art. 6, in solutione secundi, ubi dicit quod qui
accipit sacramentum a niinistro praeciso ab Ecclesia,
qui est excommunicatus, vel suspensus, vel degra-
datus, (( peccat, qiiia communicat poccato ejus, elc. ))
H;t2C omnia intelligonda sunt quando baptizandiis
non est in aiticulo necessitatis extremie. — Si dica-
tur quod adullus non potest esse in tnli articulo
necessit;ilis extremai, quia ubi non invenii'et alium
baptistain nisi euin quem scit esse luerelicum, vel
ab Ecclesia pra^icisum, sufficit ei baptismus poeni-
tenliM; — , non valot : quia, ut ai-guit Scotus, et
bene,{)r;eceptuniDoi ost doba^ilismo suscipiendo,otc.
Nec valet, si dicatur quod {)articipat peccato alte-
rius, etc. : ({uia, in tali casu, baptizans non peccat,
ut dicit quarta conclusio; et sic nec baptizatus ab oo
conimunicat ()occalo ejus.

§ 4. — Ad ARGUMENTA CONTIIA QUAIITAM
CONCLUSIONEM

Ad argumentum Durandi. — Ad primum

Durandi contia quartam conclusionem, respondet
Petrus dc Palude (dist. 5, q. 2), dicens quod (( major
illius argumenti, quantum est ex forma, e.st falsa :
quia liomo non potest baptizare, nisi sit coloratus,
({iiia, si non sit coloratus, non est homo; non tamen
ba{)tizat inquantum coloratus. Tamen concedendum
est, gratia materiffi, quod homo non l)aptizat nisi ut
mini.stor Ghristi ot sacramenti. Nectamon judex, qui,
ut minister Cliristi et legis, suspendit latronem (a),
et carnifex exequendo actum, propter hoc peccat ,
quamvis sitin peccato. Sed qui facitaliquid, inqiian-
tum minister Eccle.sife sanctus et sanctificatiis, ille,
nisi .sanctussit, peccat. Sed, si facit aliquid, non
inquantum ministcr Ecclesi^ ad hoc i{3sum sanctifi-
catus exterius, quia hoc idein de voluntate Ecclesite
facit minister non sanclificatus, tunc secus est.
Unde, si mancus videret puerum morientom, con-
sulere deberet (€) peccatori, vel etiam dicenti se
nolie de peccato {jffiuitere, ut baplizaret oum ; et
taiiien nulli consulendum est quod peccot. Ilem
Decretalis (Dr p^rnifentiis et rovissionibiis , cap,
Quod quidam) dicit n^cipiendam esse confe.ssionem
ejus qui etiam dicit de {leccato se non pcenitere. Et
siiniliter consulitur ei, licet immundo, sacramen-
tum tangere. Sed hoc non facit ut minister .sanctifi-
catus ad lioc, sicut sacerdos qui absolvit. Item dicit
Innocentius, De pcenitenliis et remissionihus , cap,
Quod in te (y), quod sacerdos peccator, in necessitate
communicans niorientem, excusatiir a {leccato. Simi-
liter, si quis non .solemniter dicit Epistolam, sicut et
laicus faceret, quamvis sit subdiaconus excommu-
nicatus, non efficitur irregularis; quia non admini-
strat in suo ordine solemniter, sicut prius. Ergo, a
simili, in proposilo. Undetiinc peccat, quando admi-
nistrat solemniter sacramentum, solemnitate ab
Ecclesia instituta; quia sic non debet ministrare,
nisi qui ad lioc cst solemniter institulus, sive con.se-
cratus. El, licet solemnitas sacramcnti quod dat,non
faciat ip.suni ministrum, tamen su{){)onit eum, et
requirit ministrum solemniorem , et solemniter sa-
crum. Unde solemnitas sacramonti roquirit solem-
nitatem ministri. Et sicut .solemnilas roquirit solem-
nitatem, sic .sanctitatem. » — H;oc Petrus, et bene.
Ad secundum dicit (il)id.)({uod (( in (o) aliquo
casu est possibile intervenire ministro aliquod tale
et reale impedimontum , quod minisler non pot(\-^t
amovere (e) : ut si ost calechumenus, non baptizatus,
non {lotest .seipsum ba{)tizare, saltem baptismo llu-

(a) lalroneni. — lationein Pr.
(S) clcheret. — dchct Pr.

(y) In lioc cjipitc dicit Iiinocentius III, poenitenli;nn ac
viaticum non negari morientibus, tempore interdicli.
(S) in. — Om. Pr.
(c) amovere. — nioverc Pr.

128

LIBHl IV. SENTENTIAIIUM

minis; item, si est excommunicatiis, non potest
seipsum absolvere, et sic necessitatur in suo impe-
dimento remanere. Et tamen, hoc non obstante,
potest el debet baptizare, multo maij;is quam fame
morientem pascere. Et tameu excommunicalus est
magis separatus a sanclis vel saciamentis, quam
peccator, PIus enim peccat sciens se excommunica-
tum, si celebret antequam absolveretur, dato quod
de omni peccato esset contritus, quam non exconi-
municatus, si in peccato mortali celebret. EL, quid-
quid sit de hoc, ad minus episcopus conferens ordi-
nes, })lus peccaret excommunicatus, quam in pec-
cato morlali exsistens; unde phis punitur, et ipse,
et qui sacramentum ab ipso susciperet. Et tamen,
non obstante (a) quod magis sit prohibitum excom-
municato conferre sacramentum quani peccatori,
tamen excommunicatus, in necessitate baplizans,
excusalur a peccato. Ert>o multo magis peccator. —
Item, potest dici quod sola necessilas non excusat,
quando non est necessitas absoluta, sicut bene
arguitur. Quia ita habet sacerdos necesse baptizare
puerum solemniter quando requiritur in Ecclesia,
sicut vetula quando moritur {et sic peccaret morta-
liter, si renueret); nec propter hoc excusatur, si est
in peccato morlali, quia potest poenitere. Sedquaudo
necessitas est absoluta, tanla quod ipse sacramen-
tum ministret, sine tamen (6) illa solemnitate quae
est propria ministro Ecclesia^, qui est ad hoc conse-
cratus, talis necessitas excusat : quia tunc non bapli-
zat ut minister sanclificatus; et, per consequens,
non requiritur quod ipse sit sanctus inlerius, sicut
nec sanctificatus exterius. Item , necessitas facit
quod ipse non ex contemptu facit hoc, sed cum
(tolore, et invitus, timens quod plus peccaret si
omitteret; et sic uec exhibet irreverentiam sacra-
mento, nec contemptum, sicut ille qui, nulla neces-
sitate imminente, sponte se ingerit. Qui etiam sacra-
inenta ministrat solemniter, mentitur facto in .eo
(juod est christianuj religionis, ostendens se san-
ctum in vestibus sacris, saltem stola, cum tamen
sanctus non sit. Sed qui ut vetula baptizat, nullam
sanctitatem ostentat ; sed solum hic (y) est quod
sacramentum poUutus tangit, sicut ille qui corpus
dominicum cum (o) metu et timore, licet peccator,
recolligit de luto. — Vel potest dici quod hic (s) est
necessitas : quia de quolibet peccato mortali debet
homo in speciali conteri ; et ideo magnus peccator,
si deberet dolere de singulis, antequam de singulis
doluisset, contingeret parvulum baptizandum quan-
doque sine baptismo mori ; et si tunc, dolore cordis
conti^tus in generali, currat et ipsum baptizet(C),

(a) dicitur. — Ad. Pr.
(6) tamen. — Om. Pr.
■ (y) hic. — hoc Pr.
(6) cum. — Om. Pr.
(e) hic. — hoc Pr.
{X,) cur)ul eL ijisiDn i>.ipli:el. - cural el ip.sinn haplizal Pr.

cum proposito confitendi et conterendi in speciali
postea, melius facit. Et ideo posset inveniri via
media talis, de illo qui est in necessitate, et sine
solemnilate baptizat. Quia aut actu recolit de pec-
cato, nec atteritur, nec conterilur de peccato, sed
vult in peccato remanere, et nihilomiuus vult bapti-
zare; et lunc, si est talis qui scire debeat quod
hujusmodi a peccatoribus contingi non debent, quam-
vis non ex libidine vel contemptu baptizet, sed
intuitu necessitatis hoc faciat , non excusatur ab
irreverentia et contemptu; quia sic conscientia ei
dicebat, vel dicere debebat : Immunde, tu nunc
sancta contractas. Et sic est vera superior opinio;
quia minister est, et necesse non habet cum peccato
baptizare, licet necessario habeat baptizare. Si autem
cum metu et tremore, et dolens de peccato in gene-
rali, licet proptei' hoc sciat se de peccato non mun-
dari, sub spe tamen ad plenum conterendi, vel quia
est excommunicatus et non potest absolvi, vel pro-
pter aliquid luijusmodi, hoc facit, tunc excusatur,
argumento illorum qui immundi manducaverunt
Pascha, quia non ita cito poterant purificari, pro
quibus Ezechias oravit, et Deus cito i^emisit. Et sic
est vera opinio Thomai. Sed qui solemniter bapti-
zat, ex quo non est periculum in mora, prius debet
se perfecta poenitentia lavare, vel saltem, si sacerdo-
tem non habet, debet se lavare per peifectam con-
tritionem. Si autem non recoleret, non faceret irre-
verentiam sacramenlo; et sic excusatur. » — Hajc
Petrus, et bene, ad mentem .sancti Thomce; sicut
potest patere ex pi'ius recitatis, et siaiiliter ex dictis
ejus, vigesimaquarta distinctione hujus, q. 1, art. 3,
q'a 5.

Ad argumentuin pro conclusione, patuit supe-
rius .solutio, in forma siepius (a).

Et \vcec de qusestione sufficiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

DISTINCTIO VII.

quj:stio I.

UTRUM BAPTISMUS, AUT CONFIRMATIO A FICTO SUSCE-
PTA, RECtUENTE FJCTIONE, SORTIATUR SUUM EFFE-
CTUM.

^;;^^]^IRCA i)riccedentes et septiinam distinctio-
0f(^S^^ nein, quceritur: Utrum baptismus, aut
cll'^^*^ confirmatio a ficto suscepta, recedente
:^^ fictione, sortiatur suum effectum.
Et arguitur quod non. Quia opus mortuum, quod

Cfr. prseserlim ait. 3, § 1, I, m\ 1">».

DISTINCTIO Vll. — QU/ESTIO 1.

129

est sinecharilate, non potest unquam vivificari. Sed
illequi fictus accedit ad l)a|ilisinurn , vel confirma-
tioneni, recipit sacranieutuni sine cliarilale. Ergu
nunqnarn polest vivificari hoc modo, ut gratiarn
conferat.

In opposilum arguilur. Quia dicit Auguslinus
in libro 1 , Ue Baptismo contra Donalisius, cap.
12 (a) : Tunc valere iucipit ad salulem hapli-
smus, Cum iila fictio veraci confessione recesserit,
quse (6) , corde in maUtia perscverante vel
sacrilegio, peccatorum aholitionem (-{) no}t. sine-
hat fieri.

In hac quajstione tres erunt articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quanturn ad primuiu articulum, sit

Prima conclusio : Quod fictio impedil effectuni
baptismi et confirmationis.

Ilanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 69, art. 9,

ubi sic dicit : (( Sicut dicit Damascenus {de Fid.

Ortli., lib. 2, cap. 30), Dens non cogit homineiii

adjustiliam{o). Ei ideo,ad lioc quod aliquis justifice-

tur per baptismum, requiritur quod voluntas honri-

nis ampleclatur et baptismum et baptismi efrectum.

Dicitur autem aliquis fictus, per hoc quod voluntas

ejus contradicit vel baptismo vel ejus effectui. Nam,

secundum Augustinum {de Baptismo, coidra Do-

natistas, lib. 1, c. 12; lib. 7, c. 53), quatuor modis

dicilur aliquis fictus: uno modo, ille qui non credit,

cum tamen baptismus sit fidei sacramentum ; aho

modo, per hoc quod contemnit ipsum sacraruen-

tum ; tertio modo, per hoc quod aliter celebrat sacra-

mentum, non servans ritum Ecclesiic ; quarto modo,

per hoc quod aliquis indevotus accedit. Unde mani-

testum est quod fictio irupedit efTectum baptisiui. »

— Haec ille.

Idem ponit, quarta distinctione hujus, q. 3, art. 2,
in solutione prim« et secundix! quoestiunculai. In
sohitione naruque prima^ quaestiuucultc, sic dicit :
(( Duplex est effectus baptismi. Primus, qui est res
et saci-amenturu, scilicet character. Et quia character
non imprimitur ad pr-ffiparandatu hominis vohuita-
teru ut aUquid bene fiat, cum non sit habitus, sed

(a) libro 1, de Baptisnio contra Dohatistas , cap. 12. —
Ubro de Baptismo Pr.
(6) quee. — cjui Pr.
(y) abolitionem. — oblationem Pr.
(S) Verba Damasceni sunt : (©sb:) ovj5s Pidt^sTai ttiv ap£T»5v.

potentia; ideo hunc effectum indispositio voluntatis
rron impedit, dururnodo sit aliquahs vohirrlas sacra-
mentum suscipierrdi. Alius autem ellectus est, <iui
est res et non sacramenlrrm, scilicet gratia, et quac
ad eam consequuntur, per qua3 volunlas Irominis
pra'paratur ut hene veht et l)ene operetur. Et ideo
ad huuc efTecturn percipiendum, non sufficit quK-
libet volunlas sacraruentum pei'cipierrdi ; sed requi-
ritur voluntas talis, aqira omnis indispositio gratia^,
contraria gratia; baplisrni, removeatur, quiacontra-
ria non se coiupatiuutur. Unde, manente contraria
dispositione, baptismus suum effectum habere non
posset. )) — Hffic ille.

Item, in solulione secundfc qua^stiunculai, sic
dicit : (( Ad hoc quod aliquid alicujus agentis effe-
ctum percipere debeat, oportet quod se habeat in
debita dispositione ad causam agentem, et ad effe-
ctum pei'cipiendum. Et ideo indispositio voluntatis,
qua^ ultimuiu effectum baptismiimpedit, est duplex:
una, secundum ordinem ad ipsum saci^amentum ;
alia, secundum ordinem ad effectum sacramenli. Ad
ipsum autem sacramentum contingit voluntatem
esse indispositam dupliciter : uno nrodo, per subtra-
ctionem necessarii; alio modo, per positionem con-
trarii. Quia autem omnis actio est per contactum,
ideo dispositio per positionem necessarii, est quod
recipiens sacramentum, quodammodo ipsum con-
tingat, et per intellectuiu , quem quidein contactum
facit fides, et per affectum , quem facit devotio. Et
ideo indispositus reputatur, et qui non credit, et qui
indevotus accedit. Similiter autem duplex e.st con-
trarium quod oportet abstrahi. Unum est ex pai'te
eoi^um c[usi exterius aguntur; et sic indispositus est
qui aliter celebrat. Aliud est ex parte virtulis intrin-
secoe, qua; secretius operatur salutem ; et sic indispo-
situs est qui contemnit. .Similiter, per comparatio-
uem ad effectum baptismi, oportet quod disponatur
aliquis adhibendo necessarium, scilicet fidem, quae
cor purificat; et quod removeat contrarium, scilicet
peccalum, per contritionem (a). Et ideo Ambrosius
(yuper illud Romanor. 11 , v. 29 : Sine poenitentia
sunt dona Dei) dicit quod non sunt necessaria ex
hac parte nisi fides et contritio; et tamen (6) con-
tritio etiam (y) in devotione includitur. » — Ha:c
iUe.

Item, ibidem, in solutione primi, sic dicit :
(( Fictio proprie est cum quis aliquid ostendit dicto
vel facto, quod non est in veritate. Hoc autem con-
tingit dupliciter. Uno modo, quando hac intentione
aliquid fit vel dicitur, ut aliu(i ostendatur quam rei
veritas habet; et tunc fictio est speciale peccatum;
et sic non accipitur hic. Alio luodo, (juando aliquid
osleuditur, quod rei veritas non habet, dicto ve!
facto, etiamsi non propter hoc dicatur vel fiat; et

(a) contritionetn . — contrarium Pr.

(o) tamen. — ctim Pr.
(y) etiam. — Om. Pr.

VI. — 9

130

LIBKl IV. SENTENTIARUM

sic aecinilur hic ficlio. Qiiicumque enim ad bapti-
sinum accedit, osleiidit se veteii vita^ abicnuiitiare,
et novam inclioare; unde, si voluntas ejus adhuc in
vetustate vitte remaneat, aliud ostendit quam sit in
rei veritate; et ideo est fictio. » — Ihoc ille.

Ex quibus possunt formari niullie rationes pro
conchisione, potissime talis : Quia gratia, quie est
ultimus elfectus baptismi et confirmationis, nuUi
indisposito infunditur. Sed oinnis fictus, est indi-
spositus. Ergo nulU tah i-ratia infunditur, quamvis
recipiat sacramentum.

Secunda conclusio csl qnod, reeedonle ficlione,
baptisnuis vel confiriiialio suuni uUinunn sorti-
lur effectum.

Hanc ponit sanclus Thomas, quarta distinctione
Quarii, q. 3, art. 2, in solutione tertiie qua?stiun-
cuUe, ubi sic dicit : « In baptismo imprimitur ciia-
racter, qui est immediata causa disponens ad gra-
tiam. Et ideo, cuin fictio characterem non auferat,
recedente fictione, quoe effectum characteris iinpe-
diebat, cliaracter, qui est prsesens in aniina, incipit
habere eflectum suum. Et ita, recedente fictione,
baptismus suum eflectum consequetur. » — Hiec
iUe.

Item, ibidem, arguit sic in contrarium : c( Remota
causa, removetur efl"ectus. Sed causa impediens efle-
ctum baptismi, erat fictio. Ergo, reniota fictione,
baptismus suum effectum consequitur. — Item, cui-
libet morbo culpne in statu viie potest remedium
adhiberi. Sed contra originalem culpam non est
ahud remedium quam baptismus. Ergo, cum ficte
accedentibus originale non remittatur, oporteret
baj)lismuin iterari,si, recedente fictione, baptismus
suum effectum non haljeret; quod est inconveniens,
et ha^reticum. » — Hajc ille.

Item, 3 p., (1- 09, art. 10, sic dicit : c( Baptismus
est quiedam spiritualis regeneratio. Cum autem ah-
quid generatur, simul cum forma recipit eflectum
formae, nisi sit aliquod impedimenlum, quo remoto,
forma rei generatoe perficit suum efleclum : sicut
simul, cum corpus grave generatur, inovetur deor-
sum, nisi sit aliquod impediens, quo remoto, statiin
incipit moveri deorsum. Et simihler, quando aliquis
baptizatur, accipit characlerem quasi formam , et
consequitur proprium eifectum, qui est gratia remit-
tens omnia peccata. Impeditur autem quandoque
per fictionem. Unde oportet quod, ea remota per
poenitentiam , baptismus statim consequatur suum
effectum. » — Hoec ille.

Ex quibus patent muUue rationes in forma pro
conclusione.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTIGULUS II.

PONUNTUR OBJECTtONES
CONTR.V SECUNDAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Quantum ad secun-
dum articuUim, arguilur contra conclusiones. Et
quidem, contra secundam arguit Durandus (dist. 4,
q. 4)(a)

Primo. Quia eflectus in actu , requirit causani in
actu, ut dicitur (6), 2. Physicorum (t. c. 37). Sed in
eo qui prius ficte recipit baptismum, et postmodum
recedit fictio, non suscipitur actu baptismus. Ergo
non potest esse actu in eo aUquis eflectus baptismi.

Secundo. Quia di.spositio nece.ssitatis ad formam ,
nun(|uam potest stare cuni opposito forina? (quid-
quid sit de dispositione necessitatis ad motum);
sicut dispositio necessitatis ad formam ignis, non
potest stare cum forma aquaj. Sed character potest
slare cum opposilo gratiie. Ergo character non est
disposilia necessitatis ad gratiam.

Terlio. Quia iUud per quod homo disponitur ad
aUquid simpUciter, et non secundum bene, non est
dispositio necessitatis ad gratiam : quia quod sim-
pUciter dicitur et absoUite, indiflerens est ad bene
vel male; gralia autem determinat ad id quod est
bene. Sed character di.sponit ad aUquid agendum
simpUciter, et non secundum determinationem ad
bene. Ergo, etc.

Quarto. Qiiia ilhid non est dispositio necessitatis
ad gratiam, sine quo datur gratia, et cum quo non
datur. Sed sine charactere datur gratia, ut in bapti-
sino flaniinis; et cum charactere quandoque non
datur, iit in ficte accedentibus. Ergo, etc.

Quinlo. Quia, si in sacramentis est subjective
aUqua virtus spirituaUs, agensad eflectum baptismi,
tunc non apparet qualiter, recedente fictione, bapti-
smus prius susceptiis po.ssit de novo habere aUquem
effectum : quia virtus iUa agit de necessitate naturae,
nec agere potest, nisi dum est; sed taUs virtus non
est nisi in actuaU exhibitione, transit enim et non
permanet; igitur nihil potest nisi in actuali exhibi-
lione. Nec valet, si dicatur quod, licet baptismus
transeat, tamen manet character, ad quem necessa-
rio sequitur gratia; quia ostensum est quod chara-
cter non est dispositio necessitans ad gratiain.

Sexto (y). Quia dispositio necessitatis potest accipi
dupUciter. Uno modo, dicitur dispositio necessitatis,
omnis illa dispositio qitaj necessario prseexigitur in

(a) ll;tc arguinenta deducunlur ex doclrina Durandi,
loco citato. Auctor ea refert juxta formam quam ipsis dedit
Pelrus de Palude, dist. 4, q. 5.

(S) dicxtur. — videtur Pr.

(y) Uoc ultimum argumentum non refert Petrus de Pa-
lude. Invenitur, etiam quoad formam, apud Durandum, loco
citato.

DISTINCTIO VII. — QU/i:STIO 1.

131

subjecto, ad hoc quod aliqua fornia in eo introduca-
tur: sicut diaphaneitas est in aere dispositio neces-
sitatis ad recipiendnm Innien. Alio niodo, dicitur
dispositio necessilatis, ad quam necessario sequitur
forma (a); sicut ad dispositionem quam facit seme)i
liominis in i^eneratione hominis, sequilur infallihi-
liter anima rationalis. Sed character nullo pncdiclo-
rum modorum est dispositio necessitatisad ii;ratiam.
Ergo nullo niodo. Major patet ex dictis. Minor pro-
hatur. Quod enim characler non sitdispositio neces-
sitatis ad gratiam primo modo, clarum est ; quia
sine charactere potest in anima recipi gratia. Nec
secundo modo : quia talis dispositio non stat cum
opposito formae ad quam disponit, nec se hahet
indinerenter ad formam et privationem formai; cha-
racter autem stat cum opposito liratiyc, et inditTe-
renter se habet ad gratiam etculpam; quare, etc. Si
autem dicatur quod character est dispositio con-
gruitatis; — patet, et alias (dist. 4, q. 1) probatum
est, quod illud non est convenienter dictu m. Ergo, etc.
— Haec Durandus.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

AUTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES
Ad AIIGUMKNTA CONTUA SEGUNDAM GONGI.USIONEM

Ad argumenta Durandi. — Quantum ad ter-
lium articulum, respondendum est ol)jectionibus
supradictis. Et quidem

Ad primuin dicitur quod, licet in eo ({ui primo
recipit licte baptismum, et postea recedit flctio, non
suscipiatur actu baptismus tempore quo poenitet de
fictione; tamen, pro tunc, remanet haptismus quoad
illud quod est res et sacrainenlum, scilicet chara-
cter; et ideo quoad hoc potest esse causa in actu
ahcujus edectus in actu, scilicet gratiye. De hoc,
in suo simili, sanctus Thomas, 3 p. , q. 66, art. 1 ,
ubi qutcrit : Utrum baptismus sit ipsa ablulio.
Arguit enim sic, primo loco : « Ablutio corporalis
transit; baptismus autem permanet. Ergo bapti-
smus non est ipsaablutio, sed potius rcgeneralio ,
sigillam, et custodia , ei illuminatio , ut dicit
Damascenus in quarto (de Fid. Orth., cap. 9). »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Dicen-
dum, inquit, quod in baptismo id quod est sacra-
mentum et res, scilicet character, et id quod est res
tantum , scilicet interior justificatio, permanent;
sed character permanet indclibiliter; justificatio
autem perinanet, sed amis^ibiliter. Damascenus
ergo baptismum diflinit non quantum ad id quod
exterius agitur, quod est sacramentuui tantum, sed

(a) fonna. — Om. Pr.

quantum ad id quodest interius, etc. d — Ha?c ille. —
De hoc Petrus de Palude, quarta distinctione, q. 5,
sic dicil : « (^uiii, inqiiit, dicitiir (piod cirpctus in
actu requirit causam in aclii , — dicendiim ({iiod,
sicut pater relinquit in utero matris illud cujus Vir-
tute, eo mortuo, generatur po.sthumus, quia pater
cst causa ])rolis non iminediate, sed mediante dispo-
sitione cujus est causa in fieii, et non in esse, unde,
ipso non exsistente, virtus formativa operatur; sic,
in regeneratione spiriluali, |)er baptismum, sicut
per causam in fieri, producitur character, qui, rece-
dente fictione, est dispositio ad gratiam. Et ideo
major propositio intelligenda est de causa in esse, et
effectu immediato; non autem de cau.sa in fieri.
Unde causa in actu efficiens gratiic est Deus; cha-
racter autem, vel ornatus, est causa disponens. » —
Hicc Petrus, et .satis conforniiter sancto Tliomai, in
simili proposito. Nam, t/e Potentia Dei, q.3, avlAi,
in solutione quinti, sic dicit: « Instrumentum intel-
ligitur moveri a principali agente, quamdiu relinet
viitutem a principali agente impressam. Unde sa-
gitta tamdiu movetur a projicienle, quamdiu manet
vis impulsus projicient's. Sicut etiam generatum
tamdiu movetur a generante, in gravibus et levibus,
quamdiu retinet formam sibi tradilam a generante.
Unde et semen tamdiu intelligitur moveri ab anima
generantis, quamdiu remanet virtus im[)re.ssa ab
anima, licet corporaliter sit divisuin. Oportet autem
movens et motum esse simul, (luantum ad princi-
pium motus, non tainen quantum ad totum motum,
ut apparet in projectis. » — Hiec ille. — Ex quibus
apparet (juod baptismus exterior potest habere effe-
ctum in actu, etiam postquam cessat esse actu; quia
remanet character ab eo impressus.

Adsecunduin respondetPetrus, ubisupra,dicens:
(( Cum dicitur quod dispositio necessitatis non stat
cuin opposito fornicc, — dicendum quod hoc verum
est de dispositione quse est necessitas simpliciter,
non autem de illa quae est necessitas ex supposi-
tione. Sicut diaphaneitas e.st dispositio necessitatis
ad illuminationem , non simpliciter, sed supposito
()uod non sit interpositum aliquod corpus opacum
in medio; et talis dispositio bene stat cum corpore
opaco; et (a), illo remoto, est dispositio necessaria,
.supposito quod corpus luminosum sit pra^sens. Con-
similiter, character est dispositio necessitatis ad
lucem gratioe, Deo semper prKsente, supposito quod
peccatum mortale non dividat inter hominem et
Deum. Sed, sicut diaphanum potest habere corpus
medium, quo stante, noii illuminabitur, et, quo
remoto, statim illuminabitur; sic character stat
cum peccato mortali, ({uo stante, non infunditur lux
gratiic; sublata autem umbra mortalis culp», statim
infundilur lux gratiie. — Vel potest dici quod cha-
racter non est dispositio necessilatis : nec ex parte

(a) et. — Om. Pr,

132

LIBRI IV. SENTENTIARUM

agentis, quia Deus non necessitatur; nec ex parte
patientis, quialiberum arbitrium non cogitur; sicut
generatio hominis est disi^osilio ex parte materiue
(dispositio, inquam, necessitatis vel necessitans mate-
riam ad receptionem animse, secundum quosdam).
Sed est dispositio necessitatis respectu ejus ad quod
disponit, supposita ordinalione divina, et remoto
prohibente ex parte hominis : quia, istis positis,
necessario sequitur infusio gratia^; sicut organizatio
foetus est dispositio necessitans ad infusionem animie,
ex ordinatione divina, nisi sit indispositio. » —
Hsec Petrus, et bene. — Potest etiam in eodem
sensu breviter dici, ut alias (a) dictum est, quod
major argumenti est vera dumtaxat de dispositione
necessilatis quse inchidit omne positivum et omne
privativum requisitum ad introductionem formiK;
tahs enim dispositio non potest stare cum opposito
formse; sicut si dicamus quod dispositio ad introdu-
ctionem hicis vel luminis in aere, est diaphaneitas,
cum remotione omnis obstaculi inter aerem et cor-
pus himinosum, et omnis impedimenti. Si aulem
major intelhgatur de disposilione necessitatis qu;e
includit omne positivum, sed non omne privativum
necessarium ad introductionem formae, major est
falsa; quia tahs dispositio potest stare cum opposito
formaj, sicut diaphaneitas cum tenebra in aere.
Character autem est dispositio necessitatis ad gra-
tiam secundo modo, non autem primo modo. Et
ideo potest stare cum opposito gratioe, scihcet
culpa.

Ad tertium respondet Petrus (ibid.), dicens :
« Nihil prohibet ahquid de se esse indeterminatum,
et per ahquid superveniens determinari : sicut po-
tentia concupiscibihs, est indeterminata ad bene et
male concupiscendum ; sed per habitum superve-
nientem determinatur ad alterum. Simihter cha-
racter de se est indeterminatus ad bene et male;
sed per gratiam determinatur ad bene. — Sed ista
solutio parum valet : quia tunc non esset dispositio
ad gratiam phis quam ad oppositum; sicut nec
potentia plus ad habitum bonum quam ad habitum
malum. Et ideo dicendum quod character per se
quidem est dispositio ad graliam, supposita carentia
peccati mortahs; et sic determinatur ad bene. Sed
quia potest stare cum opposito, ex hoc est (6) quod
indifferenter se habet ad bene et male : sicut dia-
phaneitas est dispositio necessitatis ad lucem; sed,
inquantum potest conjungi opaco medio, indifferens
est ad lucem (y) et ad tenebram. — Vel dicendum
est, per interemptionem, quod(o) gravitas estdispo-
sitio ad esse deorsum, et ad moveri deorsum; et
tamen potest esse sursum, prailer naturam, vel

(a) Cfr. dist. 1, q. 1, art. 3, § 3, III, ad '2'"".

(6) est. — Om. Pr.

(y) ad lucem. — Om. Pr.

(£) quod. — quia Pr.

deorsum, per naturam ; nec propter hoc est per se
indiderens ad utrumque, sicut su))erlicies ad album
et nigrum. Si dicas quod aUud est disponere ad
motum, et aliud disponere ad formam, — nonvalet.
Quia contrarietas in motibus et formis aequahter
respicit causam suam : videmus enim formam aquae,
quie i)er se est determinata dispositio ad frigidita-
tem, quod potest stare cum calore; sed hoc est prse-
ter naturam suam. Sic et character, per se quidem
disponit ad gratiam ; sed per accidens stat cum
opposito. » — Hsec Petrus.

Potest etiam dici quod major est vera tantum de
dispositione necessitatis ad gratiam, qua^ se habet
per modurn operationis vel habitus; non autem de
dispositione ad gratiam , quac se habet per modum
potentioe. Est enim triplex dispositio ad gratiam.
Prima est operatio et actus hberi arbitrii; sicut
patet in justificatione impii aduUi habentis usum
Hberi arbitrii; tahs enim non justificatur per gra-
tiam primam , sine dispositione pnedicta. Secunda
dispositio se habet per modum actus primi et liabi-
tus; sicut contingit in sacramentis non imprimenti-
bus characterem, sed sohuu ornatum habitualem,
qui (a) est dispositio ad gratiam. Tertia dispositio se
habet per modum potentiae; sicut est dispositio quam
imprimunt sacramenta in quibus imprimitur cha-
racter, qui (6) non est operatio, nec habitus, sed
potentia supernaturahs, ut superius (dist. 4) SKpius
dictum fuit, Tahs autem dispositio indeterminata
est ad bene et male agendum, et potissime quia non
disponit ad gratiam directe et immediate, sed per
quamdam congruenliam. De hoc sanctus Thomas,
3 p., q. 63, art. 4, in solutione primi, sic dicit :
« Character directe quidem et propinque disponit
animam ad ea qua? sunt divini cullus exequenda.
Et quia hajc idonee non fiunt sine auxiho gratiae,
quia, ut dicitur, Joan. 4 (v. 24), eos qui adorant
Deum , in spiritu adorare oportet , ex consequenti
divina largitas recipientibus characterem gratiam
largitur, per quam digne impleant ea ad quai depu-
tantur. » — Hajc ille. — Item , 4. Sentent., dist. 4,
q. 1 , art. 1 , in solutione quinti, sic dicit : « Chara-
cter est dispositio ad gratiam, per quamdam con-
gruitatis dignitatem. Ex hoc enim quod liomo man-
cipatus est divinis actionibus, et inter membra
Christi connumeratus, fit ei quaedam congruitas ad
gratiam suscipiendam : quia Deus perfecte providet
hominiin sacramentis; unde simul cum charactere,
quo datur homini ut possit exercere spirituales actio-
nes fidehum, vel passiones seu receptiones, datur ei
gratia, qua hoc bene possit. » — Hajcille.

Ad quartum respondet Petrus, ubi supra, dicens
quod « triplex est di^ositio necessitatis. Una, sine
qua non est iUud ad quod disponit, sive illa sit

(a) qui. — quse Pr.
(6) qui. — qux Pr.

DISTINCTIO VII. — QU^STIO II.

133

posita, sive non : sicut quantitas est dispositio neces-
saria ad triangulum et albedinem ; qua sublata, non
potest esse boc vel illud; unde est necessaria ad boc
quod sint; sed tamen, posita superficie, non propter
hoc ista ponuntur, sed forte eorum opposita. Et talis
dispositio necessitatis ad gratiam non est cbaracter :
cum non sit immediatum subjectum gratise; et cuni
gratia sit inCliristo, et angelis, et in multis viris san-
ctis catechumenis, et veteris testamenti, in (piibus
nullus character est; nam tabs dispositio ad gratiarn
non est substantia intellectuaHs, quajsola susceptiva
est gratia; et succ privationis. Secundo modo, dicitur
dispositio necessaria, non sine qua esse non possit
illud ad quod disponit, .sed , qua posita, necessario
ponitur illud ad quod disponit. Et boc dupliciter.
Vel simpbciter : sicut alteratio completa, est dispo-
sitio neces.saria ad generationem et corruptionem ;
sine qua pos.set Deus corrumpere et generare; sed,
illa posita, necessario sequitur generatio et cor-
ruptio. Vel ex suppositione : sicut diapbaneitas
respectu lucis, ut dictum est. Tertio modo, dicitur
dispositio necessaria utroque modo : sicut est subje-
ctum respectu propriee passionis; quse inest soli, et
omni, et semper; quia, illo posito, necessario poni-
tur propria passio, et, illo sublato, corrumpitur.
Character autem incidit in secundum membrum
secundi niembri ; quia est dispositio necessaria sicut
diaphanum, ut dictum est. — Vel dicendum quod
duplex est dispositio ad gratiam. Una per se, ut
motus liberi arbitrii in Deum ; et hanc supplet cha-
racter. Aba per accidens, sicut motus in peccatum ,
si habet peccalum; et hanc non supplet. Unde in
parvulis sufficit cbaracter, et in amentibus, et dor-
mientibus, Hcet nunquam babuerint poenitentiam
de peccatis, quia tunc haljere non possunt. » —
Hsec Petrus, et l)ene. — Potest etiam dici quod cha-
racter est dispositio necessitatis ad gratiam^non ideo
quia non potest esse sine gratia, sed quia sine ea
non potest bene operari ea (\u,xi sunt cultus divini,
ut superius expressum fiiit. Et sic est necessaria
.sequela gratiae ad cbaracterem, non quidem abso-
hita, nec ex causa efficiente, sed ex suppositione
finis characteris, quia taHs finis sine gratia non
potest congrue haberi. Et ba^c solutio potest fundari
in dictis beati Tbonire, .septima distinctione hujus,
q. 1, art. 1 , in solutione secfiindye qusestiuncul?c ; et
similiter in. dictis ejus in solulione tertii recilalis
(scilicet, :3 p., q. fi3, art. 4, ad 1'""; et 4. Sentent.,
dist. 4, q. 1, art. i , ad 5"'").

A(l quintuni dicitur quod virlus qu» ponitiu' in
sacramentis, non agit nisi dum est in se, vel rema-
net in suo efreclu. Et quia, recedente fictione, post
u.sum et exhibitionem sacramenti, remanet chara-
cter, a dicta virtute derelictus, ideo dicta virtus
dicitur tunc agere, vel potius habere effectum suum,
mediatum vel immediatum, eo modo (juo difTuse
exposilum fuil in solutione primi. Nec valet replica

contra hanc solutionem : quia utique character est
dispositio necessitatisad gratiam, modis.stepe dictis.
Ad sextuin dicitur quod character est dispositio
necessitatis ad gratiam, non primo modo, sed
secundo modo. Et ad hujusmodi improbationem,
patet qinVl sit dicendum , ex praedictis in solutionc
secundi et tertii. Cum ulterius dicit quod character
non potest poni dispositio congruitatis adgratiam,

— patet quid dicendum, ex praidictis in hac qusc-
stione, et multis prsecedentibus, potissime quarta
distinctione hujus.

Ad argumentum in principio contra quaestionem
factum, respondet sanctus Thomas, 3 p., q. G9,
art. 10, in solulione primi, dicens : «Sacramentum
baptismi est opus Dei , et non hominis. Et ideo non
esl mortuum in ficto, qui sine cbaritate baptizatur. »

— Haec ille. — Item , 4. Sentent., dist. 4, q. 3,
art. 2, q'''> 3, in solutione primi, sic dicit : (( Bapti-
smus non babet efficaciam solum ex opere operante,
sed magis ex opere operato, quod est opus Dei, et
non hominis. Et ideo non potest esse mortuum. » —
Hsec ille.

Et bsec de qua^stione sufficiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

QUJISTIO II.

UTRUM SACERDOS SIMPLEX, ETIAMSI NON SIT
EPISGOPUS, POSSIT CONFIRMARE

TERUM, (a) circa septimam di.stinctioneni
bujus quarti, quajritur : Utrum sacerdos
simplex, etiamsi non sit episcopus, pos-
sit confirmare.
Et arguitur quod sic. Quia, in sacramentis, ex
parte conferentis, requiritur ordo et intentio. Sed
Episcopus non habet aliquem ordinem vel characte-
reni quem non habcat simplex sacerdos. Ergo,
sicut Episcopus, ita et sacerdos simplex potest con-
firmare, si habeat intentionem confirmandi.

In oppositum arguitur. Quia soli Episcopi in
locum Apostolorum succedunt. Sed soli Apostoli, in
primitiva Ecclesia, manus imponebant; quod erat
confirmare. Ergo soli Episcopi nunc possunt confir-
mare.

In bac qua^stione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones (?). In secundo, objectiones.
In tertio, solutiones.

(a) Itennu. — Om. Pr.
(6) et. - Ad. Pr.

13i

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ARTICULUS I.

rONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum , sit

Prima conclusio : Quod solus Episcopus poiesi
polestate propria et auetoritate confirmare.

Hanc ponit sanctus Thomas, septima distinctione
Quarii, q. 3, art. 1, q'» 2, ubi sic dicit : « In omni-
bus artibus et potentiis ordinatis, vel habitibus, ita
est quod ultima perfectio reservatur inducenda per
supremam artem in genere illo : sicut artes qute
operantur circa materiam navis, reservant inductio-
nem formae arti superiori, qucc navem compaginat;
et illa reservat ulterius finem, scilicet usum navis,
arti superiori, scilicet gubernatoriae. Unde, cum Epi-
scopi in ecclesiastica hierarchia teneant supremum
locum, illud quod est ultimum in actionibus hierar-
chicis, eis reservandum fuit. Et quia perficere ali-
quid hoc modo quod sit supra communem statuni
aUorum, est supremum in actionibus hierarchicis,
ideo sacramentum confiimationis, et ordinis, quibus
hoc efficitur, solis Episcopis reservantur dispen-
sanda. » — Hiec iile.

Item, 3 p., ({. 72, ait. il , sic dicit : « In uno-
quoque opere, ultima consummatio supremae arli
aut virtuli reservatur : sicut preeparatio materia'
pertinet ad inferiores arlifices, supeiior autem dat
formam. Supremus autem est ad quem pcrtinet
usus, qui est finis artificiatorum ; et epistola, quai a
notario scribitur, a domino signatur. Fidelesautem
Christiani sunt quoddam opus divinum, secundum
illud 1. Corintliioi'. 3 (v. 9) : Dci wtlificatio cs/js.
Sunt etiam quasi quffidam epistoJa Spiritu Dci dc-
scripta, sicut dicitur, 2. ad Corinth., 3 (v. 3). Hoc
autem confirmationis saci'amentum est quasi ultima
consummalio sacranienti baptismi : ita scilicet quod
per baptismum acdificatur homo in domum spiri-
tualem, et conscribitur quasi quiedam spiritualis
epistola; sed per sacramentum confirmationis, (piasi
domus yedificata dedicatur in templuni Spii'itus
Sancti, et quasi epistola conscripla signatur signo
crucis. Et ideo collatio hujus sacramenti episcopis
reservatur, qui obtinent summam potestatem in
Ecclesia; sicut in primitiva Ecclesia, per impositio-
nem manus Apostoloruni , quorum vicem gerunt
episcopi, pleniludo Spiritus Sancti dal)atur, ut liabe-
tur, Actuum 8(v. 17). Unde Urbanus Papa dicit
(c. 1, D. 5, dc co)is.) : Oiidics fidclcs pcr tnanus
impositioncm cpiscoporum Spiritum Sanctum
post baptismum acciperc dchent, ut jileiii Cliri-
stiani inveniantur. » — Haec ille.

Ex quibus potest formari talis ralio pro conchi-
sione : Ultima consummatio baptismi, et ultimum
in actionibus hierarchicis Ecclesise, reservatur Epi-

scopo. Sed confirmatio et ordinatio sunt hujusmodi.

Igitur.

Secunda conclusio est quod simplex sacerdos et
non episcopus potest ex commissione solius
Papa; confirmare.

Hanc ponit ubi supra. Nam, in Quarto, eisdem
quaestione et articulo, in solutione tertite quKStiun-
culae, sic dicit : (c Circa hanc quaestionem sunt tres
opiniones. Quidam enim dicunt quod presbyter sim-
plex de mandato Papae non potest confirmare; et
([uod dicitur in Httera de Gregorio, exponunt quod
illi presl)yteri ex mandato Papte non conferebant
sacramentum confirmationis, sed aliquod sacramen-
tale simile illi sacramento, sicut alicui porrigitur
panis benedictus loco Eucharistiae. Sed non videtur
conveniens quod talem simulationem in dispensa-
tionesacramentorum induxisset Gregorius, velsusti-
nuisset : quia dispensatio sacramentorum pertinet
ad veritatem doctrinae, quai non est propter scanda-
lum dimittenda. Et ideo aliqui dicunt quod auctori-
tas Papie tanta est, quod ejus mandato quilibet
polest conferre quod habet, ut confirmatus confir-
mare, sacerdos sacerdotium conferre, diaconus dia-
conatum; non autem mandato ipsius potest conferre
(|uod non habet, ut diaconus ordinem .sacerdotalem.
Sed haic opinio videtur nimis ampla. Et ideo media
via, secundum alios, tenenda est. Et ideo sciendum
quod cum E})iscopatus non addat super sacerdolium
aliquid per relationem ad corpus Domini verum,
sed solum per relationem ad corpus mysticum (a),
Papa, per hoc quod est Episcoporum smiimus, non
dicitur habere plenitudinem potestatis per relatio-
nem ad corpus Doniini verum, sed per relationem
ad corpus mysticum. Et quia gratia sacramentalis
descendit in corpus mysticum a capite, ideo omnis
operatio in corpus mysticum sacramentalis, per
(luam gratia datur, dependet ab operatione sacra-
mentali super corpus Domini verum ; et ideo solus
sacerdos potest absolvere in foro p(£nitentiali , et
baptizare ex officio. Et ideo dicendum quod promo-
vere ad illas perfectiones qua2 non respiciunt corpus
Domini verum, sed solum corpus mysticum, potest
a Papa, qui habet plenitudinem potestatis pontifi-
calis, comniitti .sacerdoti, qui hal)et summumacliim
supra corpus Domini verum; non auteni diacono,
vel alicui inferiori, qui non habet perficere corpus
Domini verum, sicut nec absolvere in foro pcKuiten-
tiali. Non autem potest sacerdoti committere pro-
movere ad perfectionem quae ali(pio modo respicit
corpus Domini vertim; et ideo simplex sacerdos ex
mandalo Papa* non potest conferre ordinem sacer-
dotii, quia ordines sacri habent actum supra corpus
Christi verum, vel supra materiam ejus. Potest

{■x) a. — Ad.Pr.

DISTINCTIO VII. — QUJ:ST10 II.

135

autem concedere simplici sacerdoti quod conferat
minores ordincs : quia isli nulUnn actnm habent
supra corpus Domini verum vel materiam ejus, nec
supra corpus mysticum haTjent (a) actum per quem
gratia conferatur; sed habent ex officio (juosdam
actus secundarios et pnTcparatorios. Et simihter
potest concedere alicui sacerdoti quod confirmet :
quiaconfirmatio perficiteum inactucorporis mystici,
non aulem habet abquam lelationem ad corpus
Domini verum. » — Hlcc ille.

Item, ibidem (arg. 2 Sed contra), arguit sic :
(( Majus est ordinem conferre, quam confirmare.
Sed, ex mandato Papte, aliqui non Episcopi confe-
runt quosdam ordines, sicut sunt Presbyteri Cardi-
nales, qui conferunt minores ordines. Ergo, multo
fortius, ex mandato Papa^, potest aHquis sacerdos
simplex confirmare. » — Hsec ille.

Item (arg. 1 Sed contra) arguit : « Quia, in littera
prsesentis distinctionis (S), dicitur quod Gregorius in
casu permisitquod sacerdotes sim[)lices possent con-
firmare. »

Ilem, 3 p., q. 72, art. 11 , in sohitione primi, sic
dicit : (( Papa in Ecclesia habet plenitudinem pote-
statis; ex quo potest queedam, quae sunt superio-
rum ordiniuii, committere inferioribus quibusdam ;
sicut Presbytei-is Cardinahbus concedit conferre
minores ordines, quod pertinet ad potestatem e])i-
scopalem. Et ex hac plenitudine potestatis concessit
beatus Gregorius Papa quod simphces sacerdotes
conferrent hoc sacramentum, quamdiu scandahun
tollerelur. » — Ihcc iUe.

Ex quibus potest formari tahs ratio pro conclu-
sione : Quicumque habet plenitudinem potestatis
sacramenlahs, tam super corpus Christi verum ,
quam super cor-pus Ghristi iiiysticum, potest com-
mittere habenti potestatem sacramentalem super
corpus Christi verum , promotionem sacramentaleni
super corpus Christi mysticum. Sed Papa habet
plenarie utramque potestatem , et sacei'dos simplex
ha))etpotestatem sacramentalemsuper corpusChristi

(a) liabent. — Om. Pr.

(g) Non invonitiir in tcxtu Mngislri Setitentianini dicta
concessio facla a Gregorio. Rcperitur autem in cpistola hu-
jus Pontiricis ad Januarium Episcopum Caralitanum ; et ha-
belur in Dccrcto, dist. 95, can. 1, sub iiis vci'bis : Pervenit
quoque ad nos , qnoxdan) xcandalizalos fuissc, <]uod prcs-
bijtcros c/irisniale tangere in fronte ros qui bapli:ati sunt,
proliibuimus. Et nos quideni seeundum veterem iisum
nostne Ecclesia: fecimus. Sed , si oninino hac de re aliqui
rontristantur, ubi Episcopi desunt, xtt presbijteri etiani in
frontibus liaplizatos clirisniate taiigere debeant , conredi-
mus. In littera vcro Magistri, lih. 4, disf. 7, ha^c leguntur :
Licet auteni presbijteris baptizatos tangere in peclore, sed
non chrismate signare in fronle. Qua^ quidcm vidcntur de-
duci cx cpislola Lconis Pap;c, quae habctur in Ueci'eto, dist.
68, c>m. 4, ubi, intcr alia , dicitur : Siquideni... eis {pres-
bijteris) liritum est nec per inipositioncni nianuuni fide-
libus baptizatis... Paracletuni Spirituni Sanctum Iradere,
nec chrismate baptizatorum frontes signare.

verum ; confirmare autcm est prornovere ad perfe-
ctionem concernenlem sohim corpus Christi mysti-
cum. Ergo Papa potest committere simplici .sacer-
doti collationem confirmationis.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS 11.

PONUNTUR OD.IECTIONES
CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Quantum ad secun-
dum articuhun, arguendum est conli"i conclusiones.
Et (piidom, contrasecundam arguitDurandus(dist.7,
({. 4) multipliciter

Primo sic. Quia de integritate cujuslibet sacra-
menti sunt materia, et forma, et minister. Sed Papa
non potest mutare aliquid circa formam sacramen-
torum, vel circa materiam. Ergo nec circa mini-
strum. Aut ergo simplex sacerdos ex institutione
divina est minister confirniationis; et tunc, absque
conimissione Paptc, potost eam conferre. Aut noii
est minister, sed solus Episcopus; et tunc ex qua-
cumque commissione non (a) potest eam conferre.

Ad lioc lamen posset aliquis dicere, quod mini-
ster non est ita de integritate sacrainenti sicut mate-
ria et forma : quia materia et forma sunt intrinseca
sacramento; minister autem exlrinsece se habet ad
ip.sum ; jjropter quod, aliqua variatio potest fieri
circa ministrum, et non circa materiam velformam.
Quod patet in sacramenlo poenitentiai', in quo potest
fieri variatio circa mini.strum per Papam : sicut cum
Papa dat aliquibus privilegium ahsolvendi, cum
pi-ius absolvere non possent; vel cum subtrahit ab
his qui (6) prius habueriuit; nuuquam tamen potest
mutare materiam aut formam sacramenti poeni-
tentia;. Et similiter videtur quod posset facere circa
alia sacramenta, ut scilicet posset variare mini-
struin, non autem materiam vel formam. — Scd
istud non valet (y). Primo, quia Papa circa sacra-
mentum poenitentia? non mutat ministrum (quia
minister ejus est omnis sacerdos, cum omni sacer-
doti dicatur, Joann. 20, v. 22 et 23, Accxpite Spi-
riluni Sanclnm, quormu reniiseritis 2jcccata,elc.);
sed subtrahit materiam isti vel illi, sicutsibi placet;
quod est pro tanto, quia, cum sacramentum poeni-
tenlise sit judiciale, materia hujus est peccator sub-
ditus; potest autem Papa facere quod subditus isti
sacerdoti, sibi amplius non sit subditus; et sic sub-
tiahit isti vel illi rnateriam absolvendi, qua sub-

(a) e.r quacumque ronimissione non.
sione Papx Pr.

(o) qui. — quse. Pr.

(y) valet. — ridetur Pr.

- absque rommis-

136

LIBRI IV. SENTENTFARUM

tracta, non potest solvere nec ligare; sicut si sacer-
doti subtraheretur panis et vinum, non posset
conficere. Similiter, Papa potest alicui subdere sub-
ditum, qui prius ei non erat subditus; et tunc pote-
rit eum absolvere, quem prius non poteratex defectu
materise. Non ergo mutat Papa ministrum poeni-
tentise, sicut nec in aliis sacramentis; sed dat mate-
riam, vel subtrahit. — Vel potest aho modo dici :
quod Papa ministiaim ahcujus sacramenli mutare
non potest; potest tamen prrecipere quod nullus a
tali vel tali ministro recipiat sacramenta; et tunc
recipiens contra inhibitionem Pap?e, peccat, nec
recipitgratiam. Et quantum ad sacramentum poeni-
tentife, nihil omnino recipit, nec sacramentum, nec
rem sacramenti : non quia sacerdos non sit mini-
ster; sed qnia confessio non est integra, quando
tacet peccatum quod actu committit, contra inhibi-
tionem PapiE faciens (a), et sic est defectus in mate-
ria; aut, si non tacet, nihilominus non recipit rem
sacramenti, scilicet gratiam, cum actu committat
culpam. Est tamen verum sacramentum ; secl quia
totus effectus pcenifentite est remissio culpoe, ideo
sacramentum est in tali iterandum, sicut esset
aliud sacramentum per quod nihil penitus esset
factum (6).

Nec valet quod dicitur, ministrum se habere
extrinsece ad sacramentum, et materiam et formam
intrinsece. Quia, sicut minister conferens se habet
exfrinsece ad sacramentum, sic et suscipiens ipsum.
Sed ubi suscipiens aliquod sacramentum est deter-
minatus, sicut in extrema unctione infirmus, vel in
ordine masculus, per Papam mutari non potest (y);
unde nullum est sacramentum, si sanus inungatur,
' vel mulier ordinetur. Ergo similiter, circa mini-
strum nihil omnino potest mutari absque evacua-
tione sacramenti , quamvis extrinsece se habeat ad
sacramentum. Et hoc est secundum argumentuin.

Tertio arguit sic : Dispensare sacramenta quorum
actus respicit corpus Christi mysticum , non conve-
nit Papse aut Episcopis ratione jurisdictionis : quia,
cum Papa electus et Episcopus confirmatus habeant
plenariam jurisdictionem antequam sint consecrati,
possent tunc sacramenta conferre seu dispensare;
quod est falsum; ergo non competit eis ratione
jurisdictionis, sed ratione consecrationis. Sed ea quLC
consecrationem respiciunt, non consecrato committi
non possunt, ut habetur, Extra, De Consecrationc
Ecclesiss vel altaris, cap. penult. Ergo Papa vel
Episcopus non possunt non episcopo committere
quod possit alia sacramenta conferre.

Quarlo sic : Papa non habet majorem potestatem

(a) a verbo contra usque ad faciens, om. Pr.

(g) Ea qiise hic leguntur, a verbis Vel polest alio modo
dici, usque ad nihil penitKS esset factum, non inveniuntur
apud Durandum, bene vero apud Petrum de Palude, dist. 7,
q. 4.

(y) potest. — possunt Pr.

quam Episcopus, nisi in foro causarum. Si ergo ex
commissione Papse simplex sacerdos potest conferre
confirmationem, vel minores ordines, idem poterit
quilibet .sacerdos ex commissione proprii Episcopi ;
•juod a nullo conceditur.

Quiuto. Quia,sicut in baptismo confertur potestas
suscipiendi sacramenta (a), sic in ordinedispensandi
ea. Sed Papa non potest facere cjuod non baptizatus
suscipiat verum sacramentum. Ergo non potest
facere quod non ordinatus illa ordinatione qua quis
recipit potestatem dispensativam confirmationis, vel
ordinis, possit hoc sacramentum conferre.

Sexto. Quia mirum esset si aliquis posset in
actionem respectu (6) cujus non habet potentiam.
Secundum istosautem, character ordinis, vel bapti-
snii, sunt potestas suscipiendi et conferendi sacra-
menta. NuIIus autem potest habere characterem
baplismi, vel ordinis, ex commissione Papee; sed
requiritur susceptio sacramentorum. Ergo non
habenti characterem ordinis per susceptionem sacra-
menti, non potest per quemcumque committi actus
illius sacramenti. — Item, deducatur ut prius : Quia
minister confirmationis, aut est ordinatus ordine
episcopali, aut simplicis sacerdotis. Si episcopali,
committi non potestnon episcopo. Si simplicis sacer-
dotis, simplici sacerdoti non est necessaria commis-
sio, nisi forte propter prohibitionem Ecclesiae, ad
vitandum culpam inobedientioe.

Septimo arguilur. Quia ratio tua; opinionis non
videtur concludere. Gum enim dicit quod Papa
habet plenitudinem potestatis super corpus mysti-
cum, — verum est dupliciter (y). Unam, qua potest
.sacramenta dispensare, sed non committere, cum
hicc sit potestas consecrationis, in qua cum ipso
communicant omnes Episcopi. Aliam potestatem
habet, quoe est jurisdictionis, quaj est in statuendo (5),
citando, excommunicando, suspendendo, in qua
nullus ei loquatur. Et hanc potest committere cui
vult, in toto, vel in parte. Sed de hac (s) nihil ad
propositum ; sed de prima, quaj committi non potest.

Octavo. Quia quod dicitur, quod illa commissio
non pote.st fieri ni.si sacerdoti, qui habet potestatem
super corpus Domini verum, — non videtur cogere.
Quia a corpore Domini ut consideratur in se, vel
per se, puta pa.sso, vel mortuo, infiuitgratia in cor-
pus mysticum, et non ab ipso solum ut est in .sacra-
mento. Sacerdos autem non habet pote.statem super
corpus Doinini verum ut est in se, sed solum prout
est in sacramento. Et ideo, quantum est de virtute
sermouis, vel rafionis, non est necessarium quod
sibi soli compefat dispensatio .^acramentorum , per
qu3e effluit gratia super corpus mysticum. Quod

(a) sacramenta. — sacranientum Pr.

(g) ejus. — Ad Pr.

(y) dupliciter. — Om. Pr.

(5) statuendo. — scrutando Pr.

(i) hac. — hoc Pr.

DISTINCTIO VII. — QU^STIO II.

«37

etiam patet : quia alius a sacerdole polest conferre
baptismum, quantum est de ratione sacramenti;
licet, ex inslitutione Ecclesiae, solus sacerdos habeat
auctoritatem ministerii.

Nono. Quia, cum dicittir quod Presbyteri Cardi-
nales conferunt minores ordines, — dicendum est
quod seque dubium est de minoribus ordinibus et
de confirmatione. Non enim claret quomodo possint
a non episcopo conferri, si solus Episcopus ex ordi-
natione Christi sit horum sacramentorum minister.
Si vero omnis sacerdos sit minister, sed ex ordina-
tione EcclesiaB reservatur solis Episcopis, tunc qui-
libet sacerdos potest vere confirmare, et minores
ordines conferre, licet peccet conferendo, faciens
contra statutum Ecclesitc. Ecclesia enim potest mini-
strum sacramenti ligare suo statuto; sed non potest
irritare sacramentum, concurrentibus his quse sunt
de necessitale sacramenti. Et si hoc est verum, tunc
Gregorius potuit conferre sacerdotibus quod licite
confirmarent, qui alias peccassent confirmando, licet
vere (a) confirmassent. Si autem non est ita, sed
solus Episcopus est minister, nescio cur non possit
dici quod Gregorius, cum fuerit homo, et non Deus,
errare non potuerit.

Decimo. Quia videtur quod proprius minister
confirmationis sit Episcopus, per illud quod dicitur,
de Consecratione , dist. 5 (can. Manus). Minister
autem minorumordinum videtur essesimplex sacer-
dos, ut patet per illud quoddicitur, Extra, De onli-
natis ab Episcopo qui renuntiavit suo episcopatui ,
cap. 1.

Et in hoc secundus articulusterminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES
Ad argumenta contra secundam conclusionem

Ad argumenta Durandi. — Quantum ad ter-
tium articuhim, respondendum est objectionibus
supradictis. Etquidem

Ad primum respondet Petrus de Palude, in pra}-
senti distinct., q. 4, quod, « cum sacerdos fiat Epi-
scopus, et minister hujus sacramenti sit sacerdos
Episcopus (quia non potest esse Episcopus nisi sit
sacerdos; immo non videtur alius character, sed
idem plenior), commitlere sacerdoti simplici non est
mutare ministrum (|uoa(l substanliam. Sciendum
est autem quod forte, ex dispensatione Pap», ex
chrismate non consecrato, et de oleo non bene-
dicto, possont sani confirmari, et morientes inungi.
Et esset eadem materia; quia consecratio illa nihil

(a) vere. — alias Pr.

reale addit, sed puram relationem rationis dicit.
Unde Christus materiam instituit, et sanctificatio-
nem Ecclesiae commisit. Unde qui est super totam
Ecclesiam, non potest quidem materiam mutare;
sed ejus consecrationem forte posset mutare vel
omitlere : quia sic Christus instituit quod oleum
vel chrisma sit materia, eo modo quo fuerit per
Ecclesiam determinatum; unde forte non est apud
omnes; et quia consecratio illa non est sacramen-
tum, sed aliquid sacramentale, ideo videtur esse in
dispositione Ecclesiae. Sed, sicut nullum est matri-
monium inter personas quas Ecclesia reddit illegi-
timas; sic non esT; confirmatio, nec unctio, si fieret
de materia contra ritum EccIesiiB praeparata. Simi-
liter ergo, si consecratio Episcopi non sit sacramen-
tum, sed sacramentale, videtur quod Papa possit
circa illud dispensare : ut scilicet minister conferens
illa sacramenta quibus aliquis prseficitur corpori
Christi mystico, sic sit a Christo determinatus, sci-
licet quod sit sacerdos, secundum quod placuerit
Ecclesise ipsum consecrare. Unde qui prseest toti
Ecclesise, potest ei committere sine hac consecra-
tione. Sed quia generaliter statuit quod non episco-
pus hoc non faciat, ideo qui contra hoc agit, nihil
facit. Determinationem enim sacerdotis Christus
Ecclesise commisit; sed quod sacerdos esset, hoc
determinavit. Unde forte Papa potest facere quod
simplices sacerdotes Episcopum consecrarent. Sed
respectu aliorum sacramentorum , quae respiciunt
corpus Christi verum, Christus determinavit non
solum quod esset sacerdos, sed etiam qualis sacer-
dos, quia Episcopus, secundum ritum Ecclesise con-
secratus. Unde modum conferendi Ecclesise com-
misit; sed eum consecratum voluit esse ulteriori
ritu quam simplicem sacerdotem. Et quamvis ista
non probentur, tamen isto modo esse potuit. Et isto
modo salvari potest quod Ecclesia Romana facit, de
qua supponendum est quod non errat. » — Hdcc
Petrus.

Sed contra hanc solutionem arsruit Durandus
(dist. 7, q. 3), dicens quod « hsec opinio non solum
videtur falsa, sed fidei et Ecclesiae valde periculosa.
Et quod sit falsa, patet. Quia, secundum omnes
sanctos, et doctores theologos, et sacros canones,
Christus non commisit alicui homini respectu sacra-
mentorum nisi simplex ministerium, et non pote-
statem excellentiif , vel aliquid ad eam pertinens.
Sed ordinare de materia sacramenti, puta de oleo,
vel chrismate, quod benedicatur vel non benedica-
tur, vel quod benedicatur tali benedictione vel alia,
et quod hujusmodi ordinatio sit de necessitalesacra-
menti et non solum de solemnilate, pertinet ad
potestatem excellentia^, et non ad simplex ministe-
rium, quod consistit solum et prtfcise in faciendo
ea qua^ circa sacramenta sunt instituta per Chri-
stum. Et istud non fuit commissum alicui homini,
nec Papa?, nec alicui alii. Et quod dictum est de

138

LIBRI IV. SENTENTIARUM

materia, habet locum de ministro : qiiia ordinare
quod minister sit ordinatus lali vel tali consecra-
tione, prout placet ordinanti, et quod talis ordinatio
seu consecratio sit de necessitate sacramenti, perti-
net ad potestatem excellentia?, et nuUo niodo ad
simplex ministerium. • — Quod etiam praidicta opi-
nio sit fidei et Ecclesiai valde periculosa, patet. Quia
sicut isti dicunt et ponunt quod Christus commisit
voluntati et dispositioni Ecclesite vel Papa^, quod
chrisma vel oleum sit benediclum vel non beneiii-
ctum, et, si benedictum, quod benedicatur tali
benedictione, secimdum voluntatem etordinationem
Ecclesia3 vel Papa^ ; et sicut ponunt de ministro
confirmationis vel ordinationis episcopalis, quod sit
sacerdos consecratus consecratione simphcis sacer-
dotii vel summi, pro voluntate et ordinatione Pap;c
vel Ecclesiffi, qua? ordinatio est de necessitate sacra-
menti ; ita possunt dicere circa alia sacramenta, sci-
licet baptismi, EucharistiiC, poenilentiDe, etextremie
unctionis. Poterit enim dici quod minister Eucha-
ristiae, poenitentiai, et extrema; unctionis, ex insti-
tutione Christi est sacerdos; sed Christus commisit
dispositioni Ecclesiae, vel Pap^ic, quaU consecralione
sit ille sacerdos consecratus, videlicet consecratione
simphcis sacerdotii, vel consecralione episcopah. El,
si Papa ordinaret quod esset consecratus consecra-
tione episcopah, tunc soh Episcopi possent sacra-
mentum Eucharistiae perficere vel conficere, et absol-
vere in foro poenitentiae , et infii'mos ungere; nec
ahas esset verum sacramentum. Simihter, circa
sacramentum baptismi, posset dici quod Christus
solum instituit quod baptismus fieret inaqua; sed
commisit Pap?e vel Ecclesiaideterminationem aqua?,
videhcet an esset l)enedicta vel non benedicta, calida
vel frigida. Et similiter, posset dici quod Christus
instituit solum quod vinum esset materia consecra-
tionis sanguinis; sed commisit determinationi Papa?
vel Ecclesiee (juale esset illud vinum, album vel
rubeum. Et, si Papa circa aquam baptismi determi-
naret quod deberet esse calida, et circa vinum quod
deberet esse rubeum, baptismus non posset fieri,
saltem extra casum necessitatis, nisi in aqua calida,
nec sanguis Christi consecrari , nisi in vino rubeo;
quia ordinatio Ecclesiye esset de necessitate sacra-
menti, ex commissione Christi. Nec est major ratio
dicendi illa quie isti dicunt, quam dicendi hiec qux
subjecta sunt. Quod periculosa autem .sint ha^c
omnia, perpendere potest quilibet prudens, eo quod
fides quam habemus de sacramentis, dependeret ex
illa voluntate unius hominis, scilicet Papai, etiam
quantum ad aliqua qua^ essent de necessitate. —
Item, absurdum videtur, etcontrarium Sacnc Scri-
ptur«, quod ex comniissione Papye simplices sacer-
dotes possent Episcopum consecrare. Dicit enim
Apostolus, nd Hehfieos (cap. 7, v. 7), quod, ahsque
ulla contradiclione, minor a majore henedicitur.
Sed Episcopus non est minor simplici sacerdote.

immo major, sive consecratio episcopalis sit sacra-
mentum , sive .sacramentale. Ergo absurdum est
dicere quod simplices sacerdotes possunt Episcopum
consecrare. Tenendum est ergo, .secundum commu-
nem et .sanam doctrinam, quod, circ.a sacramenta
et sacramentalia per Christum instituta, nihil potest
mutari per quemcumque hominem, quantum ad ea
quae sunt de necessitate sacramentorum , vel .sacra-
mentalium, si qua per Christum instituta fuerint;
nec in liis Christus commisit homini, Papse, vel
alteri, nisi simplex ministerium; quamvis ad sole-
mnitatemministeriipotuerit etpossitEcclesiaaddere,
vel subtrahere, vel mutare, proul judicaverit expe-
dire. » — H;ec Durandus, in forma.

Sustinendo autem opinionem Petri , dicendum est
primo, quod illa opinio non est falsa, sed vera. Et
ad probationem, dicitur, negando minorem, scilicet
quod ordinare aliquid circa benedictionem sacra-
mentorum materiaj, quae quidem ordinatio sit de
necessitate sacramenti, et non solum de solemni-
tate, pertineat ad potestatem excellentiae , quam
Christus habuit respectu sacramentorum novai legis.
Unde .sciendum est quod talis polestas non consistit
in his quse dicitarguens, sed in aliis. De hoc sanctus
Thomas, 3 p., q. 64, art. 3, sic dicit : « Interio-
rem eflectum sacramentorum operatur Christus, et
secundum quod est Deus, et secundum quod e.st
homo; aliter tamen et aliter. Nam, secundutn quod
est Deus, operatur in sacramentis per auctoritatem;
secundum autem quod est homo, operatur ad inte-
riores effectus sacramentorum meritorie, et effi-
cienter, sed instrumentaliter. Dictum est enim
(3 p., q. 48 et 49) quod passio Christi, quai com-
petit ei secundum humanam naturam, causa est
justificationis nostnc meritorie, et elTeclive, non
(juidem per modum principalis agentis, sive per
auctoritatem, sed per modum instrumenti, inquan-
tum humanitas est in.strumentum divinitatis ejus.
Sed tamen, quiaest instrumenlum conjunctum divi-
nitati in persona, habet quamdam principalitatem
et causalitatem respectu instrumentorum quae sunt
ministri EcclesiLC et ipsa sacramonta. Et ideo, sicut
Cliri.slus, inquantum Deus, habet potestatem aucto-
ritatis in sacramentis ; ita, inquantum homo, hahet
pote.statem ministerii principalis, sive potestatem
excellentiic. Qu;c consistit in quatuor. Primo qui-
(lem, in hoc (juod meritum et virtus passionis ejus
operatur in sacrainentis. Et quia virtus passionis
copulatur nobis per fidem, secundum illud Bonia-
nor. 3(v. 25), Qiiew proposuit Deus propitiato-
rem per fulem in sanr/uine ejus, quam fidem per
invocationem noniinis Christi protestamur (a);ideo,
secundo, ad potestatem excellentia», quam Christus
habet in sacrainentis, pertinet quod in ejus nomine
sacramenta sanctihcantur. Et quia ex institutione

(a) protestamur . — protestantur Pr.

DISTINCTIO VII. — QU^STIO II.

139

sacramenta virtutem obtinent, inde est quor], tertio,
ad excellentiam potestatis Ghristi pertinet cjuod ille
qui dedit virtutem sacramentis, potuit instituere
sacramenta. Et quia causa non dependet ab eflfectu,
sed potius econtra, ideo, quarto, pertinet ad excel-
lentiam polestatis Christi, quod ille potuit conferre
efTeclum sacramenti sine exteriori sacramento. » —
Haec ille. — Etconsimilia dicit, 4. Sentent., dist. 5,
q. d, art. 1. Item, 3 p., ubi supra, art. 4, sic dicit :
« Christus in sacramentis habet duplicem potesta-
tem. Unam auctoritatis, quic competit ei secundum
quod Deus; et talis potestas nulli creatura; potuit
communicari, sicut nec divina essentia. Aliam pote-
statem habuit excellentia}, quse competit ci secun-
dum quod homo; et talem potestatem potuit Chri-
stus communicare ministris Ecclesiue, dando scilicet
eis tantam gratise plenitudinem, ut eorum meritum
operaretur ad sacramentorum efTectus, et ut ad
invocationem nominis eorum sanctificarentur sacra-
menta, et ut ipsi possent sacramenta instituere, et
sine ritu sacramentorum eflectum conferre solo
imperio. Potest enim instrumentum conjunctum,
quanto fuerit fortius, tanto magis virtutem suam
instrumento separato tribuere, sicut manus baculo. »
— Haec ille. — Item, ibidem, in solutione primi, sic
dicit: ((Christus non ex invidia proetermisit (<?) pote-
statem excellentiai ministris tribuere, vel commu-
nicare, sed propter fidelium utilitatem, ne in homine
spem ponerent, et ne essent diversa sacramenta, ex
quibus divisio in Ecclesia oriretur, sicut apud illos
qui dicebant : Ego suni Pauli , ego autetn Cephx,
ut dicitur, 1. Corinthior. 1 (v. 12). » — Hiec ille. ■ —
£x quibus apparet quod ordinare aliquid pertinens
necessario ad sacramentum, non quidem primai^ie
et principaliter, sed secundarie et minus principa-
liter, potissime ex commissione Cliristi, non per-
tinet ad potestatem excellentiae in sacramenlis, sed
ad potestatem ministerialem , non quidem qualis-
cumque aut cujuscumque ministri, sed solum mini-
stri qui habet plenitudinem potestatis ministerialis
in Ecclesia, cujusmodi est Papa. Hoc enim non est
instituere sacramenta quoad essenlialia sacramento-
rum vel subsfantiam, sed ordinare et disponere de
quibusdam actibus, necessario tamen requisitis ad
cotnplementuni sacramentorum, et hoc non aucto-
ritate propria, sed ex conimissione Christi, speciali
vel generali, implicita vel explicita. Et ad hoc vide-
tur facere dictum sancti Thonue, 3 p., q. 72, art. 3,
in solutione feitii, ubi sic dicit : « Materia corpo-
ralis non est capax gratia?, quasi gratia^ subjectum,
•sed solum sicut gratiie instrumentum; et ad boc
malei-iasacramenti consecratur, vel ab ipso Christo,
vel ab Episcopo, qui gerit in Ecclesia per.sonam
Christi. » — Hyec ille. — Item, in principali solu-

{■x) practennisit. — oniisit Pr.

tione, sic (a) dicit : « Tota sacramentorum sanctifi-
catio a Christo derivatur. Est autem considerandum
quod quibusdam sacramentis habentibus materiam
corpoream Christus est usus, scilicet baptismo et
Eucharistia. Et ideo, ex ipso usu Ghristi, materiic
horum sacramentorum aptitudinem acceperunt ad
perfectionem sacramenti. Unde Chrysostomus (6)
dicit quod nunquam aqux baptisrni purgare pec-
cala credentium possent, nisi tactu dominicx
carnis sanctificatx fuissent. Et ipse similiter Domi-
nus accipiens paneni, benedixit; similiter autem et
calicem, ut habetur, Matth. 26 (v. 26), et Lucse 22
(v. d9 et 20). Et, propter hoc, non est de necessitate
horum sacramentorum quod materia plus benedica-
tur, quia sufficit benedicfio Christi. Si qua vero
benedictio adhiljeatur, pertinet ad sacramenti solem-
nitatem, non autem ad necessitatem. Unctionibus
aiitem visibilibus Christus non est usus, ne fieret
ir)juria invisibili unctioni qua e.st iinctus prse con-
sortibus suis (Psalm. 44, v. 8). Et ideotam chrisma
quam (y) oleum sanctum, et oleum infirmorum,
prius benedicuntur quam adhibeantur ad usum
sacramenti. » — Ha?c ille. — Ex quibus videtur
quod benedictio chrismatis vel olei nunquam fuerit
tacta vel exercita a Christo actualiter, nec benedi-
ctionis forma explicite ab ipso tradita, sed Ecclesiaj
et Episcoporum primo, scilicet Papse, commissa; et
quod hoc non pertinet ad potestatem excellentiai ,
sed ministerii. Institutio autem sacramentorum per-
tinet ad potestatem excellentiae, ut dictum est. Et de
hoc sanctus Thomas, 4. Sentent., dist. 17, q. 3,
art. 1 , in solutione quintse qusestiuncute, sic dicit :
« Ministri Ecclesiai instituuntur in Ecclesia divini-
tus fundata. Et ideo institutio Ecclesise praesuppo-
nitur ad operationem ministrorum, sicut opus ciea-
tionis pra?supponitur ad opus naturse. Et quia
Ecclesia fundatur in fide et sacramentis, ideo ad
minifctros Ecclesiie, nec novos articulos fidei edere,
aut editos removere, aut nova sacramenta instituere,
aut instituta removere, pertinet; sed hoc est pote-
statis excellentise, quK soli debetur Christo, qui est
EccIesiiB fundamentum. Et ideo, sicut Papa non
potest dispensare ut aliquis sine baptismo salvetur,
ita nec quod salvetur sine confcssione, etc. » Item ,
dist. 7, q. 1, art. 1, in solutione primi argumenti
primae qua?stiuncul;e, sic dicit : « Circa institutio-
nem bujus sacramenti, scilicet confirmationis, est
Iriplex opinio. Una enim dicit quod hoc sacramen-
tum non fuit institutum, nec a Christo, nec ab Apo-
stolis, sed postea, processu temporis, in quodam
concilio generali. Et dicunt quod Dominus rem
hujus sacramenti conferebat sinesacramenfo, inanus
imponendo; .^imiliter et Apostoli, eo quod ipsi con-

(a) sic. — sicut Pr.

(€) Imino Chromalius, in cap. 8. Matlh.; et habetur in De-
creto. can. tO, D. IV, de Consec.
(y) quatn. — ta)n Pr.

140

LIBRI IV. SENTENTIARUM

firmati fnerunt immediate a Spiritu Sancto. Sed hoc
videtur valde absonum: quia, secundum hoc, Eccle-
sia tota die posset nova sacramenta instituere; quod
est falsum; cum ipsi non sint factores legis, sed
ministri, et fundamenlum cujuslibet legis in sacra-
mentis consistit; et prtcterea, in littera (pra^s. dist.),
diciturquod, tcmpore Apostolorum , non ab aliis
quam ab Apostolis fuit peractum (a). Ideo alii
dicunt (juod non fuit a Christo sed ab Apostolis
institutum hoc sacramentum. Sed hoc etiom non
competit : quia et ipsi ApostoU, quamvis essent
bases Ecclesiai, non tamenfuerunt legislatores; unde
ad eos non pertiuebat sacranienta instituere. Et ideo
probabiHor videtur aliorum opinio, qui dicunt, hoc
sacramentum, sicut et omnia alia, a Cliristo fuisse
institutum (6); quod patet ex hoc quod ipse etiam
Dominuspueris manusimponebat,ut[)atet,Malth.d9
(v. 15). Nec obstat quod in Evangeho vel in Actil)us
Apostolorum non fit iiientio de materia vel de forma
hujus sacramenti : quia forma^ sacramentorum , et
alia quae in sacramentis exiguntur, occultanda erant
in primitiva Ecclesia, propter irrisiones infide-
hum, ut dicit Dionysius (cap. 7, de EccJes. Hie-
rarch.), etc. » Item, eadem qua?st., art..3, q'''' 4, in
solutione secundi, sic dicit : « Quidam dicunt quod
Apostoli, propter dignitatem et auctoritatem ipso-
rum, confirmabant sine materia et forma, per solam
manus impositionem. Sed hoc non videtur bene
dictum : quia, quantumcumque ipsi essent magnto
auctoritatis, tamen potestatem excellentiae in sacra-
mentis dispensandis non habebant. Et ideo dicen-
dum est quod Apostoli aliqua forma utebantur,
quamvis non fuerit scripla. Multa enim Apostoli
servabant in sacramentorum dispensatione, qufc
nolebant divulgari, ])ropter irrisionem infideUum
evitandam; sicut patet per Apostolum dicentem,
1. Corinthior. 11 (v. 34) : Cvetera, cum venero,
disponam; et loquitur de celebratione sacramenti
Eucharislise, etc. » Item, dist. 2, q. 1 , art. 4, in
solutione quartse quccstiunculic, sic dicit : « Qui-
dam dicunt, non omnia sacramenta a Christo imme-
diate inslituta fuisse, sed qua'dam ipse per se insti-
tuit, qua^dam vero Apostolis instituenda commi.^^it :
scilicet confirmationem, in qua Spiritus Sanctus
datur ad robur, cujus institutio esse non debuit
ante plenam Spiritus Sancti missionem; et extre-
mam unctionem, (jua^, cum ad gloriam resuri'ectio-
nis sit immediatum et proximum prKparatorium ,
ante resurrectionem institui non debuit. Sed quia
institutio sacramentorum videtur ad potestatem
plenitudinis excellentiai in sacramentis pertinere,
quam sibi Ghristus reservavit in sacramentis, cum
ex institutione sacramenta habeantquod significeut,

(ot) Haec verba relafa a Magistro , praesenli distinctione,
sunt Eusebii Papae, epist. 3. ad Episcopos Tusci» et Cam-
paniae; et habentur in Decreto, can. 4, D. V, de Conscrr.

(6) instiiutuni. — inslituta Pr.

ideo aliis probabilius videtur quod, sicutpuri homi-
nis non est sacramenta mutare, vel a sacramentis
absolvere, ita nec nova sacramenta instituere; et
ideo omnia sacramenta novse legis ab ipso Chrislo
institutionem habent. » — Haec ille. — Similia
ponit, 3 p., q. 64, art. 2, ubi probat quod solus Deus
est sacramentorum institutor. Et similiter, q. 72,
art. 1 (ad 1"«"), ubi probat quod « Christus instituit
sacramentum confirmationis, non exhibendo, sed
promittendo ». Ex quibus omnibus apparet quod
nova institutio sacramentorum pertinet ad potesta-
tem excellentite .solius Christi ; non autem institutio
benedictionis, aut alicujus accidentalis et non sub-
stantialis determinatio materise sacramentalis; illa
enim competere potest Papse.

Sed tunc restat dubium. Quia sanctus Thomas
dicit, 3 p. , q. 64, art. 2, in solutione primi, quod
(( illa qutc aguntur in .sacramentis, per homines
instituta, non sunt de necessitate sacramenti; sed
pertinent (a) ad quamdam solemnitatem, quae adhi-
betur sacramentis ad excitandam devotionem et
reverentiam in his qua; sacramenta suscipiunt. Ea
vero quae sunt de necessitate sacramenti, sunt ab
ipso Ghristo instituta, qui est Deus et homo; et,
licet non omnia sint tradita in Scripturis, habet
tamen.Ecclesia ea ex familiari traditione Apostolo-
rum, sicut Apostolus dicit (6), 1. Corinthior. 11
(v. 34) : Caetera, ciim vcnero, disponamy>. — Heec
ille. — Dicendum est quod loquitur de institutis
per homines non liabentes plenitudinem potestatis
hierarchicaj in Ecclesia, cujusmodi sunt inferiores
Papa; .sed non intendit includere Papam. Quod
patet : quia, 4. Sentent., dist. 40, q. 1, art. 4, vult
et determinat quod gradus consanguinitatis impe-
dientes matrimonium possunt taxari ab Ecclesia
usque ad quartum gradum; ita quod de necessi-
tate sacramenti est quod contrahentes, et ilUid
sacramentum accipientes, non attineant sibi in ali-
quo quatuor graduum. Unde, secundo loco, arguit
sic : « Matrimonium est sacramentum, sicut bapti-
smus. Sed non posset (y) ex statuto EccIesicC fieri
quod ille qui ad baptismum accedit, non reciperet
characterem Ijaptismalem , si ex jure divino ejus
capax fuerit. Ergo nec Eccelsiai statutum facere potest
quod matrimonium non sit inter illos qui per jus
(iivinum matrimonialiter conjungi non prohiben-
tur. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod matrimonium non tan-
tum est sacramentum, sed etiam est in officium. Et
ideo magis subjacet ordinationi ministrorum Eccle-
sia5 quambaptismus, qui e.st tantum sacranientum :
quia, sicut contractus et officia huniana deterini-
nantur legibus humanis, ita contractus et officia

(a) pertinent. — Om. Pr.
(6) dicit. — Om. Pr.
(y) posset. — potest Pr.

DISTINGTIO VII. — QUiESTIO II.

i41

spirilualia lege Ecclesii». » — H;ec ille. — Ilem ,
dist. 25, q. 4, art. i, aiguiL sic, tertio loco : « Ilk
quse sunt ordinis, non possunt alicui committi, qui
non habet ordinem. Sed conferre minores ordines
commiltitur aliquil)us qui non sunt Episcopi, sicut
Presbyteris Cardinalibus. Ei'go conferre oi'dines non
est episcopalisordinis. ))Ecce ariiumentum.Sequitur
responsio : « Dicendum, in({uit, quod Papa, qui
habet plenitudinem pontificalis potestalis, potest
committere non Episcopo ea qusc ad episcopalem
dignitatem pertinent, dum tamen illa non habeant
immediatam relalionem ad verum corpus Christi.
Et ideo, ex ejus commissione, aliquis sacerdos sim-
plex potest conferre minores ordines, et confirmare;
non autem aliquis non .sacerdos;neciterum simplex
sacerdos majores ordines, qui habent immediatam
relationem ad corpus Christi, supra quod consecran-
dum Papa non habet majorem potestatem quam
simplex sacerdos. )) — Haec ille. — Ex quibusappa-
ret : Primo, quod Papa potest instituere circa mate-
riam sacramentorum aliquam determinationem, vel
conditionem, aut circumstantiam, ita necessariam
sacramento, quod ejus omissio, facta ab inferioribus
Papa, reddit sacramentum nullum. Secundo, quod
Papa, propter complementum et plenitudinem suse
potestatis, aliquam conditionem ministri sacramen-
torum necessariam sacramento collato ab inferiori-
bus Papa , potest facere non necessariam , ut patet
de ministro ordinis et confirmationis. Tertio, conce-
ditur quod (a) nihil institutum a Papa circa sacra-
mentorum materiam, aut formam , aut ministrum,
est sic et taliter nece.ssarium saciamento, quod non
possit per eumdem Papam , aut per alium mini-
strum Ecclesise sibi aequalem, puta suum successo-
rem, reddi non necessarium sacramento. Secus est
de institutiscirca sacramenta per Christum, in qui-
bus eaquoe sunt necessaria nullus minister Ecclesi?e
potest reddere non necessarium, sine Christi vero
et expresso, aut interpretativo et soquipollenti man-
dato; cujusmodi est in prsesenti materia, circa sacra-
menta confirmationis et minorum ordinum, circa
quorum commissionem Papa specialem potestatem
accepit, qua Petrus usus fuisse creditur, et multi
sui successores, potissime beatus Gregorius, et mos
Romanai Ecclesiaj sic habet. Ex quibus omnibus
patet qualiter potestas Papae, licet non sit potestas
excellentia!, potest tamen duo supradicta. Conce-
ditur etiam quod nibil instituturn per Papam , con-
sistens pra^cise in verbis, est de necessitate sacra-
menti, stricte sumendo sacramentum : non enim
potest aliquid addere vel subtrahere necessarium
formse sacramenti.

Cum autem ulterius dicit arguens, quod opinio
Petri est periculosa fidei vel Ecclesise; — negandum
est. Nec valet sua probatio per similitudinem de

(a) quod. — quia Pr.

sacramento l)aptismi, vel Euchari.stiaj. Tum quia
nec Apostolorum Princeps, nec Piomana Ecclesia,
cujusfidespericlilari potest sed non deficere,unquam
circa sacramentum baptismi, aut Euchari.stiK, ali-
qua nece.ssaria procdictis .sacramentis, quantum ad
materiam vel formam aut ministrum, leguntur
inslituis.se, sicut circa sacrainentum ordinis, confir-
mationis et matrimonii. Tum quia baptismus est
sacrainentum necessitatis ; ideo minister et materia
non pote.st per Papam arctari aliqua speciali deter-
minatione, sicut materia matrimonii, aut minister
ordinis, aut confirmationis, quic sacramenta non
sunt tantai neces.sitatis. Tum quia, ut seepe dictum
est, sacrainenfa majorum ordinum et Euchari.stia;
habent immediatam relationem ad corpus Christi
verum; non sic est de sacramentis confirmationis,
aut matrimonii, vel minorum ordinum ; Papa vero,
licet non habeat in sacramentis potestatem excel-
lentiai sicut Christus, habet tamen completissimam
potestatem ministri ; et ideo qusedam non necessaria
potest reddere necessaria, et circa qusedam neces-
saria potest dispensare, et reddere non necessaria (a),
circa sacramenta quae non habent immediatam rela-
tionem ad corpus Christi verum, sed perficiunt in
aliquo gradu corporis myslici. Et hoc sufficiat pro
nunc ad replicam Durandi contra solutionem Petri
ad primum Durandi. — Forte tamen non oportet
sustinere omnia qu» dicit Petrus circa benedictio-
nem materiai confirmationis , aut unctionis, aut
Episcopi; quia non omnia videntur esse de mente
sancti Thomai; cujus dicta su.scepimus defendenda,
vel potius sustinenda dumtaxat.

Ad secundum Durandi respondet Petrus (dist. 7,
q. 4), dicens quod « actio transiens, non solum
essenlialiter, sed etiam subjective differt ab agente;
sed patiens est idem subjecto cum ea. Unde essen-
tialius se habet patiens ad actionem transeuntem ,
quam agens. — Vel pote.st dici quod, sicut Papa
non potest mutare subjectum a Deo determinatum,
sic nec agens a Deo determinatum. Sed subjectum
est quidem quandoque aDeo determinatum totaliter
et simpliciter, et tunc Papa nihil potest; aliquando
conditionaliter, scilicet supposita ordinatione Eccle-
sia5, sicut in matrimonio vir et mulier; unde ibi
Papa potest facere personas illegitimas et legitimas.
Et similiter est ex parte ministri : quia quando est
determinatus totaliter et simj^Iiciter, Papa nihil
potest, puta sacerdos est determinatus ad ungen-
dum et absolvendum; quando autem est determina-
tus sub conditione cujus impletio est in potestate
Ecclesiae, tunc Papa potest. Et sic supponitur esse
hic; sicut e converso supponitur in suscipiente
omnia sacramenta praeter baptismum et matrimo-
nium, quod (6) baptizatus est susceptivus, et non

(a) necessaria. — necessarium Pr.
(6) quod. — quorum Pr.

142

LIBUI IV. SENTENTIARUM

alius; unde nec Papa potest facere quod non bapti-
zatus possit aliquod sacramentum suscipere, quia
sic Christus ordinavit. Si autem ordinavit similiter
quod solus sacerdos sit susceptivus episcopalis con-
secrationis, tunc Papa non potest dispensare. Unde,
quia supponimus quod Ecclesia non errat in his in
quibus Ecclesia dispensatione utitur, supponendum
est determinationem ultimatam esse Ecclesiae com-
missam. In quibus vero nondum attentavit, suppo-
nendum est a Christo determinationem esse factam ».
— Hajc Petrus, et bene. — Possettamen dici quod,
in casu quo Papa committit collationem confirma-
tionis simplici sacerdoti, non proprie mutat mini-
strum sacramenti. Quia minister illius sacramenli
est sub disjunctione, Episcopus, vel simplex sacer-
dos, commissarius Papse, ad hoc specialiter depu-
tatus. Tum quia, in tali casu, Papa committens
dicitur confirmare; qui e.st competens minister.
Tum quia, si hoc non conceditur, tanien , in taH
casu, factum Papie est factum Christi; et talis mini-
strat sacramentum institutione Christi, non nova,
sed antiqua, non absohita, sed conditionaH.

Ad tertium re.spondet Pelrus (ibid.), dicensquod,
« licet Epicopus non possit committei'e non con-se-
crato in Episcopum ea quse sunt episcopaHs conse-
crationis, puta dedicare Ecclesias, et huju.smodi;
Papa tamen posset non Episcopo, immo etiam non
sacerdoti, nisi illa quai includunt Missoe celebratio-
nem, committere; quia taHa sunt de jure positivo.
De his vero quae sunt de jure divino, nihil Hcet infe-
riori Papa; sed Papic sic, secundum distinctionem
factam. — Yel potest dici quod non consecrato non
possunt committi, etiam a Papa; sed consecrato in
sacerdotem, licet non sit consecratus in Episcopum,
possunt aHqua committi a Papa, et non ab aHo,
sicut sunt iila de quibus agilur. Unde decretahs
Aqua , De consecrailune eccle^ix vel f<Zfa;'is(cap.9),
non est ad propositum : quia loquitur de Episcopo
qui ea quse sunt consecrationis non Episcopo non
potest committere, immo nec tonsuram conferre;
cum tamen constet quod Papa hujusmodi commit-
tat; quia, cum habeat plenitudinem Pontificatus,
ea quic sunt Pontificum, etiam non Pontifici com-
mittit ; quod non potest facere particularis Pontifex ;
perfectum enim est, quod potest sibi simile gene-
rare. Et quando unus Episcopus committit alteri
ordines in sua dioecesi conferre {%), vel hujusmodi,
ille qui ordines confert, jure suo confert, et auctori-
tate sua, non committentis; quia etiam non conse-
cratus committere potest; propter quod oportet
quod is cui committit, qui jure suo hoc facere potest,
sit consecratus illa consecratione ad quam hoc per-
tinet. Sed quando ex commissione Papse confirmat,
vel dat minores ordines, non sua auctoritate, sed
vice Pap», hoc facit : quia, si potest facere perfe-

(a) cmferre. — facere Pr.

ctum Episcopum sicut vult, scilicet mutando mate-
riam et formam, sic et partialem Episcopum, id est,
in parte dare aHcui potestatem Episcopi ut Episco-
pus est, non ({uam habet ut Episcopus et sacerdos,
sciHcet collationem ordinum majorum, qui respi-
ciunt corpus Christi verum. » — Htcc Petrus, et
satis conlbrmiter dictis sancti Thoma; in simili pi'o-
posito. Unde, 4. Sentent., dist. 25, q. i, art. 1,
arguit sic, quinto loco : « Plus distat sacerdos a dia-
cono, quam Episcopus ab Episcopo. Sed Epi.scopus
potest consecrare Epi.scopum. Ergo sacerdos pntest
promoveie diaconum. » Ecceai-gumentum. Sequitur
respon.sio : « Dicendum, inquit, quod ad communi-
candum alteri quod quis habet, non tantum exigitur
propinquitas, sed rompletio potestatis. Et quia sacer-
dos non habet completam potestatem in liierarchicis
officiis, sicut Episcopus, ideo non sequitur quod
possit diaconos facere, quamvis ille ordo sit sibi
propinquus. » — Hioc ille. — Sic, in proposito, dici
potest de Papa i"espectu Episcoporum aliorum.

Ad quarlum respondet Petrus (ibid.), dicens
quod , (( licet Papa non habeat majorem potestatem
conferendi sacramenta per se quam Episcopus,
tamen haljet majorem potestatem in conferendo ea
per alium : quia conferre est con,secralionis , sed
committere est jurisdictionis; est autem Papa major
in jurisdictione quam ahus Episcopus, sed KquaHs
e.st in consecratione, quia ;cquahs est utriusque
con.secratio, cum sit eadem ; unde Episcopus factus
Papa non ampHus consecratur. Et potest poni exem-
plum in Episcopo et Inquisitore : quia non habet
Episcopus majorein potestatem in cognoscendo de
crimine ha^resis per se, immo de pari currunt;
sed Episcopus, cum sit ordinarius,^abet majorem
in committendo quam Inquisitor, qui committere
non potest Episcopo. — Pneterea, consequentia
apparet fulsa in omnibus consecrationibus qua? sunt
sacramentales et non sacramenta : quia ita potest
in ilhs Episcopus per se sicut Papa ; sed Papa (a)
potest eas committere non Episcopo; non autem
potest hoc siniplex Epi.scopus. Unde, in decretah
Aqua {De eonsecraiione ecclesise vel allaris,
cap. 9), Papa, dissimulando, ratam habet consecra-
tionem factam a simpHcibus sacerdotibus (6); ad
quod ratihabitio inferioris non valeret, nec aliquid
faceret. » — Hsec Petrus, et bene.

Ad quintum respondet Petrus (ibid.), dicens
quod, (( sicut Papa non potest facere quod non bapti-
zatus recipiat aha sacramenta, quia character bapti-
smalis est simpHciter potentia passiva ad alia .sacra-
menta, et nemo recipit illud cujus non habet poten-
tiam receptivam ; sic (y) Papa non potest facere
quod non ordinatus, qui caret charactere ordinis,

(a) sed Papa. — tamen Pr.
(o) a simplicibus sacerdottbus.
(y) sic. — et similiter Pr.

Om Pr.

DISTINGTIO Vil. — QU^STIO II.

143

possit conferre confirmationem , vel minorem ordi-
nem, quia character ordinis e.st |)olciilia activa ad
conferenduni ea. Uiide Ijone oporlet quod cliaracte-
rem sacerdotalem halieat ille cui Papa hoc commit-
tit; sed non oportet quod haheat ordinem episcopa-
lem : sicutdiceretur quod rliaracter ordinuni inftuio-
rum est potestas faciendi ex oflicio (piod .sine ilHs
liomo facere non potest ex se, sed sohim ex commis-
sione ; ita etiam ordo episcopahs est polestas confe-
rendi ordines ex se, sine quo, quasi ex .se et ex
proprio officio, nullus potest conferre; sed ex com-
missione Papse sacerdos potest illud quod Episcopus
ex se potcst in tahl)us; quasi non sit ordo pote.stas
conferendi, sicut character IjaptismaUs recipiendi.
Sed ahquis ordo est pote.stas faciendi quod aliter
fieri non pote.st : ut sacerdotium conficiendi, et
hgandi et .solvendi; et episcopatus ad majores ordi-
nes ordinandi; quod ahus non potest. Est auteni
polestas in ahis faciendi ex officio ordinarie quod
aUus non polest nisi ex commi.sso et vice alterius.
Et sic ordo inferior ad suos actus, et epi.scopatus ad
minorum collationem et confirmationem, proportio-
nahter se hahent. » — H;x^c Pelrus, et Ijene.

Ad sextum re.spondet (ihid.) quod « minister est

duplex. Unus simphciter, qui sic potest hoc facere,

quod nullus ahus. Et talis per Papam non potest

poni, nec amoveri : sicut sacerdos est minister con-

ficiendi; quia nec prohihitio Papse impedit quin

sacerdos possit conficere, nec facit ejus commissio

quod non sacerdos (a) conficiat. Et sic nullus est

minister confirmandi, vel ordinandi minores ordi-

nes. Secundo est ahquis minister, non simphciter,

sed ex officio, qui scihcet potest facere ahquid ex

officio suo, quasi ordinarie, quod ahus jure suo non

potest, sed tantum ex commisso. Et tahs minister

per Papam poni potest, hcet per Papam ihe qui ex

se hoc liahet non possit amoveri : sicut confiteri

fidempertinet ad confirmatum,etad minoresordines

actus iUi (6) quos tamen suporior aUeri committere

potest, ut fiant ah aho Ucite, auctoritateetiam mino-

ris prailati quam Papa sit; sed non potest facere

quin ad istos ex officio pertineat i.stud, licet possit

prohihere quod officium suum non exerceant. Et sic

minister confirmationis et coUationis minorum ordi-

num est Epi.scopus, ut ad ipsum solum pertineat ex

officio; quod Papa sihi auferre non potest, Ucet

possit eum abexecutionesuspendere. Sed hocipsum

Papa potest commiltere non Episcopo, dum tamen

sit sacerdos; quia iUe est minister simpUciter, sed

imperfectus de se, nisi vel major consecratio, vel

superioris commissio suppleat. » — Ha?c Pelrus, et

bene, conformiter dictis sancti Thomtc in aUa niate-

ria, sciUcet de confirmatione, dicens quod aUquid

potest confirmatus ex officio, quod non potest ex

(a) a verbis possit conficere usque ad sacenios , om. Pr.
(S) minores ordines actus illi. — viinoris ordinis actus
Pr.

officio non confirmatus, Ucet aUas possit, ut confi-
leri puhUce fidem coram adver.sariis fidei, ut patet,
3 p., q. 72, ait. 5, in sohitione secundi. — Potest
etiam dici quod, dato quod ad confirmandum et ad
conferendum minores ordines necessario requiratur
charactor sacordotaUs, et, uUra lioc, potestas episco-
paU.s ; lamen Papa, ex plenilu(Uneet complomento po-
testalis ministerialis, et ex ordinatione Christi, cujus
e.st Vicarius, potest toUere illam necessitatem ; quia
illa necessitasnon est nisi respectu inferiorum mini-
strorum; sicut aliquid est necessarium per re.spe-
ctum ad cau.sas secundas naturales, quod non est
necessarium per respectum ad causam primam,
sicut mortuum non resurgere, virginem non parere,
et similia. Et de hoc sanctus Thomas, de Potenlia
Dei, q. 1 , art. 3 et 4, et multis aUis locis.

Ad septiinuiu respondet Petrus (ihid.), dicens
(juod c( illud argumentum innuit talem rationem :
Quia, aut intelligitui' Papam hahere plenitudinem
pote.slatis ratione con.secrationis, vei ratione jurisdi-
ctionis. Non ratione consecrationis; quia, quantum
ad istam , omnes Epi.scopi sunt ajquales Papai. Si
autem ratione jurisdictionis, sic est verum ; sed ad
illam non pertinet commissio talis. Ergo Papa non
potest committere non sacerdoti coUationem confir-
mationis et minorum ordinum. — Sedad hoc dicitur
quod Papa liahet plenitudinem potestatis, etiam
quantum ad consecrationem , in qua etiam alii non
sibi sequantur : quia, licet omnia sacramenta pos-
sint alii Episcopi conferre, sicut ipse; tamen, in
sacramentis conferendis, alii tenentur ad modos
consecrandi, ad quos ipse non tenetur. Item, in
multis consecrationibus, ip.se habet potestatem excel-
lentise, quia sine iilis potest res consecrare, ex quo
consecratio est per institutionem Ecclesiae. Item,
quod dicitur, quod ad plenitudinem jurisdictionis,
in qua nuUus a^quatur ei, non pertinet commissio,
— falsum est. Omnis enim commissio ad jurisdi-
ctionem pertinet ; quia in jurisdictione continetur
judicis dandi licentia (a), fl', de Jurisdiclione, 1. 3.
Et, licet per se ordinare et confirmare sit consecra-
tionis, tamen hoc committere est jurisdictionis; unde
non sacerdos curatus potest committere audientiam
confessionum sacerdoti, et non consecratus Episco-
pus committit Episcopo ordines conferre in sua dioe-
cesi )). — Hsec Petrus, et bene.

Ad octavum respondet (ibid.) quod, cc licet gratia
fluat a Christo non solum jjrout est in hoc sacra-
mento, sed etiam prout est in se, et prout est in
aliis sacramentis, quamvis sacerdos non babeat pole-
statem super ipsum prout est in se, habet tamen
potestatem supor ipsum prout est in hoc sacramento
et in aliis, quia omnia illa ordinantur aliquo modo
ad istud. Et ideo ille qui ex officio habet potestatem
in istud sacramentum, scilicet Eucharistiam, ex hoc

Pr.

(a) judicis dandi licentia. — judiciutn dandi licentiani

144

LlBRl IV. SENTENTIARUM

ipso aptus est ut habeat potestatem in alia ex com-
missione. Potuit tamen Deus aliter ordinare; sed
supponimus quod sic ordinaverit, ex quo Romana
Ecclesia sic facit. Quod autem dicitur, quod non
sacerdos potest baptizare; et sic confert sacramen-
tum gratise, qui tamen non habet potestatem super
corpus Christi verum; — dicitur quod hoc est e.\
ordinatione Christi, et non Papa^. EtsimiHter matri-
monium contrahunt, inquo datur gratia, non sacer-
dotes; quod non est ex commissione Papse, sed ex
ordinatione Dei. Sed ex commissione Papai fieri non
potest quod ille conferat sacramentum gratia^ qui
non est sacerdos, nec alias sine ordinatione Papa^
illud conferre posset; tunc enim Papa haberet pote-
statem excellentioe in sacramentis, si ad libitum
posset ministrum instituere vel destituere. » —
Hsec Petrus, et bene.

Ad nonuin respondet (ibid.) quod « aliqu^ sunt
Episcopi ut Episcopus est, quantum ad posse sim-
pliciter et totahter, quK non possunt committi non
Episcopo, sicut conferre majores ordines. Alia autem
sunt Episcopi ut Episcopus est, non quantum ad
posse simphciter, sed quantum ad posse ex officio,
sicut confirmare, et conferre minores ordines; et
ista a solo Papa possunt committi non Episcopo, ut
fiant auctoritate summi Episcopi. — Ad illud autem
quod dicitur de Gregorio, non bene respondetur.
Quia, Extra, De consuetudbie, cap. 4, dicitur quod
si simplex sacerdos sine commissione confirmat,
non solum peccat, sed inaniter confert, et veritas
sacramenti non subest; et multo magis de minori-
Lus ordinibus. Ergo illud membrum quo dicit sacer-
doti competere, sed superioribus reservatum, —
non valet. — Ahud vero quodicit Gregorium errasse,
pejus est ». — Hajc Petrus.

Ad decimum respondet (ibid.) quod, « cum dici-
tur quod simplex sacerdos est minister minorum
ordinum, — dicendum quod verum est, ex com-
missione juris, ut Abbates lectoratus, .secundum
quosdam antiquitus; vel ex commissione Papaj, ut
Pi'esbyteri Gardinales; aliter non. Unde dicitur, De
ordinatis ab illo qui renu7itiaoit episcopatui
(cap. 1), quod tales ordines aliquando conferun-
tur a non Episcopis, quando scihcet eis commit-
titur, et non ex officio; et, De xtaie et qualitate
et ordine prxficiendorum , cap. (a) Cum contin-
gat; et (6), Dist. 69, can. Quoniam videmus. Sed,
si diceremus subdiaconum et minores ordines ab
Ecclesia institutos propria auctoritate, tunc Papa
pro libito posset horum collationem committere
etiam non sacerdoti, sicut consecrationes alias qua^
non sunt sacramenta. )) — Haec Petrus, et bene. —
Sic ergo patet ad argumenta Durandi.

Ad argumentum pro qusestione respondet sanctus

(ot) et ordine praeficiendorum, cap. — ordinandorum Pr.
(6) et. — Om. Pr.

Thomas, in pra^senti distinctione, q. 3, art. 1,
q'" 2, in solutione tertii, ubi sic dicit : « Quamvis
Episcopus non habeat ahquem ordinem supra sacer-
dotem, secundum quod ordines distinguuntur per
actus relatos ad corpus Domini verum; verumta-
men liabet ahquem ordinem supra sacerdotem ,
secundum quod ordines distinguuntur per actus
supra corpus mysticum. Unde Dionysius, in Eccle-
siastica Hierarcliia (cap. 5), ponit Episcopatum
ordinem. Unde et cum quadam consecratione (a)
dignitas episcopalis (6) confertur. Et ideo, etiam
in promotione membrorum corporis mystici, aliquid
potest competere Episcopo, quod non competit sim-
phci sacerdoti. » — Hkc ille.

Et ha^c de quaistione sufficiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

DISTINCTIO VIII. ET IX.

QUiESTIO I.

UTRUM FORMA SACRAMENTI EUCHARISTI^ SIT CONVE-
NIENS, SCILICET : HOC EST CORPUS MEUIVI, ET : HIC
EST CALIX SANGUINIS MEI.

IRCA octavam et nonam distinctiones
4. Sententiarum , qua^ritur : Utrum
i^% forma sacramenti Eucharisti* sit con-
veniens, scilicet: Hoc est corpus meum,
et, Hic cst calix sanguinis mei.

Et arguitur quod non. Quia forma sacramenti
sufficit ad perfectionem sacramenti ; unde sacra-
mentum baptismi quandoque perficitur, solis verbis
forma' prolatis, et omnibus aliis proetermissis. Si
ergo proedicta verba sint forma sacramenti hujus,
videtur quod aliquando hoc sacramentum possit
perfici, his solis verbis prolatis, et omnibus aliis
pnetermi.s.sis, quie in Missa dicuntur; quod tamen
videtur esse falsum : quia, ubi alia verba praeter-
mitterentur, praedicta verba acciperentur ex parte
sacerdotis proferentis, in cujuscorpus et sanguinem
panis et vinum non convertuntur. Non ergo prae-
dicta verba sunt forma hujus sacramenti conve-
niens.

In oppositum arguitur. Quia Ambrosius dicit in
libris Dc sacramentis (lib. 4, cap. 4), quod conse-
cratio fit verbis et sermonibus Domini Jesu : nam

(a) a yerho ponit usque ad consecratione, om. Pr.
(6) episcopalis. — Om. Pr.

DISTINGTIO Vlll. ET IX. — QUyESTIO I.

145

per reliqua omnia qux dicuntuv, laus Deo defer-
tur , oralione petitur pro populo, pro re(/ibus,
pro cxteris; ubi auteni sacranientuiii conlicitar,
jam non suis sermonibus utitar sacerdos, sed
utitur sermonibus Christi. Ergo sermo Chrisli
conficit hoc sacramentum.

In liac quiTStione sunt tres articuli. In primo
ponenlui- conclusiones. In secundo, ohjectiones. In
tertio, soluliones.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod Encliaristia est sacra-

mentum.

Hanc ponit et probat sanctus Tliomas, 3 p.,
q. 73, art. 1, ul)i sic dicit : « Sacramenla Ecclesice
ordinantur ad subvcniendum liomini in vita spiri-
tuali. Vita autem spiritualis vita; corporali confor-
malur, eo quod corporalia similitudinem spiritua-
lium gerunt. Manifestum est aulem quod, sicut ad
vitam corporalem requiritur generatio, per quam
homo vitam accepit, et augmentum, quo liomo pro-
duciturad perfectionem vitiTc; ita requiritur alimen-
tum, per quod liomo conservalur in vita. Et ideo,
sicut ad vilam spiritualem oportuit esse l)aptismum,
qui est spiritualis generalio, et confirmationem ,
quiB est spirituale augmentum; ita oportuit esse
sacramentum Eucharistiai, quod est spirituale ali-
montum. » — llxc ille.

Item , octava distinctione hujus, q. 4, art. 1,
q'a 1, sic dicit : « Eucharistia sacramentum quod-
dam est ; alio tamen modo ab omnibus aliis sacra-
mcntis. Sacramentum enim, secundum sui nominis
proprietalem, sanctitatem active importat. Unde
secundum hoc aliquid habet rationem sacramenti,
secundum quod hahet rationem sanctitatis, vel san-
ctificationis, qua fit aliquid sanctum. Dicitur autem
aliquid sanctum dupliciter. Uno modo, simpliciter
et per se, sicut quod est subjectum sanctitatis, sicut
dicitur homo sanctus. Alio modo, secundario et
secundum quid, ex eo quod habet ordinem ad san-
ctitatem hanc : vel sicut habens virtutem sanctifi-
candi, sicut chrisma dicitur sanctum; vel quocum-
que alio modo ad aliquod sanctum deputelur, sicut
altare sanctum. Et ideo ea quibus aliquid fit san-
ctum primo modo, dicuntur sacramenta simplici-
ter; illa autem quihus aliquid fit sanctum secundo
modo, non dicuntur sacramenta, sed sacramentalia
magis. In aliis ergo sacramentis fit aliquid sanctum
primo modo, scilicet homosuscipienssacramentum ;

non autem elementum corporale .sanctificans homi-
nem , cpiia esl sanctnm socundo inodo. Et ideo hoc
(juod pertinet ad sanclilalem materiic in omnibus
sacrarnentis aliis, non est sacramentum, sed .sacra-
mentale; sed hoc quod pertinet ad usum materise,
qua homo sanctificatur, est sacramenlum. In hoc
aul(Mn sacramento, illud quod est .sanctificans homi-
nom, e.st sanctum prirno modo, quasi subjectum
sanctitatis, quod est ipse Christus. Et ideo ip.?a san-
ctificalio materiic est boc sacramenlum; sed sancti-
ficatio hominis est elfectus sacramenti. Et ideo lioc
sacramentum in se consideratum, est dignius omni-
bus aliis sacramentis : quia habet absolutam sancti-
tatem, etiam praiter suscipientem; omnia autem
alia non habent nisi in ordine ad aliud. Et ideo hoc
sacramentum est perfectio aliorum sacramentorum :
quia omne quod est per aliud , reducitur ad id quod
e.st per se; sicut palet de substantia et accidento. »
— Hioc ille.

Item, ibidem, arguit sic, .secundo loco : (c In omni
sacramento nova^ legis, id quod figuratur, efficitur
per id quod figurat, vel per signum figurans. Sed
spccies panis et vini, quyc figurant et significant
corpus Christi verum et myslicum, non efficiunt
illud. Ergo Euchari.stia non est sacramentum novsc
legis. )) Ecce argumentum. Sequilur responsio :
(( Dicendum, inquit, quod sicut ad species sen.si-
hiles aliorum sacramentorum se habet virtus qu»
interius inest, qua; sanctitatem acquirit, ex qua
sacramentum efficit, secundum Hugonem (lib. 4 de
Sacr., part. 9, c. 2); ita in hoc sacramentose habel
verum corpus Chrisli, quod per consecrationem sub
spociebus illis fit. Unde sicut in aliis sacramentis
materiale elementum non est causa virtutis qua; in
ipsoest, neque alicujusspiritualis elfectus in homine,
nisi mediante virtute, socundum quod ex elemento
et virtute unum quasi officitur; ita in hoc sacra-
mento species non sunt cau.sa corporis Christi, nec
alicujus eflectus spiritualis in anima, nisi mediante
corpore Chri.sti vero, secundum quod ex speciebus
et corpore Christi fit unum sacramentum. )) — Ha?c
ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Omnesignum sensibile .sanctificativum homi-
nis, est sacramentum novK legis. Sed Eucharistia
est hujusmodi. Igitur, etc.

Secunda conclusio est quod Eucharislia esl
uuuui sacraiuontuni, et nou plura saeramenta.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 73, art. 2,
ubi sic (iicit : « Sicut dicitur, 5. lyctapJiijsicie (t. c.
9, etc), unum dicitur non solum quod est indivi-
sibile, vel quod est continuum, sed etiam quod est
perfectum; sicut (ot) cum dicitur una domus, et

(a) et. - Ad. Pr.

VI. — 10

146

LIBRI IV. SENTENTIARUM

vimis homo. Est autem unum perfectione, ad cujus
inteiiritatem concurrnnt omnia qure requiruntur ad
linem ejusdem; sicut homo inlegratur ex omnibus
membris necessariis operationi animie, et domus ex
partibus quai sunt necessariai ad inliabitandum. Et
sic hoc sacramentum dicitur unum. (3r(linalur enim
ad spiritualem refectionem, quai corjmraU confor-
matur. Ad corporalem autem refectionemduo requi-
runtur : sciHcet cibus, qui est alimentum siccum;
et potus, qui est alimentum humidum. Et ideo
etiam ad integritatem hujus sacramenti duo requi-
runtur, scilicet spirilualis ciijus, et spiritualis potus,
secundum illud Joan. 6 (v. 56) : Cavo mea vere est
cibus, et sanguis 'tneus veve est jwtus. Ergo hoc
sacramentum multa quidem materialiter est, sed
unum est formaliter et perfective. » — Haic ille.

Item, prima qusestione hujus distinctionis, art. 1,
q''* 2, sic dicit : « Per se unum simplicitei', et quod
est numero unum, dicitur tripHciter. Uno modo,
sicut indivisibile est unum, ut punctus et unitas,
quod neque est multa actu, neque potentia. Alio
modo, quod est unum continuitate, quod tamen e.st
multa potentia, sicut linea. Terlio modo, quod est
unum perfectione,sicutdicitur calceamentum unum,
quod habet omnes partes quse requiruntur ad cal-
ceamentum ; et hasc unilas dicitur in omnibus illis
ad quorum integritatem aliqua exiguutur, sicut
unus homo, una domus. Et quia ad esse sacramenti
multa concurrunt, sicut forma, et materia, et hujus-
modi; ideo ab hac unilate dicitur sacramentum
unum esse. Illa enim sunt de integritate alicujus
instrumenti, qua^ requiruntur ad operationem illam
ad quam instrumentum est deputatum. Hoc autem
sacramentum deputatum est, ex divina inslitutione,
ad cibationem spiritualem, qu;E per cibationem cor-
poralem significatur. Et quia cibatio corporalis duo
requirit, .scilicet aliquid per modum cibi, et aHquid
per modum potus; ideo ad integritatem hujus sacra-
menti,ex divina institutione,est aHquid per modum
cibi, scilicel corpus Ghristi, et aHquid per modum
potus, sciHcet sanguis (a). » — Haec iUe.

Ex quibus potest formari taHs ratio pro conclu-
sione : Omne continens plura requisita ad aHcujus
totius integritatem , et habens omnia ordinata ad
unam principalem operationeru, est et dicitur unum
perfectione. Sed Eucharistia est hujusmodi, Ei'go.

Tertia COnclusio est quod forma hujus sacra-
menti eonsistit in verbis praidictis a principio.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 78, art. 1,
ubi sic dicit : « Hoc sacr^amentum differt ab aHis
sacramentis in duobus.Primo,quantum ad hocquod
hoc sacramentum perficitur in consecralione mate-
riae, alia ver"o sacramenta perficiuntur in usu ruate-

(a) sanguis. — sanguinis Pr.

riie consecrataj. Secundo, quia in aHis sacramentis
consecratio maler-ia3 consistit solum in quadam bene-
diclione, ex qua materia consecrata accipit instru-
monlaliter quamdam spiritualem virtutem, quae per
ministrum, qui est instrumentum animatum, potest
ad instrumenta inaniruata proceder^e; sed in hoc
.sacr'amento consecr"atio materia:'. consistit in quadam
mir^aculosa conversione substantiaj, qua^ a solo Deo
peiTrci potest. Unde minisler, in hoc sacramento
perficiendo, norr habet alium actum, nisi prolatio-
nem verboi'uru. Et quia forma dicitur e.s.se conve-
niens rei, ideo forma hujus sacr-amenti difler-t a
formis aliorum sacramentorum in duobus. Pr^imo,
quia formse aHorum saci-amentoium impor-Iantusum
materiie, puta baptizatiouem, vel confirmationem ;
sed forma hujus sacrainenti importat solam conse-
crationem materiye, qua2 in transmutatione consi-
stit, puta cum dicitur, Hoc est corpus meuni , vel,
Ilic est calix sanguinis mei. Secundo, quia forma^
aHorum sacr^amentor-um profer-untur ex parie mini-
str'i, sive per rnodum exercentis actum, sicut cum
dicitur, Eyo baptizo te, vel , Ego confirmo te , sive
per modum imperantis, sicut in sacramento ordinis
dicitur, Accipite potestatem , etc. , sive per moduru
deprecantis,sicut cum insaci'aruento exli"emffiunctio-
nis dicitur, Per istam unctionem et nostram inter-
ccssionem , elc. ; sed (x) forma hujus sacr^amenti
pr'ofertur' ex per'Sona ipsius Chri.sti loquentis, ut
detur intelligi quod minister in perfectione hujus
sacramenti nihil agit, nisi quod profert verba
Chr'isti. » — Ha;c iHe.

Ex quibus potest formari taHs ratio pro conclu-
sione illa : Forma ver^borum competit sacr^amento,
quse perfecte proportionatur consecrationi sacra-
menti, quantum ad omnia qua^adiHam concurrunt.
Sed sic est de pr\edictis verbis (£). Ergo prajdicla
verba competunt sacramento per modum formse.

Quarta conclusio est quod forma conseeralionis
panis, conveniens et completa, duntaxat et prse-
cise consistit in liis verl)is, Hoc est corpus
meum.

Hanc ponit, 3 p., q. 78, art. 2, ubi sic dicit :
(( Ha^c e.st conveniens forma consecrationis panis.
Dictum est enim (art. pra?c.) quod hoec consecratio
consistit in conversione panis in corpus Chri.sti.
Oportet autem formam sacraruenti significare illud
quod in sacramento efficitur. Unde et forma conse-
crationis panis debet significare istam conversionem
panis in cor'pus Cliristi. In qua tr'ia considerentur :
sciHcet iHa conver"sio, et terminus u quo , et termi-
nus ad quem. Conversio autem potest consider-ari
dupHciter : uno modo, ut in fieri; aHo modo, ut m

(a) quia. — Aii. Pr.

(g) verbis. — formis Pr.

DISTINCTIO VIII. ET IX.

QU^STIO I.

147

faclo esse. Non debuit aulem significari conversioiii
liac forma ut in fieri, sed ut in facto esse. Primo
(iuidem, quia hific convorsio non est successiva, sed
instaiitanca; in liujusmodi autem mutationibus
licri uuu est nisi factum es.se. Secundo, quia ila se
iiial)ent formyc sacramenlales ad si|iiiificandum efTe-
ctum sacramenti, sicut se habent formae artificiales
ad repncsentandum effectum artis. Forma autem
artificialis, est similitudo ultimi effectus, in quem
feitur intentio arlificis; sicut forma artis, in mente
ledificatoris, est forma aedificati principaliter, sed
ffidificationis per consequens. Unde et in hac forma
debet exprimi conversio ut in facto esse, ad quod
fertur intentio. Ii;t quia conversio exprimitur in hac
forma ut in facto esse, necesse est quod extrema
conversionis significentur ut se habent infacto esse
conversionis. (a^Tunc autem terminusadryue/Hhabet
propriam naturam sua2 substanti;E ; sed terminus a
c]uo non manet secunduni suam sub.stantiam, sed
solumsecundum accidentia, quibus sensui subjacet,
et ad sensum terminari potest. Unde convenienter
terminus a quo conversionis exprimitur per prono-
men demonstralivum relatum ad accidentia sensi-
l)iha, quiTC manent ; tcrminus autem ad qiiein expri-
mitur per nomen significans naturam ejus in quod
fit conversio, quod (juidem esttotum corpus Christi,
et non sola caro ejus. Unde ha^c est forma conve-
nientissima, Hoc esl corpas meum. » — HaL'C ille.

Item, octava distinctione Quarti, q. 2, art. i, in
solutione primic quaistiunculiE, sic dicit : (( Per for-
mam cujuslibet sacramenti oportet quod exprimatur
hoc in quo substantia sacramenti consistit; sicut, in
forma baptismi, ablutio exterior exprimitur, qua
baptismi perficitur sacramentum. Tota auteni per-
fectio hujus sacramenti in ipsa materiffi consecra-
tione consistit, quse est per transsubstantiationem
panis in corpus Christi. Et hanc transsubstantiatio-
nem exprimunt verba hijec : Hoc est corpus meum.
Et ideo hiBC verba sunt forma hujus sacramenti, »
— Hific ille.

Item, ibidem, in solutione secundije qucestiun-
cula3, sic dicit : a In hoc sacramento, sicut et in
aliis, duo sunt : scilicet consecratio materia?, et usus
materiyc consecratiE. Et hiec duo per verba Domini
exprimuntur. In hoc enim quod dicitur, Accij^ite
et nianducate ex Jioc omnes, pra^cipitur u.sus sacra-
menti ; in hoc quod dicitur, Hoc est corpus meuui ,
traditur materioe consecratio. Et quia consecratio
materiai est ad usum fidelium, ideo usus pra^mitti-
lur in institutione (6) sacramenti, quamvis sequatur
in executione; quia finis est prior in intentione et
cognitione, et ultimus in executione vel operatione.
Sed quia usus materia^ in hoc sacrainento non est
de essentia sacramenti, sicut in aliis; ideo illa verba

(a) Et. — Ad. Pr.

(6) institutione. — demonstralione Pr.

(|u;c ad usum pertinent, non sunt de forma, sed
tantum illa qua) ad consecralionem materise perti-
nent, scilicet, Hoc est corpus meiirn. )> — Ha3c
iile.

Ex quibus potest Ibrmari lalis ratio : IUa est
completa et pra>cisa forma consecrationis panis in
sacrarnentoEuchari.stia;,quai,ex inslitutioneChristi,
perfecte exprimit illud quod in sacramento et con-
secratione panis efficitur. Sed pra?dicta forma est
hujusmodi. Ergo, etc.

Quinta conclusio : Quod piitMlicta loeutio ([uam
prolert sacerdos iu couseeratione pauis, sci-
licet : Hoc est corpus meuni, vera est.

Hanc probat sanctus Thomas, 3 p., q. 78, art. 5,
ubi sic dicit : « Circa hoc fuit multiplex opinio.
Quidam enim dixerunt quod in hac locutione, Hoc
est corims meum, haic dictio hoc importat demon-
strationem ut conceptam , non ut exercitam , quia
tola ista locutio sumitur materialiter, cum recita-
tive proferatur; recitat enim sacerdos Christum
dixisse : Hoc est corpus meum. Sed hoc stare non
potest. Quiii, .secundum hoc, verba non applicaren-
tur ad materiam corporalem pr;L"sentem ; et ita non
perficeretur sacramentum. Dicit enim Augustinus,
super Joan. (tract. 80) : Accedit verbum ad ele-
rnentum, et fit sacramentum. Et ex hoc totaliter
non evitatur hujus difficullas quaistionis (a) : quia
eaidem rationes manent circa primam prolationem,
qua Christus protulit haic verba ; in qua manife-
stum est quod non materialiter, sed significative
sumebantur. Et ideo dicendum est quod , etiam
quando proferuntur a sacerdote, significative, et
non tantum materialiter accipiuntur. Nec obstat
quod sacerdos etiam ea recitative profert, quasi a
Chiisto dicta : quia, propter infinitam virtutem
Christi, sicut ex contactu carnis suaj mundissimae
vis regenerativa pervenit non solum ad illas aquas
quai Christum tetigerunt, sed ad omnes ubique ter-
rarum per omnia futura SiBcula, ita etiani ex prola-
tione ipsius Christi hijec verba virtutem consecrati-
vam sunt consecuta, a quocumque sacerdote dican-
tur, ac si Christus ea praisentialiter et personaliter
proferret. Et ideo alii (iixerunt quod h;i.>c dictio lioc
in hac locutione facit demonstrationem non ad sen-
sum, sed ad intellectum , ut sit sensus : Hoc est cor-
pus meuin, id est, significatumper hoc, est corpus
ineum. Sed nec hoc stare potest : quia, cum in
sacramentis hoc efficiatur quod significatur, non
fieret per hanc formam ut corpus Christi sit in hoc
sacramento secundum veritatem, sed solum sicut in
signo ; quod est hnereticum. Et ideo alii dixerunt
quod haic dictio /loo facit demonstrationem ad sen-
sum, sed intelligitur ha3C demonstratio non pro illo

(a) qucstionis. — condusionis Pr.

148

LIBRI TV. SENTENTIARUM

instanti locntionis quo profertur luec dictio, sed pro
ultimo instanti locutionis : sicut, cnm (a) ali(|uis
dicit, Nunc taceo, liocadverbium «HHofacit demon-
strationem pro instanti immediate se(juenti locutio-
nem ; est enim sensus : Siaiim dictis iiis verbis,
iaceo. Sed nec hoc stare potest. Quia, secundum
hoc, hujus locutionis sensus est : Corpus meumest
corpns inenrn ; quod pr.Tedicta loculio non facit, quia
hoc fuit etiam ante prolationem verborum. Et ideo
aliter dicendum est, quod hsec locutio habet virtu-
tem factivam conversionis panis in corpus Christi.
Et ideo comparatur ad alias loculiones, qua^ sohim
habent vim significativam, et non factivam, sicut
comparatur conceptio intellectus practici, quai est
factiva rei, conceptioni intellectus nostri speculativi,
quai est accepta a rel)us; nam voces sunt signa
intellectuum , secundum Pliilosophum (1. Periher-
menias, cap. 1). Et ideo, sicut conceptio praclici
intellectus non pnesupponit rem conceptam, sed
facit eam ; ila veritas hujus locutionis non pra^sup-
|)onit rem significatam, sed facit eam. Sic enim se
habet verbum Dei ad res factas per verbum. Haec
autem conversio non fitsuccessive,sed in instanti.Et
ideo oporlet quidem intelligere pra^dictam locutio-
nem secundum ultimum instans prolationis verbo-
rum : non tamen ita quod pra3supponatur ex parle
subjecti id (6) quod est terminus conversionis, sci-
licet quod corpus Christi sit corpus Christi ; neque
etiam idquod fuit ante conversionem, scilicet panis;
sed id quod communiter se habet quantum ad ulrum-
que, scilicet contentum in generali sub istis specie-
bus. Non enim faciunt hsec verba quod corpus
Christi sit corpus Christi, neque quod panis sit cor-
pus Ghristi, sed quod contentum sub his speciebus,
quod prius erat panis, sit corpus Christi. Et ideo
signanter nondicit Dominus, Hic panis est corpas
mexim , quod esset secundum intellectum secundte
opinionis; neque, Hoc corpus menm cst corpns
meum, quod esset secundum intellectum tertia^;
sedin generali, Hocest corpus meum, nullonomine
apposito a parte subjecti, sed solo pronomine, quod
significat in communi substantiam, sine qualitate,
id est, sine forma determinata. » — Ha^c ille.

Similia dicit, secunda quajstione hujus distinctio-
nis, art. 1, q'=» 4, in solutione primi.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Locutio vel oratio praclice factiva alicujus
effectus vel operationis, exprimens illud quod efficit
sufficienter et pra^cise, eo modo quo efficit, vera est.
Sed hujus forma consecrationis est hujusmodi. Igi-
tur, etc.

Sexta conclusio est quod sola convenlens et
complelaforma conseerationis sancjuinisChristi

(a) ciwi. — Orn. Pr.
(6) id. — ad Pr.

est lijec : Hic ost calix sanguinis mei , novi et
seterni Teslanwnii , mi/sterinm fidei , qui pro
vobis et pro muliis effundelnr i)i rcniissioiien)
pcccalornn).

Hanc probat sanctus Thomas, 3 p., q. 78, art. 3,
ubi sic dicit : « Circa hanc formam est duplex opi-
nio. Quidam enim dixerunt quod de substantia
forniie hujus est hoc solum quod dicitur, Hic est
calix sangninis mei, non autem ea quiie sequuntur.
Sed lioc videtur inconveniens : quia ea quai sequun-
tur, sunt determinationes pra-dicati, id est sangui-
nis Christi; unde pertinent ad integritatem locu-
tionis. Et, propter hoc, sunt alii qui melius dicunt,
quod omnia sequentia sunt de substantia formse,
usque ad hoc quod sequitur postea, scilicet H.tc
quoiiescumque feceritis; qure pertinent ad usum
sacramenti hujus; unde non sunt de substantia
formae. Et inde est quod sacerdos eodem ritu et
modo, scilicet tenendo(a) calicem in manibus, omnia
h;ec verba profert. Lucie etiam 22, interponuntur
verba se^juentia vorbis pnemissis (6), cum dicilur
(v. 20) : Hic calix novum testainentmn est in
san(j)iine meo. Dicendum est ergo quodomnia prse-
dicta verba sunl de substantia formoe. Sed per
prima verba, Hic cst calix sanguinis mei , signifi-
catur ipsa conversio vini in sanguinem, eo modo quo
dictum est in forma consecrationis panis. Per verba
autem sequentia designatur virtus sanguinis effusi
in passione, qu;e operatur in hoc sacramento. Qua^
quidem ad tria ordinatur (7). Primo quidem, et
principaliter, ad adipiscendam aiternam bajredita-
tem, secundum illud Hebrrcor. 10 (v. 19), Haben-
tes fulnciain in inlroilu sanclornin pcr sanguinem
ejus; et ad hoc designandum, dicitur, Novi et
seterni testamenti. Secundo, ad justitiam gratia?,
quce est per fidem, secundum illud Ronianor. 3
(v. 25 et 26), Queni proposuit Dois jiropitialo-
rem per fidem in sanguine cjns, ut sit ipse justus
et justificans eum qui ex fide est Jesu Chrisii; et,
quantum ad hoc, subditur, Mysteriiim fidei.Terlio,
ad removendum impedimenta utriusque pra^dicto-
rum, scilicet peccata, secundum illud Hebrseor. 9
(v. 14), Sanguis Ckristi emundabit conscieniiam
nostrain ab operibns mortuis, id est, peccatis; et,
quantum ad hoc, subditur, Q)(i pro vobis ct pro
inullis effnndctur in remissionein peccaiorum. »
— H;cc ille.

Similia dicit, octava distinctione hujus, q. 2,
art. 2, in solutione prima? qua3stiuncula3.

Ex quibus potest formari lalis ratio pro conclu-
sione : In illis verbis praecise et ada.'quate consistit
forma conveniens et completa consecrationis san-

(a) tenendo. — tenendi Pr.

(6) prwniissis. — pinniis Pr.

(y) ordinatnr. — ordinantur Pr.

DISTINCTIO VIII. ET IX. — QU^STIO I.

149

guinis, quse conlinent omnia et singula pertinentia
ad integritatem locutionis consecrativ;.e, quam Chri-
stus consecrando protulit, et quae congruunt modo
et ritui sacerdotis consecrantis secundum usum apo-
stolicum et romanum. Sed pruedicta verba sunt
hujusmodi. Ergo.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES

§ 1. — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

Argumenta Aureoli. — Quantum ad secun-
dum articulum, arguendum est contra conclusiones.
Et quidem, contra primam conchisionem arguit
Aureolus (dist. 8, q. 1, art. 1), probando

Prinio, quod in probatione conclusionis inconve-
nienter dictum sit quod corpus Christi cum specie-
bus concurrat per modum unius virtutis. Et arguit
sic : Quia ilhid quod est res sacramenti, non est
sacramentum; saitem non est virtus sacramenti :
quia, secundum te, virtus quse cum elemento est
sacramentum, non est res .sacramenti; unde, in
baptismo, character et gratia non sunt virtus sacra-
menti, eo quod sunt res ipsae .sacramenti. Sed cor-
pus Christi est vere res significata per sacramentum
Eucharistise : sic enim diflinit cap. Quum Marthx ,
De celehratione Missarum, etc. , et de consecr.,
Dist. II, can. In Christo Pater («), quod res hujus
sacramenti est duplex, scilicet corpus Ghristi , et
charitas in mente fidelium; similiter Magister idem
dicit in pnesenti distinctione. Ergo intra sacramen-
tum EucharistiLC non ingreditur corpus Cliristi, sed
tantummodo species et verba.

Secundo arguit contra aliud dictum, prohando
quod species non sint materia hujus sacramenli.
Quia illud non e.st matcria hnjiis sacramenti, in quo
recipitur prinuis eflectus .sacramenti : non enim res
sacramenti recipitur in materia sacramenti ; sicut
character baptismi non recipitiir in aqua, sed in
anima. Sed in speciebus panis recipitur prima res
hujus.sacramenti, puta corpus Christi. Ergo, etc.

Confirmatur. Quia, .secundum te, maleria sacra-
menti est illud (luod recipit virtutem infu.sam ,
quam ponis agere instrumentaliter, saltem ad pri-
mam rem hujus sacramenti. Hic autem nulla e.st
talis virtus : nam corpus Christi non est hoc modo
virtus, nec pars virtutis, ut probatum est, cum sit
res .saciamenti.

Conlirmatur. Quia diaconus non potest dici mate-
ria ordinis. Et ratio est : quia recipit primum efle-

(a) Paler. — Om. Pr.

ctum ordinis. Ergo, cum species hoc modo primum
eflectum sacramenti hujus recipiant (sunt enim
tegumentum subquo virtusdivina operatursalutem,
secundum Ambrosium (de Sacr., 1. 4, c. 4); quare
non sunt proprie niatcria hiijus sacramenti.

Terlio arguit (juod usus hujus sacramenti est
pars e.ssentialis hujus sacramenti. Quia illud quod
facit ali(juid circa sacramentum quod figurat, vere
pertinet essentialiter ad illud sacramentum ; de
ratione enim .sacramenti est quod efficit quod figu-
rat. Sed sic est de comeslione : quia, licet sacra-
mentum habeat primum eflectum, et rem sacra-
menti, puta corpus Christi, non tamen habet .secun-
dum eflectum, qui e.st unitas et charitas fidelium;
immo, ab.sque sumptione sacramenti non habent
species quod significent talem unionem fidelium et
Ecclesiae cum Christo. Ergo, etc.

Confirmatur. Quia illud quod non tantum ex
devotione, sed ex opere operato, significat et efficit
id quod significat, est vere sacramentum : patet per
diffinitionem sacramenti, quam ponit Magister
(dist. 1). Sed acceptio et sumptio corporis Christi
est hujusmodi. Non enim efficit quod significat, ex
devotione sumentis, sed ex opere operato : pone
enim duos habentes a>(iualem aclum devotionis, et
unus celebret missam, et alius audiat; in istis est
insequalitas fiuctus sacramenti, stante lequalitate
devotionis. — Haec ille.

§2.

CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

Argumentum Aureoli. — Contra secundam
conclusionem arguit Aureolus (dist. 8, q. 1, art. 2),
probando quod istud sacramentum non sit dicen-
dum unum unitate integritatis prsecise. Quia ubi
est sola unitas integritatis, non est verum dicere
quod acci|)iens unam partem, accipiat totum; sicut
non potest dici quod habens manum, habeat totum
corpus. Sed recipiens corpus Domini, recipit vere
totum sacramentum. Unde recipiens baptismum et
confirmationem et solum corpus Domini ciim aliis
sacramentis, vere dicitiir quod recipit oninia sacra-
menta. Et i.sta ratio a^que probat quod istud sacra-
menlum non solum dicitur unum unitate refe-
ctionis. — Hiec ille, in forma.

§ 3. — CONTRA TERTIAM ET QUARTAM
CONCLUSIONES

Argumenta Scoti. — Contra tertiam et quar-
tam conckisioncs arguit Scolus (dist. 8, q. 2), pro-
bando quod non solum illa verba, Hoc est corpus
nieum , sint praicisa forma consecrationis corporis
Christi.

Prinu). Quia verba sacrainentalia cx vi verborum
debent significare ilhid (|iiod efficitur ex vi sacra-
menti. Scd, ex vi hiijus consecrationis, efficitur

150

LIBRI lY. SENTENTIARUM

quod ibi sit verum corpus Christi. Ergo verba suffi-
cienter, ex vi propria, debent significare proprie ibi
contineri corpus Christi. Sed hsec verba, Hoc est
corpus meuni , prolata sine prsecedentibus, hoc (a)
non significant absolute : quia ly ineum significatur
referri ad personam loquentis; quia, licet minister
possit intendere ut loquatur in persona Christi, non
tamen propter hoc significatum illorum esset; quia
ly iiieum non denionstraret corpus Christi, sed
corpus loquentis. Sicut, si inciperem sic loqui, Mea
doctrina non est mea, licet intenderem loqui in
persona Christi, tamen ex vi verborum non habetur
quod ista doctrina sit Christi, sed illius qui loqui-
tur : sicut angelus, quando loquebatur in persona
Dei (ExodiS, v. 6), Ego sum Deus Abraham; et
per consequens non esset propositio falsa, j)ro sensu
pro quo fieret; tamen non erat proprie significatum
hujus propositionis, quod ly ego supponeret pro per-
sona Dei.

Seeimdo arguit. Quia dicit Ambrosius (r/e Sacra-
mentis, lib. 4, cap. 4 et 5), et habetur (6), de con-
secr., Dist. II (can. 55) : Panis est in altari. Scrmo
Christi creaturam mutat. Consecratio, quibus
verbis fiat, attendite : Accipite et edite ex hoc
omnes, hoc est corpus meum. Ubi videtur conjun-
gere illa verba, scilicet accipite, tanquam verba
consecrationis. Sed non est intenigendum tanquam
sint essentiahter pertineutia ad necessitatem conse-
crationis, sed tanquam necessario pracmittenda. Et
non solum illa, sed plura aha praecedentia in canone,
ex quibus possit ex vi sermonis haberi quod ista
verba, Hoc est corpus meum, dicantur in persona
Christi. Unde non sine causa Elcclesia ita connectit
totum canonem MissK, quod ab illo loco, Commu-
nicantes, usque ad illum locum, Supplices te roga-
mus Omnipotens Deus , non est aliqua oratio quK
non necessario connectatur cum pryecedente : vel
per copulam, vel per conjunctionem copulativam,
sicut, Hanc ergo oblationem, et hujusmodi ; vel
per pronomen (y) inllnituin, ut, Quam oblatio-
nem, etc, et, Qui pridie quam, etc, et, post con-
secrationem, Supra quse propitio, etc ; vel per
relationem, ut ibi, Simili modo, etc. — Hkc Sco-
tus, in forma.

§ 4. — CONTRA QUINTAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Contra quintam con-
clusionem arguit Scotns (dist. 8, q. 2), probando
quod in hac oralione, Hoc est corpus meum, ly ])oc
demonstret aliquid determinatum, scihcet, vel in
terapore praesenti, vel in futuro; et non aliquid
commune utrique.

(a) hoc. — /(((■ Pr.

(6) et habelur. — Om. Pr.

(y) pronomen. — nonien Pr.

Primo. Quia licet non oporteret quod hoc prono-
men hoc demonstraret ahquid pro determinato tem-
pore, cui conveniret, tamen, sicut tu arguis, signi-
ficatio orationis constituitur ex significato partium,
etpartessignificant quando proferuntur. Ideo, secun-
dum te, etiam necesse estdicerequod ly /«oc,quando
profertur, illud significat etiam quod tunc demon-
strat. Tunc autem non videtur posse deinonstrare
ahquid quod non est nunc contentum sub ilhs spe-
ciebus. Quia sic posset dici, Hic ignis est aqua, vel,
Hoc corpus est aqua, loquendo de igne statim con-
vertendo in aquam, et faciendo talem demonstra-
tionem ad sensum in obHquo, ad intellectum in
recto, et hoc demonstrando (a) corpus quod nunc
est, vel in proximo erit. Sed non videtur rationa-
bile dicere de aere statim corrumpendo, quod hoc
corpus est ignis : hiec enim est simpliciter vera,
Hoc corpus est aer ; et de eodem non dicitur simul
ignis et aer. Igitur.

Secundo.Quia, si tuncsignificant partes orationis
quando proferuntur, et ex significatis earum hoc
modoacceptisest significatum totius orationissecun-
dum quod accipitur, oportet dicere quod ly est ,
quando profertur, ponat significatum suum pro
pra'senti quod significat. Subjectum autem pro alia
parte disjunctionis non accij)itur j)ro ahquo eodem
temj3ore cum illo quod imporlatur jjer copulativam.
Ergo significatio totius ilHus orationis non refertur
ad aHqiiod idem tempus, vel instans.

Terlio. Quia disjunctiva non ponit alteram deter-
minate ; sed est fallacia consequentis. Ergo, si stat
disjunctive, non determinate ponit respectu pra^di-
cati unam, scilicet hoc quod in proximo erit sub
istis sjieciebus, sicut nec alleram, scilicet quod nunc
est sub istis speciebus; et sic non efdcitur per istam
orationem, secundum te, nisi ut ipsa est vera. Ergo
per istam non efficitur magis illud (juod erit, quam
illud quod est nunc sub istis.

II. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
arguitAureoIus (dist. 8, q. 2, art. 2), probando quod
hoc pronomen hoc non demonstret aliquid partiale,
immo aliquid totale : ita quod demonstrat non
solum substantiam, sed quantilatem et accidentia
cum totali ratione quantitatis.

Primo sic : lllud demonstratur per hoc prono-
men hoc, quod respondet ad qusestionem factam per
quid est hoc. Ista probatur : Quia de significato
interrogativorum non habemus certitudinem, nisi
jier significatum responsivoruin. Sed qusorendo
quid est hoc, non respondelur aliquid partiale, sed
totum : jjossum enim qua^rere quid est hoc, vel
quale est hoc , vel quantum est hoc; sed cum quav
ritur quid est hoc , respondetur tam substantia
quam quantitas et quam qualitas. Ergo, absolute

(a) dcmonstrando. — dislinguendo Pr.

DISTINGTIO VIII. ET IX. — QU^STIO I.

151

loquendo, ly hoc claudit omnia sub se, et econtra.

— Conlirmatur per Aristotelem et Commentatorem,
7. Metnp}i!/sicoe (t. c. 2), qui per hoc probant quod
substantia est prior, quia per prius respondetur ad
qusestionem factam per ly hoc.

Secundo arguit contraconclusionem, in hocquod
ponit corpus Christi esse sub speciebus per modum
contenti. Quia, ut dicit, hoc falsum est. Item, quia
ly hoc non habet per se demonstrare abquid con-
tentum, sed aliquid per se determinatum ad situm.

— Hsec Aureolus, in forma.

§5.

CONTRA SEXTAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Durandi. — Contra sextam
conclusionem arguit Durandus (dist. 8, q. 2), pro-
bando quod in istis verbis, Hic est cali.c sangiiinis
mei, contineaturtota forma consecrationis : itaquod,
eis dictis, et non aliis sequentibus, vere esset san-
guis Christi sub speciebus vini. Et arguit sic

Primo (a). Quia in illis verbis praecise continetur
forma consecrationis sacramenti, quse sunt signifi-
cativa et expressiva totahs effectus contenti in sacra-
mento. Sed hujusmodi sunt hsec verba, Hoc est
corpus meum , respectu consecrationis panis, et,
Hic est calix sanguinis mei, respectu consecra-
tionis vini. Ergo in his verbis consistit prsecise forma
sacramenti. Major patet : quia hoc sacramentum
consistit in consecratione materiae. Et minor simi-
liter : quia quidquid est in consecratione, totum
sufficienler exprimitur per illa verba.

Confirmatur. Quia, secundum omnes doctores,
sacramenta novaj legis efficiunt quod significant.
Sed pradicta verba, Hoc est corpus meum, et. Hic
est calix sanguinis mei, cum dicantur recitative,
ut prolata per Ghristum , si*nificant corpus et san-
guinem Christi esse sub speciebus panis et vini.
Ergo illa sola verba sufficiunt, quantum est de
necessitate sacramenti.

Ad hsec duo, inquit, respondent quidam per
interemptionem majoris utriusque rationis. Quia,
si aliquis dicat, Ego baptizo te, et nihil plus, non
est puer baptizatus, nisi addatur, In nomine
Patris, etc. ; et tamen totus effectus baptismi signi-
ficatur in primis verbis, sine secundis. Et similiter,
in proposito, quamvis per illa verba significctur
quidquid continetur in sacramento Eucharistise,
non tamen oportet quod aba non sint de necessitate
sacranienti, vel formoe sacramenti. — Sed h;pc
responsio parum valet. Quia, cum efiectus sacra-
menti sit a Deo, et non a sacramentis, nisi sicut a
signo, vel sicut a causa sine qua non, ideo formne
verborum debent signilicare effectum sacramenti
esse a Deo; quod fit per invocationem Trinitatis,
vel divini nominis, in omnibus sacramentis qua;

(a) Prituo. — Om. Pr.

consistunt in appHcatione ad suscipientem , ut sunt
omnia (a) sacramenta, praeter Eucharistiam, in
qua (6) significatur corpus et sanguis Christi esse
sub speciebus sacramenti virtute divina, per hoc
quod verba consecrationis recitantur ut prolata a
Christo. Cum ergo dicatur communiter ab omnibus
doctoribus, quod sacramenta efficiunt id quod signi-
ficant, et formse sacramentorum sunt illfe quse
significant efTectum sacramenti , subinteHigitur
quando significant illum effectum es.se a Deo, modo
quo dictum est;

Secundo arguit sic : Forma consecrationis cor-
poris consistit essentialiter in his verbis prx'cise,
Hoc est corpus meum; nec de essentia hujus
formse est ly enim ibi interpositum, cum dicitur,
Hoc est enim corpus meum; et hoc tenent omnes
doctores. Ergo simililer forma consecralionis san-
guinis consistit es.sentiabter in his verbis, Hic est
calix sanguinis mei ; nec de essentia formae hujus(Y)
est aliquid ei appositum. Consequentia patet : quia
non minoris efficacite sunt htec verba, Hic est calix
sanguinis mei , ad trans.substantiandum vinum in
sanguinem Christi, quam sint hoec verba, Hoc est
corpus meum, ad transsubstantiandum panem in
corpus Christi ; ergo, etc.

Tertio arguit. Quia Gneci conficiunt vere sacra-
mentum Eucharistia? , sicut et Latini; nec unquam
inventum est q«od Ecclesia Romana senserit Grae-
cos non vere conficere. Sed Graeci in con.secratione
sanguinis non ponunt omnia verba quae ponit
Romana Ecclesia, maxime ab illo verbo, Novi et
seterni testamenti , usque ad finem. Ergo illa verba
non sunt de essentia formae; quia omissio illorum
evacuaret consecrationem. Quare, etc. Minor patet.
Quia forma consecrationis corporis, secundum Grae-
cos, prout continetur in Mi.ssali D. Rasilii, quam
angelo dictante accepit, ut dicitur, et prout in
canone praedictoo Missae de verbo ad verbum habe-
tur, sicut nos fecimus coram nobis legi et extrahi,
est ista : Accipite, comedite, hoc est corpus meum,
quod pro vohis tradetur in remissionem peccato-
rum. Verba autem consecrationis sanguinis, proul
in eodem canone continetur, sunt ista : Bibite ex eo
omnes, hic est sanguis meus novi testamenti , qui
pro vohis et pro multis effundetur in remissionem
peccatorum . Ex quibus apparet quod forma Graeco-
rum, in consecratione corporis Christi, non habet
enim sicut nos habemus; habet tamen quod pro
vohis tradetur in remissionem peccatorum, qwod
nos non habemus. In consecratione vero sanguinis,
forma Graecorum non habet (cterni, nec mijsterium
fidei , nec calix; quae tamen omnia nos babemus.
Unde non videtur, cum ipsi vere consecrent, sicut

(a) omnia. — divina Pr.
(o) qua. — qiio Pr.
(y) hujus. — Om. Pr.

152

LlBUl IV. SENTENTIARUM

et nos, quod omnia quse nos habemus, et omnia
quse ipsi habent, sint de essentia forma^, alioquin
nec ipsi nec nos vere consecramus.

Quid autem veritatis habeat ulraque opinio?
Advertendum est quod quidquid ponitur in forma
verborum qua utitur Romana Ecclesia, sive antece-
denter, sive (a) consequenter, totum continet veri-
tatem, quamvis non totum sit de intraneitate formye.
Quod enim prasmittitur quod Jesus elevatis oculis
in coehim, gratias agens, benedixit, etc, quamvis
non habeatur in textu Evangelico pro tempore quo
Christus hoc sacramentum instituit, tamen ex aliis
locis Evangelii potest hoc comprobari. Si enim in
resurrectione Lazari, Jesus, elevatis oculis sursum,
gralias egit Patri, probabihus est quod simile fecerit
et dixerit quando panem et vinum in suum corpus
et sanguinem transsubstantiavit. Ilaic tamen non
sunt de substantia forma^, sed qua^dam anteceden-
tia. Quod autem additur, teterni , et, mysterium
fidei, utique verum est. Quia novum testamentum
quod Christi sanguine confirmatum est, a?terna
promittit, sicut vetus testamentum promittebat tem-
poralia. Dicitur etiam mijsteriuin fidei , quia aliud
exterius visibihter cernitur, et aliud invisibiliter
conlinetur. Et sic exponitur, Extra, De celebratione
Missarum, etc, cap. Qaum Marthx. Ista tamen
non sunt de es.sentia formio, sicut nec antecedentia ;
sed ponuntur ad excitalionem devotionis, et ad
expi'imendum fiuctum doininicLe passionis. Qiiis
enim dicit quod illud verbum, mijsterium fidei, sit
de essentia formaj consecrationis sanguinis, cum
ffiqualiter conveniat consecrationi panis sicut conse-
r crationi vini? utrobique euim aliud visibiliter cer-
nitur, et aliud invisibiliter continetur. Item, si illud
quod additur, novi et xterni lestamenli , usque in
fmem , esset de substanlia foi'm;ie consecrationis
vini, forliori ratione, de substanlia formie consecra-
tionis panis esset non solum Hoc est corpus meam,
sed etiam Quod pro vobis tradetnr. Ilanc enim
determinationem expressius ponunt Evangehst;e
quam aham. Constat autem quod nullus dicil (juod
de substantia fornuc consecrationis sit illa determi-
natio, Quod pro vobis tradetur. Quare, ut videtur,
de substanlia fornKe consecrationis vini non est illa
alia determinatio, Novi ct aeterni testamenti , etc
Est tamen de necessitate pi'i.ecepti Ecclesia} ; et ideo
totum sub eodern ritu profertur.

Quarlo (6) arguit. Quia verba pertinentia ad u.sum
Inijus sacramenli, magis pertinent ad integritatem
formie, quam verba pertinentia ad ejus eirectum;
quia inter hoc sacramentum, quod consistit in con-
secratione materiaj, et ejus etfectum, usus est medius.

(a) sive. — sicut Pr.

(6) Hoc argumentum et dno sequcntia non inveniuntur in
textu Durandi. Auctor ea refert prout citantur a Petro de
Paludc, dist. 8, q. 3.

Sed verba pertinentia ad usum, non suntde integri-
tate forma^, ut illud, Accipite et manducate, vel
illud, Accipite et bibite. Ergo multo minus verl)a
pertinentia ad ejus eflecluin. Taha autem sunt ilhi
quai adduntur, iit, Novi testamenti, usque in
remissionem peccatorum. Ergo non sunt de essen-
tia forma5.

Quinto arguit contra probationem conclusionis,
quod non valeat. Quia, cum diciturquod de integri-
tate orationis est totum illud, inclusive usque in
remissionem peccatorum, cum sit determinatio
pmcdicati; ergo est de integritate consecrationis, ac
per hoc de essentia formas; — hoc siquidem non
valet : quia etiam determinatio prsedicati est hoc,
Quod pro vobis tradetur; et tainen non est de
essentia form;c consecrationis panis.

Sexto ad idem. Quia, cum arguitur quod sub
eodem ritu profertur a principio usque ad finem ,
dicendo, Hic est calix sanguinis, etc. , usque ?/;
remissionem peccatorum; quod non fieret nisi
totum pertineret ad formam consecrationis; — hoc
siquidem non valet : quia non quaecumque profe-
runlur eodem ritu, sunt de essentia; sicut Accipit,
et hujusmodi, quic non sunt de essentia.

II. Argumenta Aureoli. — Arguit ad idem
Aureolus (dist. 8, (j. 2, art. 4).

Priuio. Quia, sicut hoc quod dicitur, Novi et
ieterni testamenti , est determinatio formte qua san-
guis conficitur ; sic lioc, Quod pro vobis tradetur,
est determinatio formio (pia corpus conficitur. Quod
potest ex})resse proljari j)er ilhid Pauli , 1. Corin-
Ihior. H (v. 24 6^25), et per Evangelia. Sed Eccle-
sia a forma qua conficitur corpus, abstuHt hoc quod
dicitur(a), Quod pro vobis tradelur, ac j)er con.se-
quens (6) non est de e.s'sentia formie. Ei'go (y) simi-
Uter est diceiulum de hoc qiiod dicitiir, Novi el
icterni testamenti, re.spectu forma; qua conlicitur
sanguis. Ergo, etc.

Secuudo. Quia E(X-lesia tenet qiiod Gricci vere
conficiunt; qui tamen utuntur pnccise forma quam
tradit Paulus, Hic calix novum testamentum (S)
esl in )neo sanguine.

III. Argumenta aliquorum. — Arguitur etiam
ab aliquibus, probando quod verba non sint de
essentia liujus sacramenti, sic : Quia nihil transiens
est de essentia alicujus j)ermanentis. Sed .sacramen-
lum Eucharistiai est quid permanens (permanet
enim quamdiu remanent species); verba aiilem con-
secrationis transeunt in ultimo instanli prolationis
verborum. Ergo, etc

Et in hoc secundus articulus terminatur.

{i) dicitur. — dico Pr.

(f>) cnnsequens. — lioc Pr.

(y) Ergo. — Om. Pr.

(o) novuin testamenlunt. — nov> tcstanicnti Pr.

DISTINCTIO VIII. ET IX. — QU^STIO I.

153

§1-

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

- Ad argumenta contra primam
conclusionem

Ad argumenta Aureoli. — QuanUim ad tei-
tiuin articulum, respondendum est ohjectionibu.s
supradictis. Et qiiidem

Ad primum Aureoli contra primam conclusionem,
dicitur primo, quod positio sancti Thomic non hahet
quod verum corpus Christi sit virtus sacramenti
Eucharistiic formaliter et per essentiam, .sed quod
est suhjectum talis virtutis partialiter. Et similiter,
species sunt suhjectum iilius virtutis partiahter.
At^gregatum autem ex utroque sunt completum,
integrum, adyequatum suhjectum ejus. — Dicitur
secundo, quod non est inconveniens, aliquid idem
e.sse rem proximam sacramenti Eucharistine, et
tamen intrinsece pertinere ad sacramentum Eucha-
ristise. Estaulem inconveniens, idem esse rem ulli-
mam sacramenti, scilicet effectum sacramenti, et
simul pertinere intrinsece ad e.ssentiam sacramenti;
sicut arguitur de efTectu haptisnii, qui e.st character
et gratia; illa enim sunl suhjective in suscipiente
sacramentum, et non in sacramento. Secus autem
estde corpore Christi, quod e.st suh speciebus sacra-
mentalil)us. De pncdictis heatus Thomas, 3 p.,
q. 73, art. 1 , in solutione tertii, sic dicit : « Sacra-
mentum dicitur ex (a) eo quod continet aliquod
sacrum. Potest autem aliquid esse sacrum dupli-
citer : scilicet ahsolule, et in ordine ad aliud. Hjcc
autem difTerentia est inler Eucharistiani et alia
sacramenta hahentia materiam sensihilem, quod
Euchari.stia continet aliquid sacrum absolute, .sci-
licet ipsum Chri.stum; aqua vero haptismi continet
aliquod sacrum in ordine ad aliud, scilicet virtuteni
ad sanctificandum. Et eadeni ratio est de chrismate,
et similihus. Et ideo sacramentum Eucharistia; per-
ficitur in ip.sa consecratione niateriai; alia verosacra-
menta perficiunlur in applicatione materiic ad homi-
nem sanctilicandum. Et ex hoc etiam sequitur alia
diflerentia : nam , in sacramento Eucharistinc, id
quod est res et sacramentum, est in ipsa materia; id
aulem quod est res tantum, est in ipso suscipiente,
scilicet gratia ([uoi confertur; in baptismo autem
utrumque est in suscipiente, scillcet et character,
qui est res et sacramentum, et gratia remissionis
peccatorum, qu;c e.st res lanlnm. Et eadem ratio est
de aliis sacramenlis. » — H;cc ille. — Item , prima
quaestione hujus distinctionis, art. 1 , (j''' i , quinto
loco, arguit sic : « In omni sacramento, id quod est
res et sacramentum, est alitpiid efleclivum in susci-
piente, sicut character in haptismo. Sed corpus

(a) ex. — Om. Pr.

Christi verum , quod ponitur hic res et sacramen-
tum, non est aliquid in suscipienle efTectivurn. Ergo
non est sacramentum eju.sdem rationis cum aliis. »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Dicen-
dum, inquit, quod ex hoc ipso quod aliasacramenta
perficiuntur in acceptione vel collatione, contingit
quod illuil quod in eis est sacramentuin et res, est
aliquid acquisitum in suscipiente. In hoc aulem
sacramenlo est aliter. » — Haec ille. — Dicitur ter-
tio, quod in Eucharistia sacramentum potest sumi
tripliciter : primo modo, pro signo sensibili, quod
est signum et sacramentum, et non res; secundo
modo, pio illo quod est res et sacramentum; tertio
modo, pro aggregato ex utri.sque. Modo corpus
Christi non est pars sacramenti Eucharistia; primo
niodo dicti; nec pertinet intrinsece ad illud, .sed
.solum continetur sub illo. Sumendo autem sacra-
mentuni Eucharisti;e secundo modo, constat quod
corpus Christi est es.sentialiter illud sacramentum
j)rimo et aduiquate. Sed, sumendo sacramentum
tertio modo, conceditur quod corpus Christi verum
pertinet ad sacramenlum Eucharistiyc intrinsece
partialiler.

Ad secundum dicitur primo, quod ex verbissancti
Thomse non potest haheri quod species sint materia
proprie loquendo hujus sacramenti Eucharistire, sed
potius panis et vinuin. Quod patet. Nam, 3 p.,
q. 74, art. 1, deteiininat quod materia sacramenti
Eucharistia? sunt panis et vinum, quadruplici la-
tione : scilicet ratione usus sacramenti, et ratione
passionisChristi, et ratione eflectus sacramenti con-
siderati in ipso su.scipienle, et ratione eflectus sacra-
meiiti respectu totius Ecclesiai. Et similia dicit,
undecima distinctione hujus Quarti, q. 2, art. 1,
q''' 2. — Dicitur secundo, quod, accipiendo exten.so
nomine materiam sacramenti pro quolihel signo
.sensihili habenle condiliones materiales, putaexten-
sionem, situm, et hujusmodi, sic posset concedi
quod speciespanis et vini sunt materia liujus sacra-
nienti, eo modo quo dicit Ilugo (de Sacratiie)i(is ,
lib. I, part. 9, cap. 2), ([uod sacramentum est niate-
riale elementum, exterius oculis suppositum, etc.
De hoc sanctus Tliomas, octava di.stinctione liujus,
q. 1, art. 1, q''' 1, arguit sic, tertio loco : (( Sacra-
mentum est nialeriale elementum , exterius oculis
suppositum, secundum Ilugonem. SedcorpusChristi
verum, quod hic dicitur sacramentum et res, non
est oculis videntium suppositum. Ergo non est sacra-
mentum. )> — Hicc ille. — Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod
oinne sacramentum est visibile. Non lameii oportel
quod quidquid est in sacramento, sit visibile. Vide-
lur enim species sensihilis aqu;c in baptismo; sed
iion videtur virtus spiiitualis, quic secretius opera-
tur salutem. Et similiter hic videntur species, sed
non videtur verum rorpus Christi. Yel dicendum
(^uod est visibile, non in se, sed in speciebus qua?

154

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ipsum tegunt; sicut et substantia aliorum corporum
videtur mediante colore. » — Hsec ille. — In qui-
bus apparet quod non negat, immo concedit, quod
species sunt materiale elementum visibile in hoc
sacramento, et sic quodammodo materia. Item,
prima distinctione hujus, q. 1, ait. 1, q''» 5, arguit
sic, primo loco : « Materia non preedicatur de toto.
Sed materiale elementum est materia sacramenti.
Ergo male ponitur in diffmitione sacramenti ut
genus. )) Ecce argumentum. Sequitur responsio :
((Dicendum, inquit, quod sicutformaj artificiales (a)
sunt accidentales, tamen {fj) in artificialibus tota
substantia est materia, et propter hoc praedicatur,
ut dicatur, Phiala est aunim ; ita etiam, cum forma
sacramenti non det esse substantiale, sed acciden-
tale, in genere causa? et signi, non est inconveniens
ut materia sacramenti de sacramento prsedicetur, et
ponaturin ejus diffinitione sicut genus; hocenim in
aliis actibus contingit, ut dicitur, 7. Metaphysicie
(t. c. 17), ut cum dicitur, Simum est nasus cur-
vus. )) — Haec ille. — Ex quibus patet quod signum
sensibile potest dici materia sacramenti, non qui-
dem materia ex qua, sed inqua, vel circa quani.
Tunc, ad formam argumenti contra prsedicta, dici-
tur quod major est falsa, loquendo de sacramento
quod consistit in consecratione materise. Ibi enim
oportet quod prima res sacramenti recipiatur in
materia sacramenti, vel saltem in speciebus mate-
rialibus sacramenti, sicut est in proposito. Secus
est de aliis sacramentis, quse non consistunt in con-
secratione materiaj, sed in usu et appHcatione mate-
riae ad suscipientem ; sicut est in baptismo, de quo
^rocedit argumentum. Unde similitudo de baptismo
et Eucharistia nulla est.

Ad primam confirmationem, dicitur primo, quod
virtusinstrumentalis quam ponimus in sacramentis,
non solum est subjective in materia sacramenti,
immo in verbis, et quandoque in prima re sacra-
menti, et quandoque in ministro, sicut alias (y) dif-
fuse dictum est. — Dicitur secundo, quod viitus
inslrumentahs agens ad primam rem hujus sacra-
menti, non est subjective in materia, quahtercum-
que sumatur materia; neque est in prima re sacra-
menti;sed est partim in forma verborum,et partim
in ministro. — Dicitur tertio, quod virtusinstrumen-
talis agens ad inductionem secundae rei hujus sacra-
menti, scilicet gratiae, est partim in speciebus mate-
rialibus sacramenti, et partim in prima re sacra-
menti, scihcet corpore Christi, ut dictum est in
solutione primi , ubi responsum est ad illud quod
dicit se probasse, scilicet quod corpus Christi non
sit subjectum talis virtutis, vel partiale agens ad
ultimum effectum sacramenti.

(a) quia.. — Ad. Pr.
(o) tamen. — et Pr.

(y) Cfr. Dist. 1, q. 1, art. 3, § 4, I, ad 2^^; et Dist. 4, q. 1,
art. 3, § 1, II, ad 2i"n.

Ad secundam confirmationem , patet solutio per
praedicta. Nam non est simile de sacramentoordinis
et de Eucharistia. Nam sacramentum ordinis non
consistit in sanctificatione ahcujus materiiE exterio-
ris, sed potius in sanctificatione personae per mate-
riam exteriorem, ut dicit sanctus Thomas, vigesima-
quarta distinctione hujus, q. 1, art. 1, in solutione
quintae quajstiuncuke, ubi sic dicit : «. Materia in
sacramentis exterius adhibita significat virtutem in
sacramentis aoentem extrinsecus omnino advenire.
Unde, cum effectus proprius hujus sacramenti, sci-
licet character, non percipiatur ex aliqua opera-
tione ilhus qui ad sacramentum accedit, sicut erat
in poenitentia, sed omnino extrinsecus adveniat,
competit ei habere materiam ; tamen diversimode
ab ahis sacramentis quae materiam habent : quia
hoc quod in (a) sacramento confertur, in aliis sacra-
mentis derivatur tantum a Deo, non a ministro qui
sacramentum dat; sed illud quod in hoc sacramento
traditur, scihcet spiritualis potestas, derivatur etiam
ab eo qui sacramentum dat (S), sicut potestas imper-
fecta a perfecta. Et ideo efficacia aliorum sacramen-
torum principahter consistit in materia, quas virtu-
tem divinam et significat et continet ex sanctifica-
tione per ministrum adhibita. Sed efficacia hujus
sacramenti principaliter residet penes eum qui
sacramentum dispensat; materia autem adhibetur
magis ad determinandum potestatem quie traditur
particulariter ab habente eam complete, quam ad
potestatem causandum; quod patet ex hoc quod
materia competit usui potestatis. )) — Hsec ille. —
Ex quibus patet quod falsa est illa propositio in qua
fundat se arguens in prima confirmatione, scihcet
quod virtus sacramentalis principahter sit in mate-
ria sacramenti, si eam generaliter intelhgat. Hujus
enim oppositum patet in sacramento ordinis, et
simihter Eucharistiae, ut dictum fuit supra (in
solut. primi, et ad prim. confir. secundi).

Ad tertium principale, negatur antecedens. Et
ad probationem, negatur minor, scilicet quod usus
liujus sacramenti per se et seorsum aliquid efficiat
ultra illud quod efficit sacramentum, scihcet species
cum corpore Christi, efficientia proprie dicta. Et ad
ejus probationem, dicitur quod ultimus effectus
sacramenti, scihcet gratia, et illa concomitantia,
causatur ab ipso sacramento, et non ab ejus usu.
Verumtamen usus potest dici causa sine qua non
habctur ultima res sacramenti, vel conditio sacra-
menti sine qua non agit. Et hoc, quia est quaedam
perfectio secundaria ipsius, licet non pertineat ad
essentiam ejus. Et de hoc sanctus Thomas, 3 p.,
q. 78, art. 1, in solutione secundi, sic dicit : « In

(a) quia hoc quod in. — in hoc quod illud quod in hoc
(6) a verbis sed illud usque ad sacramentum dat , om.

Pr.

DISTINGTIO VIII. ET IX. — QU^STIO I.

155

his verbis, Accipite et comedite, intelligitur iisus
materiae consecratae, qui non est de necessitalehujus
sacraraenti. Et ideo nec hsec verba sunt de substan-
tia formse. Quia tamen ad quamdam perfectionem
sacramenti pertinet materioe consecratse usus, sicut
operatio non est prima, sed secunda perfectio rei ,
non per omnia hsec verba, Hoc est corjms nieum,
exprimitur tota perfectio hujus sacramenti. Et hoc
modo Eusebius (7.) intellexit his verbisconfici sacra-
mentum , quantum ad primam et secundam perfe-
ctionem illius. » — Haec ille. — Item, quaest.
2 hujus distinctionis, art. 1, q'" 2, in solutione
primi, sic dicit : « Quamvisusus sacramenti non sit
de essentia sacramenti, est tamen (6) ad completum
esse illius, inquantum perting-it ad hoc ad quod est
in.stitutum. Et ideo quandoque dicuntur esse de
forma non solum illa qua? pertinent ad consecratio-
nem, sed etiam illa (juaj pertinent ad usum. Et sic
loquuntur Ambrosius (y) et Magister Sentent. in
littera. » — Ha?c ille.

Cum autem dicit arguens, quod species sacramen-
tales sine usu sacramenti non si^nificant ultimam
rem sacramenti, — negandum est. Unde sanctus
Thomas, 3 p. , q. 74, art. 1, sic dicit : « Panis et
vinum sunt materia conveniens hujus sacramenti.
Et hoc rationabiliter. Primo quidem, quantum ad
usum hujus sacramenti, qui est manducatio : sicut
enim aqua assumitur in .saciamento baptismi ad
usum spiritualis ablutionis, quia corporalis ablutio
communiter fit in aqua; ita panis et vinum, quibus
communius homines reficiuntur, assumuntur in
hoc sacramento ad usum spiritualis manducationis.
Secundo, quantum ad pa.ssionem Ghristi, in qua
sanguis a corpore e.st separatus; et ideo in hoc sacra-
mento, quod est memoriale dominicae passionis,
seorsum sumitur panis ut sacramentum corporis, et
vinum ut sacramentum sanguinis. Tertio, quantum
ad-effectum consideratum in unoquoque sumen-
tium : quia, utdicit Ambros. super Epistolam i. ad
Corinth. (cap. 11), in hoc sacramento caro Christi
sub specie panis pro salute corporis, sanguis vero
pro salute animae sub specie vini ofTertur, sicut
dicitur, Levit. 17 (v. 14), quod anima carnis (S) in
sanguine est. Quarto, quantum ad effectum respectu
totius Ecclesine, qu;e constituitur ex diversis fideli-
bus, sicut panis conficitur ex diversis granis, et

(a) Verba Eusebii Emiseni, de quibus loquitur Divus
Thomas , sunt sequentia : Invisibilis sacerdos visibilcs
crcaluras in sulistantiani corporis et sanguinis sui, verbo
suo , secreta polestate, convcrtit , ita dicens : « Accipile
et comedite, hoc est corpus nieutn; » et , sanctificatione
repetita : « Accipite, et bibite, hic est sanguis meus. »
Habentur in Decreto, can. 35, Dist. II, de consecr. Revera
non sunt Eusebii , sed potius Eucherio Lugdunensi attri-
buenda sunt.

(o) quantuni. — Ad. Pr.

(y) Cfr. art. praeced., § 3, arg. 2.

(5) anima carnis. — animalis aninia Pr.

vinum fluit ex diversis uvis, ut dicit GIo!;.sa, super
illud 1. Corinthior. 10 (v. 17) : Mulli unum cor-
pus sumus. » — H«c ille. — Ex quibus patet quod
species panis et vini, inquantum hujusmodi, praeter
usum et significationem usus sacramenti, signifi-
cant ultimam rem sacramenti ; licet usus sacramenli
faciat ad completissimam significationem sacramenti,
sicut et ad ejus potissimum es.se et ultimatam perfe-
ctionem. Et de significatione usus hujussacramenti,
scilicet manducationis et potationis, loquitur sanctus
Thomas, prima qusestione nonse distinctionis, art. 1,
in solulione primae qua^stiunculse, ostendens quo-
modo illa manducatio significat primo unionem
manducantis ad Christum; secundo, vulnerationem
Christi in sua passione; tertio, robur animse; quarto,
visionem beatificam, per quam per essentiam suam
videnti conjungitur. Ideo illa unio exprimitur no-
mine manducationis.

Ad confirmationem patet, per pra^dicta, quod
niinor est falsa , ad intellectum arguentis. Quia
sumptio sacramenti nihil per se seorsum efficit aliud
ab effectu sacramenti; sed estcausa, vel conditio,
sine qua sacramentum non habet suum ultimum
effeclum ; sane tamen intelligendo, modo quo expri-
mit sanctus Thomas, 3 p., q. 80, art. 1, in solu-
tione tertii, ubi sic dicit : « Eflectus sacramenti
potest ab aliquo percipi, si .sacramentum habeatur
in voto, quamvis non habeatur in re. Et ideo, sicut
aliqui baptizantur baptismn flaminis, propter desi-
derium baptismi, antequam baptizentur baptismo
aquse; ita et aliqui manducaHt spiritualiter hoc
sacramentum, antequam sacramentaliter sumant.
Sed hoc contingit dupliciter. Uno modo, propter
desiderium suscipiendi illud .sacramentum ; et hoc
modo dicuntur baptizari et manducare spiritualiter,
et non sacramentaliter, illi qui desiderant sumere
ha;c sacramenta jam instituta. Alio modo, propter
figuram, sicut dicit Apostolus, 1. Cori)ith. 10 (v. 2,
3 et 4), quod antiqui patres baptizati sunt in nube
et in mari, et quod spiritualem escam manduca-
verunt, et spiritualem potumbiberunt. Nec tamen
frustra adhibetur sacramentalis manducatio; quia
plenius inducit effectum sacramenti ipsa sacramenti
susceptio , quam soluni desiderium, sicut supra
(3 p., q. 69, art. 4, ad 2"'") circa baptismum dictum
est. » — Hkc ille.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

Ad argumentum Aureoli. — Ad primum
Aureoli contra secundam conclu.sionem , negatur
minor. Nec valet probatio. Dicitur enim quod sumens
tantum sacramentum sub specie panis, non sumil
complete hoc sacramentum , quantum ad duo :
primo, non quantum ad illud quod est sacramen-
tum tantum et non res; secundo, nec quantum ad

156

LIDRI IV. SENTENTIARUM

completum et integrum usum sacramenti, qui est
cibatio et potatio. De lioc sanclus Thomas, octava
distinctione Inijus, q. 1, art. 1 , qi^» 2, in solutione
quinti, sic dicit : « Quamvis Cliristus perfectus sit
sub utraque specie, nontamen, quantum ad inte-
grum usum sacramenti, est sub utraque, sed quan-
lum ad diversos usus. » Item, secundo loco, arguit
sic : (( Sacramentum est in genere sii;ni. Sed ea quae
sunt in genere signi, sicut nomina, plurificantur ad
plurificationem significantium, quamvis sit idem
significatum; sicut Marcus et Tulllus sunt duo
nomina, quamvis sit eadem res significata. Cum
ergo in Eucharistia sint duo significantia, sicut spe-
cies panis et vini , videtur quod sint plura sacra-
menta. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
(( Dicendum, inquit, quod illa ratio procedit quando
utrumque signum habet integram significationem.
Sic antem non est hic : quia cibatio spiritualis non
significatur perfecte neque per panis sumptionem
tantum, neque pervini suinptionem, sed per utrum-
que simul, sicut in significatione nominum compo-
sitorum. » — Ha^c ille. — Ex quibus, et multis aliis
dictis in solutione illius qutcstionis, patet quod
sumens praicise speciem panis consecrati, non sumit
integre totum sacramentum ; licet sumat integre
totum Christum, qui est res utriusque speciei. Et,
si aliquai auctoritates sonent oppositum, exponendie
sunt ad sensum pniidictum. De hoc etiam niulta ad
propositum dicit Beatus Thomas, undecima distin-
ctione hujus, q. 2, art. 1, q''' 1, et in solutione
secundi, ubi sic dicit : (( Quamvis totus Chiistus sit
sub specie ])anissecundum rei veritatem, non tanien
est^ibi ex vi sacramenti nisi corpus ejus, et secun-
dum quod venit in usum fidelium. » — ILec ille. —
Et multa alia ibidem dicit ad propositum facientia.
Ex quibus patet responsio ad (hcta Aureoli contra
secundam conclusionem.

Verumtamen, ne faveatur novis hajreticis Bohe-
mistis, quidicunlur Hussitae, sciendum quodBeatus
Thomas, ;5 ])., q. 80, art. 12, sic dicit : « Circa usum
hujus sacramenli, duopossunt considerari : unum,
ex i^arte ijjsius sacramenti; aliud, ex parte sumen-
tium. Ex ]Darte ij)sius sacramenti, convenit quod
utrumque sumatur, sciUcet et corpus et saiiguis;
quia in utroque consistit jierfectio sacramenti. Et
ideo, quia ad sacerdotem pertinet hoc sacramentum
consecrare et perficere, nullo modo debet corpus
Christi sumeresinesanguine. Ex jiarteautem sumen-
tium, requiritur summa reverentia et cautela, ne
aliquid accidat quod vergat in injuriam tanti sacra-
menti et mysterii. Quod pra^cipue posset accidere in
sanguinis sumplione; (jui quidem, si incaute sume-
retur, de facili posset efi^undi. Et quia, crescente
multitLidine popuh christiani, in qua continentur
senes, et juvenes, etjiarvuli, quorum quidam non
sunt tantae discretionis ut cautelam debitam circa
usum hujus sacramenti adhiberent, ideo provide in

quibusdam ecclesiis observatur ut populo sanguis
sumendus non detur, sed solum a sacerdote suma-
tur. » — Phec ille. — Item, ibidem, in solutione
secundi, sic dicit : « Perfectio hujus sacramenti non
est in usu fidelium , sed in consecratione malerise.
Et ideo nihil derogat perfectioni hujus sacramenti,
si populus sumat corpus sine sanguine, dummodo
sacerdos consecrans sumat utrumque. » Item, in
solutione tertii, sic dicit : « Reprsesentatio dominicse
passionis agitur in ipsa consecratione hujus sacra-
menti, in qua non debet corpus sine sanguine con-
secrari. Potest autem a populo corpus sine sanguine
sumi; nec exinde ahquod detrimentum sequitur,
quia sacerdos in persona omnium sanguinem ofTert,
et sub utracjue specie totus Ghristus continetur. »
— Ha3c ille.

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
et quartam conclusiones

Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra tertiam et quartam conchisiones, resjiondet
bene et sufficienter Durandus,. secunda qua^stione
hujus distinclionis, ubi sic dicit : (( Hic est unum
dubium , si posset consecrari corpus Cliristi per ista
verba prsecise, Hoc est corpus meum, non expressis
verbis prajcedentibus, scihcet : Qui pridie quain
patereliir. Et dicunt quidam quod non : quia sacra-
mentaha verba debent significare ilhid quod conti-
netur in sacramento ; sed ista verba, Hoc est corpus
meuni, sine aliis verbis pra^cedentibus prolata, non
significant corpus Christi realiter contineri sub spe-
ciebus panis, sed significant corpus .sacerdotis pro-
ferentis (a) contineri sub eis; ergo, etc. — Confir-
matur. Quia, si ego dicerem : Paulus dicit, Hsec
est doctrina mea , non, etc. » Sequitur resjtonsio :
(( Istud, iiiquit Diirandus, noii valet. Quia sufficit
quod verba consecrationis significenl corpus Christi
esse ibi ex inslitutione Chrisli ordinantis, et ex
intentione miiiistri jiroferentis, (juamvis pnecedentia
verba hunc sensuni non innuant. Quod jiatet. Quia,
si oporleret quod ex forma verborum insinuaretur
corpus Cliristi ibi esse, non solum non fieret conse-
cratio per ha;c verba, Hoc est corpus meum, aliis
non priemissis, sed etiam, j^er eamdem rationem,
eis priemissis. Quod patet. Quia pra^cedentia verba
recitantur ut dicta a Christo, scilicet Accipiens
panem , benedixil, fregit, deditque discipulis
suis, dicens: Hocest corpus meum. Constat autem
quod per hanc seriem verborum non significatur
quod corpus Christi sit sub speciebus panis quem
sacerdos tenel, vel corain se haliet, sed solum sub
sjieciebus j)anis quem Christus accepit et benedixit.
Ergo jier ha;c verba non esset corpus sub sjieciebus
panis prsesentibus saceidoti ; quod est falsum, et

(a) proferentis. — perferentis Pr.

DISTINCTIO VIII. ET IX. — QUiESTIO I.

erronenm. Sufficit ero^o quorl verba consocrationis
siii;ni(icent illnd quod contitietur in hoc sacramento,
non ex serie verboruni praxedentiuni , sed ex insli-
tutione Chi'isti, et intentione ministri gerentis per-
sonani Chrisli. » — Htcc Durandus in forma, et
bene, conformiter ad dicta sancti Tiioma', 3 p.,
q. 78, art. 1 , in sokitione quarli, ubi sic dicit : « Si
sacerdos sola pi'a;dicta veiba proferret, et cum
intentione conficiendi hoc sacramentum , perficere-
tur hoc sacramentum : quia intentio faceret ut hicc
verba intelligerentur quasi ex persona Christi pro-
lata, etiamsi verbis prsecedentibus hoc non recita-
retur. Graviter tamen peccaret sacerdos sic confi-
ciens hoc sacramentum, utpote ritum Ecclesice non
servans. » — Htec ille. — SimiHa dicit, secunda
qusestione hujus distinclionis, art. 1, q'" 4, in solu-
tione quarti. Ex quibus patet sokitio ad primum
Scoti, et ad ejus confirmationem.

Ad secundiim patet sokitio ex dictis ad tertium
Aureok contra primam conclusionem. Ambrosius
enim et Eusebius dicunt illa verba, Accipite, etc,
pertinere ad consecrationem ratione ibidem tacta :
non quia sint de essentia forma? consecrativa; ; sed
quia faciunt ad pleniorem expressionem consecra-
tionis sacramenti, dum explicant non solum pri-
mam , sed etiam secundam perfectionem sacra-
menti. Unde in missali Ambrosiano hcec oralio, Hoc
est enirii corpus meum , est scripta litteris aureis;
et similiter totum hoc, Hic est enim calix, etc,
usque in remissionem peccatorum (a) inclusive, ut
recitat Petrus de Palude (dist. 8, q. 3). Ex quo
patet quod solum iiiec verlja, Hoc est enim corpus
meum, sunt de essentia formse consecrationispanis,
et non aliqua pnecedenlia; et similiter, quod ad
essentiam fornKC consecrationis sanguinis pertinent
non solum ha^c verba, Hic cst sanguismeus, immo
omnia sequentia usque ly remissionempeccatorum
inclusive. Nec obstat si dicatur etiam quod ly enim
est ibi scriptum litteris aureis, et tamen non est de
essentia : quia hoc ideo est, quia est in medio par-
tium essentialium forniLc; et ne viderentur dua;
formai , ideo factum est.

§ -4- — Ad argumenta contra quintam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra quinlani conclusionem, dicitur primo, quod
arguens false imponit sanclo Thonne quod lotalis
significalio orationis conslituatur ex paitialibus
sit>nificationibus partium quasi totum. Hoc enim
expresse negat sanclus Thomas; licet concedat quod
significatio tolius orationis resultat ex significatis
partiuni. Unde, secunda qiucslione hujus distin-
ctionis, art. 3, in solutione septimi, sic dicit :

(a) et. — Ad. Pr.

(( Sij^nificatio orationis, quamvis, relata ad partes
quibus fit siiiiiificatio, videalur coniposila, tamen,
relata ad rem sit>nificalam , simjilex est, inquanlum
significat nnum quid, scilicet compositionem hujus
cum hoc; .sicut eliam Philosophus dicit in 5. Meta-
phl/sicx (t. c. 19), (jnod substantia senarii non est
l)is tria, sed semel sex, quain ilji (lualilateni nomi-
nat. Unde, sicut ad hanc ((ualitatem senarii se
habent partes ejus ut dispositiones materiales, et
non ut qualitates partium, sicut partes unius totius
qualitatis; ita significationes partium sunt disposi-
tiones ad significationem totius orationis, quae con-
surgit ex significatione ultima; partis in ordine ad
onmes pnecedentes, etc » — Hajc ille. — Item,
art. 1 , in solutione primi arg^umenti quarlai qua?-
stiuncuhc, sic dicit : (( Ea qua?sunt in voce, propor-
tionantur his quaj sunt in anima. Gonceptio autem
anim» duobus modis est. Uno modo, ut repraesen-
tatio rei tantum, sicut est in omnibus cognitionibus
vel conceptibus acceptis a rebus ; et tunc veritas
conceptionis pra^supponit entitatem rei sicut pro-
priam mensuram, ut dicitur, dO. Metaphysicse
(t. c.5);et per modum hujusconceptionis se habent
locutiones, quse causa significationis tantum profe-
runtur. Alio modo conceptio aniraae non est reprae-
sentativa rei tantum, se(l magis pra^signativa, sicut
exemplar factivum, sicut patet in scientia practica,
(]uai est causa rei ; et veritas hujus conceptionis non
praesupponit entitatem rei, sed pra^cedit illam natu-
raliter, quasi causa ejus, etsi sint simul tempore. Et
per hunc modum se habent verba praemissa, scilicet
Hoc est corpus mcum; quia sunt significativa et
factiva ejus quod significatur. Unde veritas et signi-
ficatio liujus locutionis prsecedit naturaliter entita-
tem rei quam significat, et non praesupponit illam,
quamvis simul sit causa propria cum suo eftectu
proprio. Sed quia significatio et veritas locutionis,
qua^ est simul tempore cum transsubstantiatione,
consurgit ex significationibus partium successive
prolatarum, ideo oportet quod dictio ultimo prolala
compleat significationem locutionis, sicut diirerentia
specifica; et simul cum significatione sit entitas rei;
et, per consequens, significationes primarum par-
tium praicedant transsubstantiationem, quic quidem
non successive fit , sed in instanti ultimo, per signi-
ficationem locutionis jam perfectam, Sic ergo hoc
pronomen hoc neque demonstrat terminum ad
quem transsubstantiationis determinate, quia jam
significatio locutionis pncsupponeret entitatem rei ,
et non esset causa ejus; neque iterum demonstrat
terminum a quo determinate, quia ejus significatio
impediret verilatem significationis totius locutionis,
cum terminusa quo non remaneat in ultimo instanti
locutionis. Relinquitur ergo quod demonstret hoc
quod est commune utrique termino indeterminate.
Sicut autem in formakbus mutationibus commune
utrique termino est subjectum vel materia, distin-

Ib8

LIBRI IV. SENTENTIARUM

guuntur autem termini per formas substantiales vel
accidentales; ita in transsubstantiatione commune
est accidentia sensibilia, quie remanent, diversitas
autem est substantiarum. Unde sensus est : Hoc, id
est, conteninm sub his speciehus, est corpus meum.
Et h;«c est causa quare cum pronomine non ponitur
aliquod nomen, nedemonstratio ad aliquam speciem
substantise determinetur. Sicut enim in locutione
quse significat tantum alterationem , per se subje-
ctum est subjectum alterationis commune, ut cum
dicitur, Hoc fd album; ita oportet quod in locu-
tione quae facit transsubstantiationem , subjectum
sit hoc quod est commune in transsubstantiatione. »
— Haecille.

Ex quibus apparet quod, secundum mentem
sancti Thomae, significatio hujus categoricnc, Hoc
est corpus meum, et aliarum similium, est quae-
dam forma simplex, non composita ex significatio-
nibus partium, sed se habens ad illas sicut formale
ad sua materiaba. Secundo, quod totalis significatio
consurgitex significationibuspartialibus, sicutforma
ex sua dispositione materiali. Tertio, quod in hac
oratione, Hoc est corpus meum, ly hoc non demon-
strat delerminate terminum a quo, nec determi-
nate terminum ad quem transsubstantiationis, sed
aliquid commune utrique, per modum individui
vagi, puta hic Jtomo , secundum modum loquendi
Durandi et Petri de Palude et multorum aliorum.
Quarto, quod ly Jioc non demonstrat aliquid sub
disjunctione, puta terminum « quo vel terminum
ad quem, ita quod dicta locutio a'quipolleat (a) tali
disjunctivse, Hoc est, id est, A est corpus meum,
vel Jioc, id est, B est corpus meum. Nec sequipollet
alicui propositioni de disjuncto subjecto, puta tali,
Hoc, id est, A vel B est corpus meum. Sed ly hoc
habet ibi suppositionem non simplicem, nec deter-
minatam, sed suppositionem confusam tantum , etsi
non ex virtute sermonis, tamen ex institutione
Clnisti accommodantis hanc locutionem practicam
et factivam ex suo beneplacito ad talem suppositio-
nem et significationem , et subjectum ejus ad pra3-
dictam demonstrationem unius confusi communis
ad terminum a quo et ad terminum ad quem, sine
actuali expressione vel demonstratione alicujus illo-
rum per modum copulativBe vel disjunctivu^, aut per
modum propositionis de disjuncto aut copulato sub-
jecto; sed uterque terminus ibidem demonstratur in
quodam communi confuse et potentialiter, sicut
singulare in suo universali, vel communi, vel supe-

riori.

Ex quibus patet quod argumentum Scoti non
vadit ad mentem sancti Thoma^. Tum quia falsum
supponit, in hocquod dicit significationem orationis
constitui ex significationibus partium. Tum quia,
concesso quod ly hoc , quando profertur, demonstret

(a) lequipolleat. — sequipollet Pr.

illud quod significat, et econtra, non ideo sequitur
quod demonstret aclu et determinate et in particu-
lari significato aliquid quod tempore illius prolatio-
nis est contentum sub illis speciebus, nec aliquid
pro tunc non contentum sub illis; sufficit enim
quod demonstret aliquid commune utrique, ulrum-
que continens in potentia et confuse, et neutrum
actu et determinate vel distincle, sicut animal con-
tinet suas species, et homo sua individua. Tum quia
similitudo quam adducit de ista locutione, Hoc cor-
pus est aqua, et ista, Hoc est corpus meum , nihil
valet : quia prima locutio est speculativa, secunda
autem est practica ; prima non est accommodata tali
demonstrationi, secunda vero sic. Tum (a) quia sup-
ponit quod ly hoc demonstret tempus cerlum, vel
sub certo tempore : hoc enim falsum est, quia pro-
nomen non habet significare nec .supponere cum
tem})ore.

Et de hoc Petrus de Palude (dist. 8, q. 3), in
proposito, sic dicit : « Quidam dicunt quod hoc pro-
nomen hoc facit demonstrationem ad sensum et
inlelleclum .simul, sic intelligendo, quod demon-
strat aliquid quod est objectum intellectus, et ali-
quid quod est objectum sensus, primum in recto,
.secundum in obliquo, ut sit sensus : Hoc , id est,
aliquid suh hac specie sensibili, non restringendo
exsistentiam sub hac specie sensibili ad aliquam
temporis diflerentiam determinatam. Significatio
enim nominis, sive substantivi, sive adjectivi, non
restringitur ad aliquam dilferentiam temporis; unde,
secundum Donatum, teinpus non est de accidenti-
bus nominis. Et quia suppositio nominis fundatur
super ejus significationem , ita quod nihil supponit
nisi in quo salvatur significatum ejus, ideo per hunc
terminum substantialem, vel substantivum , potest
supponi substantia quiB est, vel qua^fuit, vel quse
erit. Gum ergo, secundum Donatum, ideo dicatur
pronomen quia ponitur pro nomine, demonstratum
per hoc pronomen lioc potest intelligi aliquid prae-
sens, vel de propinquo futurum sub hac specie;
secundum enim Donatum, pronomini non accidit
tempus. Nec potest dici quod restringatur per ver-
bum prsesentis ad supponendum pro aliquo quod
est pra^sens sub illa specie, cum verbum futuri tem-
poris restringere non possit terminum ad supponen-
dum tantum pro re futura. Cujus ralio est : quia,
quamvis res significata per verbum sit immediate
unita rei signilicatae per suppositum, tamen signifi-
cat per modum distantis; idem autem significatum
per modum distantis, non restringit id quod est
significatum per modum distantis (6); cum enim
dicitur, Iste homo est albus, iste terminus homo

(a) Tuiu. — Om. Pr.

(6) ideni aulem significalum per modum distantis, non
reslringit id quod est signi/icatum per niodum distantis.
— id autein quod est significatum per modum indistantis
Pr.

DISTINCTIO VIII. ET IX.

QUiESTIO I.

159

non restringitur ad supponendum pro albistantum,
sicut cum dicitur, Homo albus. Cum ergo sacerdos
in persona Christi proferat hanc propositionem, lloc
est corpus meum, sensus est quod aliquid sub hac
specie prxsens, vel de prophiquo futurum, est
corpus meiim. Et hoc est simpliciler verum. Quia,
quamvis ha^c disjunctiva, ratione hujus partis, ali-
quid prxsens sub hac specie, non sit vera, nisi
secuijdum usum loquendi, quo aliquid statim con-
vertendum in rem illam dicitur res illa esse, ut
aqua statim convertenda in aerem dicitur aer, et
humor statim convertendus in carnem dicitur caro;
tamen , ratione alterius partis disjunctivae , ex vi
locutionis, vera est; orationi enim assistit virtus
operans in fine propositionis rem significatam per
eam. Disjunctiva autem estvera, si altera pars est
vera; et indefinita vel particularis similiter est vera,
cuicumque supposito per subjectum conveniat pree-
dicatum. — Sed ha^c dicta de demonstratione quan-
tum ad intellectum individui vagi videntur bene
salvare quod non sit falsitas, si addatur quod non
simpliciter fiat demonstratio quoad sensum et intel-
lectum. Nam, si solum ad intellectum, non esset
necesse quod sacerdos haberet ante se materiam ;
cum demonstratio ad intellectum abstrahat ab hic
et nunc. Sed ex quo sensus est, Contentum suh Jns
speciebus est corpus rneum, vel, Illud quod conti-
netur sub his speciebus est corpus meum, vel, Id
quod continebitur sub his speciebus est corpus
meum, etc, est duplex demonstratio : una ad sen-
sum, quse refertur ad species, et hajc est individui
significati; alia autem ad intellectum , quse est indi-
vidui vagi. Et potest esse vera, sed pro diversis :
quia, si dicat, Id quod est contentum sub his spe-
ciebus est corpus, verum est, quia corpus panis; si
dicat, corpus meum, verum est, quia quando dicit
meum tunc est ibi corpus Christi. Et potest poni
tale exemplum. Ponatur quod Deus ex aere faciat
ignem, remanente quantitate et qualitate symbola,
sicut aliqui dicuiit fieri naturaliter. Et ponatur quod
alteratio qua fit hoc, incipiat, me incipiente dicere,
lllud quod continetur sub hac quantitate et qua-
litate est ignis, et compleatur, me complente hanc
orationem , tunc oratio erit vera. — Sed contra hoc
videtur : quia, quando dico hoc, Illud quod conti-
netur , vel est contentum , etc. , utrumque verbum
est priesentis temporis; unde sensus est, Illud quod
continetur nunc, vel est contentum nunc, est
illud; et hoc est falsum; quia aliud continetur in
principio orationis, et aliud in fine, nec unum est
aliud. Et dicendum quod sermoni non res, sed rei
subjectus est sermo, et intentioni dicentis; et
quia non intendit de contento pro nunc, sed de con-
tento pro fine locutionis, ideo, etc. — Sed nec illud
valet : quia tunc esset sensus, Hoc, id est, quod
continendumest,etnonidquodest contentum, etc;
et sic prius esset factum quam significatum ; et sic

verl)a non efficerent, sed supponerent. Unde videtur
quod, sicut demonstratio ad intellectum est de indi-
viduo vago, sic etiam consignificatur tempus vagum,
ita quod intondat prius significari quam verificari,
et entitas roi sit media inler significationem ot veri-
tatem significantis, (luasi dicerct, Hoc est corpus "
tneum, id est, Volo quod hic sit corjms meum,
dum hic dicetur, et quia dicetur, et vere dicatur.
— Sed, secundum hoc, videtur quod non de virtute
sermonis, sed de bonitate intellectus verificetur.
Sed dicendum quod aliud est loqui de rebus factis,
in quibus locutio accipitur pro tempore quo incipit
proferri vel ante, aliud de fiendis, in quibus, etiam
ex proprietate loquendi, significatio refertur ad futu-
rum; et aliud de sermone speculativo, qui sequitur
rem, et de factivo, qui prajcedit; et lalis est sermo
iste. Unde non est intentio quod pro illo nunc sit
vera, sed pro ultimo. Sic ergo sensusest, Hoc est
corpus meuni, id eat, Contentum sub his specie-
bus est corpus meum. Et tunc pronomen supponit
et demonstrat contentum , abstrahendo ab omni dif-
ferentia temporis; unde pofest verificari pro instanti
ultimo locutionis; sicut econtra dici posset, Hic est
panis, id est, Contentum sub his speciebus, etc. ;
et tunc verificaretur pro primo instanti; nomen
enim et pronomen , ut dictum est, abstrahunt a
tempore, cum non consignificent tempus. Necobstat
quod verbum substantivum est consignificat tem-
pus praesens : quia prior est ejus significalio qua
copulat pra^dicatum subjecto, quam consignificatio
temporis quai designat tempus illius copula^; unde,
cum copulatio non compleatur ante ultimse dictionis
prolationem, per consequens non designatur illud
tempus. Unde sensus e.st : Contentum sub his spe-
ciebus est corpus mcum , tunc primo cum hoc
dictum est. » — Haec Petrus, in forma. — In qui-
bus multa dicit ad propositum, potissime de consi-
gnificatione temporis in copula verbali, scilicet ly
est, et de ampliatione, vel restrictione, et omni-
moda suppositione et connotatione, consignifica-
tione et demonstralione hujus pronominis hoc in
prsedicta oi^atione, Hoc est corpus meum.

Apparet autem mihi quod, quantumcumque ly
}ioc restringeretur ad demonstrandum aliquid prue-
sens, et ad tempus significatum per ly est, sicut
habet communis logica, ex hoc tamen nullo modo
posset inferri quod supponeret pro aliquo praesenti
significato, puta pane, vel corpore Christi; sed suf-
ficit quod supponat pro aliquo pra?senti vago, com-
muni, confuso, eo modo quo talia possunt dici prae-
sentia, prseterita vel futura. Item, nec oportet quod
illa praesentia inteiligaiitur respectu mensurae in
qua profertur ly hoc, sed i'espectu mensune in qua
completa est significatio totius orationis : nam pro
illo instanti ly est intelligitur copulare prcedicatum
subjecto, et non prius, in talibus orationibus facti-
vis, quarum completa significatio naturaliter pi-ae-

160

LIBRI IV. SENTENTIARUM

cedit entitatem rei et veritatem orationis; secus est
de orationilnis spcculativis, quarum veritas pra^su])-
ponit enlitatem rei, necaliquo modo eam causat aut
eflicit.

A(l secundum patet responsio per idem. Quia
fundatur in multis faisis. Primum est, quod signi-
ficatio totius orationis constituatur ex significatis
partium. Secundum est, quod partes illius orationis
supponant pro aliquo significato determinato pra-
senti pro mensura prolationis vocum. Tertium est,
quod ly est designet priBsentiam mensurse prasce-
dentis completani prolationem orationis. Quartum
est, quod subjectum orationis praedictic supponat
disjunctive pro altero duorum signanter et determi-
nate et in actu, scilicet pro termino a quo, vel ad
quem; et quod dicta locutio a?quipolleat hypothe-
ticse disjunctivse, vel calegoric» de disjuncto sub-
jecto continente actu et determinate duo aliqua
signata. Et multa alia supponit, per nos neganda.

Ad terlium patet responsio per pra^dicta; quia
fundatur in falso.

Et hoc sufficitad argumenta Scoti.

II. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum

Aureoli, dicitur quod ly hoc demonstrat contentum
sub speciebus sacramenti. Sub illis autem non con-
tinetur proprie quodcum(jue accidens, virtute sacra-
menti ; sed sola substantia, tanquam signabile per
ea, vel succedens signabili, virtute conversionis. Si
autem alia continentur sub pra-dictis speciebus, sci-
licet quantitas, qualitas (a), hoc non est virtute
sacramenti , nec conversionis, sed per concomitan-
liam ad substantiam , ut alias forte dicetur. Nec ly
hoc demonstrat primo et per se in hac locutione
nisi substantiam, et non quodcumque accidens, nec
compositum ex substantia et accidente. Et si forte
concedi posset quod aliquando in alii|ua demonstra-
tione ad sensum demonstrat substantiam sub acci-
dentibus, non tamen utrumque ex aequo, nec ;cque
primo, aut per se, sed substantiam directe et ut
quod, accidentia vero indirecte et ut cujus, vel sub-
stantiam ut illud quod directe demonstratur, acci-
dentia vero ut quibus substantia est demonstrabilis
et signabilis, si loquamur de demonstratione ad
sensum. Et ad probationem (6), minor est neganda:
nam ad quaistionem per quid est hoc non necesse
est responderi per aliquod ens per accidens comple-
ctens in se substantiam et accidens; sed sufficit
respondere per meram substantiam ; potissime ubi
est demonstratio ad intellectum et non ad sensum ,
vel simul ad intellectum et ad sensum, ad intelle-
ctum in recto, et ad sensum in obliquo, sicut est in
hac locutione, Hoc est corpus meum, ut superius
(ad primum Scoti) est expressum.

(a) qxiantitas , qualitas. — qiiantitate , qualitate Pr.
(g) quod. — Ad. Pr,

Ad confirmationem, dicitur quod magis est ad
oi^positum quam ad proposittun. Quia substantia de
qua ibi loquitur Philoso{»hus, et Commentator,
accipitur prout de ea tractat metaphysicus, et ut est
communis ad substantiam sensibilem et ad separa-
tam, et prior utraque. Et constat quod talis sub-
stantia non indudit accidentia signantia substan-
tiam , nec facientia ad ejus situalem demonstratio-
nem. Gum ergo , secundum Aristotelem, talis
substantia respondeatur ad qu.Testionem quid est hoc,
constat quod ly hoc non oportet quod demonstret
substantiam cum accidentibus, cum possit demon-
strare substantias separatas ab omni tali accidente
signativo (a) substantise.

De pra^dictis sanctus Thomas, 1 p., q. 13, art. 1,
in solutione tertii, sic dicit : (c Pronomina demon-
strativa dicuntur de Deo secundum quod faciunt
demonstrationem ad idquod intelligitur, non autem
ad id quod sentitur. Sccundum enim quod a nobis
intelligitur, secundum hoc sub demonstratione
cadit, )) — H;tcc ille. — Similia dicit, 1. Sentent.,
dist, '22, q. i , art, 1, in solutione tertii, Item , ad
propositum, 3 p,, q, 78, art. 5, arguit sic, secundo
loco : (( Hoc pronomen hoc facit demonstrationem
ad sensum. Sed species sensibiles, quaj sunt in hoc
sacramento, neque sunt ipsum corpus Christi,
neque sunt accidentia corporis Christi. Ergo ha^c
locutio non potest esse vera, Hoc est corpus meum. »
Ecce argumentum. Seqjiitur responsio : (( Dicen-
dum, inquit, quod hoc pronomen hoc non demon-
strat accidentia ipsa, sed substantiam sub acciden-
tibus contentam, qua5 primo fuit panis, et postea
est corpus Christi, quod, licet non informetur his
accidentibus, tamen sub eis continetur. )) — Hoec
ille.

Ad secundum dicitur quod corpus Christi conti-
netur in hoc sacramento, et dicitui" contentum esse
in sacramento, non sicut locatum continetura loco,
sed modo quodam speciali. Unde sanctus Thomas,
3 p., q. 75, art. 1, in solutione lertii, sic dicit :
(( Corpus Christi non est eo modo in sacramento,
sicut corpus in loco, quod suis dimensionibus loco
commensuratur; sed quodam speciali modo, qui est
proprius huic sacramento. Unde dicimus quod cor-
pus Christi est in diversis altaribus, non sicut in
diversis locis, sed sicut in sacramento. Per quod
non intelligimus quod Chrislus sit ibi solum sicut
in signo, licet sacramentum sit in genere signi ; sed
intelligimuscorpusChristi inesse secundum modum
proprium huic sacramento. )) — H:ec ille. — Item ,
decima distinctione Quarti , q. 1, art. I, in solu-
tione quinti : « Corpus Christi non est hic ut in
loco, per se loquendo ; sed ut in sacramento, non
solum significante, sed continente ipsum ex vi con-
versionis fact«, etc. » Conceditur tamen quod, cum

(a) signativo. — significative Pr.

DISTINGTIO VI II. ET IX. — QU/ESTIO I.

161

coi-pus Christi sit iii lioc sacramento modo spiri-
tuali, et qiiasi consimiliter illi modo quo spirilualia
sunt in loco, non est incoiivcniens concedere quod
corpus Christi contineat aliquo modo species sacra-
mentales. De hoc sanctus Thomas, nona distinctione
Qi((irti, q. 1, art. 1, q'-'» l,in solutione secundi, sic
dicit : « De ratione mandurationis est quod aliquid
per os introrsum siimatur. Sed c.ss« in aliter est in
corporalibus, et aliter in spiritualihus : quia, in cor-
poralihus, quod esl in continetur sicut locatum in
loco; in spiritualil)us autem, (juod a^t in continet
sicut anima corpus. Et ideo convenienter cibus cor-
poris trahitur ad corpus, ut contentum ad id quod
continet; cibus autem mentis trahit ad se mentem,
ut conlinens contentum. » — Hiec ille. — Et siciit
ip.se dicit Christum conlinere sumentein , vel nien-
tem ejus; ita potest concedi quod Christus continet
hoc sacramentum uno inodo, licet alio modo conti-
neatur a sacramento. Prima continentia est vir-
tiialis, et quasi cau.sa; efficientis; secunda est rela-
tiva interiorum, per modum habitus et accidentis.
Sed de hac materia diflusius dicetur post.

Ad illud autem quod ultimo inducitur, scilicet
quod ly hoc non habeat demonstrare aliciiiod con-
tentum, etc, — dicitur (juod hoc est falsum. Quia
omne intelligibile pote.st demonstrari per philoso-
phum, demonslratione ad intellectum, eliam Deus.
Demonstratione vero ad sensum non potest nisi ipse
situs, vcl aliquid determinatum ad situm. Qiiod
tamen potest mullipliciler conlingere : scilicet quia
tale quid est subjectum sitiis, ut quantum, vel est
pars subjecti situs, vel accidens ejiis, vel unitiim
illi, vcl velalum alj illo, aut alio modo contentum
qualicumque contineiitia ab ipso quanto.

§ 5. — Ad ARGUMENTA CONTRA SEXTA!\[

CONCLUSIONEM

I. Ad argumenta Durandi. — Ad primum

Diirandi contra .sextam conclusionem, respondet
Petrus de Palude (dist. 8, q. 3) modo (pio recitat
arguens. Dicit enim sic : (( Dicendiim ad primum,
quod major est falsa : qiiia in illis verbis quic
Christus instiluit, consistit forma, et non in medie-
tate illorum, qiiamvis continerent totum elTectum.
Si eniin dicatur, Ego bajdizo te , et nihil j)Ius, non
est baptismus; quamvis illud quod additur, /n
uomine Palvis, etc, non perlineal ad effectum, .-^ed
ad causam. Et similiter, si dicatiir, Confirmo te , et
non addatur, Com^lgno tc, cltrismale , et lu no-
mine, etc, non est confirmatio. Ita et in proposito :
quia ex ritu Romanse Ecclesia; ab Apostolis tradi-
tum siipponimus, siciit accepcriint a Domino, quod
illa verba dicantur sub eodcm ritu; idco stipponi-
mus illis verbis et non paucioribus consecrari. )) —
Ha!c Petrus in forma, et multum bene.

Cum autem contra hoc replicat Durandus, —

dicitur primo, quod replica sua destruit argumen-
tiim. Si enim in majori argumenti sui inlendat
dicere quod non sufficit quod forma verboriim sacra-
rnentalium exprimat totum effectum sacramcnti,
ni.si cum hoc exprimat causam primariam effecti-
vam sacramenti et sui effectus, et qua^dain alia
determinativa prcTdictorum, tunc apparet quod
minor intellecta et debite sumpta sub majore sic
intellecta, falsa est, quia in istis verbis prsecise,
Hic est calix sanguinis mei , etc, non exprimun-
tur omnia pncdicta, scilicet determinantia cau.sam
et efTcctuni sacramenti, et potissime ex institiitione
Chrisli. Si autem in majori velit et inteiidat dicere
quod sufficit quod forina verborum sacramentalium
consecrationis sanguinis exprimat (a) pra^cise effe-
ctum consecralionis sanguinis, non expriinendo cau-
.sam sacramenti, nec aliqiiam determinationem
caus;c vel effectus sacramenti, tunc per argumenta
Petri apparet quod major est fal.-<a, et similiter ex
propria concessioneDurandi in sua replica. Si autem
inteiidat dicere quod reqiiirilur expressio causffi pri-
maiitc .sacramenti, puta invocatio Trinilatis, vel
Christi nominatio, nonautem qu:i'cumquealia deter-
minatio eflectus, vel caus;i', vel matcriic, vel actus
ministri, tiinc apparet quod dictum suumest volun-
tarium, et falsum in forma sacramenti confirma-
tionis, et contra ritum Roman:c Ecclesiaj quoad
sacramentiim Eiicharisti:(', et contra modiim et
ritum consecralionis beati Ambrosii, de quo supra
dictum est (6). Unde responsio Petri .stat; et replica
Diirandi, et corroboratio argumenli siii non valet
u.S(juequaqiie. — Dicitiir sccundo, (juod cum dicunt
doctores authentici (juod ilkr! sunt forin:c sacramen-
torum, quaj significant efTecttim sacramenti, non
intelligunt quod illa verba pnoci.se perlineant ad
formam sacramenti, quaj significant effectum vel
causam sacramenti, ut bene jirobat Petrus; sed
intelligunt quod talis significatio necessaria est
formaj sacramenti; sed non sufficit, sine })luri, ad
integram formam sacranienti, nisi addanttir omnia
et singula verba instituta a Christo ad completam
significationem sacramenti; sic aiitem non est in
prajdictis verbis, Hic est calix sanguinis mei. Si
autem doctores non authenlici dicaiit oppositum ,
non est curandum de dictis eorum; quia sa^pe plus
student contentioni quam veritatis auditioni.

Et ex pncdictis patet ad confirmationem primi
arguinenti Diirandi.

Adsecuiuhim priii(*ipalo resjiondet Petrus (ibid.),
diccns quod « non niirum si verba consecrationis
panis sine determinatione sufficiunt : quia in con-
secrando Christus ea sine determinatione prolulit,
et talem vim eis dedit, qui potuil etiam uni verbo
eamdem vim tiibuere, si voluit. Nam quod addidit,

(») exprimat. — exprimant Pr.
(S) Cfr. § 3, ad2'>>".

VF.

162

LIBUI IV. SENTEXTIAIIUM

Cjuod p*'o vohis Iradetur, non in consecrando, sed
ante, vel post, dictnni est, ut snpponimns ex ritu
Ecclesice, qui nec ante, nec post, illud dicit, qnLC
tanien in consecrando nihil de verbis Christiomittit.
In consecratione antem sanguinis pro tanto talia
verba non sufliciunt, quia Christus ea sine deter-
minatione non protulit sicut prima, et sic voluit
proforri ut ipse protulit, et sic habere efficaciam,
sicut tunc habuerunt, non ahter. Et si quaeratur
quare in consecratione sanguinis plus voluerit addere
determinationem quam in consecratione corporis;
— potest dici quod ideo quia iu totali elfusione san-
guinis fuit consummatum mysterium redemptionis,
non autem in traditione corporis, quod die prsece-
denti factum est; et quia in lanceatione expressius
significatum est quod de latere Christi formata est
Ecclesia, sicut de latere Adye dormientis Eva. » —
Ilaec Petrus, et bene, et conformiter sancto Thoma3,
3 p., q. 78, art. 3, ubi arguit sic, secundo loco :
(( Non sunt majoris (a) efncaciio verba quie profe-
runtur in consecratione panis, quam ea qua? prQfe-
runtur in consecratione vini, cum utra(jue sint
verba Christi. Sed statim dicto, Hoc est corjius
meuni, est perfecta consecratio panis. Ergo statim
ut dictum est, Hic est calix sanguinis mei , est
perfecta consecratio vini et sanguinis; et ita ea quK
consequuntur (6) non sunt de substantia formie,
pra.'serlim cum pertineant ad jiropiietates hujus
sacramenti. » Ecce argumentum. Sequilur respon-
sio : (( Dicendum, inquit, quod quia sanguis seor-
sum consecratus expresse passionem Christi repne-
sentat, ideo potius in consecralione sanguinis fit
^" mentio de efi^ectu passionis, quam in consecratione
corporis, quod est passionis svibjectum. Quod etiam
designalur in hoc quod Dominus dicit, Quod pro
vohis tradclur, quasi diceret, Quod pro vohis pas-
sioni suhjicictur. » — Hifc ille. — Item, secunda
qua?stione hujus distinctionis, art. 2, q'" 1, in solu-
tione secundi, respondet sic ad idem argumentum :
(( Cum Eucharistiic .sacramcntum sit memoriale
dominictc passionis, in consecralione coi'poris non
repricsentatur nisi passionis subjectum ; sed in con-
secratione sanguinis reproesentatur passionis meri-
tum : non euim a corpore Christi sanguis ejus seor-
sum fuit nisi per passionem ; et ideo conditiones
dominicte passionis exprimuntur per verba sequen-
tia, magis in consecratione sanguinis quam in con-
secratione corporis. » — Hicc ille. — Ilem, ibidem,
tertio loco, arguit sic : « Proprietates naturaliter
consequuntur suljstantiam rei. Sed illud (juod con-
sequitur substantiam, non jjotest esse factivum
transsubstantiationis, Ergo, cum illa verba quae
sequuntur desiguent ah'(iuas proprietates sanguinis,
in quem fit transsubslantiatio, videtur quod non

(a) niaioris. — niinoris Pr.

(h) ronseqmintur. — consecranlKr Pr.

I sint de forma. » Ecce argumentum, Sequitur respon-
sio : (( Dicendum, inquit, quod, (juamvis illa (\ux
sequuntur sint ut proprietates conscqueutes Cliristi
sanguinem inquantum hujusmodi, snnt tamen essen-
tiales sanguini Christi inquantum est per passionem
e/rusus. Non autem seorsum a corpore Christi con-
secratur sanguis Christi, sicut nec aH;c partes ejus,
nisi pro eo quod est in passione effusus. Et ideo illa
quie sequuntur, sunt essentiaha sanguini, prout in
hoc sacramento consecratur. Et ideo oportet quod
sint de snbstantia form;c. » — Ha^c ille, — Et niulla
simiHa dicit in pra^dictis locis, conformia sokilioni
Petri.

Ad lertuim respondet Petrus (ibid.), quod, « si
verum est quod dicitur, quod scilicet Gr;cci aliqua
verba omiftant, tunc dicendum quod ipsi non con-
ficiunt, hcet baptizent (a), Nec negantur non (6)
conficere propter mutationem formic; sed soluni
dicitur quod mutatio qualitatis niatericc, quia in
fermento conficiunt, non impedit sacramentuni ,
quamvis ipsi econti^ario dicant nos non conficere in
azymo. » — Ha^c Petrus, et bene. — Unde apparet
milii quod vel historia Durandi falsa est; vel, si
vera est, oportet dicere quod, si Groeci vere confi-
ciunt, hoc est ex speciah consiUo et virtute Spiritus
Sancti,sicutApostoHali(|uandobaptizabantinnomine
Christi. Unde sanctus Thomas, 3 p., (j, 06, ait. G,
sic dicit : (( Sacramenta hal)ent el^ficaciam ex insli-
tulione Chiisli, Et ideo, si pnetermittatur ali(juid
eorum quye Chrislus instituit circa aliquod sacra-
mentum, efficacia caret; nisi ex speciali dispensa-
tione ejus qui virlutem suam sacramentis non alli-
gavit, etc. »

A(l quardiin respondet Petrus (ibid.), dicensquod
(L verba perlinentiaad eflectum qui causatur ex usu
hujus sacramenti, inter quem et .sacramentum est
usus niedius, non sunt de essentia sacramenti, Noc
de his verbis fit hic mentio. Sed verba pertinentia
ad effectum sanguinis Christi, non prout est in
sacramonto, scd prout fuit fusus in cruce, pertinent
ad essentiam, pro tanlo quia, ut detorminativa i)r;c-
dicati, sunt posita in oratione una, qua; est conse-
crativa sanguinis; nec est completa significatio,
quousque tota oratio sit completa; nec, per conse-
quens, est totalis efleclus ante, (pua significando
causant. Et de talibus verbis est qutestio; nonautem
de primis. » — Hkc Petrus, et conformiter ad alia
superius dicta, in solutione tortii principalis Aurooli
contra primam conclusionem. Ibi enim allegatur
sanctus Thomas, 3 p,, q, 78, art 1, in solutione
secundi, ubi sic dicit : « His verbis, Accipite et
cornedite, intelligitur usus materi;c consecratic, qui
non est de necessitate hujus sacramenti. Et ideo nec
h;cc verba sunt de substanlia forma!, etc. »

(a) baplkent. — baplizanl Pr.

(g) noijanlnr non. — non ncgantui

Pr,

DISTINCTIO X. — QU^STIO I.

163

Ad qiiinliim rcspondct Pclrus (ihid.), quod
« inipui^iialio raliouis iion valcl : quia illa dctcinii-
nalio, Quod pvo vobis tradetur, non ponitur in
fornia, licet ponatur in liisloria Evangelii; alia vero
ponitiir in Ibrma jiliis qiiam in liisloria; quia nec
intcntio Evanoelislarum fuit poncre formas sacra-
mentorum, sed magis historias diclorum et facto-
rum Cluisti (a) ». — HiX3c Petrus (6), et conformiter
diclis Peati Tliomoe, .'3 p., q. 78, art. 3, in solutione
noni, ubi sic dicit : « EvangelistcC non intendobant
tradere formas sacramentoriim , quas iii primitiva
Ecclesia oportebat esse occultas, ut dicit Dionysius
in fine EcclcHlaMtcie Hicrarchix; sed intenderunt
de Christo historiam icxere, etc. » Simile dicit,
secunda quaestione liujus distinctionis, art. 2, q'''i,
in solutione primi argumenti.

A(I scxliiin rcspondet Pctrus (ibid.), quod « im-
pugnatio illa non valet. Quia non omnia (lUio perti-
nent ad ritiim, sunt de essentia ; sed illa sola qui;e
significant illa quie ad essentiam pertinent sacra-
menti, vel ex parte subjecti, vel ex parte pra?dicati,
ct .sub eodem ritu proferiintiir. De talibus intelligi-
tiir major, de quibus est illud, Novi et icterni testa-
menti, etc. — Quod autem dicit Magister in Httera,
etAmbrosius, de Consecratione, (li.st. !2,can. Panis
est i>i allari, quod illis verbis conficitur (et can.
Quia corpus, dist. 2, de Cons.),el reliquaperlincnt
ad laudes et orationes, — referendum est ad rehqiia
quio non sunt pars illius orationis qna fit consc-
cratio ». — Et hiCcPetrus, et hene.

II. Ad argumenta Aureoli. — Ad primuin
ct secimdum Aureoli, patet responsio ex dictis ad
secundum Durandi. Nam illam detcrminationem,
Quod pro vobis tradctur, non addidit Cliristus in
forma consecrationis panis, sicut illam, Novi cl
selerni, etc, addidit in forma consecrationis vini. —
De forma vero GriECorum, satis dictum est in solu-
lione tertii Durandi.

III. Ad argumentum aliquorum. — Ad

argiimentum aUquorum, diciturquod forma verbo-
rtim est de essentia consecralionis .sacramenti, non
aulem de esscntia sacramenti consecrati etcompleti.
Hoc enim sacramentum differt ab aliis : quia alia
consistunt in ({uadain successione, et factione, et
rcccplione, et applicationc (y) materiijo exlerioris ad
liomincm, et ideo forma verborum in illis est dc
essentia sacramenti ; sed hoc sacramentum consistit
in consecratione materiae, non quidem activa, sed
|)assiva; unde diflert ab aliis, sicut permanens a
successivis. Propter quod non oportet formam ver-

(a) diclonim et fuclonim Chrlsli. —
rum Pri
(6) Hxc Pelnis. — Om. Pr.
(y) applicalione. — amplialione Pr,

doclonim cl aanclo-

borum e.sse de essentia hujus sacramenti, sed de
essentia consecrationis activac sacramenti; quia,
transeunte forma, manet integrum .sacramentum
quamdiu .species sacramentales manent. Vel, si con-
cedatur quod forma est aliquo modo de essentia
saciamenti , hoc intelligendum est quoad fieri, non
quoad factum e.sse.

Ad ar'gnmentum contra conclusionem, respondet
sanctus Thomas, 3 p., q. 78, art. 1, in .s(jIutione
quarti : « Quidam, inquit, dixerunt hoc .sacramen-
tum perfici non pos.se pnedictis verbis prolatis, et
aliis prictcrmissis, prtecipue qujE sunt in canone
missise. Sed hoc patet esse falsum, tum ex verbis
Ambrosii pnedictis (a), tum etiam quia canon
missa? non est idem apud omnes, nec .secundum
omnia tempora, .sed diver.sa sunt a diversis appo-
sita. Unde dicendum est quod, si sacerdos sola
veiba prtedicta proferret, et cum intentione conse-
crandi hoc sacramentum, perficeretur hoc sacra-
mentum; quia intentio faceret ut ha^c verba intelli-
gerentur quasi ex pensona Christi prolata, etiamsi ver-
bisprsecedentibushocnonrecitaretur.Gravitertamen
peccai-et sacordos sic conficiens hoc sacramentum ,
utpote ritum EccIesicC non servans. Nec est simile
de baptismo, quod est sacramentum necessitatis.
Defectum autem hujus sacramenti potest supplere
spiiitualis manducatio, ut Augustinus dicit (in Joan-
nem, tract. 26). » — Hcec ille.

Et h[Gc de qutestione sufficiant. De qua benedictus
Deus. Amen.

DISTINCTIO X.

QUiESTIO I.

UTRUM CORPUS CIIRISTI SIT IN ALTARI,
VEL euciiaristij: SACRAMENTO, REALITER

«^;^^^inc.v decimam distinctionem 4. Scnten-
/f ^?sj l'<i''"i't quicritur : Utrum corpus Christi
^l^jsS^ sit in alfari, vel Eucharistiiu Sacramento,
(3^=^ realiter.

Et argiiilur quod non. Quia nullum corpuspotest
esse in diversis locis. Sed corpus Gliristi est vere in
coelo, qiio ascendit. Ergo impo.ssibiIe est quod sit in
altari. Probatio primic : quia nihil habet esse cxtra
terminos suos; sed termini cujuslibet corporis
locati, sunt simul cum terminis corporis locantis;
ergo nullum corpus locatum in uno loco, potest

(a) Cfr. argum. in oppositum, inilio quiestionis.

16i

LIBRI IV. SENTENTIARUM

esse extra terminos illius loci ; et ita non potest
siuiul esse in duol)us locis.

In oppositum arguitur. Quia veritas novi testa-
menti debet respondere figuris veteris testamenti.
Sed, in veteri testamento, ipse agnus, qui figurabat
Cliristum,sumebatur in cibum, ut patet, Exodi l'-2.
Ergo, in nova lege, ipsum verum corpus Christi,
quod per agnum significatur, debet manducari.

In hac quasstione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articukim, sit

Prima COnclusio : Quod veruui corpus Chrisli est
iu Sacraineuto Eucharistitc secuudiim vcrita-
tcm, ct uou solum sicut iu si(jno, vcl secunduiu
solain fifjuram.

Ilanc ponit sanclus Thomas, 3 p. , q. 75, art. 1 ,
ubi sic dicit : « Verum corpus Cliristi et sanguinem
esse in hoc sacramento, neque sensu , neque ratione
deprehendi potest, sed sola fide tenetur, qu.nodivimc
auctoritati innititur. Unde, super iUud Luct 22
(v. 19), Hoc cst corpus meum, etc, dicit Cyrillus:
Non dnhiles an hoc sit verum ; sed j^otius suscipe
verha Salvatoris in fide; cum cnim sit veritas,
non riientitur. Hoc autem conveniens est, primo
quidem perfectioni novoe legis. Sacrilicia enim vetc-
ris legis illud verum sacrificium passionis Christi
continebant solum in figura, secundum ilhid
Hehrxor. 10 (v. 1) : Umhram hahet lex futuro-
rum honornm, non ipsani rerum imaginem . Et
ideo oportuit ut aliquid plus haberet sacrificium
novae legis a Chrislo institutum, ut scilicet conti-
neret ipsum Christum passum, non solum in signo
vel figura, sed etiam in rei veritate. Et ideo ipsum
saci'amentum , quod ipsuin Christum realiter con-
tinet, ut dicit Dionysius, 3 cap. Ecclesiasticx Hic-
rarchive, est perfectissimum omnium sacramento-
rum aliorum, in quibus virtus Christi participatur.
Sccundo hoc competit charitati Chrisli, ex qua pro
salute nostra corpus verum natura? nostra3 assum-
psit. Et quia maxime proprium est amicis convi-
vere,prout dicitPhiiosophus,9.£V/n'cor?/j/;(cap.l2),
.sui prwsentiam corporalem nobis repromittit in
prwmium, Matth. 24 (v. 28) : Uhi fuerit corpus,
ihi congregahuntur et aquilx. Interim tamen nec
sua prffisentia corporali nos(a) in hac peregrinatione

(a) nos. — Om. Pr.

destituit; sed per veritatem (a) corporis et sanguinis
sui nos siJii conjungit in hoc .sacramento. Unde ipse
dicit, Joan. 6 (v. 57) : Qui manducat carnem
meam, et hihit sanguinem meum, in me manet,
et ego in eo. Unde hoc sacramentum est inaximai
charitatis signum, et nostrce spei sublevamentum,
ex tam familiari conjunclione Christi ad nos. Tertio
hoc competit fidei perfectioni, qu;e, sicut est de
divinitate Christi, ita est de ejus humanitate, secun-
dum illud Joan. 14 (v. 1) : Creditis in Deum, etin
me credite. Et quia fides est invisibilium, sicut
divinitatem. suam nobis exhibet Christus invisibi-
liter, ita et in hoc sacrainento carnem suam nobis
exhibet invisibili modo. Quai quidam non attenden-
tes, posuerunt corpus Christi et sanguinem non esse
in sacramento nisi sicut in signo; quod est tanquam
htcreticum abjiciendum, utpote verbis Christi con-
trarium. Unde et Berengarius, qui primus inventor
hujus erroris fuerat, postea coactus est suum erro-
rem revocare, et veritatem fidei confiteri. » — Haec
ille.

Hem, 4. Scntent., dist. 10, q. 1, art. 1, sic
dicit : « Sub Sacramento Altaris continetur verum
corpus Christi , quod de Yirgine traxit. Et contra-
riuni dicere, est h;creticum; quia derogat veritati
Scriptura?, qua Dominus dicit ( Matth. 26, v. 26;
Marc. 14, v. 22; Luc. 22, v. 19) : Hoc est corpus
meum. Ratio autem quare oportet quod Christus in
hoc sacramento contineatur, est quia non ita per-
fecte nol)is Christus conjungeretur, si sola illa sacra-
menta haberemiis, in quibus conjungitur nobis
Christus per virtutem suam in illis sacramentis
participatam ; et ideo oporlet esse aliquod sacra-
mentum , in (<5) quo Christus non participative, sed
per suam essentiam , contineatur, ut sit perfecta
conjunclio capitis ad membra. Consequuntur etiam
mult;c aliai utilitates : sicut est osten.sio maximae
charitatis, in Iioc quod seipsum dat nobis in cibum;
et sublevatio spei , ex tam familiari conjunctione ad
ipsum; et maximum meritum fidei, in hoc quod in
hoc sacramento creduntur multa, quai non solum
sunt pricter rationem, sed etiam contra sensum, ut
videtur; et multce aliix} utilitates, qu;e sufficienter
explicari non possunt. » — Hicc ille.

Ex quibus possunt formari multae rationes pro
conclusione. Prima : quia conclusio competit perfe-
ctioni nova? legis, perfectioni cbaritatis Christi, per-
fectionique fidei et spei nostra;. Secunda : quia hoc
competit perfectie conjunctioni capitis ad membra.
Tertia : quia oppositum conclusionis derogat omni-
bus supradictis, et insuper e.st condemnatum tan-
quani lucreticum.

Secundaconclusiocst quodvcninK-orpusC.hristi,
pcr hoc quod incipit cssc rcalitcr in sacramcnto

(a) vevitatem. — virtutem Pr.
(6) iit. — Om. Pr.

DISTINGTIO X. — QU^STIO I.

I6i

in lorris, iion dcsinil esse realiCer in c<«'lis;
ininio sininl est in e<el<» l<><';iliter', et in (<'ii'a
vel ahari saeranientalit<'r, <'t in <liversis l<jeis
et aUaril)us in (erra siniul.

Tlanc i)oiiil sanctus Tliomas, in Qnarto, iilii
siipia (dist. 10, q. i, ait. 1), in soliitione qiiinti,
ubi sic dicit : « NiiUnrn corijus coniparatur ad
locunfi,- nisi mediantilms dimensionibus quantita-
tivis; et ideo ibi est aliquod corpus ut in loco, ul)i
commensurantur dimensioncs ejus dimensionibus
loci. Et, secundiini lioc, corpus Gliristi non est nisi
in uno loco tantum, scilicet in coelo. Sed quia sub-
stantia panis conversa est in corpus Cbristi, qu;x!
pi'iiis erat in boc loco determinato medianlibus
dimcnsionibussuis,quie maneuttianssuljslaniiatione
facta; ideo manet locus, non quidem immediate
habens ordinem ad corpus Cbristi secundum pro-
priasdimensiones, sed secundum dimensiones panis
remanentes, sub quibiis siiccedit corpus Cbristi
substantiae panis. Et ideo non est bic ut in loco, per
se loquendo, sed ut in sacramento, nonsolum signi-
ficante, sed continente ipsuin ex vi conversionis
factic. Et sic patet quod corpus Cbristi non esl
extra terminos sui loci per illum modum per quem
convenit ei esse alicubi, vel esse extraaliquid, ex
dimensionibus propriis. Esse autem aliculji per
commensurationem propriarum dimensionuin, est
per se esse alicubi; et similiter, esse extra aliriuid
secundum situm propriarum dimensionum, est esse
exti'a aliquid per se. Sed corpus Gbristi est extra
terminos loci qui competit ei secunduin proprias
dimensiones, quasi per accidens. Et boc modo est
sub sacramento; quia competit ei esse alicubi ratione
illarum dimensionum quic remanserunt ex illo cor-
pore quod conversum est in corpiis Cbristi. » —
Hiec ille.

Simile dicit, 3 p., q. 75, art. 1, in solutione
tertii, ulii sic dicit : « Gorpus Gbristi non est eo
modo in sacramento, sicut corpus in loco, quod
suis dimensionibus loco commensuratur; sed quo-
dam speciali modo, qui est proprius huic sacra-
mento. Unde non dicimus quod corpus Christi est
in diversis altaribus sicut in diversis locis, sed sicut
in sacramento, etc. »

Item, art. 2, sic dicit : « Corpus Christi non inci-
pit esse in boc sacramento per motum localem.
Primo quidem , qiiia sequeretur cpiod desineret esse
in ca:!lo : non enim qiiod movetur localiter, perve-
nit de novo ad abqueni locum, nisideserat priorem.
Secundo, quia omne corpus localiter motum per-
transit omnia meilia; quod hic dici non potest.
Tertio, quia impossibile est quod unus motus ejus-
dem corporis localiter moti terminelur simul ad
diversa loca, cum tamen in pluribus locis corpus
Cbristi sub hoc sacramento es.se simul incipiat, etc. »
— Ilajc ille.

Ex quibus potest formari pro conclusione talis
ralio : Ea (piic nullain important coiilradiclionem ,
op|)()sitionem , aut (jiiamciimque ropu^nanliam, vel
incompossibililalem circa idem sul)jectum, si pos-
sunt (a) eideni successive inesse, et similiter pos-
sunt eidem simul iiiesse, sallem per Dei potentiam.
Sed es.-e in diversis locis, in uno per se, et in alio
per accidens, se habent boc inodo circa Cbiisti cor-
pus. Ergo possunt simul ine.sse corpori Cbristi.

El iii boc primus articulus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJEGTIONES

^ 1.

GONTRA PRIM.\M CONCLUSIONEM

I. ArgumentaDurandi. — Quantum adsecun-
diiiu arliculum, aigiiendum est contra conclusiones.
Et quidem,contra primam arguit Durandus(dist. 1 J ,
q. d), probando quod corpus Cbristi non sit in hoc
sacramento tan(juam contentum, sed solum tan-
quam prtesens. Dicit enim sic : Refert aliquid esse
pr.esens alteri, et e-sse in altero; et, ut loquamur in
proposito, refert aliquid esse in loco, et e.sse prai-
sensloco. Esse enim in loco importat babitudinem
conlinentiic ex parte loci ; esse autem priesens loco
non imporlat babiludinem continentia?, sed solum
realem exbibilionem essentiii;. Unde et locus est
pnosens realiter locato, sicut e converso; quamvis
locus non contineatur a locato, sed e converso. Et
quamvis, proprie loquendo, ita sit, ut dictum est;
lamen, large loquendo, consuevit dici omne illud
esse in loco, quod est prasens loco. Unde et Deum
dicimus esse in omni loco, et angelum in aliquo;
cum tamen Deus et angelus loco non contineantur.
Et, secundum hoc, dicere possumus quod aliquid
est in loco dupliciter : scilicet proprie, ratione con-
tinentiic; vel large, ratione solius prucsentiai ad
locum. Primo modo aliquid potest esse in loco
dupliciter : scilicet circumscriptive, ut quantitas et
ea (pue (piantitale extenduntur; et diffinitive, ut ea
quic sunt in quanto, sed qiiantitate non extendun-
tur; sicut ponitur de anima buinana; ex quo enim
corpus, cujus anima est actus, loco tei-minatur et
finitur tanquam terniino et fine extrinseco, conse-
quens est (piod anima eodein termino finiatur, sed
non circumscribatur, quia non est quanta, nec
seciindum se, nec secundum accidens. Large vero
aliquid dicitur esse in loco, ratione solius prajsentiae
ad locum; sicut illud (juod nec est qiiantum, nec
est in quanlo, ut angelus, dicitur esse in loco,
ratione solius ordinis quem habet ad locum vel ad
corpus exsistens in loco. His suppositis, dicendum

{■x) possuiit. — possi)it Pr.

166

LIBRI IV. SENTENTJARUM

est quod corpus Christi non est in hoc sacramento
prinio modo, seilicet circumscriptive; nec secundo
modo, scilicet diffinitive; sed tertio modo. Primum
patet : quia illud est alicubi circumscriptive, quod
commensuratur loco continenti, et configuratur ei;
sed corpus Ciiristi non commensuratur nec configu-
ratur dimensionibus specierum panis et vini, nec
loco eorum ; ergo non est ibi circumscriptive. Secun-
dum patet : quia corpus Christi non est in specie-
bus sacramentalibus, nec in aliquo alio, subjective,
quemadmodum anima est in corpore, ut per illud
possit dici corpus esse diffinitive in sacramento,
quemadmodum anima est diffinitive in loco in quo
corpus animatum est circumscriptive. — Hoec ille.

Ex pnedictis itaque vult deducere quod inconve-
nienter dicatur corpus Christi esse in boc sacra-
mento tanquam contentum in sacramento vel in
loco sacranienti : quia omne quod continetur loco,
oportet quod circumscribatur vel diffiniatur loco
vel corpore exsistente in loco; quorum neutrum
convenit corpori Christi prout est in sacramento.
Sed solum dicitur esse in sacramento per prtcsen-
tiam essentiie sua^, eo modo quo substantia non
quanta, puta angelus, dicitur esse in corpore quod
potest ab eo moveri per talem pra?sentiam , et
respectu pra^senti* ad tale corpus, sine quacumque
continentia a tali corpore. Et ad boc inducit aliquas
probationes, quasnon recito, quia non sunt proprie
contra conclusionem.

II. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
conclusionem arguit econtra Aureolus (dist. 10,
q. 1 , art. 1), immo verius contra Durandum, pro-
bando quod prajsentialitasquam habet corpusChristi
ad species, non sit ordo aut respectus.

Primo sic. NuUam habitudinem habet nunc cor-
pus Christi ad species, quam non haberet prius
substantia pauis ad illas, dum ibi erat praisens.
Lioet enim non omnem habitudinem quam habebat
panis ante transsubstantiationem ad species, habeat
nunc corpus Christi post transsubstantiationem
(quia non habitudinem subjecti ad accidens, vel
extensi ad extensionem); tamen ocontra, verum est
dicere quod omnem habitudinem quam habet cor-
pus Christi ad species post transsubstantiationem ,
habuit panis ante transsubstantiationem. Et hoc
potest confirmari per hoc quod fide tenemus, quod
corpus Christi est hic per hoc quod panis converti-
tur in ipsum; ergo corpus Christi, virtute illius
conversionis,acquisivithabitudinemadspecies,quam
habuit prius panis. Et circa istud fundatur tota
intentio antiquorum doctorum. Sed panis, ante
conversionem, non habuit ad species aliquem respe-
ctum extrinsecus advenientem. Non enim panis,
mediante aliquo respectu, erat pncsens illis specie-
bus; eo quod inter accidens et subjectum nullus
cadit respectus medius. Quod patet : quia ea quai

per se uniuntur, non uniuntur mediante aliquo
respectu; sed subjectum et accidens per se uniun-
tur. Patet, 8. Mclaphysicse (t. c. 15), ubi dicitur
quod nulla causa qua^renda est quare figura et as
faciunt unum; de omni autem eo quod cum alio,
mediante aliquo respectu tertio, facit unum, con-
tingit causam quterere quare cum i.sto facit unum.
Cum ergo panis nullum talern respectum fundaret
in ordine ad species, ergo nec corpus Ghristi nunc
fundat talem respectum.

Secundo sic. IUud quod proprie et per se, non
denominative, respondeturadinterrogationem factam
per quid est hoc, demonstratis speciebus, illud non
babet tantum ad species respectum pra5sentialitatis
oxtrinsecus advenientem. Probatur : nam de angelo
qui habebat talem respectum ad columnam nubis,
non poterat responderi, demonstrata columna, ad
interrogationem factam per qiiid est hoc , proprie,
nisi tantum denominative ; puta quia erat ab angelo
mota, vel hujusmodi. Sed, .secundum doctrinam
sanctorum, et verbum Christi, demonstrato eo quod
sacerdos tenet in manibus, et facta interrogatione,
qiiid est hoc9 respondetur proprie, et non tantum
denominative : Corpus Chvisti. Ergo habet ad spe-
cies aliam habitudinem quam respectum praisentia-
litatis. Major probata est; et patet per exemplum
(le columna, qua demonstrata, non poterat respon-
deri quod esset angehis, vel Spiritus Sanctus. Minor
probatur auctoritate Augustini, in libro Sententia-
rum Prosperi (a); et similiter, de Cojisecratione ,

(a) Aureolus alludit canoni 41, dist. 2, de Consecr., quem
Gratianus dixit esse depromplum ex Augustino (lib. Senten-
tiarum Prosperi) ; et sic se habet (juxta edilionem roma-
nam) : Nos auteni in specie panis et vini, quam ridemus,
res invisibiles, id est, Christi carnemet sanguinem liono-
ramus ; nec siniiliter coniprehendinius has duas species ,
ex quihus consecraiur dominicum corpiis, quemadmodum
anle consecrationcm comprehendehanius : cum fideliler
fateaniur, ante consecrationeni paneni esse et vinitm, quod
natura forniavit; post consecrationem vero Christi car-
neni et sanguineni , quod henedictio consecravit. Revera
nil tale reperitur in libro Sententiarum Prosperi. Canon
iste potius desumitur ex operibus Lanfranci; qui, in libro
de Corpore et sanguine Domini , cap. 13, Berengario obji-
cienti \\vo.c verba Augustini [de Catechizandis rudihus, cap.
26), Signacula quideni rerum divinarum sunt visibilia, sed
res invisihiles in eis honorantur, nec sic habcnda est spe-
cies henedictione sanctifuata, quemadmodum liahelur in
usu quolibet, respondet : IHud quod ex libro de Catechi-
zandis rudibus assumpsisti , quid tuse parti prosit plene
non video ; ideo magis videtur tuam oppugnare senten-
tiam, nostrac ferre subsidium. Nos etcnim in specie panis
et vini quam videmus, res invisibiles, id est, Christi car-
nem et sanguinem honoramus. Nec siniililer pendimus
has duas species, ex quibus consecratur Dominicuni cor-
pus, queniadmodum antc consccrationcm pcndehamus :
cum fideliter fateamur ante consecrationem esse panem
vinunique, id est, eas res quas natura formavit; inter
sacrandum vero converti iu Christi carnem ac sanguincm,
quas utrasque res henediclio consecravit. Cfr. Migne, Patr.
lat., vol. 150, col. 422 et seq.; et edit. Corporis Jur. Canon.
Lipsiens. secund., voL 1, col. 1328.

DISTINCTIO X. — QU^STIO I.

167

dist. 2, can. Ante henediclionem; et in illo can.
Ego Berengarius (a) (et est confessio sil)i tradita a
Papa in roncilio (^y), ul)i confitelnr qnod illiui (jnod
sacerdos tcnet in manibus, cst veracitcr corpus
Ciiristi); et Augu.stinus, in cap. allegato (y), dicit
fjuod illud quod ante benedictionem fuit panis, est
corpus Christi; et Christus in coena dicit (Matth.'i(),
V. 20) : Accipile el nianducate , Hoc, .scilicet quod
teneo, est corpus meum.

Tcrlio. Quia respectus pricsenti» extrinsecus
advein'ens, suhest voluntati ipsius praesentis, si sit
natuixe intellectualis : sicut de anf^elo pnosente huic
loco; unde potest se mutare de una pr;csentia ad
aliam, pro libito voluntatis. Sed pncsentia quam
habet Christus ad species, non subest voluntati
ipsius Ciiristi, .sed immediate soli divina; volunlati,
et in(iuantum est Deus; unde, inquantum liomo,
non potest voluntate sua transferre se de pra^sentia
quam habet ad species, ad ab.sentiam. Ergo, etc.(5).
(Juarto. Quia omnis respectus est aliquid dereli-
ctiim in aliquo ab alio, secundum auctorem Sex
principiorum. Et patet inducendo : nam ubi est
aliquid derelictum ex circum.scriptione passiva, et
qnando ex adjacentia tempoiis, hahitus vero ex
ornatu. Sed circa corpus Chiisti non relinquitur
aliqiiid, quod dicatur prcc.sentia,necornari, nec cir-
cumscribi, et bujusmodi. Igitur. — Si dicas quod
ille respectus pra?sentiui non est in aliquo .sex
pnodicamentorum ; — Contra : Ergo erit dare unde-
cimum prucdicamentum. — Dices quod non est
inconveniens quod Ari.stoteles non viderit omnia
pnedicamenta. — Contra : Ita inconveniens est,
({uod tu non videas quod quidquid detur, quod sit
dicibile incomplexum, non reducatur ad aliquod
decem generum.

Quinto. Quantitas corporis Cbristi nullam babet
pno.sentiam qu:e sit rcspectus ad illas species. Ergo
nec substantia corporisClu'isti. Tenet consequentia :
quia uniformis est connexio substantia) corpori.s
Christi ad species, et omnium concomitantium,
Antccedens probatur. Quia pnosentia quanlitatis ad
quantilatem non est aliud quam contactus. Quod
]iatet : (jiiia talis prai.sentia est simullas, Tunc sic :
Illa simultas, aut est secundum ultima, aut secun-
dum .se lota. Et (juocumque modo dicas, semper est
ibi contactus : eo enim modo quo duye quantitates
sunt simul, eo modo .se tangunt; impossibile est
enim a duabus quantilatibus sibi invicem pncsenti-
bus circum.scribere rationem conlactus, Si ergo
quantitas corj^oris Cbrisli haberet talem pncsentiam
ad tales species, esset ibi virtus contactus; et ila
csset ibi extensa, — Hiocille, in forma.

(a) Can. 42, dist. 2, de Con>!.
(o) concMio. — consislovio Pr.
(X) CtV. not. a, pag. prrec.
(8) Evgo, elc. Om. Pr.

IvK quibus vidolur quod corpus Christi non sit
realiter in Eucharistia tanqnam contentum, nec
tanquam prccsens speciebus pnTCsenlia re.spectiva.

§2.

GONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Contra secundam con-
cliisionem arguit Scotus multipliciter, Et primo
(dist. 10, q. 3) vult probare quod modus ponendi
(|ii(i(l corpus Christi simul est in coelo et in sacra-
mciilo, vel simul in pluribus locis sacramentaliter,
sil inconveniens.

I»i-iin<), Quia conversio non est ratio formalis cor-
I)ori ChiMsti e.ssendi bic, Neque (juod sit pncsens;
(jiiod palet,quia,iji.sa conversione transeunte, manet
bic corj^us Christi. Neque conversio ut pra^terita :
(jiiia tunc Deus non posset facere corj)us suum non
esse hic, sicut neque conversionem prffiteritam non
es.se prffiteritam. Nec etiam illud quod vocatur sacra-
menlum, scilicet species, sunt formalis i'atio corpori
Cbristi essendi bic : quia non sunt formaliter ali-
quid in corpore Christi, nec per ea jiotest aliquid
inesse corpori Cbrisli, Ex hoc arguitur sic : Deus
potest facere in creatura aliquid, sine eo quod non
est formalis ratio ei es.sendi, nec aliquo modo de
es.sentia ejiis, Conversio autem, ut ostensum est,
non est bujiismodi ratio essendi corpori Christi;
nec sj)ccies. Ergo Deus jiotest facere corpus Christi
esse hic, .sine utroque istorum. Quare, etc,

Secuiuio sic : Non est major repugnantia corpus
Christi esse simul cum substantia j^anis, quam cum
(jiiantilate ejus; quia non magis repugnat substantia
sul)stauli;o,quamquantitas substanti;c, (juoad talem
siuuiltatem. Sed, corpore Christi exsistente in coelo,
polest Deus facere idem corpus simul es.se cum
(juaulitate panis, secundum omnes. Ergo potcst
facere idem simul csse cum substantia quanta panis,
et, per conse(juens, sine conversione,

Si etiam illa substantia panis quanta ponatur
sacramentum, adhuc est contra te. Quia, ut supra
ostensum est, facilius est facere corpus esse alicubi
cum suo modo naturali, ([uam sine illo, Sed cum
substantia jianis quanta potest Deus facere corpus
suum modo sacramenlali, id est, non nalurali.
Ergo et modo naturali, Ergo po.ssibile esset (juod
Deus alibi quam in ccrlo faceret idem corpus sub
inodo suo naturali sub substanlia quanta.

Et si dicas quod relatio non potest esse vel fieri
sine j)roi)rio termino, sicut nec sine fundamento;
proprius autem terminus hujus pr;osentiai estsacra-
mentum, id est, aliquid sensibile replens locum,
cum quo et sub quo est corpus Christi, non loca-
litor; — Coutra. Non magis est jiossibiJe, ut vide-
tur, corpus Christi esse cum isto quam cum alio,
Ergo non magis sibi repugnat e.sse cum subslantia
jianis, quam cum quantitate, ut dictum est. Et sic
de quocumque alio a se. Et tunc ultra : si potest

168

LIBRI IV. SENTENTIARUM

fieri alibi quam ubi est, sub modo non nalurali;
eroo et cuin vel sub substantia rnodo naturali. Non
enim apparet, si potest fieri idem in diversis locis
sacramentaliter, quin possit esse in diversis locis
modo naturali; cuni in primo sint dno miracula, ct
in secundo tantum unum. In primo quidem sunt
duo miracula : unum, in causando pnesentiam cor-
poris Christi hic; et aliud, in separando illiid a suo
niodo naturali. Sic ergo potest esse hic modo natu-
rali, sicut modo non naturali, sub sacramento. —
Hnoc Scotus, in forma.

II. Alia argumenta Scoti. — Ulterius(dist.lO,
q. 2) nititiu' proJ)are (juod idem corpus possit esse
localiter simul in diversis locis.

Primo, in generali. Quia quodlibet est tenendum
Deo possibile, quod nec ex terminis est manifestum
esseimpossibile, nec ex eo impossibilitas vel contra-
dictio evidenter concluditnr. Sic autem est in pro-
posito. Quod patet. Cum enim dico idem corpus
esse simul in diversis locis localiter, nihil dico supra
corj)us, nisi quemdam respectum extrinsecus adve-
nientem, fundatum in uno quanto, ad ahnd quan-
tum circumscribens. Talem autem respectum plu-
rificari super idem fundamentum ad diversos termi-
nos, non apparet contra aliquid notum secundum
rationem : quia respectus intrinsecus advenientes,
de quibus minus videtur, possunt plurificari, ma-
nente eodem fundamento; ut supra eamdem all)e-
dinem possunt fuudari dvisc similitudines ad duos
terminos. Assuinptum patel : quia scilicet tibi non
dicit nisi respeclum extrinsecus (a) advenientem,
noium est. Et mirum est quod sequentes rationem
tantum loquantur secundum iniaginationem, quod,
quia imaginatio non separat locum a corpore, nec
econtra, nec percipit unum plurificari sine alio,
ijjeo dicatur simpliciter impossibile unum plurifi-
cari sine alio. Sequendo enim tantum imaginatio-
nem, non apparet aliud. Sed, sequendo rationem ,
ex rationibus terminorum nulla est necessitas quod,
plurificato uno, plurificetur aliud; sicut, plurificato
posteriori, non est necesse prius plurificari. Ipsa
autem ubi sunt manifeste po.steiiora ipso quanto
locato, et accidentaliter et contingenter advenientia.
In multis enim aliis, ubi est major connexio, secuu-
dum rationem conceditur unum plurificari sine
alio. Vix enim est aliqua alia habitudo accidentalior
suo fundamento quam sit ubi, neque aliqiiis modus
essendi in, neque aliquis modus ah , et sic de aliis
multis habitudinibus; et tamen in aliis habitudini-
bus (6) non ita proterve asseritur impossibilitas
plurificationis habitudinum circa idem fundamen-
tum.

(a) nisi respeclmn e.vlrinsecus. — respecliDn iiilrinsecus
Pr.

[?,) nic de aliis niuUis hahiludinilius ; et lainen in aliis
hahiludinibns. — dc ((liis halniudinibus Pr.

Et si dicas quod verum est quod plures respectus
possunt fiindari in eodem fundamento, quando
unus eorum non ada^^.quat totum fundamentum; hic
autem unum uhi ada^quat totam rationem quanti,
inquantum est locale; — hoc videtur esse dictum
sine ratione. Quia respectus qui oritur ex natura
fundamenti, magis videtur ada;quari fundamento,
quam ille qui oritur extrinsecus, CKteris paribus.
Sed ad duos possunt esse in eodem fundamento duo
tales respectus orieutes ex natura fundamenti, ut
du« a^qualitates ad duo quanta aiqualia. Ergo sine
ratione fingitur quod hic unus respectus adaequat.
— Confirmatur : Quia non magis ad;equat quanti-
talem suam pra^sentia ad locum, quam adKquat
substantiam sua pncseiitia sibi conveniens (a). Sed
nulla prsesentia in altari ada^quat substantiam :
quia substantia potest habere plures pncsentias,
eliam primo, cum sit primus terminus multarum
conversionum in altaribus; et cum hoc tamen est
pra^sens in coelo sub suo modo quanlitativo.

Secundo arguitur principaliter. Non minus incon-
veniens videtur duo corpora esse simul, quam idem
corpus esse simul in duobus locis. Sed Deo est pos-
sibile primum. Ergo et secundum. Major patet :
Quia, secundum principia sua, philosophi ponerent
omnino repugnantiam inter duo quanla rcspectu
ejusdem ubi, sicut inter album et nigrum respectu
ejusdem subjecti, sicut patet, 4. Plvjdcorum , cap,
de Vacuo (t. c. 76), quia quantum eo quod quan-
tiim expellit aliud ejusdem quantitatis, non quia
tale vel tale; et exemplificat de cubo. Minor patet
de facto per dotem subtilitatis in nativitate Christi;
similiter Christus intravit ad discipulos, januis
clausis, et de sepulchro clauso exiit.

Dicetur forte, quod duae dimensiones repugnant
propter situm localem ; et hoc tollit dos subtilitatis.
Sed illud quod est ratio limitationis ad unum ubi ,
sicut situs determinatus, non potest toUi per ali-
quod donum vel dotein : quia etiam corpus glorio-
sumhabet situm determinatum, quo oportet ipsum
ita esse hic quod uon alibi; licet non habeat situm
localem , qiio resistat alteri corpori. — Sed contra
hoc arguitur. Quia: aut unum corpus esse in diver-
sis locis est impossibile, quia oportet locatum mul-
tiplicari cum multiplicatione locorum, quia com-
mensuratur loco; aut propter aliam rationem ali-
quam specialem. Si propter primuin, cum a^que
oportuerit loca commensurari locatis, sicut econtra,
quia talis respectus est communis, tunc sequitur
quod ad multiplicationem locatorum sequitur mul-
tiplicatio locorum; et tunc Kque impossibile est
duo corpora e.sse in eodem loco, sicut unum in
diversis. Si vero propter aliquid aliud, hoc non
potest esse nisi posterioritas (6) naturalis, vel natu-

(a) subslanliani sua preesentia sibi conveniens. — Sub-
stanlia in sua prxsentia sibi convenicnti Pr.
(S) posterioritas. — posleritas Pr.

DISTINCTIO X. — QU^STIO I.

169

ralis simultas loci respectu dimensionis localse.
Nam prius naturaliter non oportet commultipli-
cari (a) posteriori, sed posterius priori, et simul ei
cum quo est simul. Et si ista est ratio, manifeslum
est quod dimensiones loci sunt posteriores dimen-
sionibus locati. Ergo magis oportet dimensiones
loci multiplicari ad multiplicationem dimensionum
locali, quam econtra. Assumptum patet. Tnm quia
dimensiones locati sunt causa dimensionum loci;
quia locatum facit latera continentis (a) distare, et
superficiem ejus esse in actu. Tum quia prius est
quod potest esse sine alio, et noii econtra; dimen-
siones autem corporis locati possunt es.se sine dimen-
sionibus loci (quod patet de superficie primi coeli);
non autern econtra, quia superficies locantis non
possunt distare absque distantia paitium locati. Et
patet per aliud : quia, in quocumque motu locali,
manet eadem superficies locati, non autem loci;
immo, communiter, mutatursuperficies loci, mutato
locato; etiam, si corpus a^quale succedit tequali et
similiter figurato, non manet eadem suporficies
priori circumscribens corpus secundum. Et ideo
ratio pote-st sic formari , ad probandum istam con-
sequentiam : Duo corpora possunt simul esse in
eodem loco; ergo idem corpus in diversis locis
simul. Antecedens conceditur ab omnibus. Proba-
lur consequentia : quia magis possibile est simul
cum unitate prioris naturaliter stare multitudinem
poslerioris naturaliter, quam econtra; dimensio
autem locati est prior dimensione loci, ut nunc pro-
batum est; ergo, similiter, magis possibile est uni
corpori locato correspondere plures dimensiones
locorum, quam econtra.

TtTlio arguitur sic principaliter. Possibile est
quod Deus convertat quantitatem in quantitatem,
sicut convertit substantiam in substantiam. Hoc
posito, cum, secundum te, illud in quod aliquid
convertitur, sit ubi prius erat aliud conversum in
ipsum, sequitur tunc quod corpus in quod fit con-
versio, sit ubi prius fuit illud quod convertitur; et
non potest esse secundum suam quantitatem in ali-
quo loco, ita quod quantitas sit ei ratio essendi ibi,
sicut esset si esset per se terminus conversionis,
nisi sit ibi localiter, secundum te. Ergo idem corpus
erit localiter ubi prius localiter fuerit aliud conver-
sum. Et, cum hoc, manet in proprio loco ; quia
conversio non transfert terminum in quem est a
loco suo. Ergo pote.st esse simul localiter in duobus
locis.

Dicetur forte, quod aut substantia panis manet in
tali conversione : et tunc, vel afficitur dimensioni-
bus corporis Christi, et non sequitur propositum,
quod corpus Christi sit dimensive in duobus locis,
sed tantum in uno; aut non afficitur substantia

(a) coniniultipUcari . — nndlipUcari cum Pr.
(6) conlinentis. — continuitatis Pr.

panis illis dimensionibus corporis Christi, et tunc
corpus Christi non est ubi substantia panis, nisi
ratione substanti;e panis, et, per consequens, non
dimensive, quia, secundum Philosophum, 1. Phy-
sicorum (t. c. 15), sub.stantia nullam habet niagni-
tudinem; et sic non erit ibi localiter in duobus
locis. Aut omnino totum convertitur in totum ; et
tunc nihil manat, ratione cujus corpus Christi dica-
turesse in loco iilius conversi. Et ideo hoc ultimum
non est ponendum : quia non esset alicubi sacra-
mentaliler, quia sub nulla specie sensibili ; et non
est alicubi aliter quam sacramentaliter, nisi in
coelo. Et, ])ropter hoc, cum corpus Christi non esset
ibi dimensionaliter, non impleret locum quem piius
impleverunt dimensiones panis; et ita non rema-
neret illa ca])acitas, sed , in instanti conversionis,
]iartes aeris concurrerent, et desineret esse locus
qui prius; et sic per ipsum non maneret ibi corpus
Christi, sicut nec modo manet corruptis speciebus
l^anis. Si ergo adhuc maneret, hoc non esset nisi
propter substantiam partium aeris, quce iminediate
prius tangebant dimen.siones panis; et sic .semper
maneret ibi corpus Chri.sti , quia semper manere
possent iii eodem subjecto vel situ illic partes
aeris.

Contra istam solutionem ostenditur quod (a) non
solvit. Quia convertatur substantia quanta aiqualis
corjiori Ghristi in corpus Chri.sti quantum; et tunc
stat argumentum, quod illud in quod fit conversio,
erit quantitative in loco termini conversi, et, cum
hoc, in loco proprio, ubi prius. Quando ergo respon-
detur dividendo, potest dari hoc membrum, quod
totum omnino convertitur in totum. Nec sequitur
quod terminus conversionis non sit ibi, si nihil
maneat; nisi negetur ista propositio, quod terminus
conversionis sit ubi prius fuit conversum. Et forte
negares eam, nisicum istaadditione, si illud inanet,
quod fuit in converso ratio locandi. Et tunc istud
argumentuni non concludit contra responsionem,
Nec etiam de aere icquali converso in corpus Christi
curo insistere : quia credo quod illa propositio cui
innititur ista ratio, sit falsa, scilicet quod oportet
terminum conversionis esse ubi prius fuerit con-
versum, .sive maneat (6) illud quod in converso fuit
ratio locandi, sive non. Posset tamen dari aliud
membrum, scilicet quod quantitas aeris convertere-
tur in quantitatem corporis Christi , substantia
aeris remanente. Et tunc posset inferri (juod cor-
pus Christi esset sub sua quantitate et dimensione
(patet), et quantitas ejus ubi prsefuit quantitas
aeris conversi. Ergo corpus Christi ibi erit dimen-
sive, et, cum hoc, in coelo.

Quarto arguitur sic principaliter. Ubicumque
Deus potest facere substantiam naturalem non sub

(a) quod. — quia Pr.
(6) nianeat. — nianel Pr.

170

LTBRl IV. SENTENTIARUM

suo modo naturali, vel sub modo opposito, potest
eam facere sub suo modo proprio nalurali, seu con-
venienti snoe natura^ : quia in primo, scilicet
faciendo illud sine suo modo naturali, sunt duo
miracula; et in secundo est tantum unum. Sed
Deus, secundum omnes, potest facere corpus suum
sacramentaliter, id est, non sub modo naturali,
simul esse in diversis; et facit de facto. Ergo potest
facere idem in eisdem sub modo naturali, scilicet
localiter et dimensive.

Nec valel si dicatur quod est ibi per conversio-
nem alterius in ipsum. Immo potest fieri sine con-
versione alterius in ipsum , sicut cum conversione :
quia, transeunte conversione, adbuc manet; ergo
formalis ratio illi essendi bic non est conversio;
ergo, sine contradictione, potest alicui couferri esse
hic, sine conversione alicujus in ipsum; ergo, etc.

Dices forte quod conversio, utpneterita, estcausa
bujus pra^sentioe. — Gontra : De potentia Dei abso-
luta Deus non potest facere bujusmodi conversio-
nem praiteritam non pra^teriisse ; ergo, de sua
potentia absokita, non posset facere sic pra^sens
bic non esse prajsens .sic (a); quod est falsum, ut
patet.

Forte dicetur quod species conversi remanens
post conversionem est ratio corpori Cbristi essendi
bic; et ideo, si contiugit panis nihil remanere, sed
totum converti in totum , sequitur quod corpus
Cbristi non erit in loco conversi. — Contra : Illa
species non est formaliter in corpore Cbristi. Ergo
non est formabter ratio corpori Cbristi essendi ab-
quale. Et hoc, loquendo de abquaH pro quocumque
quod formaliter inest corpori Cbristi. Sed corpus
Ghristi conceditur esso hic formaliter prsesens.
Ergo, etc.

Probatur etiam illa prirna propositio {(>) sic : Pos-
.si-bile est novitatem esse circa poslerius, sine novi-
tate circa prius. Ergo possibile est talem praesentiani
esse novam sine novitate circa formam substantia-
lem, quic prior est.

(Jiiiuiosic. Angelus potest esse simul iu {)luril)iis
locis ditfinitive. Ergo et idem corpus dimensionab-
ter et localiter. Consequentia patet : quia consimilis
est bmitatio hic et ibi; et, per consequens, similis
determinatio ad locum , modo utrique convenienti.
Antecedens probatur : quia Deus potest panem con-
vertere in angelum, ut post o.stendetur (y); .sed,
secundum te, ubi est conversum, ibi est illud in
quod convertitur, post conversionem , saltem si
ratio localis manet; ergo angelus est ubi fuit panis;
sed non potest esse ibi pra^sens, quin sit ibi ut in
loco, etsecunduin modum sibi convenientem essendi
in loco, et, cum hoc, manet in i^rojjrio loco, nec

(a) sic. — h\c Pr.

(o) Probalur eliam ilUi priina proposUio.
probalur Pr,

(y) Cfr. Scotum, 4. Sentcnt., dist. H, q. 2.

— Minor

movetur de coelo; ergo est in duobus locis; et non
potest nisi modo convenienti sibi,scilicetdiffinitive;
ergo, etc, — Hiec Scotus, iu forma.

III. Argumentum Aureoli. — Contra eamdem
conclusionem arguit Aureolus (4. Seutent., dist. 48,
q. 1 , art. 2). Idem corpus esse in diversis locis
localiter, non est repugnantia primi modi. Eigo
Deus potest illud facere. Unde ratio potest sic for-
mari : Deuspotest illud quod non implicat contradi-
ctionem vel repugnantiam in priino modo;quia boc
facere non est facere affirmationem et negationem
eju.sdem de eodem. Sed facere quod idem corpus sit
ia divensis locis, non est contradictio aut repugnan-
tia in primo modo; quia non est affirmatio et nega-
tio ejusdem. Ergo, etc. Probatur minor : Si Deus
facit idem corpus in diversis locis (a), facit unam
affirmativam, et aliam negativam, non de eodem
subjecto, sed de eodem praedicato; affirmatio est
ista, plurificari , negatio e.st ista, non plurificari;
modo plurificatio ibidem dicitur de situ, quia situs
plurificatur; non plurificatio dicitur de corpore,
quia corpus ibi non plurificatur; sed constat quod
situs et corpus non sunt idem; ergo affirmatio et
negatio ibi non dicitur de eodem. — Haec ille.

Et in boc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad argumenta contra primam
conclusionem

I. Ad argumenta Durandi. — Quantum ad
tertiiim articiilum, i'espondendum cst objectionibus
supradictis. Et ideo ad argumenta Durandi contra
primam conclusionem , dicitur quod solum conclu-
dunt quod corpus Cbristi non sit in Eucharistia
proprie localiter, nec circumscriptive, nec diffini-
tive; et quod neutro illorum modorum contiuelur
in sacramento. Et hoc conceditur. Non tamen con-
cludunt quod nullo modo ibi contineatur. Est enim
aliusmodus continentia^ pneter illos, scilicet modus
quo quantitas continet substantiam cui inho2ret,
vel substantiam succedentem substantia', cui quan-
titas inbaisit. Et hoc modo species sacramenti con-
tinent corpus Chrisli. Unde sanctus Thomas, pruj-
senti distinctione, q. 1 , art. 3, in solutione primffi
qu;csliuucula', sic dicit : « Locus dicitur circum-
scril)ere localum ex eo quod in circuitu describit
figuram locati ; quia loci ju^oprii et locati oportet
esse unam figuram. Figura autem est ([ualilas circa
quantitatem. Et quia corpus Cbrisli non habet
ordinem ad sjjecies sub quibus continetur, mediante

(a) locis. — Oin Pr,

DIS-PINCTIO X. — QU^STIO I.

171

quantitate, sed e converso, ideo neque figura cor-
poris Christi respondet figurue specierum, sicut
patet ad sensum. Et ideo patet quod non est sub
speciebus circumscriptive; et , per conse^iuens, nec
est in eis sicut in loco, quia niliil, proprie et per se
loquendo, est in loco, ut in loco, nisi (juod loco
circumscribitur. y> ■ — Ha'C ille, — Item, ibidem,
in solutione primi, sic dicit : « Comparatio corporis
Christi ad species sub quibus est, non est similis
alicui comparationi naturali. Et ideo non potest
reduci, proprie loquendo, ad aliquem modorum
essendi in alio a Philosopho assignatorum. Habet
tamen aliquam similitudinem cum illo modo quo
aliquid dicitur esse in loco, secundum quod esse in
loco est esse in aliquo separato extra substantiam
suam, quod non est causa ejus. Et, secundum hoc,
Innocentius dicit corpus Christi esse in pluribus
locis, secundum quod continetur sub pluribus spe-
ciebus. » — Haec ille. — • Item, in solutione secund*
qUcGstiuncula', determinat quod corpus Christi non
diffinitive continetur sub speciebus sacramcnti.
Item, 3p., q. 70, art. 5, sic dicit : « Corpus Christi
non est in hoc sacramento secundum proprium
modum quantitatis dimensivai, sed magis secun-
dum modum substantiie. Omne autem corpus loca-
tum, est in loco secundum modum quanlitatis
dimensivsc, inquantum scilicet commensuratur loco
secundum suam quantitatem. Unde relinquitur
quod corpus Chi^isti non est in hoc sacramento sicut
in loco, sed per modum substantiic, eo scilicetmodo
quo substantia continetur a dimensionibus. Suc-
cedit enim substantia corporis Christi in hoc sacra-
menlo substantiie panis; unde, sicut substantia
panis non erat sub suis dimensionibus localiter,
sed per modum substantiae, ita nec substantia cor-
poris Christi. Nec tamen substantia corporis Christi
est subjectum illarum dimensionum, sicut eratsub-
stantia panis. Et ideo panis, ratione suarum dimcn-
sionnm, localiter erat ibi, quia comparabatur ad
locum mediantibus propriis dimensionibus; sub-
stantia autem corporis Christi comparatur ad illum
locum mediantibus dimensionibus alienis, ita quod,
e converso, dimensiones propriic corporis Christi
comparantur ad locum illum mediante substantia,
quod est contra rationem locati. Unde nullo modo
corpus Christi est in hoc sacramento localiter. » —
Haec ille. — Ex quibus apparet quod, licet corpus
Christi non sit in hoc sacramento sicut in loco,
continetur tamen in sacramento et a sacramento
modo praedicto, non per modum locati, sed per
modum sul)stantia'. contenta; sub accidentibus uon
sibi inhffirentibus, sed succedentis priori substantia;
quai substabat eisdem.

Dicitui' idterius, quod modus ille novus, de cujus
inventione glorialur Durandus, quo dicit substan-
tiam corporis Christi esse in sacramento non per
modum contenti, sed per modum prsesentis, parum

valet. Et de hoc multum bene inquirit Petrus de
Palude, ubi, inter cictera, oslendit quod positio
Diirandi multa falsa vel dubia continet : praisertim
quia ponit substantiam angeli semper et sirnul esse
pricsentem omnibus corporibus ab ipso naturaliter
mobilibus, siveactu moveat, sive solum in potentia;
secundo, quia ponit expresse, vel in virtute, quod
substautia coeli, vel solis, si esset separata a quan-
titate, esset realiter simul pra;sens omnibus corpo-
libus inferioribus ab ipso mobilibus; lertio, quia
ponit corpus Christi non aliter esse pra^sens sacra-
inento Eucharistia' quam angelus exsistens in crelo
sit prucsens coi'poribiis humanis in terra exsistenti-
bus, in quse potest naturaliter agere ; quarto, quia
supponit quod substantia corporis Christi sit in
sacramento sine propria quantitate; de cujus falsi-
tate i)ostea videbilur. Omnia isla prosequitur bene
Petrus in praesenti distinctione (q. 1).

II. Ad argumenta Aureoli. — Ad primiim

Aureoli contra eamdeui conclusionem , pro quanto
potest facere contra eamdem aut omnia sequentia,
dicitur, negando majorem. Substantia enim cor-
poris Christi habet habitudinem alterius rationis ad
accidentia panis, quam haberet ad illa substantia
l^anis. Tum quia substantia corporis Christi habet
habitudinem ad illa accidentia per modum contenti,
non subjecti, ad continens, non inhierens; sub-
stantia vero panis habebat habitudiuem ad illa per
modum contenti etsubjecti, utdictum est (in solut,
arg. Durandi). Tum quia panis habebat ad illa acci-
dentia habitiidinem ut ad rationem circumscripti-
vam et (liflinitivain in loco; cujus oppositum est
hic, ut diclum est (ibid.). Et mulhe aliue dissimili-
tudines hinc inde assignari possent. — Et ad confir-
mationem illius majoris, dicitur quod , licet corpus
Christi sit in hoc sacramento virtute conversionis
l^anis in ipsuin, ex hoc non sequitur quod corpus
Christi aCquisiverit omnem liabitudinem ad species,
qiiam prius habuit panis, sed solum similitudines
in genere, licet non in specie; nec quod naturam
novam et prioribus dissimilem acquisierit, aut
omnino disparatam, ut dictum est.

Dicitur secundo, quod minor argumenti est falsa;
quia panis, ante conversionem , habuit ali(|uem vel
aliquos respectus ad species derelictas in sacra-
mento. Nec valet probatio, cum assumat falsum,-
scilicet quod inter accidens et subjectum non est
respertus medins. Et cum lioc vult pi'obare per hoc
quodaccidensetsubjectum uniunturimmediate,etc. ;
— dicitur ([uod inter unita triplex potest conside-
rari medium : scilicet ipse respectus unionis, aut
ipsa unio, quse est indivisio unitorum in aliquo uno
esse; et secundo potost considerari medium causans
unionem ; tertio, medium sequens unionein. Modo
conceditur quod nullusrespectus cadit medius inter
( accidens et subjectum, tanquam causans eorum

172

LIBRl IV. SENTENTIARUM

unionem ; sed bene cadit inter ea medium seqnens
unionem, puta inhiTcrentia liujus ad illnd, et subje-
ctio illius ad hoc; et sic de similibus. De hoc, in
suo simiH, sanctus Thomas, 3. Sentent., dist. 2,
q. 2, art. 2, in solutione tertiye quoestiunculye, sic
dicit : ({ Inter humanam naturam et divinam necesse
est cadere unionem mediam, non sicut causam, sed
sicut efTectum conjunctionem naturarum conse-
quentem. Est enim natura relationis ut in ahis
rerum generibus causam habeat, quia minimum
habet de natura entis, ut dicit Commentator in
12. Meta plnj sicx {com. 19). Unde, quamvis relatio
per se non terminet motum, quia in ad aliquid
non est motus, ut in 5. Ph)jsiconim (t. c. 10) pro-
batur, tamen, ex hoc quod motus per se terminatur
ad ahquod (a) ens, de necessitate consequitur relatio
aliqua ; sicut ex hoc quod motus alterationis termi-
natur ad albedinem, consequitur relatio similitudi-
nis ad omnia alba. Similiter, ex hoc quod motus
generationis terminatur ad formam , consequitur
htec relatio, secundum quam materia esse sub forma
dicitur. Ita etiam, ex hoc quod motus assumptionis
naturaj humanye terminatur ad personam, conse-
quitur hsec relatio quae dicitur unio. Unde unio est
medium, non sicut assumptionem causans, sed
potius sicut eam consequcns. » — Ha?c ille. — Et
simiHa dicit per totum ilhnn articulum et pra-ce-
dentem. Et in multis ahis locis ponitsimiUa, sciHcet
quod inter formam et materiam , inter accidens et
sul)jectum, est aHqua relatio, vel respectus, non
quidem unionem praidictorum causans, sed potius
consequens. Et de pnedictis multa dicta sunt tam
in secundo quam in tertio Sententiarum (6).

Ad secuiulum, negalur minor, tanquam falsa, et
forte erronea. Quia, sicut ista propositio est simpli-
citer falsa, Accidodia panis, vel species panis
develictx in Eucliaristia post conversionem , snnt
corpus Christi; ita consimiHter ista est falsa, Hoc
est corpus Christi, demonstrando species vel acci-
dentia priedicta. Sed verum est quod, sicut ista est
vera, Contentum suh istis speciehus est co^yus
Chrisli; ita consimiHter et ista, Hoc est corpus
Christi , demonstrando non (juidem species, sed
contentum sub iUis. Et ad hunc sensum intelHgendoe
sunt auctoritates et dicta Christi. IHud enim quod
videtur corporaliter in manibus sacerdotis, et sen-
titur aHquo sensu exteriori, non est corpus Clnisti,
sed sacramentum et velamentum corporis Christi,
ut patet ex diclis Magistri in pricsenti distinctione.

Ad tertiiiin dicitur quod major est falsa, loquendo
de prajsentia supernaturaliter facta; cujusmodi est
in proposito. Praesentia enim corporis Ghristi ad

(a) aliquod. — aliquid Pr.

(6) Cfr. prrcsertim 1. Senteut., dist. 30, q. 1, art. 1., C, § 1,
IV, ad8>"n (id est, vol. 2, pag. 306); ilem, 2. Sentent., dist.
15, q. 1, art.3, § 3, III, ad 9'™ (vol. 4. pag. 103); item, 3.
Senlenl., dist, 5, q. 1. (vol. 5, pag. Ki, elc.)

species, sola virtute divina fit principaliter ; Hcet
instrumentaHter disposilive fiat virtute sacramenti.
Et ideo taHs praisentia non oportet quod .^ubsit
vohuitati humanse Christi principaHter, sed divinai
voluntati. Sicut, in suo simiH, pnosentia spiritus
damnati ad ignem inferni, cui est divinitus alH-
galus, non sul)est voluntati ejus, sed voluntati
divinte; sicut ostendit sanctus Thomas, 4. Contra
Genttlcs, cap. 90, ubi sic dicit : « Patiuntur ergo
ab igne corporeo substanliai incorporeae, per modum
alligationis cujusdam. Possuntenim spiritus alligari
corporibus : vel per modum form;e, sicut anima
corpori humano, ut det ei vitam; vel etiam absque
hoc quod sit forma, sicut necromantici (a), virtute
d;emonum, spiritus alligant imaginibus aut hujus-
modi rebus. Multo ergo magis, virtute divina, spi-
ritus damnandi igni corporeo alligari possunt. Et
hoc ipsum est eis in afflictionem , quod sciunt se
rebus inferioribus alligatos in pcenam. » — Ha^c
ille. — • Similia ponit, dist. 44 hujus quarti, q. 3,
art. 3, in solutione tertiie qusestiunculse, ubi in
fine sic dicit : « Ignis, secundum naturam suam,
habet quod spiritus incorporeus sibi possit uniri ut
loco locatum; sed , inquantum est instrumentum
divintE juslilia! , liabet ut ipsum quodammodo deti-
neat alligatum. » Verumlamen ista similitudo non
currit per omnia, quia aliter continetur corpus
Christi a speciebus sacramenti, et aliter detinetur
spiritus damnatus ab igne, vel ab alio corpore cui
alligatur.

Ad (luarUnn, negatur minor. Quia utique circa
curjnis Chrisli, ut e.st in sacramento, derelinquitur
alicjuis respectus realis, vel rationis, ad species
sacranientales. Nam, sicut dictum est in solutione
argumentorum Durandi, comparatiocorporis Cliristi
ad species sub quibus est, licet non sit similis alicui
comparationi naturali, tamen habet aliquam simili-
tudinem cum illo modo quo aliquid dicitur esse in
loco, et similiter cum illo modo quo dicitur sub-
stantia contineri a suis dimensionibus. Et ideo talis
respectus pote.st reduci ad pryedicamentum uhi; vel
hahitus ; nam istye species dicuntur a sanctis operi-
nientum corporis Christi, ut patet ex dictis Magistri
in j)ra5senti distinctione.

Ad quinUnn, negatnr antecedens. Dicitur enim
quod quantitas corporis Christi est realiter et prae-
sentialiter in hoc sacramento, sicut et corpus, licet
aliler et aliter; et, per consequens, habet respe-
ctum pra2sentia3ads])eciessacramenti. Unde sanctus
Thomas, pra^senti distinctione, q. 1, art. 2, q'» 3,
in solutione secundi, sic dicit : (( Quia dimensiones
corporis Chri.sti non sunt ex vi sacramenti , sed
solum ex eo quodconcomitantur inseparabiiiter sub-
stantiam, constat quod contrario ordine sunt ibi
dimensionespropriie corporis Christi et dimensiones

(a) necromantici. — nigromanti Pr.

DISTINGTIO X. — QUyESTlO I.

173

locali corporis in loco. Corporis cniiu locati sub-
stanlia non habet ordinetn ad lociim nisi medianti-
bus dimensionibus; et ideo, quia dimensiones cor-
poris locati non possunt essesimul cum aliis dimen-
sionibus, sequitur, ex consequenti, (piod substanlia
corporis locati non possit esse simul cum aliis
dimensionibus separatis, neque in alio corpore exsi-
stentibus. Sed hic, econtrario, substantia corporis
Christi per se immediate ordinatur ad hoc quod sit
sub sacramento, et dimensiones ejus propricC ex
oonsequenti et per accidens. Substantia autem ox
hoc quod est substantia, non prohibetur esse cum
dimensionibus quibuscumque, sive conjunctis, sive
separatis, sive etiam exsistentibus in alio subjecto;
sicut substantia angeli potest esse simul ubi est
aliud corpus. Et ideo corpus Christi sub propria
quantitate potest esse sub dimensionibus panis. » —
Hicc ille, — Ex quibus apparet quod quantitas cor-
poris Christi habet simultatem et prscsentiam ad
species sacramenti, sicut et substantia corporis
Christi; non tamen eodem modo. — Tunc, ad pro-
bationem antecedentis jam negati, dicitur ({uod
pncsentia, vel simultas quantitatis ad quantitatem,
in lioc sacramento, nuUo modo habet rationem con-
tactus. Nec valet probatio in oppositum. Quia plus
requiritur ad rationem contactus quam ad rationem
prtcsentise vel simultatis unius quantitatis ad aliam.
Oportet enim quod utraque quantitas habeat modum
essendi quantitatis. Sic autem non est hic; quia
quantitas corporis Christi est in hoc sacramento per
modum substantitc, et non per modum quantitatis,
in ordine ad sacramentum. Unde, sicut species
sacramenti non tangunt substantiam corporisChristi,
ita nec quantitatem ejus. Et de hoc habebitur in
sequenti qusestione.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra secundam conclusionem, dicitur primo, quod
conversio panis in corpus Christi est ali^iuo modo
causa corpori Chrisli quod incipiat esse in hoc loco,
dato quod non sit formalis ratio quod corpus Christi
sit in hoc loco; sicut generatio ignis ex lignis est
causa vel concausa quod ignis sit ubi prius erant
h'gna, licet non sit formalis ratio igni essendi in tali
loco, nec permanendi in eo. Et de lioc dicetur in
sequenti distinctione latius.

Dicitur secundo, quod species sacramentales sunt
corpori Christi ratio essendi in lioc loco, puta in
altari vel i^arapside. Nec valet probatio in opposi-
tum : quia, licet istie species non informent corpus
Christi, tamen corpussuccedit substantise informatic
per illas inseparabiliter quamdiu illi-c manent; et
ideo sicut ilhx; species dcterminabant snbstantiam
panis ad talem locum, ita determinant corpusChristi

ad locum, licet non eodeni njodo. De h(jc sanctus
Thomas, 3 p., q. 76, art. 5, .sic dicit : « Substantia
panis, ratione suarum dimensionum, hjcaliter erat
ibi; quia comparajjatur ad locum mediantibus pro-
priis dimensionibus.- Substantia autem corporis
Christi comparatur ad locum illum mediantibus
dimensionibus alienis, etc, » ut dictiim est in solu-
tione argumentorum Durandi contra piimam con-
clusionem. Item , prima qu;cstione hujus distin-
ctionis, art. 1, in solutione quinti, sic dicit : « Quia
conversa est in corpus Christi .substantia panis, qua?
prius erat in hoc loco determinato mediantibus
dimensionibus propriis suis, quse manent transsub-
stantiatione facta ; ideo manet locus, non quidem
immediate habens ordinem ad corpus Christi secun-
dum proprias dimensiones, sed secundum dimen-
siones panis remanentes, sub quibus succedit cor-
pus Ciii'isti substantia^ panis. Et ideo non est hic
ut in loco, per se loquendo, sed ut in sacramento. »
— Htcc ille.

Dicitur tertio, ad formam argumenti ibidem
factam, quod minor argumenti falsa est : quia species
sunt formalis ratio corpori Christi essendi in hoc
lo('o, modo quo diclum est, scilicet non ut in loco,
sed ut in sacramento. Utrum autem })er potentiam
Dei absolutam posset corpus Christi esse in hoc loco
ut in loco, sine conversione jianis in illud, et sine
speciebus remanentibus, postea videbitur, scilicet
undecima distinctione.

Ad secundum, negatur major. Quia, si corpus
Christi csset simul cum substantia quanta panis in
hoc loco sacramenti, hoc non posset esse nisi per
aliquam mutationem vel motum factum in corpore
Christi; quod tamen non oportet, ad hoc quod cor-
pus Christi sit simul cum dimensionibus panis, ut
ostendit sanctus Thomas, prima quKstione unde-
cimye distinctionis, art. 1 , in solutione prima? quae-
stiuncuLc, ubi sic dicit : « Impossibile est aliquid
esse nunc ubi prius non fuit, nisi ipsum mutetur,
vel aliquid in ipsum. Nec possct etiam per miracu-
lum lieri; sicut nec quod esset animal rationale et
morlale, et non esset homo. Aliter eiiim se habere
nunc et prius, est idom quod moveri vel transmu-
tari. Si ergo verum corpus Christi esset sub sacra-
mento nunc, et non prius, oporleretaliquem motum
vel mutationem intervenisse. Sed nulla mutatio est
facta ex })arte panis, secundum hanc positionem.
Ergo oportet quod corpus Christi sit mutatum loca-
liter, ut dicatur quod corpus Christi est hic ; quia
per motum localem huc venit. Quod est omnino
impossibile : quia, cum simul et semel in diversis
locis cor})us Christi consecrctur, oporteret quod
simul et semel ad divcrsa loca idem corpus move-
retur; quod est impossibile, quia contingeret simul
contrarios motus inesse eidem subjecto. )) — Haic
ille. — Et multa similia dicit ibidcm, et in 3 p.
(q. 75), ut postea videbitur, in undecima distiu-

174

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ctione. — Et ad proLationem majoris jam negatoe,
dicilur quod, licct simullas sul)stanti;TC cum suL-
stantia sit possibilis simpiiciter, sicut suLstantiie
corporis Christi ciim aliena dimensione; tamen
inceptio talis simullatis requireret novam mulatio-
nem in corpore Christi; non autem inceptio simul-
tatis corporis Chrisli cura aliena dimensione.

Cum autem ulterius dicitur, quod facilius est
facere corpus esse alicul)i cum suo modo natu-
rali, etc. ; — dicitur quod facere corpus Christi esse
in duoLus locis circumscriptive, non est facere
iUud esse in secundo illorum locorum modo natu-
rali, sed potius modo contra naturam, et coutra
omnem potentiam passivam naturalem et oLedicn-
tialem creatur?e, cum contradictionem implicet, ut
poslea dicetur.

Dicitur ulterius, quod corpus CLristi esse in
niultis locis, de per accidens, et modo sacramen-
tali, non implicat contradictionem, dato quod sint
iLi multa miracula. Sed corpus Christi es.se in duo-
Lus locis, de per se, et circumscriptive, implicat
contradictionem; et iLi nec nnum nec plura mira-
cula sufficerent. Sed de Loc statim plus dicetur.

II. Ad alia argumenta Scoti. — Ad primum
eoruni quai secundo loco Scotus inducit contra eam-
dem conclusionem , prol)ando scilicet (juod possi-
Lile sit idem corpus localiter esse simul in diversis
locis, dicitur, negando minorem. Hoc enim implicat
contradictionem ; sicut ostendit sanctus TLomas,
tertio Quodlibeto , art. 2, uLi sic dicit : « Alicjuod
corpus esse localiter in aliquo loco, niliil est aliud
quam corpus circumscriLi et compreLendi loco
secundum commensurationem propriarum dimen-
sionum. Quod autem comprehenditur a loco, ita
est in illo, quod nihil ejus est extra locum illum.
Unde ponere illud esse simul in alio loco, estponere
contradictoria esse simul. Unde, secunduni pne-
missa, Loc a Deo fieri non potest. — Item (arg. Sed
conlra) : Omnia duo loca distinguunlur aL invicem
secundum aliquam loci conlrarietatem , quie sunt
sursum et deorsum, ante, retro, dextrum, sini-
strum. Sed Deus non potest facere quod duo con-
traria sint simul; Loc enim implicat contradictio-
nem. Ergo Deus non potest facere quod idem corpus
sit localiter simul in diversis locis. » — Haic ille. —
Similiaponit,quadragesimaquartadistinctioneLujus,
.({. !2, art. 3, in solutione tertii argumenti tertia;
queestiuncuke, uLi sic dicit : « Quamvis resistentia
qua moLile resistit moventi per contrarietatem
quam LaLet ad talem motum ratione inclinationis
ad contrarium motum, possit a movente infinit;e
virtutis totalitcr superari; non tamcn resistentia
qua moLile resistit cx Loc quod LaLet contrarium
locum, nisi auferatur aL eo esse in tali loco vel situ.
Sicut enim alLum resistit nigro ratione alLedinis,
et tanto magis, quanto alLedo magis distat a nigre-

dine ; ita corpus resistit alicui loco per Loc quod
LaLet locum oppositum, et tanto est major resi-
stentia, quanto est dislantia. Non autem potcst a
corpore removeri quod sit in aliquo situ vel loco,
nisi auferatur ei sua corporeitas, per quam deLetur
ei locus vel situs, eh'. » — Ha^c ille.

Tunc, ad proLationem minoris jam negatre, dici-
tur primo, quod, cum dicimus idem corpus esse
simul localiter in diversis locis, non solum dicimus
vel addimus supra corpus quemdam respcctuni
extrinsecus advenientem fundatum in uno quanto
ad aliud quantum circumscriLens ipsum, immo,
ullra illum re.spectum, ponimus comprehensionem
quanti vel corporis circumscripli a quanto vel cor-
pore circumscriLente, et, consequenter, negationem
alterius circumscriplionis a quocumque quanto vel
corpore extrinseco ; et ita ponimus corpus locatum
simul Lis compreliendi (quia in duoLus locis), et
uullalonus comprehendi, cum totum sitextraquem-
liLet ipsorum locoruni ; quod iuiplicatmanifeste non
solum unam, immo duas contradictiones. Sit enim
uuus illorum locorum A, et alius B : tunc prima
contradictio est quod C corpus comprehenditur aL
A, et idem C non comprehenditur aL A; secunda
est quod C corpus conipreLenditur a loco B, et idem
non compreLenditur a loco B. Vel aliter : prima
contradictio est quod uiLil ipsius C est extra A, et,
sinnil cum Loc, qu;clil)et pars C est extra A ; secunda
vero contradictio est quod nihil ipsius C est extra B,
et, simul cum hoc, quodlihet ipsius C est extra B.

Dicitur secundo, quod respectum iibi plurificari
super idem fundamentum ad diversos terminos, est
a,'que impossiLile sicut duo contraria inesse simul
cidem suLjecto in actft : quia quiliLet duo respectus
de genere nbi ad diversa loca sunt contrarii, sicut
et qu;rliLet duo loca; et sicut alLedo expellit nigre-
dinem formaliter, ita uiuuu ubi expellit aliud, vel
resistit alteri. Et quidem de contrarietate locorum
expresse ponit Aristoteles, 10. Ethiconim, cap. 4,
quod incipit, Qnid autem , vel quale quid, mani-
fcstiui^, etc, uLi sic dicit : In tenipore enim omnis
motus, et fmis alicujus, puta ledificaiiva per-
fecta, cum faciat quod appetit (a), vel in omni
tempore utique, vcl hoc. In j)artibus autem te)}i-
jioris omnes imperfcctic , et altcrx specie a tota,
et ab invicem. Laterum enim compositio altera
a columnx virgatione ; et hx a templificatione.
Et templi quidcm perfecta, nullo enim indii/ens
ad propositum; fundamenti uutemet trisculpti{^)
imperfecta, partis enim utraquc. Specie errjo dif-
ferunt. Et non est in quocumque iempore acci-
pere motum perfectum specie (y); sed si quidem,

(a) appelil. — apparet Pr.

(6) trisculpti. — sculpti Pr.

(y) non est in quocumque tempore accipere motum
perfectum specie. — non in quacumque specie accipcre
t^^oluni perfectum esscVr.

DISTINCTIO X. — QU.EST10 1.

i7b

in omni. Simildcr aulcm in ambiilatione et in
reliquis. Si eiiim chI, lalio mokfs iinde el 'lao, ei
hxc dijferre secunditm spccics, volalio, ambu-
lalio, saUalio, et talia. Non solum autemsic, sed
ct in ipsa ambulalione. Ilic (a) eniin unde et quo
non idem in sladio et in parte (6), et iii allera et
altera parte. JSeque periransire lineam lianc, ei
illam (y) : nonsolum enim{o) lineam jieriransit,
scd iii loco exsisientem ; in allero (e) autem hvec
ab illa. Pcr certitudinem ([uidem enjo de motu
in aliis dictum cst. Videiur autem non in oinni
tcmporc pcrfectus esse; sed midli imperfccii , ct
dijferentes specie; si quidem quod unde et quo
spccificum. — llicc ille. — Quod exponens sanctus
TI)oma.s, in Scripio supcr eodein loco (lect. 5), sic
dicit : c( Genciationes totius et partium dillerunt
spccie. Et sicut est in generatione, simile videtur
esse in ambulatione, et in omnibus aliis motibus
localibiis. Manifeslum est enim quod latio, id est,
niotus localis, cst motiis unde ei quo , id est, a ter-
mino et ad terminiim. Et sic oportet quod specie
diversiticetur {^) secundum diversitatem termino-
rum. Sunt aulem diversa3 S[)ecies motiis localis in
animalibus : volatus, (pii competit aviljus; ambu-
latio, quBO competit gressibilibus; saltatio, qusccom-
petit locustis; et alia bujusmodi ; quas diirerunt
secundum diversas species principiorum motuum :
non enim suiit ejusdem speciei aniiHcC diversorum
animalium. Nec solum modo pncdicto diversifican-
tur species localium motuum; sed etiam in una
dictarum specierum, puta ambulatione, diverstc
species inveniuntur. Si enim accij^iatur motus qiio
quis perambulat stadium, et motus (juo qiiis peram-
bulat aliquam j)artem ejus, non est utrobique idem
unde et quo, id est, terminus a quo et terminus ad
quem. Et simile est de motibus qiiibus aliquis
ambulat banc et illam jiartem stadii ; quia non sunt
iidem termini. Non enim est idem secundum spe-
ciem pertransire lianc lineam, et illam. Quamvis
enim omnes lineaj, inquantum hujusmodi, sint
ejusdcm sjoeciei, tamen, secundum (juod in certo
situ seu loco constituuntur, accipiuntur ut specie
dilTerentes, secundum diversitatem locorum, quic
attenditur secundum ordinem ad primum conti-
neiis. Ille aulcm qui pcrlransit lineam, non solum
j)crtraiisit liueam, sed linoam in loco cxsistcntem ;
quia in alio loco est una linea ab alia. Et ita mani-
festum cst quod, secundum diversitatem termino-
riim, didert specie totus motus localis a singulis
partibus ; ita tameii quod totus motus habet pciTc-
ctam speciem, jiartes autem habent speciem imper-

(a) H\c. — Ihvc Pr.

(6) et in parte, — Om. Pr.

(y) illami — subslanliam Pr.

(5) enim. — /h Pr.

(e) altero. — altera Pr.

(?) diversi/iceluf. — diversificoiliir Pr.

fectam, etc. » — Haec ille. — Ex quibus palet quod
diversa loca diversitatem spccificain et contraricta-
tem halient, et, consequenter, diversa ubi ex cir-
cumscrij)lione talium locorum derelicta, sicut rtbi
sursum, et uiji deorsum, et sic de aliis. Et, per
consetjuens, apparet quod majorcm incomjtossibiii-
tatem haiicnt diversi efrcctus de genere ubi ad
coexsistenduin eidem fundamcnto ad diversos ter-
miiios, (juam diversse similitudines in eodem albo
ad diversa coalba : quia duo ubi differunt specie,
et coutrariantur ad invicem ; non sic dua; similitu-
dines in eodem fundamento fundatec in ordine ad
diver.sos terminos.

Dicitur tertio, quod nec duee reales similitudines
insunt eidem subjecto per idcm fuiidamcntiim simul
in ordine ad diversos terniinos. Et de lioc salis
dictum e.st, 3. Sentent. (dist. 7 et 8), cum tractare-
lur de filiatione Chri.sti ad Matrem et Patrem (a).
Immo ideni subjectum albedinis per oamdem rcla-
tioncm rcalem similitudinis refertur ad omnia alia
alba. De hoc sanctus Thomas, 3. Senicnt., di.st. 8,
q. 1 , art. 5, sic dicit : « Relatio non habet ex hoc
quod ad alterum dicitur, quod sit alitjuid in rerum
iiatura; scd hoc Iiabet ex eo quod relationem cau,<at
in re qune ad alterum dicitur. Et quia ex eo res
habet unitatem et multitudinem, ex quo habet esse,
ideo, secundum id in quo relatio fiindatur, judican-
dum est de ea, utrum sit secundum reiu uiia, vcl
multic. Siint ergo qu;cdam relationes qiue fundan-
lur super quantitatem, sicut aiqualitas, qua2 fun-
datur super unum in quantitate; et cum unitas
quantitalis non sit nisi una in una re, inde cst quod
j5er unam aiqualitatem cst rcsajqualis omnibus qui-
bus ycqualis dicitur. )) — Ha?c ille._ — Similia dicit,
3 p., (j. 35, art. 5, ot miiltis aliis locis (6).

Dicitur quarto, quod non solum se(juendo imagi-
nationem , immo se(juendo rationcm, habemus
jioncrc quod, pliirificato loco, jilurificatur corpus.
Quod j)atet inspicienti quid est corpus esse in loco
localiter. Hoc enim importat. corpus comprehendi
loco, ita ut niliil ejus sit extra illud; et, conse-
quentcr, adiequationem loci ct locati ; et, conse-
quenter, ad multiplicationem unius sequitur mul-
tij)licatio alterius. — Ncc valet ratio in opjiositum,
dc j)riori et de j)osteriori adducta. Qiiia, licet ad
multiplicationem posterioris non neccssario soijua-
tur muItij)Iicatio pi-ioris, quando posteriora taliter
multij)licata respiciunt diversa suscej)tiva, et non
■ idein (sicut diversi radii unius luininaris, vel efle-
ctus solis); vcl, si i^espiciunt idem subjeclum, nul-
lam tamen habent contrarietatem ad invicem, nec
incompossibilitatem simul inexsistendi eideni sub-
joclo(sicut dirne jiotentiic aninuc, puta intcllcctus ct
voluntas ; aut duo habitus ejusdem potentiic) ; verum-

(a) Cfr. vol. 5, pag. Wt et seq.

(S) CIV. prtosertiin Quodlib. 1, art.2; ct Quodlib.Q, art. 4.

176

LIBRI IV. SENTENTIARUM

tamen quando posterius recipilur in priori subje-
'clive, et quajcuuique duo accepta sub tali poste-
riori habent ad inviceni contrarietatem , vel incom-
possibilitatem simul inexsistendi eidem, tuncoporlet
quod, mullipiicalo posteriori realiter, multiplicetur
prius secundum rem : sicut, multiplicatis formis
substantialibus, multipHcatur materia; et, multi-
plicatis contrariis accidentibus, multiplicatur suIj-
jectum; et idem est de accidentibus solo numero
diirerentibus ejusdem speciei. Sic autem est in pro-
posito : quia diversi respectus de genere uhl , licet
sint posteriores corpore locato, tamen, quia reci-
piuntur in eo, et quilibet tales duo derelicti ex
diversis locis habent contrarietatem et incompossi-
bilitateni respectu ejusdem locati , ideo, multipli-
catis tabbus respectibus, multipHcantur eorum sub-
jecta, nec possunt simul inesse eidem subjecto.

Dicitur quinto, quod responsio quam arguens
recitat , potest probabiliter sustineri , dicendo quod
quodlibet uhi adaequat suum fundamentum et sub-
jectum, sic quod repugnat cuilibet alteri accidenti
ejusdem generis circa idem subjectum, modo prai-
dicto; sicut quiobbet forma substantialis cuilibet
alteri circa eamdem materiam, et unum contrario-
rum alteri circa idem suljjectum, et quodIil)et acci-
dens alteri ejusdem speciei. — Et ad primam
improbationem, dicitur quod fiindatur in duol)us
falsis. Primum est, quod duo respectus ejusdem
speciei, puta duic sequalitates, vel similitudines, vel
fdiationes, possint simul eidem su])jecto vel funda-
mento inesse. Secundum est, quod esse in loco
localiter non importet nisi solum respectum de
genere uhi, et non aliquam negationem alterius
uhi, nec comprehensionem locati a loco; cujus
oppositum visum est supra. — Ad conlirmationem ,
dicitur quod similitudo ibidem posita de prajsentia
lyiantitatis ad locum , et de prai-sentia substantiie ad
locum, penitus nihil valet. Quia de ratione j)rima'
est comprehensio taliter prsesentis a loco, cui dici-
tur esse localiter priie.sens; non autem de ratione
secundaj; potissime quia secunda pra^^sentia est
quasi per accidens, cum non sit de ralione alicujus
formaliter inexsistentis subslantiai taliter pra3senli,
.sed.soIum ratione extrinsecarum dimensionum, .sci-
licet panis conversi in corpus Christi, sub (juibus
secunda substantia succedit priori.

Et sic })atet quod prima ratio principalis non
militat contra conclusionem.

Ad secundain rationeni prlncipalom, iiegalur
major. Cujus rationem assignat sanctus Thomas,
4. Sentent., dist. 44, q. 2, art. '2, q'" 3, in solu-
tione quarti, ubi sic dicit : « Unum corpus esse
localiler in diversis locis, non potest fieri per mira-
culum (corpus enim Ghristi non est in altari loca-
liter, ut supra, dist. 10, q. 1, art. 3(a), dictum

(«) tUst. 10, q. 1, arl. 3. — Om. Pr.

est); quamvis miraculose possit fieri quod duo cor-
pora sint in eodem loco. Quia esse in pluribus locis
simul, repugnat individuo ratione ejus quod est
esse indivisum in se; sequerctur (a) enim quod
esset distinctum in situ ; sed esse cum alio corpore
in eodem loco, repugnat ei quantum ad hoc quod
est esse divisum ab alio. Ratio autem unius perfi-
citur in indivisione, ut patet, 4. Metaphysicx
(t. c. 4); sed divisio ab aliis est de consequentibus
ad rationem unius. Unde quod idem corpus loca-
liter sit in diversis locis simul, includit contradi-
ctionem, sicut quod homo careat ratione; sed duo
corpora e.sse in eodem loco, non includit contradi-
ctionem, ut ex dictis palet. Ideo non est simile. »
— Hsec ille. — ■ Item, ^v\mo Quodliheto , art. 22,
arguit sic (primo loco) : « Sicut se habet unum cor-
pus ad unum locum , ita duo corpora ad duo loca.
Ergo, commutatim, sicut unum corpus ad duo loca,
ita duo corpora ad unum. Sed unum corpus nullo
modo potest esse in duobus locis. Ergo nec duo
corpora in uno loco. » — Ecce argumentum. Sequi-
tur responsio : « Dicendum quod proportione commu-
tata sic e.st utendum : Sicut se habet primum ad
secundum,utduoadtria;itasehabettertium adquar-
tum,utquatuoradsex (6).Ergo,commutatim,sicutse
habel primum ad tertium, utduo ad qualuor; ita se
habet secundum ad quartum,uttria ad sex. Et secun-
dumhoc ratio debei^et procedere : Sicutsehabet unum
corpus ad unum locum, ita duo corpora ad duo
loca. Ergo, sicut se habot unum corpus ad duo cor-
pora, ita unus locus ad duo loca, Et sic nonsequitur
quod si unum corpus non potest esse in duobus
locis, quod duo corpora non possint e.sse in uno
loco. Unum enim corpus e.sse localiter in duobus
locis, implicat contradictionem : (juia de ratione
loci est quod sit terminus locati; terminus autem
est extra quem nihil est rei ; unde nihil locati potest
e.sse in loco exteriori; quod si ponatur esse in
duobus locis, sequitui' quod .sit extra locum ; et ita
scquitur quod sit locatum et non locatum. Nec est
instantia de corpore Christi : quia non est in Sacra-
mento Altaris localiter, sed per conversionem. » —
Ha)c ille. — Ex quibus patet quod minus inconve-
niens est duo corpora esse simul in eodem loco,
quam idem corpus esse simul localiter in diver.sis
locis; cum secundum implicet contradictionem sim-
pliciter et absolute, primum vero non implicat con-
tradictionem simpliciter et absolute, sed .secundum
quid. Et de hoc sanctus Thomas, in Scripto super
Boetinm, de Triniiaie, in illa qua:;stioneubiquairit:
Utrum duo corpora possint intelligi esse in eodem
loco. Arguit sic(arg. d) : « Omnis propositio vide-
tur esse intelligibilis, in cujus subjecto non inclu-
ditui' oppositum praedicati; quia talis propositio

[x) sequeretur. — scquitur Pr.
(S) ut quatuor ad sex. — Om. Pr.

DISTINGTIO X. — QU^STIO I.

177

non habet repugnantiam intellectuum. Sed hffic pro-
positio, Duo corpora sunt in eodem loco , non est
hujusmodi, alias nunquam posset fieri miraculose;
quod patet esse falsum in corpore Dominico, quod
exivit clauso utero Virginis, et intravitad discipulos
januis clausis; non enim potest Deus facere quod
affirmatio et negatio sint simul vera, ut dicit Augu-
stinus Contra Faustum (lib. 20, cap. 4 et 5). Ergo
potest aliquis intelligere, vel saltem intellectu fin-
gere, duo corpora esse in eodem loco. » Ecce argu-
mentum. Sequitur responsio : « Dicendum, inquit,
quod dupliciter potest esse aliqua pi'opositio non
intelligibilis. Uno modo, ex parte intelligentis, qui
deficit intellectu ; sicut hyac propositio, /n tribus
divinis personis est una essentia; et hujusmodi
propositio non oportet quod implicet contradictio-
nem. Alio modo, ex parte ipsius piopositionis. Et
hoc dupliciter. Uno modo, quia implicat contradi-
ctionem simpliciter et absolute; sicut ista, Ratio-
nale est irrationale ; et hujusmodi propositiones
nullo miraculo verificari possunt. Alio modo, quia
implicant contradictionem aliquo modo; sicut ista,
Mortuus redit ad vitam virtute propria, cum
ponatur, per hoc quod dicitur mortuum, omni prin-
cipio vita; destitutum ; et talia possunt verificari
miraculo, superiori virtute operante. Et similiter
est in proposito. Sicut enim duobus corporibus in
eodem loco positis non potest aliqua causa naturalis
diversitalis inveniri; sic diviua virtus potest ea,
quamvis sint unita in situ, in sua distinctione con-
servare; et sic miraculose fieri potest duo corpora
esse in eodem loco. » — Hasc ille.

Tunc ad probationem majoris negata^, dicitur
primo,quod, licet philosophi ponerent i^epugnan-
tiam inter duo quanta respectu ejusdem uhi, modo
praedicto ; non tamen talem qualis est inter duo
contraria respectu ejusdem subjecti, quia uhi non
est subjectum duorum corporum, nec recipit ea
sicut subjectum recipit in se contraria, sed potius
respectus de genere uhi recipitur subjective in cor-
pore vel quanto locato. Tamen philosophi dicerent
quod duo corpora, vel quanta , non possunt habere
idem uhi simul, ea ratione, quia impossibile est
idem accidens esse in diversis subjectis.

Dicitur secundo, quod , posito, per miraculum,
quod duo quanta essent simul in eodem loco, ex
hoc nullatenus sequitur quod illa duo quanta habe-
rent idem uhi numero, sed duo di.stincta; sicut duo
alba habent duos respectus similitudinis in ordine
ad eumdem terminum, et duo lemporalia habent
duos respectus de genere quando ad idem tempus
vel instans.

Dicitur tertio, quod duorum (juantorum repu-
gnantia respectu ejusdem loci simul, non esl repu-
gnantia proprie formalis ((jualis est inter duo con-
traria, vel contradictoria, vel privalive opposita),
sed potius repugnantia effectiva : quia scilicet unum

expellit reliquum quantum sibi ajquale de eodem
loco effective, nonautein formaliter; quia, in expul-
sione formali, illud quod expellitur, desinit e.sse et
inesse, sicut terminus a quo, adveniente teimino
ad quem. Talem autem repugnantiam effectivam
potest Deus suspendere, manentibusduobus quantis
in eodem loco; non autem repugnantiani formalem,
qualis est inler duo uhi respeclu .ejusdem corporis.
Unde probatio illa arguit a minori affirmative. Ideo
non valet.

Dicitur quarto, quod dos subtilitatis non tollit a
duobus quantis illud quod est causa incompossibili-
tatis duorum quantorum in eodem loco, aut duo-
rum ubi vel locorum respectu ejusdem locati. Ideo
responsio ibidem recitata, non est tenenda. Et dc
hoc sanctus Thomas, quadragesimaquarla dislin-
ctione hujus Quarti , q. 2, art. 2, in solutione
secundse quacstiuncuhie, sic dicit : « Non potest
dici quod corpus gloriosum ratione subtilitatis suae
habeat quod possit esse cum alio corpore in eodem
loco, nisi per subtilitateni auferatur ab eo illud quo
prohibetur nunc esse simul cum alio corpore in
eodem loco. Dicunt autem quidam, quod prohibe-
tur ab hoc, in isto statu (a), ratione cor[)uIeiitiye,
per quam habet quod repleat locum ; qu;e fjuidem
corpulentia ab eo per dotem subtilitatis tollelur.
Sed hoc stare non potest, propter duo. Pjvmo, quia
corpulentia, quam dos subtilitatis aufert, est ad
defeclum pertinens, putaaliqua inordinalio materia!
non perfecte substantis suie form;e. Totum enim
quod ad integritatem corporis pertinet, in corporc
resurget, tam ex parte formie, quam ex parte mate-
riffi. Quod autem (^) aliquod corpus sit repletivum
loci, hoc habet per id quod est de integritate ejus,
et non ex aliquo defectu naturai. Cum enim ple-
num opponatur vacuo, illud .soluni non replel
locum, quo posilo in loco, locus nihilominus (y)
remanet vacuus. Vacuum autem diffinitur, 4. Phy-
sicorum (t. c. 6), quod est locus non repletus sen-
sibili corpore. Dicitur autem aliquod corpus sensi-
bile esse ex materia et forma et naturalibus acci-
dentibus; quae omnia ad integritalem materiae per-
tinent. Constat etiam quod corpus gloriosum erit
sensibile secundum tactum, ut palet in corporc
Domini, Lucae ult. (v. 139); nec ei deerit materia,
aut forma, aut alia naturalia accidentia, scilicet
calidum et frigidum et hujusmodi. Unde patet quod
corpus gloriosum , non obstante subtilitatis dote ,
replebit locum. Insania autem videtur esse, dicere
quod locus ulji esset corpus gloriosum, esset vacuus.
Secu)ulo, ratio eorum prajdicta non valet. Quia
impedire exsistentiam corporis in eodem loco, est
in plus quam replere locum. Si enim ponamus

(a) slatu. — Om. Pr.

(S) (Juod (iHlcni. — Quia quod Pr.

(y) niltilominus. — norus Pr.

VI.

LlBRl IV. SENTENTIARUM

dimensiones esse separatas a maleria, ilhe dimen-
siones non replent locum; unde (a) quidam ponen-
tes vacuum, dixerunt (6) vacuum esse locuni in quo
sunt hujusmodi dimensiones sine aliquo corpore
sensibili; et tamen islae dimensiones proliibent ne
sint simul cum alio corpore in eodeni loco, ut patet
per Philosophum, 4. Physlcorum (t. c. 76), et
3. Metaphysicx (t. c. 9), ubi habet pro inconve-
nienti quod corpus mathematicum, quodnihil aliud
est quam dimensiones separatse, sit (y) simul cum
corpore naturah sensibili. Unde, dato quod subtili-
tas corporis gloriosi auferret ab eo hoc quod est
replere locum, non tamen sequeretur quod propter
hoc posset esse cum alio corpore in eodem loco;
quia, i-emoto eo quod est in minus, non propter hoc
renlovetur quod est in plus. — Dicendum estergo,
quod illud quod impedit corpus nostrum nunc ne
sitsimul cum aliocorpore in eodem loco,nullo modo
poterit ab eo removeri per dotem subtilitalis. Niliil
enim potest prohibere corpus aliquod ne sit simul
situatum cum alio corpore in eodem loco, nisi quod
facit in eo quod requirat diversum situm; nihil
enim est impedimentum identitatis, nisi quod est
causa diversitatis. Hanc auteni distinctionem situs
non requirit aliqua corporis qualitas : quia corpori
non debetur aliquis situs ratione suae qualitatis;
unde, remoto a corpore sensibili quod sit calidum
aut frigidum, aut grave aut leve, nihilominus in eo
remanet necessitas prcedictse distinctionis, ut patet
per Philosophum, 4. Physicorum (t. c. 76); et per
se planum est. Similiter etiam materia non potest
inducere necessitatem priedictse distinctionis; quia
materise non advenit situs, nisi mediante quantitate
dimensiva. Similiter etiani neque forma situm
habet, nisi ex materia situm liabente. Restat ergo
quod necessitas distinctionis duorum corporum in
situ causatur a natura (S) quantitatis dimensivte,
cui per se convenit situs : cadit enim in dininitione
ejus; quia quantitas dimensiva, est quantitas posi-
tionem habens, vel situm; et inde est quod, remo-
tis omnibus aliis quK sunt in re, talis distinctionis
necessitas invenitur in sola quantitate dimensiva.
Si enim accipiatur linea separata, oportet quod, si
sint duai linete, vel duse partes uniuslineae, quod
sint distinctae in situ; alias linea addita lineee non
efficeret majus; quod est contra communem animi
conceptionem. Et similiter est de superficiebus et
corporibus mathematicis. Et quia materiBC debetur
situs inquantum substat dimensioni, exinde prae-
dicta necessitas ad materiam situatam derivatur :
ut, sicut nonest possibile esse duas lineas, vel duas
partes lineue, nisi sint distinctse secundum situm;

(a) cum. — Ad. Pr.

(6) dixerunt. — dixerint Pr.

(y) sit. — sint Pr.

(6) a natura. — in antea Pr.

ita impossibile est esse duas materias, vel duas par-
tes materia^, nisi sit distinctio situs. Et quia distin-
ctio materise est principium di.stinctionis individuo-
rum, inde est quod Boetius dicit, in libro de Tri-
nitate , quod duobus corporibus unum locu)n fin-
gere nuUo rnodo possumus , ut hanc saltem varie-
tatem accidentium distinctio individuorumrequirat.
Subtilitas autem a corpore glorioso dimensionem
non auferet. Unde nullo modo auferel sibi proedi-
ctam necessitatem distinctionis situs ab alio cor-
pore. Et ita corpus gloriosum non habet ratione
suse subtilitatis quod possit esse simul cum alio
corpore; .sed poterit e.sse simul cum alio corpore,
ex operatione virtutis divinoe : sicut etiam corpus
Petri non habuit ex aliqua proprietate indita quod
ad inumbrationem ejus sanarentur infirmi , sed hoc
habebat vi)tute divina, ad redificationem fidei; ila
faciet virtus divina, ut corpus gloriosum po,ssit es.se
cum alio corpore, ad perfectionem gloriie. » — Hsec
ille. — Similia dicit, ultima quiestione primi Quod-
libeti (art. 22). — Ex quibus patet veritas quarti
dicti.

Dicitur quinto, quod, licet responsio allegata non
valeat, tamen impugnatio ejus parum valet. Quod
enim impossibile sit idem corpus esse localiter in
diversis locis, hoc non est prKcise ex aliqua causa-
rum quas arguensponit, scilicet ex commensuratione
loci et locati , neque ex prioritate vel posterioritate
aut simultate unius illorum respectu alterius. Sed
illa impossibilitas est ex causis per Sanctum Tho-
mam assignatis, scilicet quia locus comprehendit
locatum, et est terminus locati, et non econtra;
ideoque nihil locati potest esse extra locum, proprie
loquendo de ly extra, .scilicet ut sit ibi localiter;
quia esse in alio sacramentaliter , non localiter, sed
de per accidens, non est proprie extra.

Dicitur sexto,quod forma rationis ultimse adducta,
parum movet. Quia major est neganda, in illo casu
ubi multitudo posterioris cum unitate prioris infert
opposita inesseeidem; non autem mullitudo prioris
cum unitate posterioris. Sic autem est in proposito,
ut patere potest ex dictis.

Ad tertiain rationeni priucipaleni respondet vir-
tualiter sanctus Thomas, tertio Quodlibeto, art. 2,
ubi arguit sic ( primo loco) : « Difficilius est quod
hiec .substantia mutetur in illam substantiam, quam
quod boc accidens mutetur in illud accidens. Sed,
in Sacramento Altaris, ex hoc quod divina virtute
substantia panis, remanentibusejus dimensionibus,
secundum quas loco commen.suratur, convertitur
in substantiam corporis Christi, sequitur quod idem
corpus Christi sit non localiter secundum commen-
surationem propriarum dimensionum, sed sacra-
mentaliter, in pluribus locis simul. Ergo potest
facere quod convertatur dimensio hujus corporis in
dimensionem alterius : et sic erit idem corpus loca-
liter in diversis locis simul. » Ecce argumentum.

DISTINCTIO X. — QUiESTIO I.

179

Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod dif-
ficilius est hoc accidens mutari in illud accidens,
quam lianc substantiam mutari in illam substan-
tiam. Tum quia duifi substantire conveniunt in sub-
jecto materiali, quod est pars ulriusque substantiic
essentialis. Tum quia substantia babet individua-
tionem per seipsam, accidens vero noti est indivi-
duabile per seip.sum, sed per subjectum; unde non
potest sibi convenire quod hoc accidens convertatur
in hoc accidens. Dato tamen quod haic dimensio
converteretur in illam dimensionem, non sequere-
tur quod idem corpus esset in duobus simul, sed in
uno tantum : quia, sicut postquam substantia panis
conversa est in substantiam corporis Christi , jam
non sunt ibi duK substantiLC, sed una tantum; ita
etiam, si ha3c dimensio hujus corporis convertatur
in illam dimensionem alterius corporis, jam non
duai erunt dimensiones, sed una tantum; et sic non
commensurabitur diversis locis, sed uni tantum. »
— HKcille. — Ex quo patet solulio ad argumcntum
Scoti. Dicitur enim quod, in casu argumenti sui,
substantia prius subjecta quanlitati conversaj in
quantitatem corporis Christi, vel alterius, ex vi
talis conversionis non haberet quod esset in aliquo
loco localiter. Non quidem in loco primo, qui sibi
debebatur ratione suse dimensionis : quia illa
dimensio, facta converSione tali, cum non sit, non
est in loco; nec dat substantise quod sit in loco quo-
cumque, sicut dabat prius; et sic talis substantia,
nec ex se, nec ex quacumque dimensione, babet
quod sit in primo loco. Similiter nec habel quod sit
in loco quantitatis, vel dimensionis, in quam sua
dimensio conversa est : quia dimensio sua non est
in illo loco, cum tunc non sit; nec substanlia illa
conversa in aliam substantiam, ut supponitur; et,
dato quod in aliam substantiam conversa esset, non
tamen virtute conversionis, nec virtute propria;
dimensionis, nec aliense, esset in alio loco localiter;
et sic patet quod, in dicto casu, dimensio conversa,
non e.st ex vi conversioni.s in duobus locis localiter.
Similiter nec substantia prius illi subjecta, esset,
nec in uno loco localiter et in alio sacramentaliter,
nec in duobus locis sacramentaliter ; sed una sub-
stantia, qUcC prius erat in loco localiter, ratione pro-
priarum dimensionum, si remaneret non conversa
in aliud, esset abstracta ab omni loco, situ et uhi;
uisi forte diceretur esse alicubi per contactum vir-
lutis, eo modo quo subslantiLC separatai, qui modus
non est ad propositum. Similiter, nec quantitas in
quam conversa est, nec subslantia ei subjecta, vir-
tute conversionis prajdictie esset in duobus locis
localiter. Quod apparet. Gum enim dicit arguens,
quod, secundum nos, terminus conversioni.s ad
qiiem est ubi prius fuit terminus a quo conversio-
nis, et in eodem loco, etc. , — patet quod hoc non
valet ad propositum. Quia illa propositio solum
habetlocum ubi remanet ratio locationis ipsius con-

versi : sicut in Eucharistia, facta conversione, rema-
nent dimensiones substantiK conversae, quic erant
sibi ratio essendi in loco; ideo substantia corporis
Christi incipit esse in loco ubi sunt dirnensiones
substantiic converstc, quK erant ratio locandi. Sed,
in casu argumenti, cum nulla ratio locativa quanti-
tatis conversffi remaneat, non oportet (luod lermi-
nus ad quem sit ubi prius fuit terminus a quo
conversionis; vel, dato quod terminus ad quem fin-
geretur es.se ibi aliquo modo, non tamen localiter.
Et sic nullo modo sequitur quod terminus ad quem
sit in duobus locis localiter, sed tantum in uno.
Unde patet quod responsio quam recitat arguens,
sufTicienter evacuat argumentum. Nec replica contra
i-esponsionem adductam valet, ut finaliter arguens
confitetur. — Cum autem finaIiterdicit,quod, inca.su
quo quantitas aeris converteretur in quantitatem
corporis Christi, manente substantia aeris, etc, —
respondetur quod, in illo casu, corpus Christi cum
sua quantitate non esset localiter alibi quam piius;
quia nec ratione suarum dimensionum, nec aliena-
rum. Unde argumentum islud nihil concludit, sicut
nec praicedentia. Et si dicatur quod immo, quia
dimensio (a) corporis Cliristi nullo casu succederet
quantitati aeris de per se et directe in eodem loco
in quo prius erat quantitas aeris, et esset in quan-
titate, et per modum quantitatis, et ita localiter,
nec propter talem conversionem desineret esse in
coelo localiter, et ita simul esset in duobus locis; —
dicilur quod, cum locus esset quid extrinsecum
quantitati converscC, nec ullatenus foret eidem ratio
cssendi in loco, non oporteret quod quantitas cor-
poris Christi esset post conversionem in loco in quo
praifuit quantilas conversa. Vel, si detur quod cor-
pus Christi, secundum suam quantitatem, inciperet
esse localiter in eodem loco, tunc desineret esse in
coelo localiter, et esset tantum in alterum in quo
placeret Deo, et non in utroque et localiter simul.
Et hoc sufficit ad argumentum illud.

A(I quarUuu principale dicitur quod forma
arguendi non valet, aut nihil concludit contra coii-
clusionem. Si autem reducatur ad debitam formam,
dicendo sic : In quotcumque locisDeus potest facere
substantiam naturalem simul esse modo sacramen-
tali, potest oam in tot locis facere simul esse, vel
ponere, modo locali et suaj naturai convenienti, etc,
— tunc sic, negatur illa major : quia substantiam
naturaloni corporis Cliristi esse in multis locis loca-
liter, implicat contradictionem ; non autem illam
esse simul in multis locis non localiter, sed sacra-
mentaliter, ut s-Lcpe dictum fuit. Nec valet probatio
majoris : quia ad faciendum substantiam esse simul
in pluribus locis localiter, vel modo convenienti suai
naturse, non sufficit unum miraculum; immo requi-

(a) (iiniensio. — divisio Pr.

180

LIBRI IV. SENTENTIARUM

retur positio (x) impossibiliuni vel incompossibi-
lium, scilicet quod duo contradictoria essent simul
vera.

De responsione vero quam recitat arguens, dicen-
dum est sicut prius dictum fuit, in simili, respon-
dendo ad primum argumentum eorum quse primo
loco contra istam conclusionem inducta sunt : sci-
licet quod conversio non est formalis ratio corpori
Christi essendi in hoc loco, sed potius species panis,
quibus niediantibus comparatur ad locum, non
tamen localiter, sed sacramentaliter.

Nec obstat quod tales species non insunt forma-
liter corpori Ghristi. Suflicit enim quod infuerint
subslantia^ panis, cui substantia corporis Christi
successit, et habet ahquam preesentiam vel unitio-
nem aut alHgationem ad illas species; sicut quan-
titas informans corpus humanum est formahs ratio
aniniie intellectivse essendi in loco, licet non insit
anima3 formaliter, nec econtra, propter aliqualem
unionem eorum in tertio, scilicet corpore liumano;
potissime quia corpus Christi non est in hoc loco ut
in loco, nec ut subjectum uhi vel sitits, et sic nec
formaliter in loco proprie.

Cum autem ulterius dicit quod possibile est novi-
tatem esse cii^ca posterius, nulla facta novitate circa
prius, etc; — dicitur quod impossibile est ponere
novum respectum sine novitate vel innovatione
facta circa ahquod absolutum, utaHas dictum est (6).
Talis autem novitas non apparet in proposito alia,
quffi sufficiat ad novitatem prsesentiaj corporis
Christi in loco vel sacramento, nisi nova inceptio
alicujus, vel conversio alicujus prius hic locati in
corpus Chrisli, vel molus unius ad ahud. Primum
et tertium non possunt dari. Ergo oportet dare
secundum. Sed de hoc in sequenti qusestione latior
erit sermo. Et Hcet non omne prius innovetur ad
innovationem posterioris, tamen ahquod sic inno-
vatur; sicut subjectum, ad innovationem propriai
passionis, qutc natura posterior est. Et multa; aHse
instantiai dari possunt.

Ad quintuiu, negatur anlecedens, sicut impH-
cans contradictionem. Quod enim diffinitive est in
aHquo loco, sicest ibi, quod non aHbi. Undesanctus
Thomas, 3 p., q. 76, art. 5, in solutione primi,
sic dicit : « Corpus Christi non est in hoc sacra-
mento diffinitive : quia sic non esset aHbi quam in
hoc altari , ubi conficitur hoc sacramentum ; cum
tamen sit in coelo in propria specie, et in multis
ahis altaribus sub specie sacramenti. » — Hiec iUe.
— SimiHa dicit, pr«senti distinctione, q. 1, art. 3,
in solutione secundae quaestiunculae. Et, 1 p., q. 52,
art. 2, sic dicit : « Diversimode esse in loco conve-
nit corpori, et angelo, et Deo. Nam corpus dicitur
esse in loco circumscriptive, quia commehsuratur

(a) positio. — oppositio Pr.
o) Cfr. Dist. 4 hujus Quarli, q. 1, art. 3, § 1, I, ad 3»"

loco; angelus autem non circumscriptive, quia non
commensuratur loco, sed diffinitive, quia ita est in
uno loco quod non in alio; Deus autem neque dif-
finitive, neque circumscriptive, quia est ubique. »
— Haec ille.

Tunc ad probationem antecedentis negati, dicitur
primo, quod, dato casu illo, qui multis apparet
impo.s.sibiIis, angelus esset sub speciebus panis con-
versi in angelum, modo sacramentali. Nec oporteret
quod es.set ibi diffinitive, sicut nec corpus Christi
est diffinitive sub speciebus .sacramenti. Unde, pra^-
senti distinctione, u])i statim allegatum est (q. 1,
art. 3, q'" 2), dicit sic sanctus Thomas : « Ad hoc
quod aliquid sit in loco diffinitive, duo requirun-
tur. Primum est, ut competat ei ibi esse; quia quod
non est in aliquo loco, non potest illo loco diffiniri.
Secundum est, quod sit ibi sicut in loco commensu-
rato aliquo modo suae quantitati, vel virtuti. Corpus
enim bicubitale (a) non diffinitur loco unius cubiti,
quamvis aliquo modo ibi sit; neque anima est diffi-
nitive in manu, quia etiam est in aliis partibus, eo
quod non est in manu secundum suam totam vir-
tutem. Et ideo omne quod habet quantitatem fini-
tam, vel virtutem finilam, oportet quod sit diffini-
tive in loco in quo est. Et ideo angeli diffinitive sunt
in loco ; non tamen Deus. Corpus autem Christi ,
quamvis secundum veritatem {^j) sit sub speciebus,
non tamen competit ei esse ibi ratione sui : quia
nec ratione suk quantitatis, ut dictum est (art. 2),
nec ratione suas virtutis, .sed ratione illius quod in
ipsum conversum estibi praiexsistens, cujus dimen-
siones corporis adhuc manent, quibus ad locum
illum determinabatur. Et ideo non diffinitur illo
loco; sed .simili modo potest essealibi, ubicumque
fuerint dimensiones panis conversi in ipsum. » —
Ha^c ille. — Item, ibidem (arg. Sed Contr. 2"""),
arguit sic : « Omne quod pote.st sine sua mutatione
alibi esse quam hic, non e.st hic diffinitive; propter
hoc enim ponimus angelos moveri, quia loco diffi-
nluntur. Sed corpusChristi potest alicubi esse quam
sub i.stis speciebus, sine omni mutatione sua, vel
specierum; puta si alibi corpus Christi consecratur.
Igitur non est hic diffinitive. » — Hrec ille.

Dicitur .'^ecundo, quod, posito, sed non concesso,
quod angclus esset in loco specierum diffinitive, et
modo naturali , qualis potest angelo competere , non
tamen oportet quod simul cum hoc esset alibi natu-
rali modo. Quia possibile est angelum nullibi esse
localiter; immo nunquam est alicubi localiter, pro-
prie loquendo, sicut subjectum vel nhi vel sitm;
nec est in loco sicut in loco, per se, sed per acci-
dens, ratione corporis ab eo assumpti, vel moti, vel
aliqualiter sibi uniti aut alligati. Et ideo, casu illo,
non oportet quod esset simul in duobus locis loca-

(a) bicubitale. — cubitale Pr.

(g) veritatem. — virtuteni xuani Pr,

DISTINCTIO X. — QUJiSTIO II.

181

liter; immo nec alicubi localiter, proprie loq.nendo.
Et de hoc satis dictum est, 2. Sentent. (di.st. '2,

Et ista po.ssunt sufficere ad argumenla Scoti.

III. Ad argumentum Aureoli. — Ad di( ta

Aureoli contra eamdem conclusionem, dicitur,
negando antecedens prim;e form;c. Quia, sicut dictuni
fuit (ad primum porum quai .secundo loco ol)jicil
Scotu.s), idem corpuses.se in diversis locis (a) locali-
ter, im.plicat contradictionem i^rimi modi, scilicet
affirmationem et negationem de eodem subjecto
invicem. Sequitur enim ex hoc prima contiadictio,
quod idem corpus est comprehensum a loco, el
idem corpus non e.st comprehensum ah eodem loco.
Secunda est, quod idem corpus est locatum, etidem
non e.st locatum. Et multtc alia^ contradictiones,
superius deducta^ ex dictis .sancti Thoma;. — Cum
auteni dicit arguens, quod in illo ca.su non sequitur
quod "corpus idem plurificetur, sed (6) situs, etc. ; —
dicitur quod ex illo ca.su .sequitur quod corpus non
plurificatur, cum maneat idem in duobus locis; et ,
simul cum hoc, sequitur quod ideni corpus plurifi-
cetur, etnon maneatidem,necunum,necindivisum :
quia, si est iu hoc loco localiter, eri^o nihil ejus est
extra hunc locum ; ergo omne quod est in alio loco
localiter, est aliud ab isto corpore, et ab omni parte
ejus, et non est hoc corpus,- nec aliquid corporis
hujus; igitur exsi.stens in secundo loco non estidem
cum exsistente in primo loco, sed aliud ; et sic sunt
duo distinctacorpora. Et ista sufficiant Aureolo.

Ad argumentum contra quffistionem, responsum
e.st supra, in prohatione secundse conclusionis, per
dicta beati Thoma^ (4. Sentent., dist. 10, q. 1,
art. 1 , ad 5"*") in forma respondentis ad illud.

Et hsRC de quaistione sufficiant. De qua bene-
dictus Deus. Amen.

quj:stio II.

UTRUM CORPUS CHRISTI

SIT IN EUCHARISTI^ SACRAMENTO, VEL CHRISTUS

TOTALITER

'TERUM, circa decimam distinctionem ,
quocritur : Utrum corpus Christi sit in
Euchari.stiae sacramento, vel Christus
totaliter.
Et arguilur quud non. Quia Ghri.stus incipit es.se
in hoc sacramento per conversionem panis et vini.
Sed manife.stum est quod panis et vinum non pos-
sunt converti neque in divinitatem Christi, neque

(a) diversis locis. — eodem loco Pr.
(6) sed. — secundvni Pr.

in ejus animam. Cum ergo Chri.stus exsistat ex tri-
hus substantiis, scilicet divinitate, anima, et cor-
pore, videtur quod Christus non sit totus in hoc
sacramento.

In oppositum arguitur. Quia dicit Ambrosius,
in libro De iis qui mijsteriis initiantur (cap. 9) :
In isto sacramento totiis Christus est.

In hac qusestione tres erunt articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, .solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod Christus est totns et
lolaliler in hoc sacramenlo, quoad omnem sui
substantiam.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 76, art. i ,
dicens : « Omnino necesse est confiteri, secundum
fidem catholicam , quod totus Chi'istus sit in hoc
sacramento. Sciendum est tamen quod aliquid est
iii hoc sacramento dupliciter : uno modo, ex vi
sacramenti; alio modo, ex naturali concomitantia.
Ex vi quidem sacramenti est sub speciebus hujus
sacramenti id in quod directe convertitur substantia
panis et vini praeexsistens, prout significatur per
verba forma?, quaj sunt effectiva in hoc sacramento,
sicut et in ca^teris : puta cum dicitur, Hoc est eor-
pi(s meum, Hlc est sanffuis meus. Ex naturali
autem concomitantia est in hoc sacramento illud
quod est realiter conjunctum ei in quod prredicta
conversio terminatur. Si enim aliqua duo sunt rea-
liter conjuncta, ubicumque est unum realiter,
oportet et aliud esse. Sola enim operatione animae
di.stinguuntur quse sunt realiter conjuncta. » — IIkc
ille.

Item , q. 75, art. 6, in solutione secundi, sic
dicit : « Anima est forma corporis, dans ei totum
ordinem esse perfectivi, scilicet e.sse, et esse corpo-
reum, et esse animatum, et sic de aliis. Convertitur
ergo forma panis in formam corporis Christi, secun-
dum quod dat esse corporeum, non autem secun-
dum quod dat esse animatum tali anima. » ■ — Hsec
ille.

Similia ponit, prsesenti distinctione, q. 1, art. 2,
in .solutione primaj qu-destiuncula^

Item , dist. 11, q. 1, art. 1, q'"' 3, arguit sic,
secundo loco : a Illud quod non mutatur in aliquid
corporis Chri.sti, oportet quod post consecrationem
maneat. Sed forma substantialis panis nou conver-
titur in aliquid corporis Christi : quia, si converte-
retur, oporteret quod converteretur in animam, qua^

182

LIBRI IV. SENTENTIARUM

est forma substantialis corporis Christi, in quam
non converlitur aliquid. Ergo forma substantialis
panis manet sicut accidentia. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod
anima non est forma quue perficiat uniformiter
suum perfectibile in toto et in omnibus partibus;
unde singulse partes ex anima consequuntur perfe-
ctionem eis proportionabilem. Unde, quamvis in
animam Christi, secundum quodest perfectiototius,
non convertitur aliquid; tamen substantia panis
tota, et quantum ad materiam, et quantum ad for-
mam, convertitur in ipsum corpus Christi totum,
secundum quod intelligitur accepisse congruentes
perfectiones in singulis partibus , quia sic est orga-
nicum , et propria materia animce. » — Hsec ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Ubicumque est aliqua causata et integra
substantia Christi, est quaelibet substantia Christi.
Sed in Eucharistia est aliqua causata substantia
Christi , puta caro et sanguis. Ergo ibi est quselibet
substantia Christi, puta divinitas, anima, et sic de
aliis partibus humanai naturai.

Secunda conclusio est quod in Eueharistia est
totus Cliristus totalitate quantitatis dimensivre,
sic quod tota quanlitas dimensiva corporis
Cliristi est in lioc sacraniento.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 76, art. 4,
ubi sic dicit : « Dupliciter aliquid Christi est in
hoc sacramento : uno modo, ex vi sacramenti; aho
modo, ex naturali concomitantia. Ex vi quidem
sacramenti, quantitas dimensiva corporis Christi
non est in hoc sacramento : ex vi enim sacramenti
est in hoc sacramento illud in quod conversio directe
terminatur; conversio autem quaB fit in hoc sacra-
mento, terminatur directe ad substantiam corporis
Christi, non autem ad dimensionesejus; quod patet
ex hoc quod quantitas dimensiva panis remanet,
facta consecratioue, sola substantia panis transeunte.
Quia (a) tamen substantia corporis Christi reahter
non dividitur a sua quantitate dimensiva et ab aliis
accidentibus, inde est quod, ex vi realis concomi-
tantiye, est in hoc sacramento tota quantitas dimen-
siva corporis Christi, et omnia alia accidentia ejus. »
— Hffic ille.

Item, art. 3, sic dicit : « Quia in hoc sacramento
substantia corporis Christi est ex vi sacramenti ,
quantitas autem dimensiva ex vi realis concomi-
tantise, ideo corpus Christi est in hoc sacramento
per modum substantiffi, id est, per modum quo suLh
stantia est sub dimensionibus, non autem per
modum dimensionum, idest, non per illum modum
quo quantitas dimensiva alicujus corporis est sub
quantitate dimensiva loci. Manifestum est autem

(a) Qula. — Quare Pr.

quod natura substantia? tota est sub qualibet parte
dimensionum, sub qiiibus continetur, etc. »

Item, art. 4, arguit sic, primo loco : « Totum
corpus Christi continetur sub qualibet parte hostise
consecratse. Sed nulla quantitas dimensiva tota con-
tinetur in aliquo toto, et in qualibet ejus parte.
Ergo impossibile est quod tota quantitas dimensiva
corporis Christi contineatur in hoc sacramento. »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Dicen-
dum, inquit, quod modus exsistendi cujuslibet rei
determinatur secundum illud quod inest ei per se,
non autem secundum illud quod est peraccidens;
unde et dulcedo est in visu secundum modum albe-
dinis, et non secundum modum dulcedinis. Quia
ergo ex vi sacramenti hujus est in altari substantia
corporis Christi, quantitas autem dimensiva est ibi
concomitanter et quasi per accidens, ideo quantitas
dimensiva corporis Christi est in hoc sacramento
non secundum proprium modum, ut scilicet sit
totum in toto, et singulai partes in singulis parti-
bus, sed per modum substantia!, cujus natura est
tota in toto, et tota in qualibet parte. » — Haec ille.

Idem ponit, prima quoestione hujus di.stinctionis,
art. 2, in solutione tertiie et quartse qusestiuncula-
rum. — Item, septimo Quodlibeto, art. 8, ponitidem.

Ex quibus possunt formari rationes pro conclu-
sione. — Prima sic : De ratione corporis vivi est
organizatio, quse requirit diversum situm partium.
Situs autem pra^supponit quantitatem. Ergo oportet
quod corpus Christi , si sit vivum in sacramento,
quod sit ibi sub propria quantitate. — Secundo sic :
Subjectum nunquam separatur a propria passione.
Sed substantia; corporalis propria passio est quanti-
tas dimensiva. Ergo, cum substantia corporis Christi
sit sub sacramento, et quantitas ejus dimensiva
erit in sacramento. — Tertio : Totalitas corporis
attenditur secundum totalitatem quantitatis ejus,
quia secundum quantitatem dividitur, et habet
partes. Sed,secundum Augustinum, totus Christus
manducatur in sacramento. Igitur est ibi secundum
totam suani quantitatem. — Quarto sic : Impossi-
bile est aliquid esse alicubi secundum partem quan-
titatis, et non secundum totam, nisi divisa quanti-
tate ipsius. Sed quantitas corporis Christi non divi-
ditur actu, quia corpus illud est incorruptibile.
Igitur, cumin sacrarnentocontineatur aliquid quan-
titatis ejus, impossibile est quin contineatur ibi
tota. — Item : Quandocumque duo sunt realiter
conjuncta, et neutrum excedit reliquum, sed utrum-
que adyequat alterum, ubicumque est reabter unum
illorum, et reliquum. Sed sic est de corpore Christi
et ejus tota qyantitate. Igitur, etc. Dico autem notan-
ter, qiiando neutrum excedit reliqumn, propter
instantias quse possent dari de divinitate respectu
humanitatis assumptse, et de anima respectu sua-
rum potentiarum.

I]t in hoc primus articulus terminatur.

DISTINCTIO X. - QU^STIO II.

183

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1 . — GONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Quantum ad secun-
dum articulum, arguitur contra conclusiones. Et
quidem contra aliqua contenta in declarationo
primue conclusionis, scilicet quod ex vi sacramenti
continetur in Eucharistia anima rationalis, non
inqiiantum anima, sed inquantum dat esse corpo-
reum. Et quidem supponitur quod in Cliristo non
est aliqua forma substantialis praeter animam ratio-
nalem, qu» dat et esse substantiam, et esse corpus,
et esse animal, et esse hominem, etc, Arguit Scotus
(dist. 11, q. 3).

Priino sic : Quia, si hostia consecrata in coena a
Christo, in pyxide fuisset conservata, in triduo per-
mansisset ibi eadem res primo contenta. Illud autem
in ({uod fiebat primo conversio, non fuit materia
prima, nec accidentia, nec compositum ex materia
et accidente; ergo compositum ex materia et forma
su])stantiali. IUud ergo semper niansisset in triduo.
Sed tunc non erat compositum ex prima materia et
anima intellectiva : quia Christus fuit vere mortuus
in cruce; et ita anima intellectiva vere fuit separata.
Sed non potest simul esse separata et unita corpori.
Igitur.

Secundo. Quia terminus hujus conversionis opor-
tet quod sit ens reale; quia conversio e.st realis. Sed
anima intellectiva, ut dat esse corporeum, distin-
guendo contra esse intellectivum, secundum te, non
est esse reale, sed tantum quoddam abstractum per
actum intellectus, sicut communeest aliquid pncter
singularia. Secundum te ergo ista conversio non
potest esse in animam ut est dans esse corporeum.

Terdo sic arguit : IUud corpus quod ponis ternii-
num convensionis primum, est corpus mathemati-
cum, aut corpus naturale; non enim distinguit
Philosophus corpus in plura. Si mathematicum,
ergo includit actu quantitatem; ergo quantitas esset
ii)i primo ex vi conversionis ; nec erit transsubstan-
tiatio, sed transaccidentatio, si accidens per se requi-
ratur in termino. Si sit corpus naturale, ergo est
naturale per formam substantialem , vel per quali-
tatem. Siprimomodo, habetur propositum, quod
illa forma non est anima intellectiva. Si secundo
modo, cum qualitas naturalis pnesupponat quanti-
tatem, adhuc liabetur propositum, quod primus
terminus conversionis includit materiam cum quan-
titate et qualitate; et ita erit dupliciter ens per
accidens.

Quarlo. Quia non efficaciora sunt verba super
sanguinem, quam super corpus. Sed dicendo, 7//c
estsanguis, vel, Hic est calioQ sanguinis mei, non
potest ibi fingi terminus conversionis sola materia

sub modo quantitativo : quia illnd non est sanguis;
cuin .sanguis dicat aliquam substantiam quae gene-
ratur a nutrimento sumpto, et est proximum con-
vcrtendum (-/) in carnem; nec generaretur, nec
converteretur, nisi haberet propriam formam sub-
stantialem.

Quinto. Quia, cum dicitur, IIoc est corpns, cor-
pus (fj) non ponitur ad distrahendum de veritate
carnis et ossis et hujusmodi, sed potius ut includit
omnes partes ejus qiiod est primo animabile. Sed,
si diceretur, Ilcec est caro, vel os, fictio videretur
ponere terminum conversionis esse tantumrnodo
materiam sub modo quanlitativo, vel materiam sine
forma substantiali. Ergo multo rnagis in propo.sito,
accipiendo corpus ut est quoddam includens omnia
illa, sicut hic accipitur.

Sexto. Quia i.sta via non solum non salvat suffi-
cienter veritatem Eucharistiaj, sed nec salvat veri-
tatem rei contentse in Eucharistia, scilicet (y) veri-
tatem corporis et sanguinis Christi. Quia, sicut in
exsistentia materiali, ita et in Eucharislia erat idem
corpus vivum et mortuum , ut probatur per multas
auctoritates Sanctorum. Similiter nec identitatem
sanguinis ofTusi superterram de latere Christi mor-
tui. — Hicc ille, cum multis aliis rationibus addu-
ctis super 2. Sentent. (dist. 15, q. 1), in materia
de pluritate formarum in homine; quajnon sunt ad
pra^sens propositum ; ideo non recitantur (8).

II. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
condusionem arguit Aureolus (dist. 11, q. 4, art. 1),
et secundum idem , tripliciter.

Prinio. Quia quando aliqua difieruntsola ratione,
impossibile est quod per aliquam actionem attin-
gatur unum, et non aliud. Sed anima ut dat esse
corporeum, per te, sola ratione differt a seipsa ut
dat osse intellectivum. Transsubstantiatio autem est
actio realis. Ergo impossibile est quod attingat ani-
mam ut dat esse corporeum, quin attingat eam ut
dat esse intellectivum. Ergo .vi conversionis aeque
directe anima est in sacramento ut dat esse intelle-
clivum, sicut ut dat e.sse corporeum. Ergo videtur
contradictio, quod terminus conversionis sit anima
dans esse corporeum, et, ut est intellectiva, sit tan-
tummodo terminus per concomitantiam.

Secundo sic : Nam Innocentius, in de Officio
Missx (e) (lib. 4, c. 7), dicit : Ego, inquit, vitam
seternam hdberc dcsidero; idco carnem Christi
comedo, veraciter illam quam extraxit de Vir-
gine. Tunc sic : Si in triduo aliquis apostolorum
confecisset : aut fuisset illa caro qua; bodie est; aut

{■x) convertendum. — convertendi Pr.
(f;) rorpus. — Om. Pr.
(v) scilicct. — secundinn Pr.
(6) Cfr. vol. 4, pag. 64.

(e) Innocentius III, Pont. nnax.,est auctor hujus tractatus,
qui habet etiam titulum : de Sacro Altaris mysterio.

184

LlBRl lY. SENTENTIARUM

non. Si sic, habetur propositum ; quia illa caro quae
tunc fuit, non inckulel)at animam Christi ut dat
esse corporeum , sed aliam formani carnis. Si vero
non sit eadem caro qu?e hodie est in Eucharistia, et
illa quse fuisset in triduo, ergo non est sacramen-
tum semper uniforme. Et sequitur ulterius, quod
illa caro qu?e est hodie, non est illa a qua fluxit san-
guis in cruce, et qua; jacuit in sepulchro ; quia san-
guis exivit a carne .separata ab anima rationali, ut
habetur, Joan. 19 (v. 33 et 34). Similiter, sequitur
quod hodie non fit transsubstantiatio in sanguinem
qui emanavit de Christi latere, quia ille non erat
animatus.

Tertio sic, ex eadem auctoritate. Nam dicitur
ibi : lllam carnem manduco, quam Christus de
Virgine traxit. Sed con.stat quod Ghristus non
traxit de Virgine animam, cum anima non sit ex
traduce. Igilur, etc. — Haec Aureolus, in forma.

III. Argumenta Henrici. — Contra eamdem
conclusionem arguit Henricus, nono Quodlibeto,
q. 8, ubi primo(a), post multa argumenta quibus pro-
bat in homine esse aliam formam substantialem
prseter animam rationalem , infert sic : Ex parte
corporis, patet in quid fit conversio : quia in cor-
pus aliam formam habens prseter animam rationa-
lem. Item, videndum est ex parte conversionis.
Quia tota substantia panis convertitur in verum
corpus; quia est ibi, et non aliter nisi per conver-
sionem. Et ideo, cum materia non sit corpus, non
fit conversio in solam materiam. Tunc enim, cum
minus esse habeat materia quam forma sub.stan-
tialis, habens majus et verius esse converteretur
actione divina in minus esse; quod est inconve-
niens : quia, sicut Deus nulli est causa tendendi in
non esse, secundum Augustinum, Octoginta trium
Quicstionum (q. 21), ita nec tendendi in minus
esse; quia utrumque sonat in defectum. Ergo tota
substantia panis non convertitur in materiam. Item
nec in materiam cum intentione corporeitatis absque
re alicujus formse; quia sic non esset conversio in
corpus reale, sed rationis. Unde non fit conversio in
rem quse est anima rationalis, sicut nec in divini-
tatem ; licet quoedam nova positio dicat quod con-
versio fit in animam secundum quod dat esse cor-
poreum, non autem secundum quod dat esse ani-
matum tali anima. Sed, si hoc esset, tunc non esset
conversio in corpus generatum ex Virgine, quia
anima rationalis secundum nullam rationem gene-
rata est; quod falsum est, quia dicit Ambrosius
(libr. De iis qui initiatitur mijsteriis, cap. 9), quod
conficimus corpus quod de Virgine est.

Secundo. Quia, si ita esset, tunc in triduo, anima
separata a corpore, non potuit dici quod corpus
Christi fuit in sepulchr-o, nisi secundum materiam.

Nec fuisset facta consecratio nisi in nudam mate-
riam, et non in corpus : quia deficiebat terminus
conversionis; quia corpus Christ non est corpus,
ut dicunt, nisi ab anima rationali ; nec fuit illud
corpus idem vivum et mortuum, nisi unitate sup-
positi. Et sic in triduo non fui.ssent vera verba con-
secrationis, Hoc est corpus meum.

Tertio. Si hostia consecrata ante mortem Christi

fuisset servata , cum fuisset anima separata in

morte, non mansi.sset corpus; et sic, manentibus

speciebus, defecisset res sacramenti, et non fuisset

corpus Christi sub hostia; quassunt inconvenientia;

nec po.^^sunt evadi, nisi ponendo formam aliam in

homine pneter animam. Fit ergo conversio iti tale

corpus, quod mansit in triduo idem quod prius; et

consecratum remansisset, nisi quod, hora mortis in

cruce, mortuum fuisset per separationem animaB.

Unde dicit Guillelmus Altissiodorensis (Summa,

lib. 4. tract. de Euch., cap. 5), quod, cc si corpus

Christi fui.sset servatum in pyxide, concedendaesset

i.sta, Corpus Cliristi moritur in pyxide. Nec per

hoc intelligitur aliqua nova proprietas advenire;

sed sensus est : anima Christiincipit non essc hic. »

Et sic lion est ponendum quod maneat materia

nuda sine forma ; nec quod forma cadaveris intro-

ducatur. Et sic stat quod divinitas et anima non

sunt in sacramento ex vi sacramenti, licet sint ibi

per naturalem concomitantiam , quamdiu anima

conjuncta fuit, praster triduum. Et ideo non valet

quod moderni dicunt, quod conversio fit in animam

secundum quod dat esse corporeum ; tamen, ut est

rationalis, non est nisi per concomitantiam.Immo fit

conversio in corpus quod habet aliam formam. In

bruto autem, cum non sit alia forma quam anima,

si, virtute divina, fieret conversio alicujus in corpus

bruti, dicendo, Hoc est corpus hruti , anima bruti

esset ibi vi verborum , et non per concomitantiam,

quoad illud quod est ibi secundum rem , licet

bene (a) quoad rationem (6) vegetabilis et sensi-

bilis; aut (y) non esset conversio in corpus, sed

tantuni in materiam et partes ejus, quai corpus non

appellatur. — Hsec Henricus, in forma.

§ 2. — CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Durandi. — Contra secundam
conclusionem arguit Durandus, probando quod in
Euchari.stia non sit quantitas dimensiva corporis
Christi.

Primo (o). Quia non sequitur : Quantitas Christi

(a) xibi primo. — dicens Pr.

(a) licct heiie. — Om. Pr.

(6) aulem Ad. Pr.

(y) aut. — Om. Pr.

(5) Hoc argumentum et tria sequentia reperiuntur, quoad
sensum, apud Durandum, 4. Sentent., dist. 10, q. 2. Auctor
vero ea refert juxta formam quam habent apud Petrum de
Palude, prsesenti distinctione, q. 2.

DISTINCTIO X. — QU^:STIO 11.

185

non separatnr a corpore suo; eriio est cum corpore
in sacramento, per concomitantiam. Sicut enim
locus coeli non separatur ah eo secundum conta-
ctuni,qui tamen non propter hoc est in sacramento;
sic videtur esse hic.

Secundo sic. Gessante causa, cessat effectus. Et
ideo, cum corpus Christi sit hic propter ordinem
quem hahet ad species, ut substantia, non ut quan-
tum; eryo est hic suhstantia, et non quantitas.

Tertio. Quia quod aliqui arguunt, valet. Dicunt
enim quod non sequitur : Deus facit quod (a) cali-
dum prifisens calefactihili non (€) comparetur ei in
ratione calefacientis, suspendendo actionem, et reti-
nendo calorem (y); ergo, licet non faciat quantita-
tem corporis Christi esse in se indivisihilem , quia
hoc esset contradictio, potest tamen facere ipsam
comparari ad species, qua; sunt extra, modo indivi-
sihih. Hoc autem non est simile. Quia quod .sequi-
tur ad approximationem agentis ad patiens, est ah-
quid ahsolutum, quod Deus potest impedire. Sed ,
sicut non potest facere quod quahtates (o) unius
rationis ad invicem comparatse, una non sit inferior
alia, vel oequaHs; sic etiam nec quantitates ad invi-
cem, quin una sit major, aut minor, aut oequahs,
quo faclo, sic non comparetur dissimihter ad totum
et partem, vel pars ad partem, et totum ad
totum , etc.

Quarto sic. Impossihile est quod quantitas com-
paretur quantitati modo naturte incompossibih. Sed
modus naturse quantitatis est divisibihtas. Ergo
imposibile est quod quantitas comparetur modo
indivisibili. Sed, si quantitas corporis Christi prse-
sens esset speciebus modo substantise, compararetur
ad eas modo indivisibih. Igitur, etc.

Quinto (e). Quia substantia potest comparari ad
locum circumscriptivum mediante quantitate quam
habet, et sequitur modum quantitatis; quia hoc
non repugnat suse naturse. Licet enim substantia
non sit divisibihs aut quanta secundum se, est
tamen quanta et divisibiUs per accidens, ratione
quantitatis sibi inha^rentis, per quam extenditur.
Sed quantitas, cum de ratione sua intrinseca habeat
partes positione (^) distinctas, et per hoc sit divisi-
bilis, nullo modo potest sibi competere respectu
cujuscumque alterius indivisibihter se habere; pro-
pter quod non comparari potest ad locum modo
suhstantiie, ut tota sit sub speciebus, et tota suh
qualibet parte.

Sexto. Quia anima rationahs, quse secundum se

(a) quod. — Om. Pr.

(6) non. — nisi Pr.

(v) ergoin se non est calidum, vel calefactivum. Ad. —
Pr.

(6) qualitates. — quantitates Pr.

(s) Hoc arguinentum et duo sequentia inveniuntur, etiam
quoad formam, apud Durandum, dist. 10, q. 2.

(!;) positione. — possibiles Pr.

est indivisiljiHs, quamvis sit in corpore quanto, et,
mediante eo, sit in loco; tamen non comparatur
nec comparari potest divisibihter, seu quantitative,
ad ipsum corpus ({uantum , nec ad ejus locum ;
immo ipsa tota est in corpore et in quaUhet parte
corporis, et simihter .se habet ad locum continens
corpus suum. Ergo similiter, quantitas, quse, de se
et de natura sua intrinseca, est divi.sihih's, qnia
liabet partes positione differentes, quamvis .sit in
substantia, qupe de se est non quanta nec divisihiHs,
non potest ratione substantia? comparari ad aliquid
indivisibihter ; sed necessario comparatur quanti-
tative et divisibiHter, ita quod necessario se habet
dissimilitei' ad totum et ad quamhbet ejus partem.
Et sic, si quantitas corporis Christi est in sacra-
mento per concomitantiam ad suhstantiam , non
apparet possihile quaHter ipsa tota possit esse aequa-
Hter praisens speciebus et cuiHhet parti specierum.

Seplimo. Quia ubicumque est substantia in se
reaHter, ibi est substantiaHter ; quia iste modus est
ab ea inseparabilis. Ergo, simihter, uhicumque est
quantitas in se realiter, est ibi quantitative; quia
iste modus est sibi essentialis, vel inseparabilis.
Sed illud quod inest quantitative alicui, non potest
comparari ad totum, vel ejus partem, consimiliter.
Igitur ut prius. — Hsec Durandus.

II. Argumenta Scoti. — Contra eamdem con-
cHisionem arguit Scotus (dist. 10, q. 1), probando
quod modus ponendi corpus Christi quantum non
quantitative in Eucliaristia, non sit conveniens.

Primo. Quia unumquodque, sive sit primus ter-
minus transsubstantiationis, sive .secundus, si tamen
est ibi, habet proprietates suas, quse sibi necessario
et uaturaHter conveniunt. Quod prohatur ex eo quod,
si Deus creet substantiam quantam, vel natura
generet suhstantiam ut concomitetur quantitas,
utriusque productionis primus terminus est sub-
stantia, et terminus concomitans est quantitas; et
tamen tam in genito quam in creato quantitas habet
suum modum realem, sicut haberet, si primo ter-
minaret ahquam mutationem. Et hoc probatur per
rationem. Quia aHa et aHa (a) habitudo ad agens
non variat naturam rei, hoc e.st, prima vel secunda,
mediata vel immediata, dum tamen producatur;
quia nec habitudo ad aHud agens variat naturam
rei actse, secundum Augustinum, 3. de Trinitate
capitulo 9. Non ergb carebit quantitas suo proprio
modo naturah, propter hoc tantum quia non est
primus terminus transsubstantiationis, dum tamen
sil ibi realiter, sive primo, sive secundo, per iHam
mutationem.

Secundo sic. Si per conversionem sit terminus
adquem ubi prius fuit terminusa quo, ergo modus
essendi hujus et iHius erit simiHs (iUe saltem qui

(a) et alia. — Om. Pr.

186

LIBRI IV. SENTENTIARUM

potest essecommunisutrique). Sedpanis conversus,
erat hic quantitative, suo modo; quia sub quanti-
tate, habens partem extra partem. Ergo et sub-
stantia corporis Ghristi, exsistens hic ex vi con-
versionis , erit hic suo modo, quantitative , habens
sciHcet partem substantiae sub parte quantita-
tis; et tunc quantitas ejus erit hic proprie dimen-
sive.

Tertio. Quia positio quaj est differentia quanti-
tatis, necessario est in quanto continuo permanenti.
Et istam oportet salvari in proposito, qua? scilicet
dicit ordinem partium in toto : non enim est intel-
ligere ahquid esse dimensionatum, quin sit signifi-
care in toto ordinem hujus partis ad illam secun-
dum quantitatem interminatam. — Hsec ille.

III. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
arguit Aureolus (dist. 10, q. 3, art. 2), probando
quod non ideo quantitas corporis Christi in Eucha-
ristia absolvitur a legibus quautitatis quia non est
ibi nisi per concomitantiam.

Primo. Quia, secundum te, dimensiones inter-
minatffi non sunt in materia, nisi per formam : ita
quod concomitantur formam in materia; et gene-
ratio, quse per se terminatur ad formam, termi-
natur secundario et per accidens ad quantitatem ; et
quantum dat generans de forma, tantum dat de
quantitate. Sed, hoc non obstante, quod quantitates
sint in materia per concomitantiam , non absol-
vuntur in se a legibus quantitatis ; ahas omne
corpus esset indivisibile secundum suam quanti-
tatem , etc.

Secundo. Quia, si ratio tua sit bona, quod quia
substantia est ibi sine legibus quantitatis, ideo ili;e
dimensiones sint sine proprietatibus quantitatis, eo
quod sunt il)i per concomitantiam substantiae; per
ea.mdem rationem , sequitur quod istse dimensioues
ibi sint ad indivisibilitatem reductae, quia sunt ibi
inodo substantiEe, qusede se indivisibilis est.

Tertio. Quia omne accidens, etsi sit posterius
suo subjecto, in illo tamen posteriori quo advenit
subjecto, ponil suum effectum formalem et suarum
passionum circa subjectum : sicut albedo, in poste-
rioii quo advenit subjecto, dat esse album. Sed, per
te, in Sacramento Altaris est vera quantitas cor-
poris Christi realiter, licet per accidens. Ergo in
illo posteriori dabit esse quantum corpori, et alias
passiones quantitatis.

Quarto. IUud quod concurrit cum substantia ad
fundandum ordinem ad divisibilitatem , videtur
habere per se ordinem ad illam. Sed quantitas cum
substantia concurrit ad fundandum illum ordinem.
Quia illa substantia corporis Christi, aut est divisi-
bilis, aut indivisibilis. Si, ut fundat illum ordinem
partium ad invicem, sit divisibilis; ergo per quan-
titatem; et habetur propositum. Si sit indivisibilis;
ergo non habet partes; et sic corpus Christi in

sacramento non habet caput, nec (a) plura membra.
— Hsec ille, in forma.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1, — Ad argumenta contra primam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Quantum ad ter-
tium articulum, respondendum est objectionibus
supra dictis. Et quidem

Ad primum Scoti contra primam conclusionem ,
dicitur quod, in illo casu quem tangit argumentum,
eodem modo remansisset in Eucharistia res primo
ibi contenta, eadem numero vel specie, sicut reman-
sit eadem extra Eucharistiam , puta in sepulchro
vel supra terram. Nec oportet dare majorem iden-
litatem corpori vel sanguini Christi pro tunc in
Eucharistia, quam habuerit pro tunc extra Eucha-
ristiam. Corpus autem et sanguis Christi in triduo
non fuerunt extra Eucharistiam eadem quse prius,
identitate specifica, propter unitatem alicujus formse
substantialis remanentis in corpore Christi vel san-
guine mortuo, et prius exsistentis in vivo; sed fue-
runt eadem numero propter tria, scilicet propter
unitatem materiee, propter unitatem suppositi, et
propter unitatem ejusdem esse actualis exsistentise,
secundum quod declarat Bernardus de Gannato in
impugnationibus Quodlibeti 9 Henrici, q. 8, et
i. Quodlib., q. 4, et 2. Quodlib., q. 2 et 3. Item
sanctus Thomas, 3 p., q. 50, art. 5, sic dicit: « Hoc
quod dieo simpliciter, potest dupliciter accipi.
Uno modo, prout simpliciter idem est quod abso-
lute; sicut simpliciter dicitur, quod nullo addito
dicitur, ut Philosophus dicit (2. Topicorum , cap.
ult. ). Et hoc modo corpus Ghristi mortuum et
vivum, fuit simpliciter idem numero. Dicitur enim
sim|)liciter aliquid esse idem numero, quia est idem
supposito. Corpus autem Christi vivum et mor-
tuum, fuit supposito idem : quia non habuit aliam
hypostasim, vivum et mortuum, proeter hypostasim
Verbi Dei. Et hoc modo loquitur Athanasius, in
Epistola ad Epictetum, dicens : Circumciso cor-
pori, etpotato, et manducanti , et laboranti (6),
et in ligno affixo inerat impassibile et incorpo-
reuin Dei Verbum ; hoc erat in sepulchro posi-
tum. Alio modo, simpliciter idem est quod omnino
\e\ totaliter. Et sic corpus Christi vivum et mor-
tuum, non fuit simpliciter idem numero : quia non
fuit totaliter idem, cum vita sit aliquid de essentia
corporis viventis; est enim praedicatum essentiale,

(a) nec. — nisi Pr.

(6) et laboranti. — elahoranti Pr.

DISTINCTIO X. — QU.ESTIO II.

187

non accidentale ; unde consequens est quod corpus
quod desinit essevivum, non totaliter idem rema-
neat. Si autem diceretur quod corpus Christi mor-
tuum, totaliter idem numero remaneret, sequitur
quod non esset corruptum, corruptione dico mortis;
quod est hasresis Gaianilarum, ut dicit Isidorus
(8. Ethimolog., cap. 5), et habetur in Decretis,
caus. 24, q. 3 (can. Quidani autcm). Et Damasce-
nus dicit (de Fid. Ort.), in tertio libro (c. 28) quod
nomen corruptionis duo significat : uno modo,
separationem animx a corpore, et alia liujns-
modi: alio modo , dissolutionem in elemoda.
Ergo incorruptibile dicere corpus Domini, secun-
dum Julianum et Gaianurn, secundum primum
corruptionis modum, ante resurrectionem , im-
pium est; quia corpus CJiristi non esset consub-
stantiale nobis, nec in verilate mortuum esset,
nec secundum veritatem salvati essemus. Secundo
modo autem, corpus Christi fuit incorruptum. »
— Hsec ille. — Item, tertio Quodlibcto , art. 4,
quaerit : Utrum oculus Christi post mortem fuerit
ffiquivoce oculus. Et respondet sic : « ^Equivocum
et univocum dicuntur secundum rationem diffinili-
vam eamdem, vel non eamdem (a). Ratio autem
diffinitiva cujuslibet speciei sumitur a forma speci-
fica ipsius. Forma autem specifica hominis est anima
rationalis. Unde, remota anima rationali, non potest
remanere homo univoce, sed tantum sequivoce.
Oportet autem idem accipere in partibus quod est
in toto : nam sicut anima se habet ad totum corpus,
ita pars animae se habet ad partem corporisut visus
ad oculum, ut dicitur, 2. de Anima (t. c. 9). Unde,
separata anima a corpore, sicut non dicitur homo
nisi eequivoce, ita nec dicitur oculus nisi sequivoce;
et hoc indifferenter, sive prassupponatur alia forma
substantiahs in corpore ante animam rationalem ,
ut quidam volunt, sive non, ut magis videtur con-
sonum veritati. Quodcumque enim principiorum
essentialium subtrahatur, jam non remanebiteadem
ratio speciei ; unde nec nomen univoce dicetur.
Solo autem hoc modo recedente anima, remaneret
corpus humanum et ejus partes secundum eamdem
rationem speciei, si anima non uniretur corpori ut
forma. Sed tunc sequeretur quod nec per unitionem
animse esset substantialis generatio, nec per sepa-
rationem corruptio ; quod quidem ponere in corpore
Christi est ha^reticum, etc. » Item, secundo Quod-
libeto, art. 1, sic dicit : « De Ghristo in triduo
mortis possumus loqui dupliciter. Uno modo, quan-
tum ad personam vel hypostasim ; et sic est idem
numero simphciter, qui prius fuit. Aut quantum
ad naturam humanam. Et hoc dupliciter. Uno
modo, quantum ad totam naturam, qUcE humanitas

(«) dicuntur secvndum rationem dif pnitivam eamdem,
vel non earndeni. — secunduni rationem diffinitivam di-
cuntur eamdem Pr.

dicitur; et sic Christus non fuit homo in triduo
mortis; unde nec idem homo, nec aliushomo, sed
eadem hypostasis. Aut quantum ad partes humanse
natuiae; et sic anima quidem omnino fuit eadem
numero, eo quod non est transmutata; secundum
corpus vero fuit idem numero secundum materiam,
sed non secundum formam substantialem, quae est
anima. Unde non potest dici quod simpliciter fuerit
idem numero : quia quaclibet differentia substan-
tialis excludit idem simpliciter; anima autem est
differentia substantialis; et ideo mori est corrumpi,
non alterari tantum. Nec iterum potest dici quod
simpliciter (a) sit non idem, vel aliud; quia non est
secundum totam substantiam non idem, vel aliud.
Dicendum est ergo quod secundum quid est idem,
et secundum quid non idem : secundum materiam
enim est idem; secundum formam vero non idem.»
— Hicc ille. — Et similia dicit multis aliis locis (6),
Ex quibus apparet quod corpus Christi in triduo
non fuit omnino idem quod ante, dum viveret;
nec, per con.sequens, res primo contenta in Eucha-
ristia in nocte coenae , et contenta in Eucharistia in
triduo sepulturae, fuit omnino eadem, sed secun-
dum quid , illo triplici modo quem ponit Bernardus
de Gannato, ubi supra. Nam corpus Christi conten-
tum in Eucharistia tempore mortis dicit quoddam
compositum ex materia prima et ex aliqua forma
substantiali dante esse corporeum, non autem esse
vivum, vel animatum; corpus autem Christi viven-
tis dicit compositum ex materia et anima rationali,
prout dat esse corporeum de genere substantise ipsi
materire; constat autem illa duo composita non
omnino esse idem , ut saepe dictum fuit.

Verumtamen ad istud argumentum potest dici
aliter: scilicet quod, in casu argumenti, sub Eucha-
ristia continebatur materia prius informata ab
anima ; et similiter anima Christi, prout continet
virtualiter formam corporeitatis , non quidem ut
informans materiam , sed assistens illi. Et hanc
solutionem ponit Hervaeus, in tractatu de Pluritate
formarum (y), respondendo ad centesimum qua-
dragesimum tertium argumentum, quod est tale,
in forma : « Ponatur quod aliquis consecrasset in
die coena3, et reservasset hostiam usque ad sabba-
tum sequens. Tunc quaero : utrum corpus Christi
sit sub illa hostia sacramentaliter, aut non? Non
potest dici quod non : quia, manente hostia, vide-
tur manere ibidem corpus Christi sub hostia. Si
autem ponatur corpus Christi esse sub hostia.

(a) si}))pliciter. — Om. Pr.

(S) Cfr. praesertim, 3. Sentent., dist. 22, q. 1, art. 1.

(y) Hic traclatus Hervaci non est ille qui typis fuit editus
Venetiis, ann. 1513, et qui potius est de unitate formarum.
Nec etiam est alius ejusdem auctoris, et fere ejusdem ra-
tionis , de quo exstat codex manuscriptus in Bibliotheca
Vaticana, n» 862. Opus ex quo Capreolus hoc argumentum
deprompsit, usque nunc reperire non potuimus.

188

LlBRl IV. SENTENTIARUM

qutero : utrum corpus Christi vivuni sit sub ea, aut
corpTis Christi mortuum? Noncorpus Christi vivum :
quia tunc non erat vivum. Nec corpus Christi mor-
tuum, nisi remanserit aliqua forma corporeitatis,
quae fuerat in vivo, in quam facta fuerat illa con-
versio : quia, si nova forma est introducta in morte,
in quam non fuit conversa forma panis, illa forma
corporis mortui non esset sub sacramento virtute
sacramenti, sed sola materia prima. Ergo oportet
ponere in Christo ahquam formam corporeitatis,
praeter animam , in quam fiat illa conversio prDO-
dicta. » Ecce argumentum , quod est virtuahter
idem cum argumento Scoti. Sequitur responsio :
(( Dicendum, inquit, quod, secundum quosdam ,
corpus Christi mortuum, esset, stante hypothesi,
sub sacramento solum quoad materiam. Aliter potest
dici : quod corpus mortuum potest dici illud quod
per mortem est generatum ; et tale corpus mor-
tuum, est cadaver (cadaver enim non corrumpitur
per mortem , quia quod est corruptum jam non est;
sed magis genitum); et tale corpus mortuum, non
esset sub sacramento , stante hypothesi, virtute
sacramenti, nisi sohim quantum ad primam mate-
riam. AHo modo dicitur corpus mortuum, corpus
quod fuit vivum , quod per mortem est corruptum ;
et tale corpus mortuum, idem est realiter (juod
homo mortuus; et tale corpus mortuum, stante
hypothesi, fuisset in sabbato in sacramento, quan-
tum ad suas partes, quse sunt anima rationahs et
materia prima, quse in morte cujuslibet hominis
remanent, licet divisim. Et si dicatur contra lioc,
quod non remanerent divisim, si conjungerentur in
sacramento; — dico quod, licet secundum esse
sacramentale quo sunt in sacramento unirentur,
non tamen unum unitur alteri ut forma materise.
Prima quidem unio non repugnat morti , sed
secuntia. Unde, quantum ad divisionem opposilam
secundse unioni, stante hypothesi, adhuc remane-
rentdivisa in morte. » — Hsec ille.

Et hsec sufficiant ad primum Scoti.

Ad secunduin, negatur minor, scilicet quod anima
rationalis, ut dat esse corporeum, non sit ens reale,
sed tantum rationis. Nec valet probatio per simile
de communi abstracto a singularibus. Cum enim
dicitur, anima rationaiis, ut dat esse corporewii,
prseter esse rationale, et hujusmodi, non intendo
dicere aliquod commune sic abstractum a singula-
ribus per intellectum , nec aUquod ens fabricatum
per intellectum, puta actum intellectus, aut speciem
prffiviam actui, aut conceptum terminantem actum
intelHgendi, aut respectum rationis, vel aliquod
tale; sed dico meram reahtatem animse, prout con-
tinet in se virtualiter et reahter, Hcet non forma-
liter, formam substantialem de genere substantiai,
quse nata est dare materise vel composito esse cor-
poreum , et non esse vivum, vel animatum, aut
rationale, eo modo (juo forma superior continet

inferiorem ejusdem generis subalterni, respectu
sul)jecli capacis utrarumque. Nec etiam dicimus
quod anima, ut dat esse corporeum distinctum ab
esse rationali, sit in sacramento hoc modo, quod
distinctio illa, quse est mere et prsecise rationis, sit
primus terminus, vel pars, aut accidens, aut con-
ditio prinii termini conversionis in actu, Hcet in
potentia fundet talem distinctionem rationum , aut
distinctionum, aut respectuum rationis. Et ideo
arguens false recitat positionem sancti Thomse, in
hoc quod taHs distinctio sit aHquid termini conver-
sionis. Et pro hoc multum bene loquitur Hervseus,
ubi supra, in solutione centesimi trigesimi noni
argumenti, ubi sic dicit : « Sciendum quod quando
in aHqua essentia simpHci inveniuntur plures per-
fectiones, quse,- Hcet in ahis rebus phirificentur
reaHter, tamen in iUa re simpHci sunt unum rea-
Hter, et sola ratione difierunt, tunc, inquantum
inveniuntur in iHa principium aHcujus actus secun-
dum unam iUarum, et non secundum aHam, iUa
una et eadem realis essentia dicitur secundum alte-
ram iHarum perfectionum per se requiri ad iHum
aclum, et secundum alteram non requiri per se, sed
concomitative se liabere : sicut eadem divina essentia
est natura et voluntas, et reaHter est natura, et rea-
Hter est vohmtas, et voluntas et natura in ea non
differunt reahter, sed sola ratione; et tamen , in
generatione Filii, essentia divina ut natura est per
se principium productivum, sed ut voluntas habet
se concomitative ; non quin essentia, quse reaHter
est vohmtas, vere et reaHter sit ilhid quod est prin-
cipium productivum FiHi; sed quia, ad hoc quod
taHs essentia sit principium productivum FiHi, non
requiritur quod ipsa, secundum quod est hujusmodi
principium, sit voluntas ut voluntas. Et sicut, si
eadem essentia esset calor, et calor diceretur calefa-
cere secundum quod est calor, sed secundum quod
est calor concomitative se haberet; ita etiam, Hcet
iUud in quod convertitur forma panis, sit reahter et
essentiaH'ter forma corporeitatis, etsit anima, tamen
non est terminus in eo quod anima , sed in eo quod
forma corporeitatis ; quia, dato quod iHa essentia
non esset anima, et esset forma corporeitatis, adhuc
converteretur in eam forma panis, quia verba sacra-
menti efliciunt quod significant, et significant con-
versionem fieri in corpus. Sic ergo essentia in quam
convertitur forma panis, et est forma corporeitatis, et
estanima ;sedtamen estibi concomitative inquantum
est anima, quia accidit iHi essentiai quod sit anima,
ad hoc quod fiat in eam conversio formas panis;
sicut etiam, in generatione FiHi, dicilur concomi-
tative se habere vohiutas. » — Hsec iHe. — Item,
in responsione centesimi quadragesimi, melius facit
ad propositum. Argumentum enim centesimum
quadragesimum tale est : «c Terminus conversionis
est res vera. Intentiones autem secundum quas
eadem res potest ratione difierre a seipsa ut est

DISTINCTIO X. — -QU.^.STIO II.

189

corporea, et ut est animata, non sunt termini con-
versionis, nisi per accidens. Eorum autem quse sunt
termini per accidens ipsius conversionis, qua latione
unum ponitur esse terminus, et aliud. Ergo non
potest dici quod forma panis convertatur in animam
ut dat esse corporeum, sicut non convertitur in
ipsam ut dat esse animatuin. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod
minor supponit falsum, scilicet quod esse corpo-
reum et esse animatum, sive forma corporeitatis
et anima, dicant intentiones logicas, sive entia
rationis. Hoc enim est falsum; iramo forma corpo-
reitatis el anima dicunt res veras. Et ideo, quando
ponitur quod forma hominis, secundum quod dat
esse corporeum , sit terminus conversionis, non
ponitur terminus per accidens, sed ponitur tei'mi-
nus i)er se. Sed si qua^ratur : quare etiam ipsa
anima, cum sit eadem realiter cum forma corpo-
reitatis, non sit terminus hu.jus conversionis per
se, et secundum quod est anima? — dico quod
hujus causa est, quia , dato quod illa essentia
non esset anima, dum tamen esset forma corpo-
reitatis, adhuc lieret in eam conversio; sed , si
esset anima, ita quod non esset forma corporei-
tatis, non fieret in eam conversio. » — Hsec ille,
et bene , et sufficienter ad secundum Scoti, cum
pra?,cedentibus.

Ad tertium ejus , dicitur quod corpus in quod
fit conversio, est corpus naturale , et physicum,
per formam substantialem , quK est anima ut
dat esse corporeum. Et ideo neganda est minor,
cum dicit quod illa forma non est anima intelle-
ctiva.

A(l quartum dicendum quod, cum dicitur, Hic
est calix sanguinis, etc, terminus conversionis
nuUo modo includit animam, sed aliquam aliam
formam substantialem , dantem esse corporeum et
sanguineum : quia, secundum multos, anima nuUo
modo est forma substantiahs sanguinis, licet sit
forma substantiaHs omnium partium corporis, puta
carnis, ossis, nervi, et similium; secus est de san-
guine, qui non est actu pars animalis, sed tantum-
modo in potentia. Et licet dehoc diffuse dictum sit,
2. Sentenf. (dist. 15, q. 1), tamen hic recito dicta
sancti Thomye in qua?stionibus de Aniwa, q. 9,
ubi sic dicit : « Inter oninia esse est istud quod
immediatius et intimius convenit rebus, ut dicilur
in libro de Caiisis (prop. 4). Unde oportetquod,
cum materia habeat esse actu per formam, quod
forma dans esse materia^, ante omnia inteUigatur
advenire materia;, et immediatius sibi inesse. Est
autem hoc proprium forma) substantiahs, quod det
materiiB esse simpliciter; ipsa enim est per quam
res est hoc aliquid. Non autem per formas acciden-
tales habet esse simpliciter, sed esse secundum
quid : puta esse magnum, vel coloratum, vel aliquid
tale. Si qua ergo forma est, qu?e non det materiae

e.sse simpliciter, sed adveniat materiae exsistenti (a)
in actu per aliam formam, non erit forma substan-
tialis. Ex quo patet quod inter formam substan-
tialem et materiam non potest cadere alicjua forma
substantialis media, sicut quidarn volunt, ponentes
quod secundum ordinem generum, quorum unum
sul) altero ordinatur, est ordo divorsarum forma-
rum in maleria : ut puta, si (G) dicamus quod
materia secundum unam formam habet quod sit
substantia in actu, et secundum aham quod sit
corpus, et sic deinceps. Sed, hac positione facta,
sola prima forma qua; faceret esse sub.stantiam in
actu, e.sset substantialis, aUae vero onmes acciden-
tales; quia forma substantialis, est quai facit Jioc
aliquid, ut jam dictum est (qua^stionib. de Anima.
q.i). Oportet ergo dicerequod eadem forma numero
sit, per quam res habet quod sit substantia, et quod
sit in ullima specie speciali.ssima, et in omnibus
intermediis geueribus. Relinquitur ergo dicendum
quod, cum formte rerum naturalium sint sicut
nunieri , in (juibus est diveisitas speciei , addita vel
subtracta unitate, ut dicitur, 8. Metapltysicx (t. c.
10), oportet intelligerediversitatem formarum natu-
ralium, secundum quas con.stituitur materia in
diversis speciebus, ex hoc quod una addit perfe-
ctionem super aliam : ut puta quod una forma con-
stituit in e.sse corporali tantum (hunc enim oportet
esse infimum gradum formarum naturalium, eo
quod materia non est in potentia nisi ad formas
corporales; quvc enim incorporea sunt, immaterialia
sunt); alia autem perfectior forma constituit mate-
riam in esse corporali, et ulterius dat ei esse vitale;
et ulterius, alia forma dat ei et esse corporale, et
essje vitale, et super hoc addit esse sensitivum; et
sic ost in aliis. Oportet ergo intelligere quod forma
perfectior, secun(ium quod constituit materiam in
perfectione inferioris gradus , simul cum materia
composituni inteUigatur ut materiale respectu uUe-
rioris perfectionis , et sic uUerius procedendo :
utpote (y) materia prima,. secundum quod jam con-
stituta est in esse corporeo, est in potentia respectu
uUerioris perfectionis , quse est vita. Et (o) exinde
est quod corpus est genus corporis viventis, et ani-
matum, sive vivens, est diflerentia; nam genus
sumitur a materia, et differentia a forma. Et sic
quodammodo una et eadem forma, sciiicet quae con-
stituit materiam in actu inferiorisgradus, est media
inter materiam et seipsam secundum quod consti-
tuit eam in actu superioris gradus. Materia autem,
prout inteUigilur constituta in esse substantiaU
secundum perfectionem inferioris gradus, per con-
sequens inteUigi potest ut accidentibus subjecta;

(a) exsistenti. — ex consequenti Pr.
(g) si. — Om. Pr.
(y) in. - Ad Pr.
(5) El. - Om. Pr.

190

LIBRl IV. SENTENTIARUM

nam subslanlia, secundum inferiorem illum gra-
dum perfectionis , necesse est quod habeat aliqua
accidentia propria, quge necesse est ei inesse; sicut
ex materia constituta in esse corporeo per formas,
statim consequitur ut sint in ea dimensiones, per
quas intelligitur materia divisibilis per diversas
partes, ut sic secundum diversas partes sui possit
esse susceptiva diversarum formarum. Et ulterius,
ex quo materia jam intelligitur constituta in esse
quodam substantiali, intelligi potest susceptiva acci-
dentium quibus disponitur ad ulteriorem perfectio-
nem suscipiendam. Hujusmodi autem dispositiones
prffiintelliguntur formse ut inductee ab agente in
materiam, licet sint accidentia ita propria formiae,
quod nonnisi ex ipsa forma causantur in materia;
unde non pr^intelliguntur in materia formas quasi
dispositiones, sed magis forma prseintelligitur eis,
sicut causa effectui. Sic ergo, cum anima sit forma
substantialis, quia constituit hominem in determi-
nata specie substantise, non est aliqua alia forma
substantialis media inter animam et materiam pri-
mam ; sed homo ab anima ipsa perficitur secundum
diversos gradus perfectionum, ut sit scilicet corpus,
et corpus animatum, et animal, et rationale. Sed
oportet quod materia, secundum quod intelligitur
ut recipiens ab anima rationali perfectiones infe-
rioris gradus, puta quod sit corpus, et animatum
corpus, et animal, intelligatur simul (a) cum dispo-
sitionibus convenientibus, quod sit materia propria
ad animam rationalem, secundum quod dat ullimam
perfectionem. Sic ergo anima, secundum quod est
forma dans esse, non habet aliquid abud medium
interse et materiam primam. Sed quia eadem forma
dans esse materia^, est etiam operationis principium,
eo quod unumquodque agit secundum quod est in
actu , necesse est quod anima , sicut et quoelibet alia
forma,'sit operationis principium. Sed consideran-
dum est quod secundum gradum formarum in per-
fectione essendi est etiam gradus earum in virtute
operandi, cum operatio sit exsistentis in actu. Et
ideo quanto aliqua forma est majoris perfectionis in
dando esse, tanto est majoris virtutis in operando.
Unde formoe perfectiores habent plures operationes,
et magis diversas, quam form?e minus perfecta?. Et
inde est quod ad diversitatem operationum in rebus
minus perfectis sufficit diversitas accidentium. In
rebus autem magis perfectis requiritur ulterius
diversitas partium; et tanto major, quanto forma
fuerit perfectior. Videmus enim quod igni conve-
niunt diversae operationes secundum diversa acci-
dentia, ut ferri sursum secundum levitatem, cale-
facere autem secundum calorem , et sic de aliis ; sed
tamen quselibet barum operationum competit igni.
secundum quamlibet ejus partem. Corporibus vero
animatis quae habent nobiliores formas, diversis

(a) intelligatur siniul. — intelligitur solum Pr.

operationibus deputantur diversse partes; sicut in
plantis alia est operatio radicis, et stipitis, et ramo-
rum. Et quanto corpora animata fuerint perfectiora,
tanto propter majorem perfectionem necesse est
inveniri majorem diversitatem in partibus. Unde,
cum anima rationalis sit perfectissima formarum
materialium, in homine invenitur maxima distin-
ctio partium propter diversas operationes. Et anima
singulis earum dat esse substantiale, secundum
illum modum quo competit operationi illarum.
Cujus signum est, quod, remota (a) anima, non
remanet neque caro, neque oculus, nisi a^quivoce.
Sed cum oporteat ordinem instrumentorum esse
secundum ordinem operationum, diversarum autem
operationum qua3 sunt ab anima, una naturaliter
prtecedit aliam, necesse est quod una pars corporis
moveatur per aliam ad suam operationem. Sic ergo
inter animam secundum quod est motor et princi-
pium operationum, et totum corpus, cadit medium
aliquid; quia mediante aliqua prima parte movet
alias partes ad suas operationes, sicut mediante
corde movet alia membra ad vitales operationes.
Sed secundum quod dat esse corpori, immediate dat
esse substantiale et specificum omnibus partibus
corporis. Et hoc est quod a multis dicitur, quod
anima unitur corpori ut forma sine medio, ut autem
motor unitur ei permedium. Et hsec opinio procedit
secundum sentenliam Aristotelis, qui ponit animam
esse formam substantialem corporis. Sed quidam
ponentes, secundum intentionem Platonis, animam
uniri corpori sicut unam substantiam alteri, necesse
liabuerunt ponere media quibus anima uniretur
corpori; quia diversse substantiae et distantes non
colligantur, nisi sit aliquid quod uniat eas; sicut
})osuerunt quidam spiritum et humorem esse me-
dium inter animam et corpus, et quidam lucem, et
quidam potentias anima^, vel aliquid aliud hujus-
modi. Sed nullum istorum est necessarium, si
anima est forma corporis : quia unumquodque
secundum quod est ens, est unum; unde, cum
forma secundum seipsam det esse materice, secun-
dum seipsam unitur materia", et non per aliquod
ligamentum. » — Ha;c sanctus Thomas. — Ex qui-
bus apparet : primo, quod per eamdem formam sub-
stantialem homo est substantia et corpus et anima-
tum et animal et rationale, et non per diversas
formas; secundo, quod per eamdem formam, non
per diversas, caro hominis est caro, et os est os, et
sic de ceteris, qua^ sunt partes bominis in actu, et
non solum in potentia proxima vel remota; quod
addo propter quatuor humores complexionales, qui
non sunt partes animalis in actu, sed in potentia
proxima, puta per conversionem digeslivam. Unde
non est necesse dicere quod anima sit forma sub-
stantialis sanguinis, aut phlegmatis, aut cholerse,

(a) remota. — remanente Pr.

DISTINCTIO X. — QUiESTIO II.

191

aul melancholitc, sicut dicitur quod (a) est forma
corporis et cujuslibet partis animalis in actu, puta
carnis, ossis, et nervi, capitis, pedis, et hujus-
modi.

Quod autem prgedicti humores non sint partes
animalis in actu, sed in potentia, ostendit sanctus
Thomas, 1 p., q. 119, art. 2. Et specialiter, 3 p.,
q. 31, art. 5(6), in solutione primi, sic dicit :
(( Cum Beata Virgo fuerit ejusdem natura? cum aliis
foeminis, consequens est quod hahuit carnem etossa
ejusdem naturae. Carnes autem et ossa sunt actuales
partes corporis, e.\ quibus constituitur integritas
corporis ; et ideo subtrahi non possunt sine corru-
ptione corporis, vel diminutione. Christus autem,
qui venerat corrupta reparare, nullam corruptionem
aut diminutionem integritati Malris inferre debiiit.
Et ideo non debuit corpus Christi formari de carne
vel ossibus Virginis, sed de sanguine, qui nondum
estactu pai'S, sed est potentia totum, ut dicitur in
libro de Genemtione animalium (lib. 1, cap. 18
et 19). Et ideo dicitur carnem de Virgine sum-
psisse, non quod materia corporis fuerit actu caro,
sed sanguis, qui est potentia caro. » — Haec ille. —
Et hoc modo intelligi debet illud quod ipse dicit,
3 p., q. 76, art. 2, arg. 2, quod sanguis est una
partium corporis huniani; et similiter illud quod
dicit, 4. Sentent., dist. 44, q. 1, art. 2, in solu-
tione tertise qua^stiunculge. Ibi enim sic dicit (ad
3"'") : (( Sicut elementa sunt in via generationis
respectu corporum mixtorum, quiasunt sicuteorum
materia, non autem ita quod semper sint in trans-
eundo in corpora mixta; ita etiam humores se
liabent ad membra. Et, propter hoc, sicut ele-
menta (y) in partibus universi habent formas deter-
minatas, ratione quarum sunt de perfectione uni-
versi, sicut et corpora mixta; ita etiam humores
sunt de perfectione corporis humani , sicut et ahse
partes, quamvis non perveniant ad tantam perfe-
ctionem sicut alia^ partes; nec elementa habent ita
perfectas formas sicut mixta. Sicut autem omnes
partes universi a Deo perfectionem consequuntur
non UBqualiter, sed unumquodque secundum modum
suum ; ita etiam humores aliquo modo perficiuntur
ab anima rationali, non tamen eodem modo sicut
partes perfectiores. » — Haec ille. — Ex quibus
videretur quod sanguis et alii humores perficiantur
ab anima rationah, sicut caro et os, quK suntpartes
animalis in actu; nec habeant aliam formam sub-
stantialem pra?ter animam, Sed dicendum quod hoc
non habetur ex dictis sancti Thomae, sed solum
quod, sicut Deus perficit elfective, licet non forma-
liter elementa, sic anima perficit effective quatuor

(a) quod. — et Pr.

(6) Et specialiter, 3 p., q. 31 , art.
Summae, specialiter Pr,
(y) elementa. — Om, Pr.

qui est finis

humores, non autem formahter. Immo ibidem
expresse ponit humores habere proprias formas,
Dicit enim sic (in principali responsione) : a Est
autem in homine triplex humiditas. Quacdam enim
humiditas est in recedendo a perfectione hujus indi-
vidui : vel quia illud est in via corruptionis, et a
natura abjicitur, sicut urina, sudor, sanies, et
hujusmodi; vel quia a natura ordinatur ad conser-
vationem speciei in alio individuo, sive per actum
generativee, sicut semen, sive per actum nutritivae,
sicut lac. Et nulla tahum humiditatum resurget, eo
quod non est de perfectione individui resurgentis.
Secunda humiditas est, quse nondum pervenit ad
ultimam perfectionem quam natura operatur in
individuo; sed est ad illam ordinata a natura. Et
h;ec est dupliciter. Quia qusedam est, quse habet
aliquam formam determinatam, secundum quam
continetur inter partes corporis; sicut sanguis, et
alii tres humores, quos natura ordinat ad membra
quseex eis generantur, sed tamen habent (y.) aliquas
formas determinatas, sicut et alitc partes corporis;
et ideo resurgent cum aliis partibus. Quasdam vero
humiditas est in via transeundi de forma in for-
mam , scilicet de forma humoris in formam mem-
bri. Et talis humiditas non resurget : quia, post
resurrectionem corporis, singula? partes corporis in
suis formis stabilientur, ut alia in aliam non trans-
eat; et ideo non resurget illa humiditas qua? est in
ipso actu transeundi de forma in formam. Hrec
autem humiditas potest induplici statu accipi, etc»

— Haec ille. — Ex quibus apparet quod, secundum
eum, habent formas determinatas, ex quibus potest
esse transitus ad formam membri per viam genera-
tionis. Cum autem forma membrorum sit anima
rationalis in homine, secundum eum, manifeste
patet quod intentio ejus est quod sanguis non est
pars hominis in actu, sed in potentia, nec habet
formam hominis in actu, .sed in potentia proxima.

— Ex quibus ulterius sequitur quod similitudo de
corpore Christi et sanguine non valet : quia, dato
quod, virtute consecrationis sanguinis, primus
terminus consecrationis includeret aliquam formam
substantialem , qua? non est anima rationalis; secus
est de consecratione corporis Christi , ut patet per
pra;dicta. Si vero aliquis contendat quod immo
Ibrma substantialis sanguinis Christi est anima
rationalis, — dicendum est, ut prius, de forma cor-
poris ut est corpus. Sed tamen ex dictis Sancti
Thoma? non cogimur dicere aut concedere dictam
similitudinem , aut identitatem formae corporis
Christi et formtc sanguinis, nec, per consequens,
eumdem terminum partialem dictarum conversio-
num, quod scilicet anima rationalis sit paiiialis ter-
minus utriusque.

Et hsec sufficiunt ad quartum.

(a) Itabent, — habet Pr.

192

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Ad quintum patet per praedicta. Non enim dici-
mus quod primus terminus conversionis panis sit
materia sola , aut materia sub esse accidentali , sed
potius quoddam compositum ex materia et forma
substantiali , puta anima rationali in conversione
panis, et ex materia et forma sanguinis in conver-
sione vini. Et sic argumentum non valet.

Ad sextum dicitur quod ista via sufficienter sal-
vat ea quae sunt fidei, et ea qupe possunt conchidi
ex dictis sanctorum bene intellectis, scilicet quo-
modo in triduo fuit idem corpus Christi sepulti et
Christi (a) vivi, ut patuit in responsione ad pri-
mum. Et ideo antecedens argumenti est negandum.
Opposita vero via non potest evadere multa con-
traria fidei : ut puta quod anima rationalis nun-
quam fuit forma substantiabs corporis Christi, ot
quod corpus Christi per separationem animse non
fuit veraciter mortuum aut corruptum, et multa
alia quse patent ex prsedictis.

II. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum

Aureoli contra eamdem conclusionem , dicitur quod
argumentum fundatur in falsa consequentia, puta
hac : conversio terminatur ad esse corporeum et ad
es.se intellectivum ; igitur, si per se ad primum, per
se ad secundum, et si directe ad primum, directe
ad secundum. Et nullitas hujus argumeuti salis
patere potest ex dictis Hervsei in solutione ad secun-
dum Scoti. Cum enim aliqua sunt eadem per acci-
dens, et non per se, non oportet quod actio quif per
se terminatur ad primum , per se terminetur ad
secundum, sicut ibidem diffuse dictum fuit.

Ad secundum patet responsio ex dictis ad pri-
mum Scoti (6). Quia, sicut habetur ex ibidem
dictis, caro Chrisli mortua et caro Christi viva non
sunt eadem caro specifice, nec univoce, propter
cayisas ibidem dictas. Nec valet hvijus improbatio
sumpta ex uniformitate sacramenti nunc et tunc :
quia, sicut res saci'amenti difformiter se hal)ebat
nunc et tunc extra sacramentum, non est inconve-
niens si difformiter se habuit sub sacramento nunc
et tunc. Quoad secundum inconveniens ibidem illa-
tum, dicitur quod caro Christi qu;e hodie continetur
in Eucharistia, est eadem iUi a qua fluxit sanguis,
et quse jacuit in sepulchro, triplici modo identi-
tatis superius sa^pe dicto; non autem fuit simpli-
citer eadem, alias non fuisset vere mortua, nec
veraciter fuissemus per eai;n redempti, secundum
quod deducit Damascenus {de Fid. Orth., lib. 3,
cap. 28). Quoad tertium inconveniens ibidem illa-
tum de sanguine Christi , patet quid dicendum, per
pnedicta : quia, secundum unum modum, potest
dici quod est omnino idem sanguis modo sub Eucha-
ristia, qui tunc effundebatur de Christi latere;

secundum vero alium modum , potest dici quod est
idem non omnino, sed secunduni quid, scilicet tri-
pHci identitate.

Ad tertium dicitur quod penitus nihil valet,
sicut nec prifcedentia. Unde ad istud argumentum,
et consimiiia, qua^ deducunt ad ahqua inconve-
nientia secundum judicium vulgi, et non simpli-
citer inconvenientia, dicit Hervseus, ubi supra (a),
in solutione centesimi vigesimi .secundi argumenti :
(( Christus habuit corpus a Matre sua sicut a prai-
parante materiam transeuntem, sicut si aliquis
diceretur habere panem a dante farinam : non
autem habuit corpus ab ea sicut a dante formam
substantialem corporeitatis manentem in eo, etc. »
— Hiiec ille. — Et sicut ille dicit de corpore, ita
dicendum est de carne. Unde Bernardus de Gan-
nato,ubisupra:(6) (c Quod dicit Henricus, quod non
fieret conversio in corpus generatum de Virgine, ■ —
dicendum quod illo modo quo corpus Chri.sti in
coelo est de Virgine, quod in illud idem fit con-
versio. Licet enim non sit ibi aliqua forma substan-
tialis quam Christus traxerit de Virgine, est tamen
materia eadem, et corpus, quantum ad idem sup-
positum et idem esse quod habuit Christus iu utero
Virginis; et illud idem suppositum quod nr.turam
humanam assumpsit in Virgine, illud idem est in
coelo; et in illud corpus fit conver.sio. Unde, sicut
nulla mater in l)rutis ministrat aliquam formam
substantialem (quia forma foetus in brutis educitur
per virtutem maris, non foemina>), sic Beata Virgo
nullam formam dedit Christo, sed materiam tan-
tum, cum dispositionibus convenientibus ad ani-
mam. » — Haec ille. — Ad illud etiam patet solutio
ex dictis sancti Thomae superius recitatis(Y),de3p.,
q. 31, art 5, in solutione primi, in fine, ubi expo-
situm est quomodo debet intelligi Christum sum-
psisse de Virgine carnem.

III. Ad argumenta Henrici. — Ad primum

Henrici respondet Bernardus, ubi supra, dicens :
a Tota substantia panis convertitur in corpus Christi
et animam secundum quod dat e.sse corporeum. Non
enim anima Christi separata est a corpore; in illud
ergo corpus secundum quod habet ab anima ratio-
nali ut corpus sit, fit conversio, et materiaj in mate-
riam, et formte in formam, id est, in animam secun-
dum quod habet virtutem corporeitatis : ita quod
conversio ex vi sacramenti non attingit ad rem quio
est anima, sed ad corpus, quod est compositum ex
materia et forma corporeitatis, quae virtute inclu-
ditur in anima; ita quod usque ad animam secun-
dum quod habet talem virtutem, attingit vis sacra-
menti. Sed ipsa anima secundum quod rationalis

(a) Christi. — corporis Pr.
(6) Scoti. — Om. Pr.

(a) Cfr. ad 1"»' et ad 2um Scoti.
(6) Cfr. ad I"™ Scoti,
(y) Cfr. ad 4uni Scoti.

DISTINGTIO X. — QU^STIO II.

193

est, non est ibi ex Yi sacramenti, sed ex naturali
concomitantia. Unde non fit conversio in solam
materiam, sed in corpus Christi reale et verum,
quale est illud quod habet Christus. — Quod autem
dicit, quod non fieret conversio in corpus genera-
tum de Virgine, — dicendum quod ilio modo quo
corpusChristi in coelo est deVirgine, etc. )),ut statim
recitatum est ad ultimum Aureoli.

Ad secuiuluin respondel idem , quod, « secun-
dum prffidicta, verum fuit dicere quod corpus
Christi-jacuit in sepulchro : non propter aliquam
formam substantialem quam habebat, et qua3 prius
fuerit in Christo vivo; sed quia habebat illam tri-
plicem identitatem, dequa dictum fuit prius. Unde,
si in triduo fuisset consecratum, fuisset corpus mor-
tuum consecratum ; quia tale erat secundum verita-
tem. Et si hostia consecrata fuisset servata, dicen-
dum esset quod, vivente corpore Christi, erat
in hostia corpus vivum, et, eo niortuo, erat mor-
tuum in hostia; quia tale est in hostia secimdum
veritatem, quale est in seipso. Per prccdicta patet
ad multa alia qua^ dicit. Finaliter autem redit ad
propositum nostrum : quia dicit quod, si in corpus
bruti, virtute divina, fieret conversio, anima bruti
esset ibi secundum illud quod est, de vi sacramenti,
sed non inquantum vegetabilis aut sensibilis; quare
ergo in Christo anima rationalis secundum illud
quod dat esse corpori , non est ibi ex vi sacramenti ,
et inquantum rationalis solum per concomitantiam,
non videtur ratio esse. Unde in tenendo positionem
istam melius salvantur omnia quani in tenendo
suam, )) — Udsc Bernardus contra Henricum, et
bene. — Ex quibus patet ad tertium ejusdem Hen-
rici.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta Durandi. — Ad primum

Durandi contra secundam conclusionem , respondet
Petrus de Palude (dist. 10, q. 2), dicens quod « non
est simile de contiguis, quorum non ipsa, sed illo-
rum ultima, sunt simul, nec unum locatur per
ahud (unde igni.s et aer non separantur secundum
contactum; tamen ignis est in coelo sicut in loco
immediato, aer autem non, sed in ipso igne) (a), et
de illis quorum unum cum alio facit unam natu-
ram, ita quod illud quod couvenit uni per se, con-
venit alteri per accidens. Et est consequentia talis :
Quantitas Christi non separatur ab essentia et
natura corporis Christi , sicut nec albedo a quanti-
tate; ergo, cum corpus Christi sit in sacramento per
se, ibi est et quantitas per accidens; sicut ubi est
quantitas per se, ibi erit ejus color per accidens.
Nec est simile de locato et locante, quoe diflerunt per

(a) a verbo imniediato usque ad igne, om. Pr.

essentiam et naturam et subjecto et supposito, et
unum est extra aliud et separatum, ut dicitur,
4. Physicorum (t. c. 43). )) — Hax Petrus, in
forma, et bene. Clarum est enim quod similitudo
non valet de inseparabili per inha?rentiam, quod est
quasi propria passio substantise corporeae, ut corpus
est, modo piius exposito per dicta .sancti Thomaj.

A(l secundum respondet idem Petrus (ibid.),
(piod (( consequentia est nuUa : quia, licet ce.s.sante
causa cesset effectus inquantum hujusmodi, tarnen,
quia aliquid est causa unius per se, et alterius per
accidens (immo etiam calidum, quod estcausa cale-
faciendi per se, est cau.sa oppositi, scilicet frigefa-
ciendi, per accidens), ideo non sequitur, Cessat a
cauHaUtate per se, ergo cessat a causando. Con-
.stat enim quod sul)stantia non est in loco causaliter
ul substantia e.st, sed ut quanta est, ita quod quan-
titas est causa essendi in loco. Non tamen propter
hoc sequitur quod sola quantitas substantiaj sit in
loco, immo et substantia; ipsa quidem quantitas
est in loco per se, substantia vero per accidens. Et
similiter, quia substantia est in .sacramento ut sub-
stantia est, non ut quanta est, propter hoc .sequitur
quod quantitas non est hic per se et directe, ex vi
sacramenti, sed solum substantia. Non tamen sequi-
tur quin quantitas sit hic cum substantia, ex natu-
rali concomitanlia; immo se(juitur quod sic, ex quo
est idem subjecto. » — Haic Petrus, et bene; hoc
addito, quod ({uantitas est accidens absolutum, et
propria passio corporis inquantum hujusmodi ; quia,
loquendo de accidentibus respectivis, non oportet
quod omne accidens inhgerens corpori Christi in
coelo, inha^reat ei ut est in sacramento, sicut patet
de respectu qui est de genere uhi vel situs. De hoc
.sanctus Thomas, 3 p., q. 76, art. 5, arguit sic,
tertio loco : « In sacramento est corpus Christi cum
sua quantitate dimensiva, et cum omnibus suis
accidentibus. Sed essein loco, est accidens corporis ;
unde et ubi numeratur inter novem genera acci-
dentium. Ergo corpus Christi est in hoc sacramento
localiter. )) Ecce argumentum. Sequitur responsio :
(( Accidentia, inquit, corporis Christi sunt in hoc
.sacramento, secundum realem concomitantiam. Et
ideo illa accidentia corporis Christi sunt in hoc
sacramento, quai sunt ei intrinseca. Esse autem in
loco, est accidens per comparationem ad extrinse-
cum continens. Et ideo non oportet quod Christus
sit in lioc sacramento sicut in loco. )) — Hxc ille.

Ad tertium respondet Petrus (ibid.), quod « Deus
non potest facere quin quantitas corporis Christi
alteri comparata, non sit major, aut minor, aut
a-qualis. Unde quantitas corporis Christi est multo
major quam quantitas hostia?. Sed quia quantitas
corporis Christi non est in hostia per se, sed per hoc
quod ipsa est in substantia corporis Christi, ideo,
cum substantia corporis Christi sit in altari solum
infra circumferentiam hostia^, sicut et substantia

VI. — 13

194

LlBUl IV. SENTENTIARUM

conversa erat, ideo solum ibi, etnon extra, est quan-
titascurporisGhristi sacramentaliter. Et sicut anima
conjuncta, est in loco per accidens, ratione quanti-
tatis sui corporis, nec tamen propter hoc ei com-
mensuratur, quia ei repugnat; sic quantitas est in
hostia per necessariam concomitantiam , non tamen
commensuratur quantitati hostiifi, quia repugnat
quantitati secundum esse non quantitativum com-
mensurari quantitati prout habet modum quanti-
tatis. Yel sicut anima, cui repugnat per se circum-
scrihi, est tamen circumscriptive in loco per quan-
titatem, non quod ipsa immediate circumscribalur,
sed quia sua quantitas circumscrihitur, et anima
mediante quantitate est in loco circumscribente; sic
e converso, quantitas, cui repugnat esse indivisibile,
est tamen modo indivisibili in sacramento per sub-
stantiam indivisibilem , non quod ipsa in se habeat
modum indivisibilem , sed quia substantia in qua
est, ut sic habet modum indivisibilem : quia sicut
punctus tangit Hneam modo indivisibili, scilicet per
suum modum, non illius; sic substantia, qu;e (a)
sine quantitate convertitur, et per consequens ut
indivisibiUs, comparatur ad suum terminum indivi-
sibiliter, hcet ille sit divisihihs quantitati conjun-
ctus. Et sicut anima erat in loco per divisibile,
modo divisibili , quia mediante sua quantitate occu-
pabat locum divisibilem, et divisihiliter; sic e con-
verso, quantitas Christi , per ejus substantiam suc-
cedentem modo indivisibili substantise conversae
infra species, erit ibi modo indivisibili, quia per
suam substantiam erit ibi pr;esens mediate indivi-
sibiliter : non enim plus lepugnat divisihili esse in
loco indivisibiliter, quam e converso indivisibili
esse in loco divisibiliter. Nec obstat si dicatur quod
potentia visiva inhaeret animai, nec propter hoc est
in pede, ubi tamen est anima : quia anima excedit
"" potentiam visivam, nec per eam tota terminatur;
sed corpus Christi, quod ratione corporeitatis est in
sacramento, non excedit suam quantitatem, ut pos-
sit esse alicuhi sine illa, quai est suus terminus et
totalis. )) — Ha?c Petrus, et bene. Licet non opor-
teat concedere omnia quae ponit, in hoc tamen
verum dicit, si tamen intendat ita dicere quod,
sicut approximato agente ad passum , divina virtute
potest impediri mutua actio et passio quae inclu-
dunt respectum , puta suspendendo actionem activi,
vel nolendo ei coagere, vel suhtrahendo agenti cor-
porali modum quantitativum , sicut colori Christi in
sacramento, et multis aliis modis Deo possibilibus;
i,ta similiter possibile est quantitatem exsistentem
in sacramento modo non quantitativo, similiter se
habere ad totum et ad partes loci et dimensionis,
quoad hoc quod sicut non commensuratur nec con-
dividitur parti quantitatis extrinseca^, ita nec toti
quantitati.

: Xa) quie. — Orrt. Fr.

Ad quarlum dicit Petrus (ihid.), quod (c verum
est Deum non posse facere aliquid de aliquo illi
incompossibile, quia contradictio esset. Item,bene
est incompossibile, illud quod est divisibile, inquan-
tum hujusmodi, e.«se indivisibile, et e converso.
Sed illud quod intrinsece est divisibile, compa-
rar-i (a) ad aliud extra modo indivisibili, videtur
possibile, etiam per naturam, secundum quod dicunt
perspectivi, speciem visibilem, qua; divisihilis est ut
ad oculuni apparet, modo indivisibili comparari ad
speculum : tum (juia, utdicunt, recipilurin puncto;
tum quia ad divisionem speculi multiplicatur in
tanta quantitate sicut prius, sicut punctus ad divi-
sionem lineaj. Multo magis hoc est possibile divina
virtute. Item : sicut quando spha?ricum tangit pla-
num in punclo, vel unum sphaericum aliud sphairi-
cum in convexo, ulrumque e.st divisibile, et tamen
ad invicem comparantur vel commensurantur modo
indivisihili , quia illud secundum quod se tangunt,
est indivisii)ile ; ila quantitas hostice et quantitascor-
poris Christi, licet sint duo in se divisibilia, quia
tamen ad invicem comparantur mediantibus duo-
hus indivisibilihus, scilicet substantia panis et vini
quai conversa est, et suhstantia corporis Christi el
sanguinis in quam (§) conversa est, quK primae suc-
cessit, quorum comparatio ad invicem habuit mo-
dum indivisihilem , ideo et ista mediata modo indi-
visibili ad invicem comparantur ». — Ha?c Petrus,
et hene. Nulla enim contradictio est, duo divisibilia
comparari ad invicem per accidens, et mediate, et
indirecte, modo indivisibili. Sic autem est in pro-
posito.

Ad quiutum patet responsio per praedicta. Assu-
mit enim falsum : scilicet quod sicut de ratione
quantitatis dimensivui est habere partibilitatem et
divisibilitatem et positionem vel situm partium in
se, et oppositum repugnat ei; sic de ratione ejus sit
hahere partihilitatem et situm in ordine ad quanti-
tatem extrinsecam , sive comparetur ei per se et
immediate et directe, sive per accidens et indirecte
et mediante alio. Ut enim dictum est, hoc non opor-
tet, potissime ubi per divinum miraculum assumit
modum essendi non (|uantitativum, scilicet hahendo
modum substantiic in ordiue ad aliquid extrinse-
cum.

Ad sextum dicitur primo, quod anima rationalis,
quoe de se e^t indivisibilis, non potest comparari ad
corpus proprium, nec ad locum corporis sui, divi-
sihiliter, sic quod ipsa secundum ejus essentiam
condividatur alicui quanto, sed sic quod dat esse
corporeum et quantum et circumscriptibile, et est
forma corporeitatis , et pars essentialis natura; cor-
poreai, constitutiva suhstantia} partihilis in partes
homogeneas et heterogeneas ; et ulterius, ratione

(a) cuiiiparai-i. — comparatur Pr.
(6) in quarn. — inquanlum Pr.

DISTINCTIO X. - QU.^ilSTIO II.

corporis quanti, habet rnultiplicom divisibilitatom
potentiarum orj^anicarum. Et ila aliquam j^artibili-
tatem .sortitur ratione corporis quod informat; et
aliquo modo divisibililer comparatur ad locum sui
corpor-is, quia in alia parte loci babet potentiam
visivam, et in alia audilivam, et sic de ceteris sen-
sibus tam exterioribus quam interiorilnis; et ita
divisil)iliter se babet ad totum locum et ad partes
loci, quia omnes potentiic sunt in toto loco, sed non
omnes sunt in qualibet paite loci. Item , plures eire-
ctus tianseuntes et immanentes exercet in toto loco
quam in alifjua parte loci. Et sic similitudo Petri de
Palude superius posita (a), de anima rationali et de
quantitate polest suslineri. De boc sanclus Thomas,
in Qua^slionibus de Anima , q. 10, sic dicit : « In
anima hominis, et cujuslibet animalis perfecti, non
potest accipi totalitas ni^^i socundum porfectionom
speciei, et secundum potentiam seu virtutem. Dici-
nius ei-go quod cum perfectio speciei pertineat ad
animam secundum suam essentiam, anima autem
secundum suam essentiam est forma corporis, et
prout est forma corporis est in ([ualibet parte cor-
poris, ut ostensum est, relin^piitur (piod anima tota
sit in qualibet parte corporis secundum totalitatem
perfectionis speciei. Si autem accipiatur totalitas
quantum ad viitutein et potestatem, sic non est tola
in qualibet parte corporis, nec etiam tota in toto, si
loquamur de anima hominis. Ostensum enim est ex
superioribus qu[estionibus(<ie Anima, q. i, 2 et 5),
quod anima humana, quia excedit corporis capaci-
tatem, remanet ei virtus ad operandum quasdam
operationes sine communicationecorporis, sicutsunt
intelliuere et velle; iinde intellectus et voluntas non
sunt actus alicujus organi corporalis. Sed quantum
ad alias operationes, quas exercet per organa corpo-
ralia, tota virtus et potestas ejus est in toto cor-
pore; non autem in qualibet parte corporis; quia
diversoe partes corporis sunt proportionata3 ad diver-
sas operationes animse; unde (G) secundum illam
potentiam lantum est in aliqua parte quaj respicit
operationem quse per illam parlem corporis exer-
cetur. » — Hiiec ille. — Similia dicit, 1 p., q. 76,
art. 8.

Dicitur secundo, quod, dato quod exemplum de
anima ralionali datum a Petro non sufficeret ad
propositum, tamen in aliis animabus et formis sub-
stantialibus tenet, quoad hoc quod sicut forma
lapidis, aut vegetabilis, aut bruti, licet sit secun-
dum se indivisibilis, tamen mediante corpore quod
iuformat sortitur divisibilitatem parlium quantita-
tivarum per accidens; sic e converso, quantitas,
qu;e de natura sua habet divisibilitatem et distin-
ctionem partium, mediante substantia quam infor-
mat potest .sortiri quemdam modum indivisibiliter

(a) Cfr. ad 3»»'.

(S) nnde. — tanieru IV.

se habendi, non in se, sed rospeclu extrinseci, puta
exterioris loci aut dirnensionis, et hoc indirecte, et
mediate, et per accidens, et virtute supernalurali.
Dicitur tertio, quod, cum naturaliter prius po.ssit
trahi ad paiticipandum aliquid de modo posterioris,
iit |)atet de anima conjuncta corpori , nil niirum si
posterius, virtute divina, po.ssit trahi ad participan-
dum aliquid de modo prioris, piita quantitas de
modo subsl.tntia).

A(i scpliiniiiii dicitur primo, quod substantia non
potest alicubi es.se nisi substantialiter, si per ly
subalanlialiter intelligatur ali()uis modus conve-
niens substantijc in primo vol seciindo modo dicendi
vel essendi per .se, polissime sola virtute creata.
Posset tamen substanlia esse alicubi, vel in aliquo,
non substantialiter, virtute divina, si per ly yion
i^ahslantialiter intelligatur modus qui, licet non sit
ropugnans substanlia^ in primo vel secundo modo
perseitatis, nec divintc virtuti, tamen non habet in
substantia creata potentiam naturalem activam ,
nec passivam, licet babeat obedienlialem potentiam :
sicut patet de natura bumana in supposito divinae
personie, ubi habet aliquem modum accidentis, duni
innititiir alterius natuiio supposito, et trabitur ad
parlici|>ationem exsistentite actualis personte Filii
et divini e.sse; (jui modus est aliquo modo non sub-
stantialis, non solum extrinsece, immo intrinsece.
Dicitur secundo, quod quantitas dimensiva non
potest esse alicubi modo non quantitativo, si per
non quantitative intelligatur modus repugnans
(juantilati in primo vel secundo modo perseitatis, et
contra omnem potentiam passivam quantitatis, natu-
ralem et obedientialem. Potest autem divina vir-
tute esse in aliquo, vel alicubi, non quantitative,
hoc est, modo cui non correspondet aliqua potentia
passiva quantitatis naturalis, sed tantum obedien-
tialis, et per quem non derogatur naturse quanti-
tatis in .se, sed tantum in comparatione ad aliquod
extrinsecum, quod quidem non necessario nec per
se primo vel secundo modo cohsequitur quantita-
tem, sicut est respectus de genere ubi vel situs; ut
patet in ultima sphoera, quae nullum respectum
liabet ad continens extrinsecum. Sic autem est in
proposito.

Et hsec sufficiunt argumentis Durandi.

II. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra eamdem conclusionem , dicitur primo, quod
quantitas corporis Christi, per hoc quod concomi-
tatur in sacramento primum terminum transsub-
stantiationis, non caret ibi aliqua proprietate sibi
naturaliter et necessario conveniente ut quantitas
est. Licet enim non habeat modum essendi quanti-
tative in ordine ad extrinsecum a se separatum,
Iiabet tamen modum essendi quantitative quoad se
et proprium subjectum ; et sic non perdit aliquid
necessario et naturaliter consequens; quia condi-

196

LIBRl IV. SENTENTIARUM

vidi et commensurari loco vel exterioii dimensioni ,
non necessario nec naturaliter convenit quantitati
dimensivse ; sicut patet de quantitate ultimre spliaiTae,
quse nulli loco vel continenti commensuratur. Nec
valet si dicatur quod lioc ideo est, quia non conti-
netur aliqua dimensione exteriori, cum nullam
habeat extra se. Quia etiam non oportet quantita-
tem dimensivam exsistentem infra locum, vel aliam
dimensionem exteriorem separatam , illi semper
commensurari aut condividi, nisi habeat per se
habitudinem aut ordinem ad exteriorem dirnensio-
nem. Non sic autem est hic. Et ideo non oportet
quod quantitas corporis Christi sit modo quantita-
tivo sub dimensionibus panis., nec infra locum illa-
rum dimensionum.

De praidictis beatus Thomas, prsesenti distin-
ctione, q. 1, art, 2, in solutione tertise et quartie
qusestiunculic, plura dicit. Unde, in solutione tertise
quaestiunculae, sic dicit : « Substantia panis, qu?e
convertitur in corpus Christi, non habet aliquam
proportionem similitudinis ad quantitatem vel alia
accidentia Christi, sed tantummodo ad substantiam
corporis ejus. Et ideo, cum nihil convertatur in
corpus Christi de pane nisi substantia panis, quia
accidentia manent, constat quod conversio illa
directe terminatur ad substantiam, non autem ad
accidentia, quia accidentia panis remanent (a). Et
ideo quantitas et alia accidentia corporis Cliristi non
sunt ibi ex vi sacramenti. Sunt tamen ibi secun-
dum rei veritatem, ex naturali concomitantia acci-
dentis ad subjectum. » — Hyec ille. — Item , (|''' 4,
arguitsic, tertio loco : « Quandocumque sub aliqua
quantitate extrinseca continetur aliquod corpus
liabens parles distinctas secundum suam inlrinse-
cam quantitatem totam, contingit assignare sub qua
parte illius quantitatis singuke partes contineantur.
Sed corpus Christi, cum sit organicum, habet par-
tes distinctas, Si ergo secundum totam suam quan-
titatem continetur sub dimensionibus panis, erit
assignare ubi sit caput ejus, et manus, et pes; quod
estimpossibile. «Ecceargumentum. Sequitur respon-
sio : (( Dicendum, inquit, quod situs quantitatem
prsesupponit; et quia quantilas Christi nullam
habet habitudinem ad dimensionespanis, ideo etiam
nec situs partium corporisChristi. Et ideo, quamvis
corpus Christi, prout est sub sacramento, habeat
partes distinctas, et situatas situ naturaH, noii est
tamen assignare in partibus dimensionis panis ubi
singulte partes corporis Christi jaceant. Nec tamen
sequitur quod dicatur corpus Christi confusum;
quia ordinem habent partesin se; sed (€) secundum
ordinem illum non comparantur ad dimensiones
exteriores. » — Hsec ille. — Item, 3 p., q. 76,
art. 3, arguit sic (tertio loco) : (( Corpus Christi

{i) remanent. — inanent Pr.

(6) a verbo ordinem usque ad sed, om. Pr.

semper retinet veram corporis naturam, nec unquam

mutatur in spiritum. Sed de ratione corporis est ut

sit quantitas positionem habens, ut patet in Prxdi-

camentls (a) (cap. de Quanlo). Sed ad rationem

hujus quantitatis pertinet quod diversae partes in

diversis jjartibus loci exsistant. Ergo, etc. » Ecce

argumentum. Setpiitur responsio : « Dicendum,

inquit, quod ratio illa procedit de natura corporis,

quam habet secunduni .quantitatem dimensivam,

Dictum est autem (in corp. art.) quod corpus Chrisli

non comparatur ad hoc sacramentum ratione quan-

titatis dimensivai, sed ratione substantiie. » — Ha^c

ille. — Item, in sohitione secundi, sic dicit :

(( Determinata distantia partium in corpore orga-

nicofundatursupra quantitatem dimensivam ipsius;

ipsa autem natura substanti;e prscedit quantitatem

dimensivam. Et quia conversio substantiaj panis

directe terminatur ad substantiam corporis Christi,

secundum cujus modum proprie et directe est in

hoc sacramento corpus Chrisli, tahs distantia par-

tium est in corpore Christi vero; sed non secundum

hanc distantiam compai-atur ad hoc sacramentum ,

sed secundum moduin substanli». » — Ha^c ille. —

Ex quibus apparet : Primo, quod quantitas corporis

Christi nullo modo est teraiinus transsubstantia-

tionis saci-amentahs, primiis aut secundus, nec

mediatus aut immediatus; cujus oppositum sup-

ponit argumentum. Secundo, quod quantitas illa

nullo modo est in sacramento virtute conversionis

substantialis aut accidontaHs. Tertio, quod illa

quantitas nullum de per se liabet ordinem nec ali-

quam comparalionem ad dimensiones panis, qua;

sit respectus de genere uhi , aut situs, aut conta-

ctus, autsit positio autalia consimilis habitudo quae

sit de per se et proprie quantitalis ad quaiititatem,

plus quam substaiilia corporis Cliristi habeat ad

dictas dimensiones, vel anima Christi ad illas.

Quarto, quod quantitas corpoiis Christi dat illi cor-

j)oii esse quantum et divisibile, et situm naturalem

partium iii toto; non tainen dat ei situm partium

in loco, qui e.st de speciali genere situs. Quinto,

quod iHa quanlitas est in dicto sacramcnto quanti-

tative, hoc est, cpioad moduiu conseqnentem quan-

titatem in ordine totius ad partes, et talis acci-

dentis ad suum subjectum, scilicet situm de genere

quantitatis; non tamen est ibi quantitative quan-

tum ad modum consequentem quaiititalem in ordine

ad continens separatum, quod est situs de praedica-

mento situs. Sexto, quod primus situs, vel positio,

est inseparabilis a quantitate, scilicet ordo partium

in toto; non autem secundus, scilicet ordo partium

in loco extrinseco; potissime ubi quantitas dimen-

.siva est in aliquo loco per accidens, et mediante

substantia, et per miraculum divinum, ut sa?pe

dictum fuit.

(a) Pfxdicamentis. — prsediclis Pr.

DISTINCTIO X.

QU^STIO II.

197

Dicitur secundo, ad argumentum, quod neutra
probatio antecedentis assumpti procedit contra con-
clusionem. — ■ Non qnidem prima. Quia, in nti'oque
casu ibidem posilo, (juantitas est })roprie termi-
nus productionis, scilicet creationis, aut generatio-
nis, et non solum concomitatur terminum produ-
ctionis; et ideo nil mirum si in utroque casu quan-
tilas haljet utrumque silum, et utrumque modum
quantitalivum, scilicet extendere subjectum, et
occupare locum. Sed secus est in proposito nostro.
— Similiter nec valet secunda probatio. Quia, ut
dictum est, in Eucbaristia quantitas non est tan-
quara secundus terminus conversionis, aut trans-
substantiationis, aut cujuscumque productionis vel
mutationis; nec proprie est ibi virtute alicujus tabs
actionis; sed mere per accidens, ex concomitantia
subjecti. Et ulterius, in Eucharistia non variatur
natura, nec aliquid naturale quantitati : quia non
est sibi naturale habere comparationem ad dimen-
sionem extrinsecam, vel locum, sub quo non est
per se, nec ratione sui, sed solum ex concomitantia
subjecti, ut ssepe dictum fuit in probatione secunda^
conclusionis.

Ad secundum, negatur conse(|uentia principalis.
Quia terminus a qtio conversionis, scilicet sub-
stantia panis, erat in loco ratione propriarum dimen-
sionum, et consequenter erat ibi quantitative utro-
que modo; sed terminus ad quem non est in dicto
loco ratione propriarum dimensionum, sed ratione
dimensionum panis; abter autem estaliquid in loco
ratione propriarum dimensionum, et abter ratione
dimensionum non sibi inbierentium, sed separata-
rum. De hoc sanctus Tiiomas, priesenti distin-
ctione, q. 1, art. 2, in solutione secundi teitiie
qusestiunculse, sic dicit : « Quia dimensiones cor-
poris Christi non sunt ibi ex vi sacramenti, sed
solum ex eo quod inseparabiliter concomitantur
substantiam , constat quod contrario ordine sunt
ibi dimensiones propriiB corporis Christi, et dimen-
siones corporis locati in loco. Corporis enim locati
substantianon habet ordinem ad locum nisi median-
tibus dimensionibus; et ideo, quia dimensiones
corporis locati non possunt esse simul cum aliis
dimensionibus, sequitur quod ex consequenti sub-
stantia corporis locati non possit esse simul cum
aliis dimensionibus separatis, nec in alio corpore
exsistentibus. Sed hic e contrario substantia cor-
poris Christi ordinatur per se immediate ad hoc
quod sit sub sacramcnto, et dimensiones ejus pro-
prise ex consequenti et per accidens. Substanlia
autcm, ex hoc quod est substantia, non prohibetur
esse cum dimensionibus quibuscumque, sive con-
junctis sibi, sive separatis, aut exsistentibus in alio
subjecto; sicut substantia angeli potest esse simul
ubi est aliud corpus. Et ideo corpus Christi potest
esse sub dimensionibus panis cum propria quanti-
tate. )) — Htec ille. — Item, art. 3, in solutione ad

tertium terti» quaestiunculaj, sic dicit : a Spiritum
convenit esse totum in toto, et in qualibet parte;
quia non liabet quantitatem , nec substantia ejus a
quantitate dependet. Corpus aulem Christi, quam-
vis in .se consideratum non absolvatur a propria
quantitate, tamen non comparatur ad hostiam sub
qua est, secundum propriam quantitatem; et ideo
non est spiritus; sed participat, quantum ad ali-
quid, pioprietatem spiritus, secundum comparatio-
nem ad species sub quibus continetur. » — Ha^e
ille. - — Item, art. 1, in solutione quinti, sic dicit :
(( Nullum corpus comparaturad locum nisi median-
tibus dimensionibus (juantitativis; et ideo ibi est
corpus aIi(|uo(l ut in loco, ubi commensurantur
dimensiones ejus dimensionibus loci. Et, secundum
hoc, corpus Christi est in uno loco tantum, scilicet
in cffilo. Sed quia conversa est in corpus Chrisli
substantia panis, quae prius erat in hoc loco deter-
minatomediantibusdimensionibussuis, quMmanent
transsubstantiatione facta, ideo manet locus, non
quidem babensimmediate ordinem ad corpusChristi
secundum proprias dimensiones, sed secundum
diniensiunes panis remanentes, sub quibus succedit
corpus Christi substantiai })anis; et ideo non est hic
ut in loco, per se loquendo, sed ut in .sacramento,
non solum significante, sed continente (a) ipsum ex
vi conversionis factaj in ipsum, etc. » — Hsec ille,
ut in praecedenti quiestione (concl. 2) allegatum
fuil.

Ad terlium patet responsio per praodicta. Conce-
ditur enim (piod corpus Christi sub sacramento
habet silum de genere quantitatis. Unde sanctus
Thomas, ubi supra (4. Sentent., dist. 10, q. 1),
art. 3, in solutione secundi tertiLe quacstiunculse,
sic dicit : « Confusio opponitur ordini partium,
qui (6) pertinet ad rationem situs. Et quia corpus
Christi non est situaliter sub sacramento, ideo non
sequitur ibi aliqua confusio partium ex hoc quod in
quolibet signato hostiai est totum corpus, et quse-
libet pars ejus. Quamvis enim non sit accipere ordi-
nem partiuni corporis Christi secundum compara-
tionem ad parles hostite, tamen est accipere ordi-
nem ipsarum partium ad invicem in corpore Christi
secundum propriam quantitatem. )) — Hsec ille. —
Ex ([uibus, et multis aliis superius allegatis in pr^-
senti dislinctione, patet quomodo quantitas corporis
Christi est in Eucharistia quantitative, et quomodo
non; et quem situm habet, et quem non; et quo-
modo modus essendi sub sacramento est super, vel
praiter, vel contra naturam , et quomodo non; hoc
addito, et semper praisupposito, quod semper divina
virtus novos modos essendi potest dare tam sub-
stantitC corporis Christi quam sua3 dimensioni, qui
tamen modus non repugnat naturae illarum, uec

(a) conlinente. — concipiente Pr.
(o) qui. — qux Pr.

198

LIBRI IV. SENTENTIARUM

convenit eis nisi lantum secundum potentiara obe-
dientialem, et non secundum naturalem potentiam
passivam.

Et hoc sufficit ad argumenta Scoti.

III. Ad argumenta Aureoli. — Ad priniuin

Aureoli contra eamdem conclusionem, dicitur primo,
(|uod in Eucliaristia non totaliter absolvitur quan-
tilas a le<;ibus quantitatis, nec ab aliquo sibi neces-
sario convenienti intrinsece, sed a quodam respectu
extrinsecus adveniente, vel a quodam eirectu acci-
dentali. — Dicitur secundo, (juod, posito quod quan-
tilas absolvatur il)i a quadam lege extrinseca, hoc
non est totaliter, nec principaliter, nisi a virtute
divina efficiente, et non ex concomitantia sub-
.stantiue, nec ex aliquo crealo ; licet aliqua negatio
vel respectus sit dispositio ad illam absolutionem,
puta quod quantitas non est in Eucharistia tan-
quam terminus conversionis, nec virtute .sacra-
menti, sed ex inseparabili inha^sione et concomi-
tantia subjecti. — Dicitur tertio, quod instantia,
vel siuiilitudo adducta de quautitate interminata,
non est ad proposilum, secundum prifidicta. Tum
quia dimensiones interminatai, vel quantitas inter-
minata concomitatur formam substantialem in mate-
ria, tanquam terminus productus vel comproduclus
per generationem terminatam ad formam substan-
tialem, aut per aliam produclionem vel mutatio-
nem pneviam aut subsequenlem generationem , el
non mere per accidens; non sic est de (piantitate
corporis Christi in Eucharistia. Tum quia ilhe
dimensiones sunt in materia virtute mulationis;
non sic in Eucharistia, in qua nuUa quautitas vere
et rcaliter producitur, nec vere ali(jui(l in (juantita-
lem convertitur, necad Eucharistiam realiter move-
tur aliqua quantitas. EtmultiB alia^ dissimilitudines
adduci possunt; potissime quia in qualibet genera-
fione .simplici prius dispositive est conversio (pian-
titatis in quantitatem, quam unius form;e substan-
tialis in aliam. Quid autem sentiendum sit de
dimensionibus interminatis, diffuse dictum fuit,
2. Sentent. (di.st. 18, q. 1 ), et forte in sequentibus
adhuc dicetur.

Ad secundum dicitur primo, quod positio nostra
non dicit quod substantia sit in Eucharistia ouininu
absoluta in se et intrinsece a legibus quantilalis,
cum ponat substantiam corporis Cbrisli habere esse
quantum et divisibile, et ordinem parlium in toto,
et distinctionem partium organicarum; sed dicit
quod absolvilur a (juadam secundaria lege quanti-
tatis, qua? est, jier quantilatem conq)arari ad locum,
et habere situm localem , et ordinem partium in
loco. Htec enim proprietas non necessario consequi-
tur quantitatem nec ejus subjectum, nisi quando
quantitas primo et per se habet ordinem ad locum
vel ad dimensiones exteriores, ut sa^pe dictum fuit;
cujus oppositum e.st in Eucharistia. — Dicitur

secundo, quod illo modo quo quantitas corporis
Christi in Eucbaristia absolvitur a lege vel proprie-
tate extrinseca, illo modo absolvitur a divisibilitate
extrinseca : quia scilicet non concluditur loco, et
habet queindam modum indivisibilitatis et spiritua-
litatis in ordine ad extrinsecum, ut dictum fuit de
substantia, prius. Sed sicut non absolvitur a lege
intrinseca quantitatis, ita nec ab intrinseca divisibi-
litate; nec habet intrinsecam indivisibilitatem in
se, nec in ordine ad subjectum proprium.

Ad terliuin patet responsio per prajdicta. Conclu-
dit enim unum concessum a nobis, scilicet quod
quantitas corj5oris Christi dat ei omnem etrectum
formalem quem quantitas dat suo subjecto intrin-
sece. Non tamen concludit quod det ei respectum
de genere ubi , aut situs, in ordine ad Eucharistiam
aut ad locum Eucharislia?, ut siepi.ssime replicatum
fuit.

Ad quarlum palet per idem. Conceditur enim
quod substantia corporis Christi, ut in sacramento,
habet divisibililatem, el jiartes, et situm jwrtium in
toto, de genere quantitatis; et sic esl ibi quantita-
tive aliquo modo. Non autem habet divisibilitatem
aul situm in ordine ad species Euchari.stia' , nec ad
locum earum; et sic aliquo modo est ibi non quau-
titative, et iiulivisibiliter, et modo spirituali, iu
ordine ad extrinsecum, modo prius exposito.

Ad argumenlum contra quaestionem (a), resjion-
det .sauctus Tliomas, 3 p., q. 76, art. 1, in solu-
tione piimi, dicens : « Quia conversio jianis et vini
non terniinatur ad divinitatem, vel ad animam
Chiisti, consequens est quod divinitas, vel anima
Christi, non sit in hoc sacramento ex vi sacramenti,
sed ex reali concomitantia. Quia enim divinitas
corpus assumptum nunquam deposuit, ubicumque
est corpus Cliri.sti, necesse est et ejus divinitatem
esse. Et ideo in hoc sacramento necesse est es.se
divinitatem Christi, concomitantem ejus corpus.
Unde in symbolo, vel synodo Ephesina (6), legitur :
Participes eflicimur corporis et sanguinis Christi,
non ut commiinem carnem percipientcs, nec (y)
viri sanrtificati et Verho conjunrti secuntfHm (o)
divinit((tis unil((tein , sed vere vivificatriretn, et
ipsius Verbi propriam factam. Anima vero rea-
liter fuit separata a corpore in Iriduo. Et ideo, si in
illo triduo mortis fuisset hoc sacramentum celebra-
tum, nou fuissel ibi anima, nec ex vi sacramenli,
nec ex reali concomitantia. Sed quia Christm
resurgens ex morluis jam non moritur, ut dici-
fur, Roman. 6(v. 9), aninia ejus semj)er est rca-
liter carni unila. Et ideo in hoc sacramento est

(a) quiBslionem. — eoiniusionein Pr.

(6) Acl. Concilii Ephesiiii, part. 1, cap. 26; Epist. Cyrilli
ad Nestor. , cap. 6. — Cfr. can. Necessarie, dist. 2, de
Cons.

(y) peiripientes, nec. — parlicipantes, ut Pr.

sO) secundum. — sed Pr.

DISTINGTIO X. — QU/ESTIO 111.

t9d

corpus Chrisli ex vi sacramenti, anima autem ex
reali concomitanlia. » — Hicc ille.

Et hgec de qu^estionesufficiant. De qua benedictus
sit Deus. Amen.

QUiESTIO III.

UTRUM COHFUS CHHISTI SIT IN KUCHAHISTIA MOBILITER,
IIOG EST, UTHUM IBI MOVEATUR LOCALITER

>unsus circa eamdem decimam distin-
clionem quicrilur: Utrnm corpus Christi
1^1 "^^x^^ ^"^ ^^ Eucharistia mobiliter, hoc est,
,^..^-L>#^^ utrum ibi moveatur localiter.

Et arguitur quod non. Quia impossibile est idem
esse motum et quietum; quia sic contradictoria
verificarentur de eodem. Sed corpus Christi in
coelo quietum residet. Non ergo movetur in hoc
sacramento.

In opposilum arguitur. Quia dicit Philosophus,
2, Toj)icorHm (cap. 3, loc. 24), quod, motis nohis,
moventur oumiaqux in nobis swtt; quod quidein
verum est etiam despirituali substantia animaj. Sed
Christus est in hoc sacramento. Ergo movetur ad
motum ipsius.

In hac qua5stione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

AKTICULUS 1.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Qiiod Chrislus, secundum esse
quod habet in Eucharistia, non inovetiir perse.

Secunda conclusio est quod potest moveri per
accideus localiter, ad motum Eucliaristij«.

Has duas ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 76,
art. 6, ubi sic dicit : « Cum alitjuid est unum snb-
jecto, et multiplex secunduin csse , nihil prohibet
ipsum secundum alicpiid moveri,et secundum alitid
iinmobile permanere : sicut corpori aliiul est esse
album, et aliud esso magnum ; unde potest moveri
secundiim albedineni , et permanere secundum
magnitudinem iminobile. Christo autem non est
idem esse secundum se, et esse sub sacramento;
quia per hoc quod dicimus ipsum esse sub sacra-

mento, significatur qua^dam habitudo ejus ad hoc
sacramentum. Secundum ergo lioc esse non move-
tur Chrislus perse secundum locnm, sed solum per
accidens : quia Christus non est in hoc sacramento
sicut in loco; quod autem non est in loco, non
movetur per se in loco, sed soluin per rnotum ejus
in quo e.st. Siiniliter autem neque per se movetur
secundum esse quod habet in sacramento, quacum-
que alia niutatione, puta quantum ad hoc quod
desinat esse sub sacramento. Quia illud quod liabet
esse indeficiens, non potest esse deficiendi princi-
pium, sed, alio deficiente, hoc esse desinit in eo;
sicut Deus, cujus esse est indeficiens et immortale,
desinit esse in aliqua creatura corporali, per hoc
quod creatura corporalis desinites.se. Et hoc modo,
cum Christus habeat esse indeficiens et incorrupti-
bile (a), non desinit esse sub sacramenlo, neque per
hoc qiiod ipsuin desinat esse, neque etiam per
motuin localem sui ; sed per hoc quod species hujus
sacramenti desinunt esse. Unde patet quod Chri-
stus, per .se loquendo, immobiliter est in hoc sacra-
mento. » — HaiC ille.

Item, in hac distinctione, q. 1, art. 3, in solu-
tione (juartye qua?stiuncul;p, sic dicit : a Moveri in
loco, includit esse in loco; unde ad hocquod aliquid
per se moveatiir in loco, oportet quod per se sit iii
loco, et quod per se moveatur, non ad motum alte-
rius. Sed per accidens aliquid movetur in loco
dupliciter: uno modo, quia per accidensest in loco;
alio modo, quia per se est in loco, sed per accidens
movetur in loco; sicut patet in his quic vehuntur,
quia locus quem mutant, est per se eorum proprius
locus, vel communis. Corpus autem Christi in loco
(juem species mutant, non est per se, neque sicut
in loco proprio, neque sicut in loco communi, sicut
ex dictis patere potest. Et ideo per se in illo moveri
non potest; neque per accidens, sicut corpora per
accidens moventur; sed hoc modo quo aliquid et
per accidens est in loco et per accidens movetur.
Nec dilTert, ut quidam dicunt, dicere utrum species
moveantur in eodem loco, aut transferantur de loco
ad locum; quia quod in eodem loco manens secun-
dum subslantiam movetur, mutat locum, nonsolum
secundum partes, sed secundum totum , ut in
6. Pliysicornm (t. c. 74) probatui-. » — Hsec ille.

Ex quibus possunt formari rationes pro utraque
conclusione. — Pro prima, talis : Omne quod per
se movetiir localiter in alicjuo, per se est in illo ut
in loco. Sed Christus non est in Eucharistia ut in
loco; nec est per se in loco Eucharisliie, sed solum
per accidens. Ergo non j)er se movetur localiter
.secundum esse quod habet in Eucharistia. — Pro
secunda conclusione arguitur sic : Quod continetur
in aliquo localiter moto secundum se et quodjibet
sui, et non separatur ab eo quamdiu movetur, tale

(a) incorniptibile. — incorporate Pr.

200

LIBRI IV. SENTENTIARUM

movetur, saltem per accidens, ad motum alterius.
Sic est de corpore Christi respectu Eucharistia^.
Igitur, etc.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS 11.

PONUNTUR OBJECTIONES
GONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumentum Scoti. — Quantum ad secun-
dum articulum, arguitur contra conclusiones. Et
quidem, contra secundam arguit Scolus (dist. 10,
q. 6, concl. 4), probando quod nulla virtus creata
potest movere corpus Christi ut in sacramento.

Primo. Quia quod non habet virtutem motivam
super aliquid quando illud est per se, non movet
illud per accidensquando est cum alio cum quo non
facit per se unum , sicut actus cum potentia. Sed
virtus creata omnino non potest super corpus Christi
in se, sub isto modo exsistendi, ad movendum
ipsum. Ergo quando est cum alio, respectu cujus
non est sicut potenlia, nec sicut actus, sequitur
quod eadem virtus non poterit illud movere etiam
per accidens. Sic autem est cum hostia. Quod patet:
quia species non est forma ejus, nec ipsum est
forma speciei. Si major ista negatur, quia grave
exsistens in navi movetur a movente navem , licet
grave non sit forma navis, nec econtra; — instantia
non est ad propositum; quia virtus motiva illius
posset super grave per se, si grave per se esset. Ideo
autem addidi in majore, quorum neutrum est
actus alterius; quia, etsi aliquid quod est actus
alicujus, non posset per se moveri ab illo, tamen
potest per accidens moveri ab eodem potente movere
totum cujus illud est actus. — Sed, ut omnis
instantia tollatur, accipiatur ista major : Quando
aliqua conjunguntur pra^cise per actum voluntatis
contingenterse habentis ad illam conjunctionem, si
unum illorum sit mobile omnino impi^oportionatum
alicui moventi, et reliquum proportionatum , ipsum
non eadem motione potest movere utrumque con-
junctorum. Patet. Quia, si movet unum quod est
sibi proportionatum , non propter hoc per accidens
movet reliquum : quia reliquum non est praisens
isti moto (a), nec ut actus potentise, nec econtra ;
nec simpliciter ex aliqua necessilate ita naturali,
sicut grave est prnesens illi cui innifitui-, et propter
hoc simul movetur cum illo; sed tantummodo est
sibi prsesens voluntate aliqua (g) contingenter se
habente ad illam conjunctionem, quaj per conse-

(a) isti moto. — isto modo Pr.
(5) aliqua. — alia Pr.

quens potest non velle istam conjunctionem, stante
tamen motione alterius illorum. Exemplum istius :
Si angelus voluntarie faceret se prsesentem lapidi,
si moveo lapidem, non propter hoc moveo angelum ;
quia nec e.st mobilis per se a virtute mea; nec per
accidens, in jiroposito, quia nec est forma, nec pars
alicujus mobilis per se a me. Si ergo angelus esset
praisens lapidi moto a me, et simul moveretur, hoc
non esset per actum meum , sed per suam propriam
actionem, qua faceret se praesentem illi. Eodem
modo, in proposito: cum corpus Christi sit prKsens
speciei tantummodo per actum voluntatis divina?,
si facio speciem habere novum uhi, per illam motio-
nem non erit ibi corpus; quia nullo modo subest
prassentialitas illius corporis, neque nova, neque
antiqua, voluntati meae; nec etiam per accidens,
quia non est forma nec pars illius quod subest mea;
motioni. — Ha3C Scotus.

II. Argumenta Durandi. — Contra eamdem
conclusionem arguit Durandus (dist. 10, q. 3), pro-
bando quod corpus Christi non movetur ad motum
hostiiie.

Primo. Quia quando aliqua duo ita se habent,
quod non sunt unum secundum subjectum, nec se
habent ut continens et contentum, nec habent alli-
gationem aut contactum, nullo modo uno moto
movetur alterum. Sed corpus Christi et species
non sunt unum subjecto, nec unum continetur
ab alio , nec hal)ent alligationem , nec contactum ,
quia non se tangunt. Ergo ad motum specierum ,
nullo modo, nec per se, nec per accidens, sequitur
motus corporis Chiisti. Major patet, inducendo in
omnes modos secundum quos uno moto movetur
aliud. Minor patet ex dictis eorum.

Secundo. Quia unum et idem non potest simul
moveri oppositis motibus, maxime quando uterque
motus convenit ei eodem modo. Sed illud contin-
geret, si corpus Christi moveretur motu hostia^.
Ergo, etc. Minor probatur : quia, imo elevante
hostiam sursum, alius deponit aliain deorsum ; si
eigo corpus Christi moveretur motu hostiae, vel ad
motum hostia', simul moveretur sursum et deor-
su m .

Tertio. Quia, si corpus Christi moveretur mota
hostia, eadem ratione, frangeretur fracta hostia.
Sed illud est falsum. Ergo et aliud.

Quarto. Quia corpus Christi exsistens in coelo
localiler, fit (a) de novo in hoc sacramento, non
niotum localiter, nec (6) perse, nec per accidens.
Ergo, fortiori ratione, exsistens in hoc sacramento,
nec deserens locum suum in ccelo, non movetur
ratione motus specierum localiter, nec per se, nec
per accidens. Igitur.

(a) fit. — si sit Pr.
(6) nec. — Om. Pr.

DISTINCTIO X. — QU.tlSTIO III.

201

Quinto. Quia, si sic, hoc maxime viderelur pro-
pter hanc rationem : quia scilicet quod incipit esse
ubi prius non erat, et desinit esse ubi prius erat,
videtur localiter motum; sed corpus Christi, per
motum hosti;je, desinit esse in altari, ubi prius erat,
et incipit esse in ore hominis, ubi prius non eral;
ergo, etc. — Sed ista ratio non vah't, propter multa.
Primo, quia major cst falsa de niodo quo aliquid est
in hoc sacramento, ubi est solum propter ordinem
ad species liujus sacramenti. Sicut enim corpus
Christi non motum incipit esse in hoc sacramento,
el, corruptis speciebus, desinit esse ibidem absque
motu suo ; sic, translalis specielnis, desinit esse ubi
fuerunt species, et (a) incipit esse ubi feruntur spe-
cies, per solam ti-anslationem specierum, et non
per motum suum; quia non est pncsensloco, nisi
quia est pra?sens speciel)us exsistentibus in loco;
eadem autem est ralio pra^sentia) Christi ad species,
sive sint mofa^, sive quiescentes. — Item, quia,
majore concessa, potest dici ad minorem, quod cor-
pus Christi in hoc sacramento non desinit esse ubi
prius erat, nec incipit esse ubi prius non erat, i)er
motum hostise. Quia corpus Christi solum prsesens
est hostiaj ex vi sacramenti; sed ad locum hostia?
nullam prtesentiam habet, ratione qua est in hoc
sacramento; quia per. aliam rationem comparantur
species ad locum, et corpus Christi ad species ut (6)
ad sacramentum. Et ideo, manentibus speciebus,
quantumcunique transferantur de loco ad locum ,
corpus Christi pra^sens eis, semper est ubi erat :
quia est in coelo localiter, et in speciebus sacramen-
taliter; ad nihil aliud autem habet realem j^ra^sen-
tiam. — Et potest poni exemplum satis conveniens.
Quia angelus est realiter praisens corpori quod
movet; ista tamen praDsentia in an<;elo non est
localis, sic quod angelus sit illi corpori propinquus,
et ab alio distet ; propter quod, moto corpore de loco
ad locum, angelus non niovetur in se, nec perse,
nec per accidens, nec efficitur in aliquo loco de
novo. Sic, cum prssentia corporis Christi in sacra-
mento non sit localis , quantumcumque species
moveantur localiter, ipsum tamen non movetur,
nec per se, nec per accidens, nec acquirit novum
locum. — Hsec Durandus.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumentum Scoti. — Quantum ad ter-
tium articulum, respondendum est objectionibus

(a) a verbo desinit usque ad et, om. Pr.
(6) ad species ut. — Om. Pr.

supradictis. Et quidem , ad objecta Scoti contra
secundam conclusionem , dicitur primo, quod faci-
liter posset dici, quod ex dictis in prirna conclu-
sione non potest expresse haberi quod corpus Christi,
secundum es.se quod habet in Eucharistia, possit
moveri a sacerdote, vel ah alia virtute creata; sed
solum quod, secundum tale esse, moveri potest, et
niovetur, a quacumque virtute hoc fiat, creata vel
increata.

Dicitur secundo, quod , concesso quod possit
moveri a virtute creata, sicut puto sensisse sanctum
Thomam, tamen argumenta Scoti non concludunt
sufficienter oppositum. Unde, ad primam formam
ibidem factam, dicitur, negando majorem. Sufficit
enim quod tale mobile per accidens ad motum alte-
rius, faciat aliqualifer unum cum illoquod movetur
per se, etsi non sicut actus cum potentia, vel poten-
tia cum actu, tamen .sicut succedens subjecto aut
potentiic actus, ffique inseparabiliter unitum actui
remanenti, sicut subjecfum aut pofentia pnecedens
tali actui uniebatur, licet prima unio potentitc cum
actu esset per inhairentiam et informationern , non
autem unio vel conjunctio .sequens. Sic autem est
in proposifo nostro : quia, licet corpus Christi non
faeiat unum per se cum speciebus Eucharistite ,
sicut potentia vel subjectum cum actu, nec actuetur
aut informetur pra^dictis speciebus, tamen succedit
subsfanti;c panis, quse uniebatur pra^dictis specie-
bus sieut subjoctum et potentia suo actui, et actua-
batur et informabatur eisdem (a); et tanta est inse-
parabilitasspecierum panisa corpore Christi, quanta
fuit earumdem a substantia panis, sic quod ipsis
speciebus manentibus, nulla virtute creata possunt
separari a corpore Christi, potissime localiter; licet
corpus Christi po-ssit esse sine eis postquam cor-
ruptpe sunt, sicut subsfantia panis poterat e.sse sine
illis, si naturali virtute spoliaretur accidentibus
supradictis, sicut et poterat. Et de tali in.separabili-
tate loquitur probatio prim;c conclusionis in parte.
Et, prseter hoc, sanctus Thomas, 3 p., q. 76, arf. 6,
in .solutione tertii, sic dicit : « Corpus Cbristi rema-
net in hoc sacramento non solum in crastinum, sed
etiam in futurum , quousque species sacramentales
manent; quibus cessantibus, desinit esse corpus
Christi sub eis; non quia ab eis dependeat, sed quia
toUitur habiludo corporis Chrisfi ad illas species;
per quem modum Deus desinit esse Dominus crea-
turai desinentis. » — H;ec ille.

Dicitur terfio, quod insfantia adducta de gravi,
insufficienfer solvitur. Pofest enim dari casus, in
quo aliquid movet aliquam subsfantiam immateria-
lem per accidens, movendo aliquid per se, et tamen
illa substantia immaterialis nullo modo est unita
tali moto per se : sicut cum naufa, movendo navem
per se, movet per accidens animas hominum exsi-

(a) eisdem. — eideyn Pr.

202

LIBRI IV. SENTENTIARUM

stentium in navi per accidens; et tamen anima
hominis non facit per se unum cum navi, sicut
actus cum potentia, sed solum cum proprio cor-
pore. Item, falsum dicit arguens, in hoc quod qufe-
lil)et virlus movens aliquod grave per accidens ad
motum navis, possit illud grave per se movere, si
sit separatum a navi. Hujus enim falsitas mani-
feste patet : nam nauta, movendo navem, movet
per accidens centum equosvel homines, et immensa
pondera ferri ; quvs tamen non potest per se movere
extra navem.

Dicitur quarto, pro secunda forma ibidem adducta,
quod, concessa majoreibidem posita, minorneganda
est; quia corpus Christi, secundum esse quod habet
in Eucharistia, non est mobile omnino impropor-
tionatum potentia; motivK creatunc. Licet enim
non sit proportionatum quoad moveri per se a crea-
tura, est tamen proportionatum quoad moveri per
accidens ad niotum hostia; : quia, licet non se
habeat ad hosliam modis ibidem recitatis, tamen
sufficienter unitur Eucharistia? modo pra^dicto, ut
puta per modum succedentis subjecto accidentium ,
ordinem habentis ad illa, cum a^quali insepaiabili-
tate quantam habuit prsecedens subjectum ad acci-
dentia pnedicta, modo superius exposito. Et ideo
similitudo de prcCsentia angeli ad lapidem , et de
corpore Christi ad hostiam, non valet in propo-
sito.

Dicitur quinto, quod non est inconveniens con-
cedere in tali motione per accidens corporis Christi
ad molum hostia;, esse aliquam })articipationeni
miraculi, nec mere fieri virtute creata principaliter :
non quod lalis motio sit novum miraculum; sed
dependet ex })rincipali miraculo conversionis sub-
stantiaj })anis in corpus Christi, quo fit ut corpus
Christi, sine informatione et inha^sione, uniatur
inspparabili concomitantia speciebus })anis conversi
remanentibus, et sic reddatur niobile })ro}iortiona-
tum virtuti creattc molione per accidens, secundum
esse quod habet sub speciebus, ut dictum est; ut
sic virtus creata, })er se moveat hostiam ut agens
principale, corpus Christi vero moveat ut movens
instrumentale respectu divina^ virtutis princi})aliter
moventis illud. Tamen non o}iortet liic refugere ad
miraculum. Ideo standum est in prima solutione,
quod ista motio lit a virtute creata naturali, sine
infusione novai virtutis supernaturalis ipsi moventi
hostiam ; licet non sit sine miraculo, quod corpus
Christi sit mobile per accidens, pro})orlionatuiii vii-
tuti creatcB moventi per se hostiam.

Et haic sufficiant ad objecta Scoti.

II. Ad argumenta Durandi. — Ad prinium

Durandi contra eamdem conclusionem , respondet
Petrus de Palude (dist. 10, q. 3), dicens quod
« major illius argumenti in naturalibus quidem
non habet instantiam; sed, simpliciter loquendo,

falsa est in proposito. Quia, si aliqua duo non (a)
.se habent aliquo illorum modorum quos ponit, si
tamen se habeant per concomitantiam inseparabi-
lem, sic scilicet quod non solum ubicumque est
unum, estaliud, .sed quod ubicumque unum esse
incipit localiter, et aliud incipit esse ibi realiter
prcTGsens, cum prius realiter ibi esset absens, et ubi-
cumque unum desinit esse localiter, aliud incipit
ibi esse realiter absens, cum prius realiter esset ibi
praesens, tunc verum est quod ad motum unius per
se, movetur aliud per accidens. Moveri enim de
loco ad locum, est realiter deserere primum locum ,
et realiter }ietere secundum locum ; quamvis alte-
rum non sufficiat; quia corpus quod de novo crea-
tur, habet novum locum, nec tamen est localiter
motum; similiter, quod de novo generatur, et, e
conver.so, quod de novo corrumpitur, perdit locum
quem habebat, nec tamen est localiter motum. Sed
corpus Christi, dato quod nuUo modorum quos
}ionit arguens, se haberet ad species; tamen se
habet ad eas secundum hujusmodi concomitantiam
inse}iarabilem. Ergo ipsum niovetur per accidens,
ad motum illaruiii per se. Unde, dato quod corpus
Christi non posset dici motum localiter sacramenta-
liter quando de novo consecratur, quia, licet habeat
locum qiiem prius non habebat, non tamen deserit
primum locum; et similiter, non potest dici motum
quando S})ecies corrumpuntur, quia, licet desinat
es.se hic, non tamen per hoc desinere incipit alibi
esse, cum (€) utrum(|ue requiratiir; tamen quia per
molum localem s})ecierum desinit esse in primo
loco specierum , et incipit e.sse in secundo loco
earum, videtur e.sse motum secundum illud esse
locale quod habet in sacramento )>. — Hsec Petrus,
et bene, et conformiter ad pra?dicta.

Ad secundum respondet idem Petrus (ibid.),
(licens quod (c idem .secundum idem esse numerale,
non potest inoveri diversis niotibus; sed secundum
diver.sa, sic. Sicut enim secundum unam nianum
})otest hoino moveri sursum, et secundum aliam
deorsum; sic, si una manus posset esse dextra et
sini.slra, secundum esse dextrum }wsset levari, et
secundum sinistruin de}ioni. Cum enim (y) motus
localis fundetiir immediate non su})er illud quod
est in loco, sed super i}isum esse in loco, si unum
et idem habet duo es.se in loco, }3oterit habere duos
motus. Ergo secundum unam hostiam non divi-
sam, iii qua Christus habet unum esse sacramentale
numero, non potest ipse moveri motibus oppositis;
sed secunduni duas hostias, in quibus habet duplex
esse sacramentale, sic. — Quod autem in diversis
liostiis corpus Gliristi habeat du}3lex esse .sacramen-
tale secundiim numerum, licet unum secundum

(%) non. — Om. Pr.
(6) cum. — si Pr.
(y) enini. — ejus Pr.

DISTINCTIO X. — QU/ESTIO III.

203

speciem, probatur. Quiaquse sunt unurn secundum
esse numerale, simul generantur et corrumpuntur;
sed corpus Cliristi seorsum iucipit esse et desinit in
diversis locis liostiarMim, secundnm quod diversis
temporibus consecrantur et corrunipuiilur; ergo
sunt ibi diversa esse; et, per consequens, contrarii
niotus possunt inesse. Similitor : niotus et quies
iion possunt convenire eideui secundum eumdem
modum essendi, et secundum idem essein; sed,
supposito quod aliquid babeal esse in phuibus
locis, niliil proliiljet ipsum iiioveri secundum unum
locum, et manere secundum alium. Et sic : suppo-
sito quod Ciiristus non sit localiter nisi in coelo,
impossibile est quod pei- se moveatur localiter et
quiescat; etsimiliter, supposito quod noii sit sacra-
mentaliler nisi in uiio allari, impossibile est quod
secundum esse sacramentale inoveatur et quie.scat;
sed, si est iii ccelo localiler, et in allari sacramen-
taliter, poterit discurrere })er coelum, et quiescere
in altari, et polerit quiescere in ca'Io, et portari per
vicum ad indrmum; et, si est in mullis allariijus
.sacramentaliler, poterit iii uno quiescere, el in alio
moveri : sicut, si .secundum pedem ego sum iii
aqua, et.secundum maiium in aere, secundum unum
possum moveri, et .secuiidum aliud quiescere; el
idem erit de .sola nianu, supposilo quod ipsa pos.set
esse simul in diversis locis. » — Hicc Pelrus, et
bene.

Ad tei-Uiiin respondet idem Petrus (ibid.), (juod
« non sequitur : movetur, motahostia; ergo fran-
gitur, fracla hostia. Quia ad motum localem siif-
ficitquod aliqniddeserat locum (piem prius habebat,
et accipiat novum locum quem prius non habehat.
Tunc enim, .sicut dicebatur esse in loco prius, et
nunc (a) in loco, dicitur motum de loco ad locum :
quia nnifari non est aliiid (piam aliter se liabere
nunc et prius, secundum unumquodque genus
mutationis; unde aliter se babere ad locum quam
prius, est inutari secundum locum. Unde, cum
corpusChristi dicalur e.^^se in illoloco ubi est bostia,
realiler et pr;eseiitialiter, etsi non localiter; sicut
illi qui dicunt angelum esse in loco diffiuitive,
dicunt eum (6) moveri localiter, quia incipit esse
realiter absens illi cui eral realiler pia?sens, et e
converso, quamvis non sit alicubi localiter, sed dif-
tinitive; sic, ex quo ad motum bostiie corpusCbristi
incipit esse et desinit es§e in loco, et reali prtesentia
et absenlia (y), sic ei convenit moveri de loco ad
locum ad motum hostia', sicut e.sse in loco ad piu--
sentiam liosliie. Sed ad fractionem non sufficit iiec
requiritur (juod ipsum (juod erat iii imo loco, tiat
in plurihus, cum etiam in vacuo fractio esse possil;
sed quod illud quod erat unum continuum et iiite-

(a) nutir. — tunc Vv.
{?>) euni. — cum Pr.
(y) ergo. — Ad. Pr.

grum, per violentiam in duas partes dividatur, qua-
rum qih-clibet sit minor toto. Et quia hoc realiter
competit quantilati hostia', ideo quantitas illa, qua',
perdita sua integritate, in minutas parles dividiliir,
vere frangilur. Sed sic non est de corpore Clirisli,
et ejus quantitate : (jiiia manet integrum et indivi-
sum, cum sit impa.ssibile; et e.st totuni integrum in
qualibet parte bostia; fractye, ita quod non .solum
est integer in se, immo integro modo est in paite
fracta, sicut erat iii integra; ideo, iiec secundum
(|uod esl in se, nec secundum quod est in bostia,
frangitur. Sed , si, ad fractionem bostiu), Cbristus,
in se manens integer, non esset secundum se totum
iii qiialihet ])arte, sed .secundum partem lanlum,
tunc haheret colorem (|uod, sicut ad motum hostiui
movetur non secundum esse locale quod habet in
coelo, sed secundum esse sacramentale qiiod liabet
in sacramento, sic secundiiin fractionem hostiai
frangeretur et ipse, non secundum esse naturale
quod habet in se, .sed .socundum esse sacramentale
quod habet in alio. Et forte lalem fractionem Beren-
garius fieri dixit in corpore Christi, secundum es.se
sacramentale, non naturale ». — Haec Petrus, et
Ijene. — Yerumtamen sanctus Tliomas, 3 p., ((. 77,
art. 7, in solutione tertii, sic dicit : « lllud (piod
iiianducatiir iu [)ropria specie, ipsum frangitiir et
masticatur in sua specie. Corpus autem Christi iion
manducatur in sua specie, sed in specie sacramen-
tali. Et ideo ipsum corpus Christi non fraiigilur,
nisi secundum speciemsacramentalem. Et hocmodo
intelligenda est confessio Berengarii, iit fractio et
contritio dentium referatur ad speciem sacramenta-
lem, suh qua est corpus Christi. » — Hyec ille.

Ad quartum, negatur consequentia. Quia ad
rationem motus et mutationis proprie dictorum
re(juiritur deperditio termini a quo et acquisitio
termini ad quem , et istorum lerminorum succe.ssio,
non simultas, immo quaidam incompossibilitas. Non
sic autem est de loco Christi in c(3elo, qui sihi com-
petit ratione propriarum dimensionum, et de loco
(jui sihi compelit in altari ratione dimeiisioniini
panis; quye loca simul sibi conveniunt, nec acqui-
sitio unius est jierditio alterius. Secus est de diver-
sis locis sibi convenientihus ratione traiislalionis
liostiye de loco ad locuin, ut patet per pra^dicta.

Veruintamen Petrus de Palude (dist. 10, q. 3)
negat antecedens hujusargumenti, et concedit quod
corpus Christi exsistens in coelo, hon incipit es.se in
sacramento, nisi interveniataliqiiis motus inChristo.
Dicit enim sic : (( lllud quod incipil e.sse realiler ubi
[)rius non erat, [ler aliquod in se realiler factum, id
e.st, ad se mutatuin, vel in se mutatum aut coiiver-
.sum, illud est motum realiter, secundum realita-
teni essendi qua ihi est. Sic est in pro[)osilo.
Ergo, etc. — Item : sicut Christus, non obstante
sua impassibilitato, [lotest esse mutabilis de loco ad
locum, et incipit esse localiter iibi prius non erat;

204

LIBRl IV. SENTENTIARUM

sic non prsejudicat sua? impassibilitati, si incipit
esse realiter praesens u])i prius non erat; quia
non (a) plus fit in eo per islam novam prsesentiam ,
quam fieret per novam circumscriptionem. Sicut
ergo diceretur motum localiter, si inciperet esse
circumscriptive uLi prius non erat; sic pote.st dici
motus sacramentaliter, quia est sacramentaliter ubi
non erat. — Item, videtur quod possit dici realiter
mutatus. Quia est subjectum realiter mutationis; et
habet realem modum essendi, quem prius non
habebat. Ila enim realiter est in sacramento, sicut
in ccelo. Unde, sicut esse alicubi est in eo modus
realis essendi, sic esse in sacramento. Et sicut si
incipit esse localiter ubi prius non erat, est in eo
facta mutalio realis, quia se habet nunc ahter
quam prius(quod tamen non pra?judicat suffi impa.s-
sibilitati, quia per hoc nihil de absokilis mutatur
in eo); sic in proposito. — Nec valet, si dicatur :
Deus incipit esse de novo iu mundo realiter, cum
prius non esset, sine sui mutatione. Quia Deus non
incipit esse in re per mutationem rei in .se, sicut
corpus Christi. Unde, cum realiter res in corpus
Christi converlatur, et, per boc, corpus Cbristi hic
esse incipit, non videtur al)surdum dicere corpus
Christi mutatum esse, cum hoc sit minus quam si
locahter mutaretur. — Item, corruptis speciebus,
desinit ibi es.se. £t cum omnis corruptio sit qua:>-
dam mutatio, cum esse quod habebat ibi, esset
quoddam esse reale, et non tantum rationis relatio,
sicut e.st signatum in signo ; sicut quando ahquid
desinit esse in loco, ipsum ubi corrumpitur, et est
realis mutatio ; sic iihi sacramentale generatur
quando bostia consecratur, et corrumpitur quando
liostia corrum|)itur. Et tamen, cum corpus Christi
secundum substantiam sit subjectum islius iihi
sacramentahs, sicut ejus quantitas est subjectum
iibi naturahs, videtur hic sicut ibi e.sse quicdam
mutatio, cujus subjectum est substantia; et, per
consequens, est mutata, .se babeus ahter nunc quaui
prius, secundum tale uhi extrinsecum. — Si (Uca-
tur quod ad motum localem requiritur desertio
primi loci, et adeptio secundi; unde quod movetur
a loco ad vacuum, vel a vacuo ad locum, non move-
tur localiter, hcet possit dici motum aloco, vel ad
locum; et, per consequens, facta conversione, non
potest dici mutatus, quia non desinit esse in ccelo;
et, corruptis speciebus, non e.st mutatus, quia non
incipit per hoc es.se alibi vel ahcubi; sicut cieatum
in loco, vel annihilatum in loco, non est motum
locahter, licet incipiat vel desinat esse in loco rea-
liter; — dicendum quod salteni quando bostia con-
secrata de loco ad locum transfertur, corpus Chrisli
concomitans potcst dici moveri sacramentahter;
quiadeserit primum locum sacramentalem, et habet
novum locum sacramentalem. Immo etiam per

(a) non. — Om. Pr.

novam conversionem , et novam corruptionem spe-
cierum, potest dici es.se motum sacramentaliter :
quia non solum dicitur mutari illud quod transit de
uno extrinseco in aliud, sed etiam illud quod transit
de non esse ad esse , et de e.sse ad non esse ; sicut
aer, cum de tenebroso fit lucidus, et econtra; unde
corpus motum de loco in vacuum, vel econtra,
potest dici mutatum, accipiendo vel perdendo novum
ubi. Et similiter in proposito : corpus Christi,
novum esse sacramentale acquirendo et nulium per-
dendo, et similiter esse sacramentale perdendo et
nullum acquirendo, mutatur realiter; cum illud
esse sit res vera, vel realis modus essendi. Nec est
simile de illo quod creatur vel annihilatur in loco.
Quia quod creatur, non prajexsistit; et quod anni-
hilatur, non remanet; oportet autem ad veram muta-
tionem idem numero substerni utrique termino.
Hic autem corpus Chri.sti idem numero prpeexsistit
conversioni, et remanet post corruptionem. Quod
ergo dicunt Doctores, quod non mutatur, verum est
per .se; sed per accidens mutatur (a) : sicut dicitur,
5. Physicovum (t. c. 10), quod relatio nova realis
advenit, nuUa mutatione facta in ipso, verum est
per se; sed per accidens, sic (6), quia habet modum
essendi realem , quem prius non habebat. Sed quia
connuunis opinio est in contrarium, quod scihcet
sine sui mutatione corpus Ciiristi inci{)it esse et
desinit es.se in aUari , ideo contrarium inquisitive,
sine a.ssertione dictum, accipiatur. Sed quin (y)
nioveatur per accidens, ad motum specierum , non
videtur. » — Ha?c Petrus, et satis probabiUter
quoad multa : licet assumat aliqua dubia, potissime
quod corpus Christi habet realem habiludinem,
i'elationem aut comparationem, ad locum Eucha-
ri.stia} vel specierum panis; iteni, quod incipit es.^^e
sub speciebus panis per realem niotum, et desinit
esse sub eis similiter; item, quod neque realiter sit
in loco Eucbaristi.ic sicut in loco coeli, sic quod
reque realem respectum habeat ad altare vel cali-
cem in sacramento sicut ad proprium locum in
coelo ; et qiuedam alia , quaj videntur dissona a
doctrina sancti Thomse, ut in sequentibus forte
dicetur, etc.

Ad quinlum respondet idem Petrus (ibid.), in
sententia, dicens : « Si dicatur, sicut aliqui dicunt,
quod, translatis speciebus, incipit esse et desinit
sine sui motu , — verum est, secundum esse locale
et naturale, sed non sine sui motu, secundum esse
quod habet (8) in sacramento; quia ex quo ipsum
esse in sacramento n)utatur, per consequens, cor-
pus Christi, suhjectum iUius esse, mutatur subje-
ctive, sicut terminative. Et quando dicunt quod

(a) mutatur. — Om. Pr.
(g) s\c. — Om. Pr.
(y) quiu. — quando Pr.
(5) secuuduni esse quod habet.
esse Pr.

quem habet secunditin

DISTINGTIO X. — QU^STIO III.

20c

non est praesens loco, nisi quia est praesens specie-
bus exsislentibus in loco , — verum est. Et quando
subjunguntquodeamdem rationem prsesentiic babet
ad species motas et quiescentes, — verum est.
Sed propter boc non sequitur (juin ad motuui earum
moveatur, et ad quietem earum quiescat, secundum
esse quod babet in eis : sicut color est in quanto
quiesceute et moto eodem niodo, scilicot por inba^-
rentiam; qux inbaerentia non variatur pei' uiolum
subjecti, nec per quietem; tamen, quia ad motum
subjecli accidit ipsum colorem distare et a[)propin-
quare, esse pra^sens et absens, dicilur nioveri per
accidens; ila est in proposito. — Nec est simile
quod adducunt de Deo, qui incipit esse et desmit
abcubi per rerum generationem et corruptionem,
sine sui mutatione. Quia Deus non est dif(initive in
loco, sic bic quod non ibi ; imnio in omni quod est,
Deus est. Sed corpus Christi, sicut est localiter ubi
est sua quantitas, ita est diffinitive sacramentaliter
ubi est quantitas substantire in illud conversie. Sed
quia in multis locis potest esse simul ista conversio,
ideo non est diflinitive in uno loco conversionis, sic
quod non in alio; sed locum substantiai conversiic
sic sibi diffinit, quod est ubi erat quod in eum con-
versum est, et non alibi; ratione cujus diffinitionis
moveri potest. — Sed (a) quidam negant mitiorem,
dicentes quod corpus Christi est sohim procsens
bostiae ex vi sacramenti, sed ad locum bostise nul-
lam pra^sentiam bal)et ratione qua est in boc sacra-
mento; quia per abam rationem comparantur spe-
cies ad locum , et corpus Cbristi ad species ut ad
sacramenlum ; et ideo, manentibus speciebus, quam-
vis transferatur de loco ad locum, corpus Cbristi ,
quod est prajsens eis, semper est ubi erat. Sed
propter boc non est neganda minor. Et ideo pro-
batur sic : Quiaquando ali^iuis communicat, corpus
Christi est in ore ejus, et in ventre ejus; et realiler
suscipit corpus Cbristi ; et sic incipit esse ubi prius
non erat. Unde Apostolus (1. CorinUi. 10, v. 16) :
Panem quem sumimus, etc. ; et(l. Corinth. 11,
V. 29) : Qui manducat et bibit, etc. Manducatio
autem est motus quidam ; et sic est ubi prius non
erat. Et quando ablatum est de altari , jam pbis non
est ibi. Et ideo ad rationem suam est dicendum
quod, bcet corpus Cbristi non sit pra^sens nisi spe-
ciebus immediate; tamen, ipsis mediantibus, est
pr»sens iUis quibus illai sunt pra^sentes; et ex quo
eas inseparabiUter concomitatur, sequitur eas quo-
cumque vadant. Unde, Hcet corpus Cbristi, transla-
tis speciebus, semper sit ubi erat, quia est in
speciebus ubi prius erat; tamon, loquendo de loco
communi et remoto, est ubi prius non erat, et non
est ubi prius erat. Sicut qui est in navi, semper est
ubi erat, si de sede sua se non moveat, quantum ad
navem, quia in eadem parte navis ubi prius; sed,

(a) quia. — Ad. Pr.

respectu aquse vel ripa2, ex quo navis est (a) mota,
eslubi prius non erat, et non est ubi prius erat. Et
simibter est in proposito, deesse sacramentab, sicut
ibi de esse locali. Narn corpus Christi, secundum
esse sacramentale, sic in allari est, quod non in
cailo; immo, secundum illud esse, est realiter
absens et distans a coelo, et realiter prKsens et pro-
piiujuum altari. Ergo, secundum tal(! esse, convenit
ei motus, secuiiduin quod diflinit sibi locum, etsi
non (|uoad (6) circumscriptionem etsitum, salteni
quoad realem praosentiam (utnon dicam propinqui-
tatern , qu;c sonat modum quantilalis; quia non est
bic modo quantilativo). » — Hccc ille. — Ex quibus
patet solutio ad utrumque caput quinti argumenti.
Cum euim fert instantiam contra majorem argu-
menli Petr-i, patet, ex dictis, quod instantia nulla
est, sicut patet ex dictis in solutione quarti. Nam ,
dum corpus Christi incipit esse in .sacr-amento,
ipsum incipit esse in uno loco, non deserendo alium
locum ; secus est dum hostia de loco ad locum
transfertur. Rursus, quia corpus Cbi^isti incipit esse
in saci'amento, et in loco sacramenti, per conversio-
nem panis in ipsum, et per realem mutationem vel
desinitionem alterius, ideo non oportetcorpusChristi
ex hoc mutari; secus est dum, concomitando sacra-
mentum, transfertur de loco ad locum, nulla facta
convei"sione vel mutatione alicujus substantiai in
ipsum. Et sic, licet in pr^imo casu coipus Cbi-isti
non possit dici proprie motum vel mutalum, tamen
in secundo casu veraciter movetur. Sciendum tamen
est quod, cum dicit Pelrus ipsum vei'e moveri vel
mutari, etiam in primo casu, quia ad veram muta-
tionem sufficit acquisitio novi termini sine deperdi-
tione prioris, sicut cum aor de tenebi^oso fit luci-
dus, etc, — dicitur quod ad veram mutationem
sufficit acquisitio novi termini, sine deperditione
alicujus positivi praeexsistentis. Sed boc non suf-
ficit ad vei'am rationem motus, ubi oportet utrum-
que terminum, « qno et ad quem, esse positivum,
ut patet, 5. Physicorum (t. c. 9). Latio autem
localis est motus |)ropr'ie dictus, ut patet, 5. Physi-
corum (ibid.), Ideo nibil mutatur localiter, nisi
perdat unum locum, et ac^juirat alium. Et ideo,
cum corpus Christi incipit esse in sacramento, et in
loco saci^amenti, per novam conversionem, non
potest dici motum aut mutatum localiter. Nec appa-
i'et quo alio niotu vel mulatione tunc mutetur;
cum, praeter locuin et sacramentum, nullum abso-
lutum acquirat, sed purum respectum exti'a genus
ipsius ubi, qui non potest esse terminus motus
pi'opriedicti. Exacquisitioneautein extrinseci sacra-
menti , vel loci sacramenti , non potest dici motum
esse, sed forte mutalum esse, impi^oprie valde,
mutatione acquisitiva vel deperditiva. Et forte hoc

(a) est. — Om. Pr.

(6) quoad. — est secutidum Pr.

206

LIBRI IV. SENTENTIARUM

concedendum esl, iit fiat vis inler motuna localem
et mutationem localem, et iterum inter mutationem
localem locati et mutationem localem non locati sed
tantum uniti locato, ((UiC est mutatio localis per
accidens, sicut et acquisitiva loci per accidens et
mediante aliquo per se locato. Et ita secunda muta-
tio localis per accidens potest concedi inesse cor-
pori Christi in instanti conversionis panis in ipsum;
non autem motus localis.

Dicitur secnndo, quod instantia lata contra niiiio-
rem argumenti, snfficienter evacuata e.st ex prac-
dictis : quia corpus Christi, licet non habeat ad
locum hostiai pra^sentiam per se et immediate,
habet tamen priEsentiani ad ilkim per accidens, et
mediante latione dimensionum panis, quas insepa-
rabiliter concomitatur, et quibus aliqua nnione con-
jungitur.

Exemplum autem quod adducitur de an^elo, non
valet. Tum quia substantia angeli alio modo est
prijesens corpori moto ab angelo, et alio modo cor-
pus Christi ad species panis : quia prima pncsentia
est sicut motoris ad rnobile, secunda vero j^nesentia
est sicut substantiu' ad quantitateni , et haljens ali-
quid simile illi prsesentiiie qua subjectum dicilur
prsesens suo accidenti : quia, licet corpus Christi
non subjiciatur dimensionibus panis conversi , suc-
cedit tamen subjecto dimensionum, sine informa-
tione, in consimili prtcsentia, et eadem vel tanta
inseparabihtate. Tum quia prajsentia angeli ad cor-
pus e.st voUnitaria, non auteni pr«sentia corporis
Christi ad species, modo prius exposito. Tum quia
falsum assumit arguens, scilicet quod angelus
movens corpus non moveatur ad motum tahs cor-
poris. Unde sanctus Thomas, 1 p., q. 51, art. 3,
in solutione terlii, sic dicit : « Motus qui est a
nfotoie conjuncto, est propiium opus vita?. Sic
autem non moventur corpora assumpta abangelis;
quia angeli non sunt formoe eorum. Moventur
tamen angeli per accidens, motis hujusmodi coipo-
ribus; cum sint in eis sicut motores in mobilibus;
et ita sunt hic, quod non ahbi; quod de Deo dici
non potest. Unde, Hcet Deus non moveatur, motis
his in quihus est, quia ubique est, angeli tamen
moventur per accidens, ad motum corporuin assum-
ptorum ; non autem ad motum corporum ccele-
stium, etsi sint in eis ut motores in moliilibus;
quia corpora ccelestia non recedunt de loco secun-
dum totum; nec deterininatur spiritui moventi
orbem locus secundum aliquam determinatam par-
tem substantiir! orbis, qua? nunc est in oriente,
nunc in occidente, sed secundum determinatum
situm , quia semper est in oriente virtus movens,
ut dicitur, 8. Physicorum (t. c. 84). » — Uxc ille.
— Ex quibus patet exemplum adductum ad propo-
situm nil valere.

Et haic sufficiant ad objecta Durandi.

Adargumentum contraquaestionem, patet re.spon-
sio per priedicta.

Et haic de qufcstione sufficiant. De qua benedi-
ctus sit Deus. Amen.

QUJ^.STIO IV.

UTRU.M CORPUS CHRISTI SIT IN EUCIIARISTIA VISIRILITER,
HOG EST, UTRUM POSSIT IBI VIDEHI OCULO CREATO

LTIMO

circa decimam distinctionem
Fi quarti, quicritur : Utrum corpus Christi
ul l^^jj»^ sit in Eucharistia visibiliter, hoc est,
y^^^2>K i^itrum po.ssit ibi videri oculo creato.

Et arguitur quod sic. Quia corpora gloriosa erunt
ronfigiirata corpon claritalis Christi, ut dicitur,
Philippens. 3(v. 21). Sed oculus Christi videt se-
ipsuin prout est in ^acrainento hoc. Ergo, pari
ratione, quilibet alius oculus glorificatus potest
ipsuni videre.

In op})Osituin arguitur sic : Nihil eniin idem , et
eodein modo exsistens, potest siinul ab eodem videri
in diversis speciebus. Sed oculus glorificatus semper
videt Cliristum prout est in sua specie, secundum
illud Lsaiie 33 (v. 17) : Rcgem in decore suo vide-
hu)it. Ergo videtur quod non videat Christum
prout est sub specie bujus sacramenli.

In hac quaestione erunt tres arliculi. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTiCULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad priinum articulum, sit

Prima conclusio : Quod nnllus oculns corpora-
lis pole.sl vidcre coi-pus Clirisli proul est in hoc
sacranienlo.

Secunda COnclusio cst quod quilibct oculus
intcllcctualis hcatns potcsl vidcrc cor|>us Cliristi
prout esl in hoc sacrauicnto.

Tertia conclusio cst quod nullus oculus intclle-
clualis, uou hcatus, potcsl viderc, cursu natu-
rali et propria virtute naturali, corpus Christi
prout est iu hoc sacramento.

Has tres conclusiones ponit sententialiter Beatus
Thomas, 3 p. , (j. 76, art. 7, ubi sic dicit : « Duplex

DISTINCTIO X. — QUJi:STIO IV.

207

est oculus : scilicet corporalis proprie diclus, et
intellectualis, qui per similitudinem dicitur. A nullo
autem oculo corporali corpus Christi potest videri
prout est in lioc .sacramento. Primo quidem,
quia (y.) corpus visibile per sua accidentia immutat
medium; accidentia autem corporis Cluisli sunt in
lioc sacramento mediante sub.stantia , ita scilicet
quod accidenlia corporis Christi non habent irnme-
diatam habitudinem ne(jue ad locum neque ad cor-
pora quai ipsum circumslant; et ideo non po,ssunt
irpmutare medium, ut sic ahquo corporali oculo
videri possint. Secundo, quia corpus Ciirisli est in
boc .sacramento per modum sul)stanti[c; substantia !
autem, iiKiuantum hujiismodi, non est visibilis
oculo corporali, neque subjacet alicui sensui, neque
imaginationi, sed soli intellectui, cujiis objectum est
quod quid est , ut dicitur, 3. de Auima (t. c. 26);
et ideo, proprie loquendo, corpus Christi, secumhun
modum essendi quem habet in Sacramento isto,
neque sensu neque imaginatione perceptil)ile est,
.^ed solo inlellectii, qui dicitiir oculiis spiritualis.
Percipitur autem diversimode a diversis intellecti-
bus. Quia enim modus es.sendi quo Christus est in
hoc sacramento, est penitus supernaturalis, a super-
naturali (S) intellectu, scilicet divino, secunduni .se
visibilis est, et, per consequens, ab intellectu beato
angeli vel hominis, qui , secundum participatam
claritalem divini intellectus, videt ea quse superna-
turalia (y) sunt, per visionein divina3 essentia^. Ab
intellectu autem hominis viatoris non potest con-
spici nisi per fidem, sicut et cictera (o) supernatu-
ralia. Sed nec etiam intellectus angelicus secundum
sua naturalia sufficit ad hoc intuendum. Unde
dsemones non possunt videre per intellectum Chri-
stum in hoc sacramento, nisi per fidem, cui non
voluntate assentiunt, sed ad^eam signorum evidentia
convincuntur, prout dicitur, Jacob. 2 (v. 19), quod
dxmones credunt ct contremiscunt. » — Haec ille.
Item, praesenti di.stinctione, q. 1, art. 4, in solu-
tione primse qu3estiuncuke,sic dicit: «Nihil videtur
corporali visu , nisi per hoc quod oculus ejus move-
tur ab objecto secundum similitudinern coloris in
ipso e.vsistentis. Quse quidem similitudo primo fit
in medio, et deinde in sensu. Corpus autem Christi
non habet ordinem ad species, sub quibus est,
ratione quanlitatis sua3. Et ideo non potest aggene-
rari similitudo coloris ejus in aere contingente spe-
cies, duplici ratione. Primo, quia omnis actio cor-
poralis requirit contactum; tactus autem corporalis
sequitur quantitatem, quia nihil aliud est quam
conjunctio terminorum duarum quanlitatum; et
ideo corpus Christi non tangit aerem circumstan-

(a) quia. — quod Pr.
(o) supematuralis , a supernatural i .
spiritiiali Pr.

(y) supernaturalia. — spiriluulia Pr.
(8) spirilualia vel. — Ad Pr.

spiritualis, a

teni, et, propter hoc, non potest in ipso aggenerare
similitudinem sui coloris. Secundo, quia color
sequitur quantitatem, cum immediatum subjectum
ejus sit supeificies; et quia corpus Christi non habet
ordinem ad hunc locum ratione suio quantitatis,
ideo nec latione sui coloris; et ideo, sicut non con-
jungitur aeri circumstanti .secundum quantitatem ,
ita non assimilat sibi ipsum, aggenerando similitu-
dinem coloris sui in ipso. » — Htjoc ille.

Iteni , ibidem , in solutione quartiB qua?stiun-
culije, sic dicit: « Angelus nihil videt visione cor-
jiorali; qiiia, licet cor-pus assumat, non tamen con-
cedilur qiiod videat per corpus assumptum. Unde
relinciuitiir quod in eo non estnisi visus intellectus;
qui quidem non est recipiendo a sensibilibus, sed
vel per species innatas, quantum ad ea qua^ natu-
rali cognitione intelligiint, vel per Verbum quod
vident, quantuni ad ea qUtC supra naturalem cogni-
tionem ipsorum sunt. Et quia angeli sunt beati ,
oportet qiiod habeant plenam visionem omnium
eorum de quibus est fides, quantum ad visionem
gIorio,sain, qui^o fidei succedit. Et ideo, sicut fides
creditcorpus Chri.stiesse sub sacramento, itavisione
Iieata angeli vident. Credo autem quod omnia quai
sunt fidei, sunt supi"a naturalein cognitionem ange-
lorum, sicut supra naturalein rationem hominum ;
et ideo mysteria fidei dicuntur e.sse abscondita a
(ixculis in Deo , ut dicitur, Ephes. 3 (v. 9). Unde
naturali cognitione non vident angeli corpus Christi
es,se sub sacramento, .sed solum beata, D;3Pmones
vevo non vident plenarie, sed credunt, et contremi-
.'?cunt. )) — llicc ille.

Item , in .solutione quint:T3 quiPstiunculse, sic
dicit : « Illa tantum intellectus noster videre dicitur,
proprie loquendo, quorum essentia ei repraisen-
tatur, sive lumine naturali, sive gratia:^ aut gloria?.
Et ideo, per consequens, videre dicitur illa princi-
pia, quiP, statimcognitis terminis, quasi visis essen-
tiis terminorum, cognoscuntur; et, per consequens,
omnia et tantum illa qute reducuntur in illa prin-
cipia, sicut conclusiones scientiarum. Quie vero
nullo modo ordinem habent ad principia natura-
liter cognita, nec ad sensus perceptionem , non
potest in statu viai videre. Et quia corpus Chrisli
esse sub sacramento nullum ordinem habetad prin-
cipia naturaliter cognita, qu?e sunt principia scien-
tiarum, neque etiam sensu a nobis comprehendi
potest, ideo inlellectus viatoris nullo modo hoc
videre potest, et multo minus comprehendere (quia
aliquid videtur, qiiod non comprehenditur, sicut
essentia divina in patria) ; nisi videre largo modo
dicto, secundum quod dicimur videre ea qui.c sunt
fidei, in speculo el in aiuigmate, 1. Corinth. 13
(v.'12V )) — Ha^cille.

E.\ quibus po,ssunt formari rationes pro conclu-
sionibus. Et quidem, pro prima, potest sic formari
ratio : Nullum corpus non polens immulare medium

208

LIBRI IV. SENTENTIARUM

videndi per sua accidentia, nec organum visus,
potest videri ab oculo corporali. Sed corpus Ghristi,
secundum esse quod liabet in Eucharistia, est
bujusmodi. Igitur, secundum tale esse, non potest
videri ab oculo corporaH. — Pro secunda arguitur
sic : Quilibet ocuhis beatus intellectuahs videt actu
vol babitu omnia de quil)us est fides viatoris. Sed de
corpore Christi, secundum essequod liabet in Eucha-
ristia, est fides viatoris. Ergo et visio beatorum est
de illo, vel esse potest. — Pro tertia arguitur sic :
Naturalis cognitio visiva angelorum non potost esse
de illo de quo directe est fides. Sed Cbristum esse
in Eucharistia, est bujusmodi. Igitur, elc.
In hoc primus articulus terminatur.

ARTIGULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES

§!•

CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Quantnm ad secundum
articulum, arguendum est contra conclusiones. Et
quidem, contra primam conclusionem arguit Scotus
(dist. 10, q. 9), probando quod oculus corporaHs
potest videre corpus Cbristi ut exsistens in Eucha-
ristia.

Primo. Quia, si corpus Ghristi, ut exsistens in
Eucharistia, non posset immutare visum, hoc es.set
quia est inextensum. Sed hoc non valet. Qnia ange-
lus nusquam est pra^sens locaHter, nisi diffinitive;
movet tamen locaHter corpus sibi proportionatum
praisens, et, si haberet virtutem alterandi ipsum,
alteraretur corpus ut est prasens. Ergo non requi-
ritur ex parte moventis extensio corporaHs, ad hoc
quod alteret organum ad sensationem,

Seeundo. Quia corpus Gbristi non est pra?sens
speciei aHcui (a) ad minus, nisi minimo sensibiH;
quia nuUi indivisibiH est prasens. Minimum autem
sensibile potest percipi a .sensu perfeclissimo, secun-
dum Philosophum, in de Sensu et Sensato. Ergo
et istud poterit percipi a visu perfectissimo, non
obstante suo modo exsistendi.

Tertio (6). Quia iUud quod dicitur de tactu in
probatione conclusionis, non valet, nec concludit.
Quia conlactus (y), ut dicit habitudinem corporis
ad corpus extrinsecum, non videtur necessario
requiri ad aliquam actionem absolutam, cujusmodi

(a) speciei alicui. — snb specie alicujus Pr.

(o) Hoc argumentum est responsio data a Scoto alicui
probationi conclusionis, quam sic prcescntavit : « Non po-
test ibi esse contactus, sine quo non est actio naturalis in
corporibus. Ratio autem quare ibi non polest esse confa-
ctus, est : quia corpus Chrisli non rcspicit ibi species ra-
tione quantitatis , quantitas autem sola est ratio conta-
ctus. »

(y) contactus, — ctim tactus Pr.

est mutatio sensus; quia actio absoluta videtur
posse prajcedere quemcumque talem respectum
extrinsecus advenientem. Ergo, Hcet corpus Christi,
ut bic, non contingat, exchidendo talem respectum
extrinsecus advenientem ad aHud corpus, non
sequitur quin posset aUerare, quod est movere vel
mutare ad forniam absohitam.

Quarto (a). Quia iUud quod dicitur de quantitate,
non concludit nisi quod color non habet ordinem
ad locum, eo modo quo quantitas, quse est ejus
subjectum, non habet ordinem ad locum. Hoc
autem non est nisi quia non est extensio proportio-
nabilis extensioni quantitatis ilHus corporis. Ergo
inferas quod Color non extenditur extensioni quan-
titatis continentis. Sed, si inferatur, ergo- non
potest alterare medium , nibil ad propositum.

Quinto (6). Quia simiHter iUud de derivatione
per medium , non valet , ut patet per primam ratio-
nem : quia angelus potest bene habere aliquem
effectum ordinate determinatum in passo, secun-
dum partes passi ; licet angelus, ut agens, non
habeat alicubi esse localiter.

Sexto. Quia, cum visio sit forma absoluta, potest
sine contradictione fieri a Deo in oculo quocumque,
sive glorificato, sive non glorificato, sive respectu
praesentialitatis ad objectum , vel quocumque tali
respectu , ut videtur.

Seplimo. Quia illud quod additur de miraculo,
non valet. Quia miraculum non est ad illud quod
includit contradictionem. Sed quod oculus corpo-
ralis videat corpus Gbristi ut bic primo, implicat.
Palet : quia tam causatio quam torminatio visionis
requirit in objecto primo causante, vel terminante,
dispositionem debitam, et hoc secundum locum,
utpote approximationem et distantiam debitam;sed
corpus Ciirisli ut in Eucbaristia non potest debite
approximari organo, nec distare debite, quia non
est hic ut in loco. — Ha^c Scotus, in forma.

§ 2. — CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

Argumentum Scoti. — Gontra secundam con-
clusionem arguit idem Scotus (dist. 10, q. 8,
concl. 3), probando quod beatus per actum beatifi-
cum non videt corpus Ghrisli in Eucbaristia. Quia
beatus non distinguitur a non bealo, nisi beatificum
objectum videndo, et ea quio includuntur in ipso,

(a) Peristud quarlum argumentum respondet Scotus pro-
bationi conclusionis ab ipso sic efformatce : « Alia ratio est,
quia color respicit quantitalem pro per se subjeclo; corpus
aulem Chrihti non habet ordinem ad locum ralione quanti-
tatis; ergo nec ratione coloris; ergo corpus Cliristi non po-
test immutare medium immutalione aliqua, virtute coloris;
et ita nec ad visionem. »

(6) Ratio ad quam respondet Scolus per hoc argumen-
lum, ab eo sic enimtiatur : « Species non potest hic deri-
vari ab objecto per medium, quia objectum non est in lo-
co ; derivatio aulem talis rcquiritur ad visionem. «

DISTINCTIO X. — QU^STIO IV.

209

ut est tale objectum. Sed corpus Christi in Eucha-
ristia non est tale objectum beatificura, ut patet.
Nec inclusum in objecto l)eatifico. Patet : quia iieque
naturaliter pertinet ad objectum beatificum in
ratione objecti videre unam rem unius sacranienti,
sicut alterius ( sicut ad fidem tcque pertinet credere
veritatem unius articuli, sicut alterius); sed nullo
modo pertinet ad objectum beatificum iucludere
istud sub ratione ostensi, scilicet gratiam conferri
parvulo in l)aptismo, vel gratiam conferri confitenti
in confei>sione ; et ista seque veraciter includuntur
in sacramentis, sicut corpus Christi in Eucharistia;
ergo nullo modo objectum beatificum, ut objectum
tale est, includit corpus Christi ut visum in Eucha-
ristia. Et addo, juxta hoc, quod multo minus requi-
ritur ad beatitudinem quod beatus videat exsisten-
tiam corporis Christi in Eucharistia in proprio
genere; quia multo minus requiritui' ad beatitudi-
nem talis perfectio visionis, quam visionis in Verbo.
— Haic Scotus, in forma.

§ 3. — CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Contra tertiam conclu-

sionem arguit idem Scotus (dist. 10, q. 8, concl. 2),

probando quod intellectus angelicus, vel anim;e

separati^, sive hominis beati, naturaliter potest

videre exsistentiam corporis Christi in Eucharistia.

Primo. Quia intellectus se habens ad intelligi-

bilia sicut ipsa sunt intelligibilia in se, prius intel-

ligit illud quod prius est intelligibile in se, et per

consequens illud quod prius est in se ens; quia

unumquodque, sicut se habet ad esse, ita ad intel-

ligibilitatem et veritatem secundum se, ut patet,

2. Metaphysicx (t. c. 4). Talis autem intellectus

respicit totum ens, et quodlibet, secundum ordinem

suifi intelligibilitatis. Substantia autem est prior,

sicut in entitate, ita in cognoseibilitate, quocumque

modo accidentali ipsius. Ergo talis intellectus prius

intelligit substantiam ipsam, quam quemcumque

modum ejus; et, per consequens, nullus modus

ejus sub specie potest impedire intellectionem sub-

stanti8eataliintellectu.Breviterarguitur(7.)sic:Modus

accidentalis in per se objecto, non impedit cognitio-

nem illius objecti. Ista praesentia in Eucharistia est

modusaccidentalis substantise corporisChristi. Ergo

non impedit illam substantiam cognosci a tali intel-

lectu, cujus ipsa est per se objectum. Est autem

objectum per se illius intellectus abstracti, qui non

dependet in intelligendo a sensibus. Igitur, etc.

Dices quod ista concludunt quod talis substantia
corporis Christi posset cognosci a tali intellectu, sed
non intuitive videri (S) : quia illa exsistentia est
supernaturalis, et per consequens improportiona-

(a) arguitur. — arguit Pr.
(6) viderl. — videre Pr.

bilis intellectui creato, vel naturaliter cognoscenli.
— Sed contra hoc arguitur. Quia virtus potens
cognoscere objectum intuitive dum est praesens,
potest cognoscere ejus absentiam dum est absens;
patet, 2. de Anima (t. c. 71 ), quia visu non tantum
cognoscimus lucem, sed tenebram. S(!d intellectus
talis potest cognoscere substantiam panis, vel prse-
sentiam panis, quando est pra^sens ; quia non est
objectum supernaturale. Ergo potest cognoscere
ab.sentiam panis, quando est absens. Et qua ratione
potest cognoscere istam absentiam sub.stantiae panis,
potest cognoscere pnfisentiam substantiae (a) corpo-
ris Christi : quia illud in se est objectum propor-
tionatum tali intellectui ut intuenti ; ergo modus
accidentalis ipsius corporis non impedit quin sit
objectum intuibile ipsi intellectui.

Secundo sic. Totum ens creatuni, sicut est obje-
ctum proportionatum tali intellectui quantum ad
cognitionem abstractivam, ita quantum ad intuiti-
vam. Non enim differt intuitiva ab abstractiva, nisi
propter praesentiam objecti aliam et aliam. Quid-
quid autem potest esse sibi pra^sens hac praesentia ,
hoc et illa. Si ergo quodcumque ens potest abstra-
ctive cognosci a tali intellectu quando est sibi prae-
sensuno modo, sequitur quod potest intuitive intel-
ligi quando est sibi praesens in propria exsistentia
actuali.

Tertio sic. Naturale et supernaturale non distin-
guunt naturam alicujus in se, sed tantum in com-
paratione ad agens : ideo enim dicituraliquid super-
naturale, quia a supernaturali agente; naturale
vero, quia a naturali agente. Habitudo vero ad
agens aliud et aliud , non concludit aliquid esse
aliud et aliud in se, secundum Augu.stinum, 3. de
Trinitate, cap. 9. Ergo non concludit illud esse
aliud et aliud in ratione intelligibilis. Hoc etiam
patet : quia imperfectum ens posset esse supernatu-
rale, et naturale aliquid posset esse (6) perfectius
eo; sicut omnis substantia est simpliciter perfectior
omni accidente, 7. Mctaphysiae (t. c. 4, etc); et
tamen alicui substantiae, quae est ens mere natu-
rale, posset inesse aliquod accidens supernaturale.
Hoc autem patet : quia virtutes theologica', ut (y)
charitas, et hujusmodi, sunt in determinata specie
qualitatis; et, secundum multos, angelus habet
naturaliter principia cognoscendi omnes species
entium, et cognoscendi illas virtutes, licet sint
entia supernaturalia. — Htec Scotus in forma.
Et in hoc secundus articulus terminatur.

(a) praesentiarn substantiee. — substantiam Pr.
(g) esse. — Om. Pr.
(y) ut. — et Pr.

VI — 14

2i0

LIBRl IV. SENTENTIARUM

ARTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

g [ — Ad ARGUMENTA r.ONTRA PRIMAM
CONCLUSIONEM

Ad argumenta Scoti. — Quantum ad leilium
arliculura, re.spondenduin e.st objectionibus supra
(lictis. Ideo

Ad primum contra primam (a) conclusionem ,
dicilur, negando minorem, seu secundam parlem
antecedentis. Et ad probationem ejus, dicitur quod
similitudo adducta de angelo movente corpus, non
valet. Quia modus naturalis angeli moventis corpus,
est tangere corpus .solo tactu metaphysico (g) vel
virtutis, sine (y) contactu matbematico; et ille tactus
sufficit ad boc quod moveat corpus motu locali.
Similiter talis contactus virtutis sufficit ad liocquod
anima rationalis moveat corpus sibi conjunctum,
motu locali, et augmenti, et alterationis. Secus
autem est de agente mere corporali : tale enim non
potest naturaliter agere, nisi tangat suum proxi-
mum et immediatum passum, tactu matbematico.
Dehoc sanctusThomas, '2. Contra Gcniiles, cap.56:
(( Est, inquit, quidam contactus, quo substantia
intellectualis corpori uniri potest. Corpora enim
naturaliter tangendo se alterant; et sic ad invicem
uniuntur, non solum secundum ullima quantitatis,
sed etiam secundum similitudinem qualiLatis aut
formae, dum alterans formam suam imprimit in
alteratum. Et (luainvis, si considerentur solum
ultima quantitatis, oporleat in omnibus univocum
esse tactum; tamen, si attendatur ad actionem et
passionem, inveniuntur aliqua esse tangentia tan-
tum, et aliqua tacta tantum. Corpora enim coeleslia
tangunt quidem boc modo elementaria (^orpora,
inquantum alterant ea; non autem tanguntur ab
eis, quia ab eis non patiuntur. Si ergo sint aliqua
tangentia, quai in quantitatis ultimis non tangant,
dicentur niliilominus tangere, inquantum agunt;
secundum quem modum dicimus quod contristans
nos tangit. Hoc modo tangendi possibile est uniri
substantiam intellectualem corpori per contactum.
Agunt enim subslantiaj intellectuales in corpora, ct
movent ea, cum sint immateriales, et magis in actu
exsistentes. Hic autem tactus non est quantitatis,
sed virtutis. Unde dilTert hic tactus a tactu corporeo
in trihus. Printo, quia hoc tactu id quod est indi-
visibile potest tangere divisibile; quod in tactu cor-
poreo non potest contingere : nam puncto non potest
langi nisi aliquid indivisibile; substantia autem
intellectualis, quamvis sit indivisibilis, polest tan-

(a) primam. — Om. Pr.

(6) metaphyslco. — pltysico Pr.

(y) sine. — sive Pr.

gere quantitatem divisibilem , inquantum agit in
ipsam. Alio enim modo est indivisibile punctum, et
sub.stantia intellectualis : punctum quidem, sicut
quantitatis terminus; et ideo babet silum determi-
natum in continuo, ultra quem porrigi non potest;
sukstantia autem intellectualis, est indivisibilis,
quasi e.xtra genus quantitatis exsistens; unde non
delerminatur ei aliquod indivisibile quantitatis ad
tangendum. Seciindo , quia tactus quantitatis est
solum secundum ultima, lactus autem virtutis e.st
ad totum quod tangitur : sic enim tangitur, secun-
dum quod patitur et movetur; boc autem fit secun-
dum quod e.st in potentia; potentia est autem secun-
dum totum , et non solum secundum ultima totius;
unde totum tangitur. Ex quo patet terlia diffc-
rentia : quia in tactu quantitatis, qui fit secundum
extrema, oportet tangens extrinsecum esse ei quod
tangitur, et non potest incedere per ipsum, sed
impediturab eo; tactus autem virtutis, qui competit
subslantiis intellectualibus et (a) spiritualibus, cum
sit ad intima, facit substantiam tangentem es.se
intra id quod tangitur, et incedentem per ipsum
absque impedimento. Sic ergo substantia intelle-
ctualis polest uuiri corpori ])er contactum virtulis. ■»
— Hiec ille. — Simile ponit 4. SenletU., dist. 44,
q. 3, art. 3, q'" 3, in .solutione septimi argumenti.
Ex quo patet nullitas similitudinis argumenti. Quia
in motione (pia substanlia intellectualis movet cor-
pus, qualicumque motu , sive locali, sive altera-
tionis, suflicit conlactus virtutis, sine contactu
quantitativo; quia alium contactum habere non
potest respeclu corporis, aut alterius passibilis vel
mobilis. (^orpus autem non potest movere suum
proximum et immediatum mobile, nisi illud tangat
tactu quantitativo, qui dicitur mathematicus : nam
contactus quo substantia intellectualis tangit cor-
pus, corpori convenire non potest, ut patet ex dua-
bus ultimis conditionibus prsedicti tactus supra-
dictis; et tamen movens et motum oportet esse
simul, et movens tangere aliqualiter mobile. Unde
sanctus Tbomas, 2. Cotttra Gentiles, cap. 20, sic
dicit : (( NuIIum corpus agit nisi moveatur, eo quod
oportet agens et patiens esse simul, vel faciens et
factum. Simul autem sunt quaj in eodem loco sunt,
ut habetur, 5. Plujsicorum (t. c. 22). Locum autem
non acfjuirit coi})US nisi per motum , etc. » Item,
in fine capituli, sic dicit : (( Movens et motum,
faciens et factum, opoitet simul esse, ut probatur,
7. Plujsicornm (t, c. 10). Corpus autem agens non
potest adesse suo eflectui nisi per contactum, quo
tangentium ultima simul sunt. Unde impossibile
est aliquod corpus agere nisi tangendo, etc. » —
Hcec ille.

Ad secundum, negatur antecedens. Quia corpus
Christi non solum est praisens minimo sensibili, eo

et. — Orn. Pr.

DISTINGTIO X. — QU/ESTIO IV.

modo quo concedendum esl minimum sensibile
posse dari, scilicet ad hniic seiisuin (|uod tale quid
separatum posset sentiri, et nuUum minus eo, sepa-
ratum ab aliis, posset sentiri, licet inexsislens (a)
alicui toti posset cum aliis sentiri; tali, inquam,
minimo sensibili in partibus Eucharistiae corpus
Christi est pniesens, et non sohim tali, immo cui-
hbet parti ejus. Tale eniin mininum in infinitum
divisibile est iii partes non sohim mathematica!
quantitatis, iinmo in partes sensibiles ut inexsi-
stunfe loti, Hcel non in partes separatim sensibiles.

— Cum autem (hcit arguens, quod corpus Christi
non est prtesens alicui indivisibih subspecie, etc. ;

— dicitur primo, quod substantia corporis Christi
est pmeseus cuihbet parti diinensionum, et cuilibet
puncto, et hiieac, et supei-(iciei , et corpori , quibus
substantia panis fuit pnesens. Quodhbet enim pra^-
dictorum fuit subjeclive, mediate vel immediato,
in substantia panis, sicut in subjecto ad;i'([uato vel
inadiequato, ut dilluse dictuni fuit, '■2.Sentent{(j). —
Dicitur secundo, quod , posito quod corpus Christi
non esset prsesens ahcui indivisibih degenere quan-
titatis aut sul)stantiic, ex lioc non habetur quod non
sit prLCsens ahcui minori minimo sensibiii : (piia
illud minimum non ideo dicitur minimum sensi-
liile eo quod omne minus illo, autipsiim, sit inih-
visibile, vel quia non habeat partes consensibiles;
sed quia non est divisibile in parles seorsum sensi-
biles. — Dicitur terlio, quod haec consequentia, in
qua argumentum fundatur, scihcet: Corpus Christi
estprxsens mininio sensibili in E ucharistia, ergo
corpus Christi in Eucharistia est sensibile , non
plus valetquam ista, Anima rationalis est pnvsens
digito sensibili, igitur ipsa est sensibiUs in digito.
Cujus causa est : quia minimum sensibile offertur
oculo raodo extensivo; non autem coipus Chrisli
praesens illi, cum non hal)eat modum quantilati-
vum in ordine ad locum vel corpus extrinsecum, ut
saepe dictum fuit prius; objectum autem oculi cor-
poralis, estquid extensive oblatum oculo.

Ad tertium, negatur antecedens; quia probalio
adducta de tactu, bona est, ut prius patuit (ad pri-
mum). Et ad improbationem illius probationis,
dicitur quod omnis actio corporis, sive absoluta,
sive respectiva, necessario pnesupponit contactum
corporis ad corpus, ut })ra2dictum est (ibid.).

Ad qiiarluni dicitur quod fundatur super illo
falso male probato in primo argumento, scilicet
quod corpus, vel qualitas corporalis, possit immu-
tare medium vel organum sensus, abstracta a quan-
titate, vel a modo quantitativo in ordine ad extrin-
secum. Hujus enim oppositun;i s;epe dictum fuit.

Ad quiutum patet per idem : quia similitudo de

(a) inexsistens. — inexsistentis Pr. .
(6) Cfr. pnoserlim, 2 Sentent., dist. '2, q. 1, art. 3, § 2;
et dist. 18, q. 1, art. 3, § I.

aclione angeli et de actione corporis, vel qualitatis
corporeae, non valet, ut visum fuit in prirno argu-
mento, vel in sohUione primi argumenti.

Ad sextum dicitur quod vjsio corporalis, licet sit
forma absoluta quantum ad illud quod dicit intrin-
sece et in recto, importat tamen in obliquo respe-
ctum ad potentiam visivam , sicut ad suum efficiens
et subjectum; est enim in illo, et ab illo. Et simi-
litcr imporfat respectum proesentialitatis ad obje-
ctiim pro|)oilionalum potentiic, et eidem debite
oblatuin, puta sub niodo extensivo. Et ideo, sicut
per nuUam potentiam posset fieri visio in oculo
corporali , per quem videretur substantia abstracta
a quantitate, vel color indivisibilis et penitus inex-
stensus; sic nulla visione corporali potest videii
color vel coloratum habens modum exsistendi spiri-
tualem, et sine coexstensione respectu extrinseci
modii vel orgaiii; ciijusmodi esse habet corpus
(^hristi in Eucharistia, et ejus quantitas, et color.
Unde de hoc I^elriis de Pahide, ultima quioslione
liujus distinctionis, sic dicit : cc Corpus Christi
oculo corporali morfali non videtur, secundum quod
est in sacramento. Et rafio est : quia est velatum
speciebiis opacis, ultra qiias acuties visus figi non
potest; etiamsi esset localiter ibi, quasi in poris vel
concavitate; sicut medicina cooperta nebula non
videtur. — Ulterius, dico quod iiec videtiir oculo
corporali iminortali Virginis Beatse ; dato etiam
quod opacitas medii interpositi non imi^ediret visum
oculi glorificati, ut quod exsistentes in coelo, sine
motu , viderent damnatos iu inferno, non obstante
opacifate ternc; quod forte esset possibile, si non ab
objecto speciem recipit oculus, sicut nunc, sed a
Deo; quod hic esse non potest : quia esse sensatum
non potest nisi quod sensibile est; sensibile autem
proprium , non est sine sensibili commiini, quia
albedo non quanta, visibilis non est; idem antem
est esse non quantum, et non habere modum quan-
titativum, quantum ad propositum; propter qiiod
Christus quantus a?qualiter (a) est in parva hostia,
ac si non esset quantiis, quia non est ibi modo
quantitativo; ergo nec oculus glorificatus potest ibi
videre corpus Christi, ubi non est modo quantita-
tivo, sicut nec posset videre ipsum ubi esset sine
quantitate. — Dico tertio, quod nec oculus Chris-ti
(quamvis Thomas hoc dicat, arguendo et solvendo :
dicit enim quod, si essetextra, quod non videret se,
nisi per miraculum; ubi tamen non asserit quod
exsistensintra, videat .se, nec quod per miraculum).
Et ideo primo ostendo quod nou videt se, prout est
extra. Quia oculus Christi est localiter extra, et
intra sacramentaliter. Qiiia, licet oculus Christi,
prout est extra hoc sacramentum, localifer, sit visi-
vus, non tamen est visivus esse intellectualis, sed
sensibilis. Cum ergo nullum esse substantiale sit

(a) aequaliter. — essentialiter Pr.

212

LIBRI IV. SENTENTIARUM

sensibile nisi niedianle accidentali , ista mutatio,
pi^out est substantialis, in nullo attingens accidens,
non est sensibilis, inaxime sensu exteriori (quod
dico propter aliquos, qui dicunt substantiam indi-
vidualem sentiri per cogitativam). Gum ergo acci-
dens Christi non fiat hic nisi per .substantiam, ergo
nec suuin fieri hic est cognoscibile nisi per fieri
substantia?; quia eadem sunt principia essendi et
cognoscendi. Ulterius aulem , si mutatio non est
sensibilis, nec per consequens mutatum esse, vel
terminus ejus; ita enim est sensibilis dealbatio,
sicut albedo; ergo, etc. Prseterea, corpus Christi
secundum esse sacramentale, non est prrcsens, sed
absens oculo Christi secundum esse locale; ergo
oportet quod ei praesenletur, Aut ergo secundum
modum qui est in sacramento; et ille non est modus
visibilis, cum secundum figiiram pyramidalem sit
nata fieri visio, et non secundum niodum indivisi-
bilem. Aut reprsesentabitur aliter quam sit; et sic
non videbitur prout est ibi. — Dico quarto, quod
nec etiam videt se, prout est intra sacramentaliter.
Et ratio est, quia non est ibi Christi oculus modo
visivo; cum de ratione oculi, ut visivus est, sit
extensio; oculus autem Christi non est in sacra-
mento modo quantitatis, sicut nec corpus Christi;
ita quod nec corpus Christi est hic modo visibili,
nec oculus modo visivo, quia neutrum modo quan-
titatis, qui solus modus est visibilis et visivus. Et
ideo oculus Christi, absolute loquendo, videbat
Christum exsistentem in sacramento in coena, et
nunc etiam videt se exsistentem in sacramento. Sed
non videt oculus Christi prout est extra localiter,
vel intra sacramentaliter, vel quomodolibet aliter,
Christum prout est in sacramento, id est, secun-
dum esse sacramentale. Sed, secundum esse natu-
' rale , oculus Christi nunc extra hoc sacramentum ,
semper eum videre potest; secundum autem esse
quod habet hic, non convenit sibi videi'e, nec
videri. — Dico quinto, quod nec etiam per miracu-
lum hoc fieri potest. Quia non potest fieri quod
potentia feratur nisi in suum objectum. Cum ergo
objectum visus sit quantitas, et qualitas, inquantum
hujusmodi, non substantia; quantitas, quse est hic
per modum substantise, est invisibilis. Et, licet
Deus facere possit sine objecto speciem visibilem ,
tamen species quam Deus faceret, si repraesentaret
corpus Christi prout est ibi, non repraisentaret eum
modo visibili. Unde, sicut non potest fieri per mira-
culum quod oculus videat spiritum, sic nec quod
videat corpus secundum quod habet modum spi-
ritus; nisi forte diceretur quod si aliquis sensus
interior cognoscit substantiam, potest Deus facere
quod sensus exterior cognosceret eam , vel quantita-
tem ut habet modum substantia^. Sed nec hoc
sequitur; quia Deus non potest facere quod oculus
videat sonum, quamvis sonussit perceptibilis aliquo
sensu. Praeterea, cum corpus Christi sit ibi modo

spirituali, non corporali, quia non est ibi situahter,
nec localiter, nec hic, nec nunc, sub quibus condi-
tionibus tantum sensus apprehendit, ideo est ibi
insensibiliter. Non videtur etiam verum illud
quod statim supponebatur, scilicet quod aliquis
sensus, quanlumcumque altus, possit subslantiam
apprehendere : quia substantia non est sensibile
proprium, nec comnmne; quae sola sentiuntur sen-
sibus inlerioribus et exterioribus, excepta a^stima-
tiva, quia illa sunt formae accidentales, ut patet
discurrendo per omnia. Nec etiam per aistimativam ;
quia illa non apprehendit formas intentionales, sed
tamen accidentales. Unde nullus sensus apprehen-
dit qnod quid est substantise, quod est proprium
objectum intellectus, ut dicitur, 3. de Anima
(cap. 2). » — Hsec Petrus, in forma; et bene.

Sed in ejus dictis sunt duo dubia. Primum est,
utrum substantia sit aliquo sensu interiori perce-
ptibilis. Secundum est, quid senserit sanctus Tho-
mas de hoc, utrum per miraculum oculus corpo-
reus possit sentire corpus Christi secundum esse
quod habet in Eucharistia.

De primo, sciendum est quod sanctus Thomas ,
in tractatu de Principio individnationis , qui
incipit, Quoniarii duiP sunt potentiie cognosci-
iivx, etc, ad illud propositum sic dicit : « Nunc
restat ostendere ubi separantur cognitio sensus et
intellectus mutuo a se. Manifestum est enim intel-
lectum incipere u])i sensus desinit. Sensus autem
exteriores ipsa sensibilia accidentia, scilicet propria
et communia, habent pro per se objectis. Quidditas
autem particularis rei in particulari non spectat ut
per se objectum ad istos sensus exteriores, cum
quidditas ista substantia sit, non accidens; nec ad
intellectum pertinet ut per se objectum ejus, pro-
pter suam materialitatem. Ideo quidditas rei mate-
rialis, in ipsa sua particularitate, est objectum
rationis particularis, cujus est de intentionibus par-
ticularibus conferre; loco cujus in brutis est sesti-
mativa naturalis. Hajc enim (a) potentia, per sui
conjunctum cum intellectu, ubi est ipsa ratio quu}
confert de universalibus, participat vira collativam ;
sed quia pars sensitiva est, non abstrahit oinnino
a materia; unde objectum suum proprium manet
quidditas rei particularis materialis. Hoc autem non
est eo quod ista potentia apprehendat materiam in
se, cum ipsa non possit sciri nisi per analogiam ad
formam ; sed hoc est quia (S) collatio de materia in
ordine (y) ad formam per materiam individuatam ,
spectat ad hanc potentiam; sicut collatio, sive con-
sideratio de materia in communi in ordine ad fov-
mam speciei, spectat ad rationem superiorem. » —
Ha^cille. — Similia dicit, quadragesimanona distin-

(a) naturalis. Hxc enim. — naturalis enim hsecPr.
(o) lior est quia. — ostendit quod Pr.
(y) in ordine. — Om. Pr.

DISTINCTIO X. — QU.*:ST10 IV.

213

ctionc Quarti, q. 2, art. 2 : « Sensu corporali,
inquit, aliquid sentitur dupliciter : uno modo per
se, alio modo per accidens. Per se quidem sentitur
illud qiiod per se passionem sensui corporali inferre
potest. Per seautem potest aliquid passionom inferre
sensui dupliciter : aut sensui inquantuni .sensus est,
aut huic sensui inquantuin est hic sensus. Quod
autem secundo modo infert passionem sensui, dici-
tur sensibile propi'iuia : sicut color respectu visus,
et sonus respectu auditus. Quia autem sensus,
inqijantum est sensus, utitur organo corporali, non
potest in eo aliquid recipi nisi corporaliter ; cum
omne quod recipiturin aliquo, sit in eo per modum
recipientis. Et ideo omnia sensibilia inferunt pas-
sionem sensui inquantum est sensus, secundum
quod habent magnitudineni. Et ideo magnitudo, et
omnia consequentia, ut motus et quies, numerus
et hujusmodi, dicuntur sensibilia communia, per se
tantum (a). Per accidens autem sentitur iliud quod
non infert passionem sensui, neque inquantum est
sensus, neque inciuantum est hic sensus, sed con-
jungitur (6) his quse per se sensui inferunt passio-
nem ; sicut Socrates, et filius Diaris, et amicus, et
alia hujusmodi, qu3e per se cognoscuntur in uni-
versali intellectu , in particulari autem virtute cogi-
tativa in homine, :ostimativa autem in aliis anima-
libus. Hujusmodi autem tunc sensus exterior dici-
tur sentire, quamvis per accidens, quando ex eo
quod per se sentitur, vis apprehensiva, cujus est
illud cognitum per se cognoscere, statim , sinedubi-
lalione etdiscursu, apprehendit; sicut videmus ali-
quid vivere ex hoc quod loquitur. Quando autem
aliter se habet, non dicitur sensus ilhid videre,
etiam per accidons, etc. » — H;ec ille, cum multis
ahis facientibus ad materiam de iusensibilitate cor-
poris Christi in Eucharislia. — Similia dicit, 1 p.,
q. 85, art. 3, ubi sic ait : « Primum secundum sen-
sum judicamus magis commune quam minus com-
mune, et secun(hun locum, et secun(kun tempus.
Secundum locum quidem : sicutcum ahquid videtur
a remotis, prius deprehenditur esse corpus quam
deprehendatur esse animal, et prius deprehenditur
esse animal quam deprehendatur esse homo,et prius
deprehenditur esse homo quam deprehendatur esse
SocratesvelPlato.Secundumtempusautem:quiapuer
a principio prius distinguit hominem a non homine,
quam distinguat hunc homineni ab alio honiine;
et ideo pueri in principio uppellant onines homi-
nes patres, posterius autem determinant unum-
quodquc, ut dicitur, 1. Phijsicorum (t. c. 5). » —
liaec ille. — Item, q. 86, art. 1, in solutione secundi,
dicit consimilia : scilicet quod pars sensitiva format
propositiones particulares, ut istam, Socrates est
homo; nec intellectus tales format, nisi cum admi-

(a) tantum. — tamen Pr.

(6) conjungitur. — conjungunlur Pr.

I niculo partis sensitiv». Et hoc modo intelligendum
1 est quod dicit in principali solutione articuli (a),
scihcet quod intellectus tales propositiones indirecte
format, i)ei' reflexionem ad phantasmala; quia con-
stal quod nullum phantasma est subjective in intel-
lectu possibili, nec aliqua species aut conceptus
indivisibilis Socratis ut Socrates est. Ex quibus, et
multis aliis, apparet ipsum in prajdictis locis sen-
sis.se (luod (juidditas substantiic materialis, et ip.sae
sub.stanti;e particulares, po.ssunt cognosci et percipi
sensu intcriori, qui dicitur virtus cogitativa, seu
ratio particularis; talia enim objecta simul inclu-
dunt sub.stantiam cum accidentibus. Econtra autem
videtur, per dicta iu probatione primie conclusionis,
ipsum in tertia parte sensisse substantiam nullo
sensu interiori aut exteriori, sed solo intellectu,
percipi pos.se. Sed non est vere contradictio. Quia,
in probatione prinitE conclusionis adducta de tertia
parte, loquitur de substantia .seorsum ab accidenti-
bus accepta , vel abstracta a modo essendi quantita-
tivo, et accepta secundum proprium modum essendi
substantiye; constat enim quodsubstantia sicaccepta
.solo intellectu perceptibilis est. Sed in aliis locis
loquitur de subslantia physica, secundum proprium
modum naturalem essendi accepta, scilicet quanti-
tativo et (jualitativo, et sine abstractione praedicta;
sic autem accepta includit sensibilia communia, et
propria, et per accidens; unde potest percipi sensu
interiori, ut dictum est. De hoc Albertus, in com-
mento super 1. PJnjsicoriim, tractatu 1, cap. 6,
concorHiter ad pncdicta. Unde non est proprie con-
tradictio in prsedictis.

Ad secundum dubium patebit in sequentibus.
Ad septimum dicendumest quod sanctusThomas,
prima queestione prai.sentis distinctionis, art. 4,
q'* 1, arguit sic, primo loco : « Ipse Christus sub
speciebus exsistens, videt seipsum ibi corporali
oculo. Sed corpora gloruficata conformantur corpori
ejus, ut dicitur, PhiHpp.'3 (v. 21). Ergo et alius
oculus glorificatus, puta Virginis, posset hoc ipsum. »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Dicen-
dum, inquit, quod, si oculus Christi esset extra
species sacramenti , non videret suam substantiam
intra species contentam, ex natura gloriae, nisi
nuraculose. Et ideo non oportet quod oculus glori-
ficatus videat ipsum, nisi forte per miraculum. »
— Hsec ille. — Item, ibidem , in solutione secundse
quiestiuncuke, sic dicit : « Posset fieri, divino mira-
culo, quod similitudocorporisChristi fieret in oculo,
sicut naturaliter fieret, si corpus Christi praesens
esset. Nec est deceptio : quia non fit nisi ad instru-
ctionem fidei, et devotionem excitandam. t» — Haec
ille. — Ex quibus videretur ipsum sensisse quod
per miraculum posset fieri quod aliquis oculus cor-
poralis videret corpus Christi prout est in sacra-

(a) arliculi. — argumenti Pr.

214

LIBRI IV. SENTENTIARUM

menlo; cujus oppositum prsedictum fuit. — Sed
dicendum quod sanctus Thomas ibidem loquitur
lantum dubitative et opinative, sine firma asser-
tione; quod innuit modus suus loquendi cum ly
forte. — Potest etiam dici quod divino miraculo
posset fieri quod oculus gloriflcatus videret corpus
Christi in sacramento, non tanquam visibile per se,
sed per accidens, scilicet videndo circa sacramen-
tum ahqua corporalia et visibilia signa, testificantia
exsistentiam corporis Christi sub sacramento. Et ad
hunc sensuni concedit, in suo siniili, quod post
resurrectionem oculus corporalis videbit divinam
essentiam. Unde, 1 p., q. i'2, art. 3, arguit sic,
secundo loco : Augustinus dicit, in fine de Civitate
Dei (lib. 22, c. 29) : Vis prxcellentior erit oculo-
rum, scihcetglorificatorum : non ut acrins videant
(luam quidaiii j^erJiibentur videre serpentes, aut
aquilx, qui nil aliud possiint videre quam cor-
pora; sed ut videant incorporalia. Quicumque
autem potest videre incorporalia, potest elevari ad
videndum Deuin. Igitur oculus gloriiicatus potest
videre Deurn.» Ecce argumentum. Sequitur respon-
sio : (( Dicendum, inquit, quod Augustinus loqui-
tur inquirendo in illis vcrbis, et sub conditione.
Quod patet ex ipso quod pnemittitur : Longe itaque
alterius potentix ernnt, scihcet oculi glorificati,
siper eos videbitnr incorporea natura. Sed post-
modum hoc determinat, dicens : Valde credibile
est, sic nos visuros mundana tunc corpora cceli
novi (a) et terrse novx , ut Deuni ubique prsesen-
tem, et universa corpora gubernantem , claris-
sima perspicuitate videainus; non sicut nunc in-
visibilia Dei per ea qux facta sunt, intellecta con-
spiciuntur, sed sicut homines, mox ut aspicinius,
non credimus vivere, sed videmus. Ex quo patet
quod hoc modo intelligit oculos glorificatos visuros
Deum, sicut nunc oculi nostri vident ahcujus
vitam. Vita autem non videtur oculo corporali, sicut
per se visibile, sed sicut sensibile per accidens;
quod quidem per visum non cognoscitur, sed sta-
tim cum sensu aliqua alia virtute cognoscitiva.
Quod autem, statini visis corporibus, divina pra^-
sentia ex eis cognoscatur per intellectum, ex duol)us
continget : scilicet ex perspicuitate intellectus, et ex
refulgentia divina^ claritatis in corporibus inno-
vatis. )) — Hccc ille. — Simile ponit, quadragesima-
nona distinctione Quarti , q. 2, art. 2 : « Deus,
inquil, nullo modopotest videri visu corporali, aut
aliquo alio sensu sentiri, sicut per se visibile, nec
hic, nec in patria. Quia, si a sensu removeatur id
quod convenit sensui inquantum sensus est, non
erit sensus; et similiter, si a visu removeatur id
quod est visus inquantum est visus (6), non erit
visus. Gum ergo sensus percipiat magnitudinem , et

(a) novi. — Om. Pr.
(6) inquantum est visus.

Orn.Pi

visus, inquantum est talis sensus, percipiat colo-
rem, impossibile est (a) quod visus percipiat aliquid
quod non est color nec magnitudo, nisi sensus dice-
retur lequivoce. Cum ergo visus et sensus sit futu-
rus idem specie in corpore glorificato, non poterit
esse quod divinam essentiam videat sicut per se
visibile. Videbit autem eam sicut visibile per acci-
dens : dum, ex una parte, visus corporalis tan-
tam gloriam Dei inspiciet in corporibus, et prajcipue
gloriosis, et maxime in corpore Christi; et, ex alia
parte, intellectus tam clare videbit Deum, quod in
rebus corporalibus visis Deus percipietur, sicut in
locutione percipitur vita. Quamvis enim tunc intel-
lectus non videat Deum ex creaturis corporaliter
visis, videbit tamen Deum in illis, etc. » — Hsec
ille. — Similiter potest dici in proposito, de oculo
glorificato, respectu substantiaj corporis Christi in
Eucharistia. — Potest tertio dici, quod sanctus
Thomas in Scripto fuit illius opinionis; sed in
tertia parte Suinmx aliter opinatus est. Quod potest
patere, quia ad pncdiclum argumentumaliter respon-
det, nullam de miraculo faciendo mentionem. Dicit
enim sic, 3 p., q. 76, in solutione secundi' : « Ocu-
lus corporalisChristi videt seipsum sub sacramento,
quantum pertinet ad intellectuni. Nec tamen est
simile de -alio oculo glorioso; quia et ipse oculus
Christi est sub sacramento, in quo non conformatur
ei ahusoculus gloriosus. » — Ha?c ille. — Ubi patet
expresse quomodo oculus corporalis Christi dicitur
se videre sub sacramento, quantum pertinet ad
intellectuni : hoc est dictu, quod oculus corporalis
videt corpus Christi sub sacramento tanquam visi-
bile per accidens, per se tamen visum ab intellectu,
eo modo quo dictum est supra, oculum corporalem
videre vitam, et divinam essentiam visurum post
resurreclioneni et innovationem )nundi.

Et lucc sufficiant ad o])jecta Scoti contra primam
conclusionem .

§ 2. — Ad argument.a. contra secundam
conclusionem

Ad argumentum Scoti. — Ad primum contra
secundam conclusionem, dicitur, negando minorem.
LiceL enim corpus Christi ut in Eucharistia non sit
objectum beatificum; tamen, secundum prsesentem
cursum gratiae et gloriaj, includitur in objecto bea-
tifico : hoc est dictu, quod objectum beatificum,
inquantum hujusmodi, repmesentat videnti ipsum
corpus Christi secundum quod est in Eucharistia,
et consimiliter res aliorum sacramentorum ; licet,
secundum potentiam Dei absolutam , aliter esse
posset; nam, dato quod sola divinitas videretur
clare, et nulla creatura in ea videretur, adhuc talis
visio esset beatifica. Quod autem beati videant res
contentas in sacramentis, potest haberi tum ex pro-

(a) est.

Oin. Pr.

DISTINCTIO X. — QU^STIO IV.

215

bationibus concliisionum, tum ex dictis sancti
Tbomic, 'i" 'i''', q. 1, art. 8, ubi sic dicit : « Illa
per se pertinent ad fidem, quorum visione in vita
yeterna perfVuemur, et per quec deducimur in vilam
aiternam. Quo autem iiobis ibi videnda proponun-
tur : scilicet occultum divinilatis, cujus visio nos
l)eatos facit; et mysterium bumanitatis Cbristi, per
quem in gloriam linoriim Dei accessum babe-
mus, etc. )) Item, (}. 4, art. 1 : « Fides dicitur sub-
stantia sperandarum rerum (ad Hebrxos, cap.il,
V. 4), f[uia scibcet prima incboatio rerum speran-
darum Iii noliis est per assensum lidei , (pi;e virtute
continet omnes res .sperandas. In boc eiiim s|)era-
mus beatificari, quod videbimus aperta visione
veritatem, cui |)er fidem adlucremus. )> — II;cc ille.

— Item, 1'' 2"", q. 67, art. 5, ostendit quod niliii
fidei remanebit in patria ; sed omnia credita, ibi
erunt clare visa. Item, ([. 103, art. 3 : « Exterior
cultus proporlionari debet interiori cultui, qui con-
si.stit in fide, spe et cbaritate. Unde, secuiidum
diversitatem interioris cultus, debuit diversificari
cultus exterior. Potest autem distingui triplex status
interioris ciiltus. Unus quidem, secundum quod
babetur fides et s|)es de bonis coelestibus, et de bis
per qua2 in coelestia introducimur; de utrisque qui-
dem sicut de quibusdam futuris; et talis fuit status
fidei et spei in veteri lege. Alius autem est status
interioris cultus, in quo ba})etur fides et spes de
coelestibus bonis, .sicut de quibusdam futuris, sed
de his per quai introducimur in coelestia , sicut de
prccsentibus vel prseteritis ; et iste est status nova}
legis. Tertiiis autem status est, in quo utraque
habentur ut pncsentia, et nibil creditur ut absens,
neque speratur ut futurum ; et iste est status beato-
rum. In illo ergo statu beatorum nibil erit figurale
ad divinuin cultum pertinens, sed solum gmtiarum
aclio et vox laudis (Isai;c 51, v. 3). )) — H;ec ille.

— Item, 3. Sentent., dist. 31, q. 2, art. 1, in solu-
tione primae qua^stiunculae , sic dicit : « In fide est
cognitio qutcdam, et modus cognoscendi, quia
cognoscit in speculo et in a^nigmate. Modus autem
im|)erfectionis est, et obscuritatem impoiiat. Unde,
cum gloria adveniens omnem obscuritatem et imper-
fectionem tollat, tollet quidem modum fidei, quan-
tum ad modum cognoscendi; sed remanebit cognitio
eorum quorum est fides, non ([uidem jam icnig-
mata, sed clara. )) — Hrec ille. — ■ Similia dicit,
4. Sentent., dist. 1, q. 1, art. 2, q''' 5, in solutione
primi, ul)i sic dicit : oc Sicut dicit Dionysius iii
Ecctesiastica Hierarchia (cap. 5), status novic
legis medius est inter statum veteris legis et statum
coelestis patriic. Et ideo ea qu;e sunt novie legis,
sunt veritas respectu signorum vcteris legis; etsunt
figura?. respectu manifesbc et plenai cognitionis veri-
tatis, qua; erit in patria. Et ideo oportet adhuc quod
in nova lege maneant aliquK figune. Sed in patria,
ubi erit plenaria perceptio veritatis, omnes figurie

cessabunt. » — Htec ille; et loquitur de figuris
sacramentorum. Idem dicit, 3 p., q. GI , art. 4, in
.solutione primi : « Sicut, in([uit, dicit Dionysius,
5 cap. Ecclesiaslicx Hierarchiie, status novae legis
medius est inter statum veteris legis, cujus figurse
implentur in nova lege, et statum gloria^, in qua
oinnis mide et perfecte manifestabitur veritas; et
ideo tunc nulla erunt .sacramenta. Nunc autem,
quamdiu per speculum in senigmate cognoscimus,
ut dicitur, 1. Corinth. 13 (v. 12), oportet nos per
ali([ua signa scnsibilia in spiritualia devcnire; quod
perliiict ad rationem sacramentorum. )) — IIa:;c ille.
— Ex quibus apparet ([uod de omnibus de quibus
nunc est fides, in gloria erit manifesta visio. Item,
(jiiod omnia figiirata in sacramentis, tiinc manifeste
videbuntur.

Dicitur secundo principaliter, quod non sequaliter
pertinet ad objectum beatificum res sacramenti
baptismi , vel p^x^nitentiai, sicut res contenta in
Eucliaristia. Tum quia res contenta in Eucbaristia,
propinquius se babet ad mysterium Cbristi, de quo
principaliterestfides, quam ressacramentibaptismi,
vel p(»nitentia!, ut de se patet. Tum quia res, puta
sacramenti Eucbaristia;, continetur in Eucbaristia;
non sic res baptismi, vel p(3enitentia3, quie non con-
tinetur actualiter, sed solum virtualiter in sacra-
mento; formaliter vero continetur in suscipiente, si
sit dispositus. Tum quia sacramentum Eucbaristioe
nuiKjiiam fruslratur sua re, cum semper contineat
Cbristum; alia vero sacramenta possunt frustrari,
ex fictione suscipientis. Tum quia Eucbari.stia est
principalissimum inter omnia sacramenta; et ideo
perfecta cognitio contenli in ipsa, et modi quo cor-
pus Cbristi in ea continetur, magis pertinet ad
cognitionem beatificam gloria^, sicut nunc magis
pertinet ad fidem viic. Tum quia res baj)tismi, vel
poenitentia;, aliquando dependet dispositive ex cogni-
tione et volitione su.scipientis, quK sunt occulta
quaedam, reservata divina^ cognitioni, et ipsius
cognoscentis vel volentis, et omnibus aliis ignota,
nisi per specialem vel generalem revelationem Dei.
Ex quibus patet falsitas illius assumpti, dicentis
quod leque pertinet ad cognitionem beatificam res
unius sacramenti sicut alterius.

Dicitur tertio, quod ultimum dictum arguentis
stare potest, scilicel quod ad beatiludinem non
requiritur quod beatus videat exsistentiam corporis
in sacramento, per visionem ejus in proprio genere,
boc est , per visionem faclam per medium vel spe-
ciem creatam, et non per ipsum Verbum, qua3 dica-
tur visio vespertina, et non matutina. Verumtamen
oportet quod quilibet homo beatus habeat de hoc
aliiiuam cognitionem ; cum de eodem cognitionem
tidei babuerit in via, nec sit verisimile quod aliquod
credibile cognitum per fidem theologicam in via, sit
a beato oblitum, vel ignoratum, aut totaliter nesci-
tum. Cuin ergo de talibus non babeat cognitionem

216

LIBRl IV. SENTENTIARUM

a^nigmaticam , restat rjuod liabet apertam visionem.
— Verumtamen contra pra^dicta potest instari :
quia non apparet quod quilibet beatus homo purus
videat in Verbo aliquid, quod non omnes angeli
vident in Verbo; sed non omnes angeli vident in
Verbo exsistentiam corporis Chrrsti in Eucharistia;
ergo nec quilibet purus homo beatus. Majorvidetur
nota. Sed minor probatur : quia non omnes angeli
viderunt in Verbo, a principio suce beatitudinis,
exsistentiam corporis Christi in sacramento Eucha-
ristise, nec alia sacramentorum mysteria; ergo nec
nunc vident talia m Verbo. Tenet consequenlia, per
ea qua^ dicta sunt, 3. Seritcnt. cum de scientia
animse Christi tractaretur, ubi dictum est quod non
est possibile beatum videre in Verbo ])lura nunc
quam prius, nisi videat clarius ipsum Verbum nunc
quam prius, et, consequenter, nisi fiatbeatior; quod
non conceditur. — Ad hoc respondet Petrus de
Palude, ubi supra (dist. 10, q. 4), dicens : « Oculus
intellectualis beatus, tam angeli quam hominis, videt
clare exsistentiam corporis Christi in sacramento.
Hominis quidem : quia quod audivit hic et credidit,
illic clare videbit, secundum illud (Isaiije 7, v. 9),
Nisi crediderltis, non intelligetis (a), et secundum
illud (Psahn. 47, v. 9), Sicnt ((udivinnis , sic vidi-
mus, etc. Idem est de oculo intellectuali angeli :
quia hierarchia nostra iUuminatur a hierarchia
coelesti, a qua (6) differt in luce et ajnigmate. Unde
ipsi clare vident omnia, de qui])us credendis nos
illuminant. Credibilia nol)is et eis pro statu via3
communia, sicut Trinitatem, et hujusmodi, merue-
runt ipsi videre, sicutet nos. Credibiliaautem nobis
propria, sicut articulos incarnationis, vident per
revelationem. Unde de omnibus mysteriis gratiai
Dei, de quibus nos illuminanl, habent gratuitam
visionem. » — Hsec Petrus. — Mihi videtur quod
omnes angeli beati, a principio su;p beatitudinis
viderunt in Verbo oninia mysteria gratia', de qui-
bus est principaliter fides hominum viatorum, et de
quibus angeli viatores illuminant, sicut sunt arti-
culi fidei et sacramenta ad mysterium incarnalionis
Christi pertinentia. Alia vero mysteria gratise, de
quibus non est principaliter fides, sed pertinent ad
instructionem vel promotionem alicujus personae
vel communitatis particularis, possunt aliqui angeli
cognoscere non in Verbo, sed in proprio genere; et
de talibus noviter illuminari per superiores angelos,
qui talia vident in Verbo.

Et hoc sufficit ad objecta contra secundam conclu-
sionem.

(a) In Vulgata legitur : Si non credideritis , non perma-
nebitis.

(6) qua. — quo.

§3. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

Ad argumenta Scoti. — Ad primum contra
tertiam conclusionem, dicitur primo, quod minor
est simpliciter falsa. Quia nec intellectus angelicus,
nec animLC separatce, se habent ad omnia intelligi-
bilia sicut illa sunt intelligibilia in se : nam, si ita
esset, tunc quilibet talis intellectus prius et perfe-
ctius intelligeret Deum quam seipsum, et perfe-
ctiora in entibus quam imperfectiora; quod e.st
manifeste falsum. De hoc .sanctus Thomas, de Veri-
tate , q. 8, art. 3, arguit sic, secundo loco : « Quod
potest intelligere minus, potest intelligere majus
Sed essentia divina est maxime intelligibilis, cum
sit a materia immunis, ex quo contingit aliquid
esse intelligibile actu. Cum igitur (a) intellectus
angeli naturali cognitione possit alia intelligibilia
cognoscere, multo fortius poterit ex puris naturali-
bus intelligere divinam essentiam. — (Arg. 3) Sed
dicetur (6) quod, licet divina essentia sit in se
maxime intelligibilis, non tamen est maxime intel-
ligibilis intellectui angelico. — Sed contra : Illud(y)
quod est magis visibile in se, non esse magis (o)
visibile nobis, cau.sa est defectus nostri visus. Sed in
intellectu angelico non est aliquis defectus; ciun
angelus sit speculum purum, clarissimum, inconta-
minatum , ut dicit Dionysius, 4 cap. de Bivinis
Nominibus. Ergo illud quod est magis intelligibile
in se, est magis intelligibile angelo. )) Ecco argu-
mentum cum replica. Sequitur responsio : (( Dicen-
dum, inquit, (piod, quamvis divina essentia sit in se
maxime cognoscibilis, tamen non est maxime cogno-
scibilis intellectuicreato, quia est extragenus ip.sius.
— Ad tertium, inquit, dicendum quod inlellectus
angelicus dicitur esse speculum purum et inconta-
minatum et sine defectu, quia non patitur defectum
intelligibilis luminis, considerata natura sui gene-
ris, siciit patitur intellectus liumanus, in quo intel-
ligibile lumen obumbratur in tantum ut necesse sit
a phantasmatibus accipere, et cum continuo et tem-
pore, et discurrendo de uno in aliud (propter quod
Isaac dicit, quod ratio oritur in umbra intelli-
gentiiTe); et ideo potentia intellectiva ejus potest
intelligere omnem formam intelligibilem creatam,
qu3e est sui generis. Sed intellectus angelicus com-
paratus ad essentian) divinam, (juai est extra genus
suum, invenitur defectivus et tenebrosus; et ideo
deficit a visione divinoe essentia^, quamvis ipsa sit
in se maxime intelligibilis. )) — Haec ille. — Item,
ibidem , in solulione quarti , sic dicit : « Pro tanto
substantia intelligibilis, qua^ in se est maxime iiitel-

(a) igitvr. — tamen Pr.
(6) dicetur. — dicebat Pr.
(y) Illud. - Ejus Pr.
(S) magis. — maxime Pr.

DISTINCTIO X. — QU^.STIO IV.

2i7

ligibilis, fit nobis minus intelligibilis, quia excedit
formam a sensu abstraclam, qua naturaliter intelli-
gimus. Et similiter, immo(a) mullo am[)lius, essenlia
divina excedit formarn intelligibilem creatam , qua
intelligit inlellectusangeli. Et ideo inlellectusangeli
minus intelligit essentiam divinam, (juamvis sit
magis inteiligibilis; sicutet intellectus nosler minus
intelligit essentiam angeli, quamvis sit magis intel-
ligibiiis, quam res sensibiles. » — Hicc ille, ibi, cum
multis similibus. — Ex quibus patet quod intelle-
ctus angelicus non ita se habet adomnia intelligibilia,
Sicutsuntintelligibilia in seipsis, ut prius dicebatur.
Dicitur secundo, (juod, conces.sa conclusioneargu-
menti , qu» potest inferri debite ex pra;missis, non
aliud liabetur nisi quod intellectus angelicus potest
intelligere substantiam corporis Christi exsistentem
sub specie panis; non tamen concludit quod intel-
ligat illam secundum esse quod habet sub sacra-
mento, nec modum essendi sub illo et in illo. Et
ideo responsio quam arguens recitat, bona est, si
recte intelligatur, ut icquivaleat huic dicto. Licet
enim non legam in sancto Thoma illam in forma
distinctionem de notitia intuitiva et abstractiva,
haberi tamen potest in sequivalenti ex dictis ejus :
ut dicamus quod alia est notitia visionis, alia notitia
simplicis intelligentiie; prima dicatur intuitiva,
secunda vero abstractiva. Hanc autem ponit, 1 j).,
q. iA, art. 9 : « Horum, inquit, qute actu non sunt,
e.st attendenda qua^dam diversilas. Quasdam enim,
licetnon sint nunc in actu, tamen fuerunt vel erunt;
et ista omnia dicitur Deus scire scientia visionis;
quia, cum intelligere Dei, quod est ejus es.se, seter-
nitate mensuretur, quic, sine successione exsistens,
totum tempus comprehendit, priesens intuitus Dei
fertur in totum tempus, et in omnia qu8e sunt in
quocumque tempore, sicut in sibi subjecta prsesen-
tialiter. Quifidam vero sunt in potentia Dei, vel
creatune, quse tamen nec suiit, nec erunt, nec fue-
runt; et respectu horum non dicitur habere scien-
tiam visionis, sed simplicis intelligentiic; quod ideo
dicitur, quia ea qucC videnturapud nos, habent esse
distinctum extra videntem. )) — Hkc ille. — Eam-
dem distinctionem ponit, 1. Sentent., dist. 39,
q. 1, art. 2; et 3. Sentent., dist. 14, q. 1, art. 2,
in solutione secundis quajstiuncula^; et 4. Sentent.,
dist. 49, q. 2, art. 5, ubi sic dicit : (( Deus, videndo
essentiam suam, cognoscit omnia quK sunt, vel
erunt, vel fuerunt. Et hiec dicitur cognoscere notitia
visionis; quia, ad similitudiiiem visionis corporalis,
cognoscit ea quasi pryesentia. Gognoscit insuper,
videndo essentiam suam , omnia quie potest facere,
quamvis nunquam fecerit nec facturus sit ; alias non
perfecte cognosceret potentiam suam. Et luiec dicitur
cognoscere notitia simplicis intelligentia\ » — Hicc
ille. — Similia ponit, de Vcritatc, q. 8, art. 4, et

(a) immo. — Om. Pr.

j q. 20, art. 4; et mullis aliis locis. Ex quibus potest
haberi quod illa notitia intellectiva dicitur visionis
scientia, per quam cognoscitur res intellecta ut pra^-
sens, secundum esse suum et modum essendi,
ip.si intelligenti ; hoc autem alii dicunt nolitiam
intuitivam. Notitiam autem intelU^ctivam simplicis
intellig(Miliie vocat sanctus Tliomas illam per quarn
iiitelli|.^ilur essentia rei , non intellecta ejus exsi-
stentia, vel pncsentialilate, aut modo exsistendi
extra ipsum intelligentem ; et hanc vocant alii noti-
tiam abslractivam. Sic itaque int(}IIigendo distin-
ctionem de notilia intuitiva et al)stractiva, conce-
ditur responsio perarguentem recitata, scilicet quod
angehis naturali cognitione potest cognoscere sub-
stantiam corporis Christi qu«e est sub sacramento,
abstractive, seu notitia simplicis intelligentia;; non
autem intuitive, vel scientia visionis; quia non
videt corpus Christi esse sub sacramento illo modo
su[)ernaturali quo est ibi, licet videat modum natu-
ralem quo cst extra sacramentum. Cujus ratio est,
quia angeli non cognoscunt plene mysteria grati»,
naturali cognitione. De hoc sanctus Thoinas, 1 p.,
q. 57, art. 5, sic dicit : « In angelis est duplex
cognitio. Una quidem naturalis, .secundum quam
cognoscunt res, tum pere.ssentiam suam,tum etiam
per species innatas. Et hac cognitione my.steria
gratii;e cognoscere non possunt. Hac enim mysteria
ex pura Dei voluntate dependent. Si aulem unus
angelus non potest cognoscere cogitationes alterius,
ex voluntate ejusdem dependentes, multo minus
j)otest cognoscere ea qu;c ex Dei voluntate depen-
dent. Et sic argumentatur Apostohis, 1. Corinth.,
cap. 2 (v. 11) : Qux sunt hominis , nemo novit,
ni.si sjjiritus hominis, qui in ipso est; ita et qux
sunt Dei, nemo novit, nisi Spiritus Dei. — Est
autem alia angelorum cognitio, qua^ eos beatos facit,
qua vident Verbum, et res in Verbo. Et hac quidem
visione cogno.scunt mysteria gratiae, non quidem
omnia, nec icqualiter, sed secundum quod Deus eis
volueritreveIare,secundumilIudApostoIi,l.Corinf/i.,
cap. 2 (v. 10) : Nobis autem revelavit Deus per
Spiritum suum. » — Hiec ille.

Dicitur tertio, quod replica contra resjionsionem
datam, non valet. Quia, concesso quod intellectus
angelicus naturali cognitione possit cognoscere prse-
.sentiam et absentiam panis sub accidentibus Eucha-
risticE, non tamen prsesentiam substantia; corporis
Christi sub eisdem. Nec potest illud ibi intueri,
sicut intuebatur ibi substantiam jianis : (juia exis
stentiam jianis sub speciebus erat modus panis
naturalis exsistendi sub illis, non autem modus quo
corj)us Christi est sub eisdem. Nec sequitur, si cor-
j)us Christi est intuibile in se ab angelo, quod
modus quo est sub sacramento, sit intuibilis ab
eodem. Et sic angelus non intuetur corpus Christi
ut est in sacramento, sed solum ut est in ccelo, vel
abstrahendo a qualibet exsistentia.

218

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Ad secundum dioitiir primo, quod prima pars
antecedentis est simililer falsa : quia nullus angelus
naturali cognitione sua, per sola principia intrin-
seca, potest cognoscere intuitive et in particulari
cogitationes alterius angeli, ut difTuse tractatum
fuit in 2. Sentent. (dist. 8), el prout probat sanctus
Thonias in multis locis, uljicumque loquitur de illa
materia (a) ; licet possit cognoscere tales cogitationes
abstractive, et in universali, et conjecturaliter, per
signa exteriora. Est etiam dubium, utrum angelus
naturaliter cognoscat gratiam aut charitatem suam,
vel alterius angeli, quidquid sit de sua, loquendo
de notitia intuitiva vel visionis. Nec valet probatio
assumpti de duplici pripsentia : — Tum quia
arguens false supponit quod objectum notitite intui-
tivffi non sit praesens per speciem intellectui ange-
lico, aut animse separatse, nec illa notilia fiat per
mediam speciem inter objectum et intellectum, sed
quod ipsum objectum sit pra^sens in sua reali exsi-
stentia, et per illam moveat intellectum ad sui noti-
tiam; objectum autem abstractivie sit (S) prsesens
per speciem, quae immediate moveat intellectum
ad notitiam objecti. Hoc enim falsum est : quia nul-
lumextrinsecum movetintellectum angehcum imme-
diate; immo cujuslibet notitiai angelicse species
intelhgibiHs, ab objecto distincta, est per proximum
productivum una cum potentia intellectiva; nisi
quando angelus intelhgit seipsum vel Deum natura-
hter, vel (juando videt divinam essentiam beatifice;
tunc enim essentia angeh , vel essentia divina, tenet
locum speciei intelhgil)ilis et actus primi. Et ista
determinatdiffuse sanctusTliomas, tam in Summa,
quam in Scriptis, quam in Quxstionibm dispu-
tatis (y). — Tum etiam quia illud falsum assumit,
scilicet quod omne objectum potens (o) pracsentari
vel esse pra3.sens angelico intellectui abstractive,
po.ssrt esse sibi pnesens intuitive naturaliter. Hoc
enim falsum est de futuris contingentibus, qute
potesl angelus cognoscere abstractive iu causis suis,
non tamen intuitive, quanuiiu tutura sunt, ut
ostendit sanctus Thomas, 1 p. q. 57, art. 3, et
multis aliis locis (e). Similiter falsum est de cogita-
tionibus et volitionibus aliorum angelorum aut
hominum, quas angelus non potest naturaliter
cognoscere intuitive, sed tantum abstraclive, ut
patet per eumdem sanctum Thomam, 4 p., q. 57,
art. 4, et de Veyitate, q. 8, art. 13, et de Malo,
q. 16, art. 8, et multis aliis locis, in quibus ostendit
quod angelus naturaliler non potest eas cognoscere

(a) Cfr. pncsertiin 1 p., q. .")7, art. 4; t(c Malo, q. 16,
ait. <S; de Verilale, q. 8, arl. 13.

(g) siL — fit Pr.

(l') Cfr. praeseitim 1 p., q. 5,"i el 513; 2. Scnlent., dist. 3,
q. 3; et de Verilate, q. 8.

(6) potens. — potentiai l'r.

.secundum quod in se sunt, quod est cognoscere
intuitive, .sed prout sunt in siiis causis, vel manife-
stantur exterius per signa , quod est cognoscere
ab.stractive. Et multa alia exempla dari possunt, in
quibus illud assumptum fallit. — Tuin etiam quia
argumentiiin siipponit alind falsum, scilicet quod
objecta exteriora moveant intellectum angelicum
ad sui cognitionem, causando in eo actum primum
vel secundum. Hoc enim falsum est : nam omnia
qupe angelus naturaliter cognoscit, cognoscit per
es.sentiam suam, vel per species innatas et concrea-
tas, ut ostendit sanctus Thomas in multis locis (a).
— Tum etiam quia species concreatai angelo non
lequaliter possunt praesentare substantias et acci-
dentia per accidens talibus substantiis, potissime
accidentia supernaturaliter eis contingentia, vel a
sola voluntate Dei aut creatura? dependentia, non
liabenlia naturalem et nece.ssarium ordinem ad sub-
stantias vel aliquam causam naturalem universi, ut
ostendit .sanctus Thomas, locis pricallegatis, potis-
simede Malo, q. 16, art. 8, ubi arguit sic, decimo-
septimo loco : « Sicut dicit Augustinus, 2. Super
Genes. ad litteram (cap. 8), angeli per species quas
in sui creatione receperunt, omnia quffi sunt infra
eos cognoscunt. Sed cogitationes (S) nostrse-sunl
infra eos, secundum ordinem naturai; anima enim
est inferior angelo. Ergo da^mones per illas species
innatas possunt cognoscere cogitationes hominum.»
Ecce argumentum. Sequitur responsio : c( Dicen-
dum, inquit, quod Augustinus intendit loqui de
naturis inferioribus, quas angeli naluraliter cogno-
.scunt per formas innatas, non autem de cogitatio-
nibus voluntariis (y). » — Hsec ille. — Item , de
Veritate, q. 8, art. 13, sic dicit : « Motus volun-
tatis alterius non pote.st angelo notus esse naturali
cognitione : quia angelus naturaliter cognoscit per
formas inditas, qiuc sunt siinilitudines rerum in
nalura exsistentiiiui ; motus aiitem voluntatis non
habet depeiideiitiam nec connexionem ad aliipiam
causam uatiiralem, sed solum ad caii.sani divinam,
quaj in voluntale sola imprimere potest. Unde motus
volunlatis, et cordis cogitatio, non potest cognosci
in aliquibus similitudinibus rerum naturalium, sed
solum in divina essentia, etc. » — Hiec ille. — Sed
quan-et aliquis : ex quo unus angelus per species
(juas habc^t apud se, non potest naturaliter cogno-
scere iutiiitive cogitationes alterius, quomodo ergo
alius augelus potest ei loqui, vel revelare cogitatio-
nem vel volitionem suam? Dicitur quod hoc lit non
per impressionem novarum specierum, nec per hoc
(piod alius angelus cau.set cognitionem aliquam in
alio, sed per hoc quod angelus loquens alteri ordinat

(a) Cfr. proesertim 1 p., q. 55, art. 1 et 2, q. 56, art. 1
et 2, q. 80, art. 1 , 2 et 3; et de Veritate , q. 8, art. 6, 7, 8
et 9.

(o) cogitaliones. — cognitiones Pr.

(y) voluntariis. — voluntatis Pr.

DISTINCTIO X. — QU.4!:ST10 IV.

219

conceptum suum ad manifestandum alteri suam
voluntateni : statim enim quod conceptus unius
ordinatur sic ad alium, innotescit alteri, ut ostendit
sanctus Thonias, 1 p., q. 107, art. i;elde Veritate,
([. 9, art. 4 et 5. Nec oportet quod causelur in
audiente nova species : quia per species concreata.s
diversimode ordinatas, vel per conlbrtationem lumi-
nis alterius angeli sibi loquentis et illumiiiantis,
potest aliquid noviter cognoscere, quod prius non
poterat ; sicut in suo simili ost(>nditsanctus Thomas,
2" 3^, q. 173, art. '2, loquendo de revelatione pro-
phetica; et de Ventalc, q. 12, art. 7; et multis aliis
locis. Et sicut est dictum de revelatione cogitatio-
num, ita dicendum est de revelatione secretorum
sacramentalium, ad quoe naturalis angeli cognitio
non potest pertingere, nisi per revelationem eis
factam por visionem Verbi, vel per spocies noviter
impressas in eis, a Deo concreatas. — Et Iioc suf-
ficit ad secundum Scoti.

Ad tertiuni faciliter patet solutio per prsedicta.
Dicitur enim prinio, quod distinctio naturalium et
supernaturaliLim non solum est por respeclum ad
agens aliud et aliud, immo quandoque est per spe-
cificam distinctionom essontiarum horum et illo-
rum; sicut patet de gratia et gloria, (juic distin-
guuntur ah omnihus elTectibus naturalibus speci-
fice; nec aliquod agens naturale potest producere
aliquid idem specio cum charitate aut gratia gratum
facieute, vel cum soptem donis Spiritus Sancti, aul
cum gloria aiiinue vel corporis, ut do se patet. Con-
ceditur tamon quod quid(piid producitur a cau.sa
naturali, potest produci a causa supernaturali. Nec
semper quidquid producitur a sola causa superiia-
turali, dicitur supernaluralo vol miraculosum, nisi
in tribus casibus quos ponit sanctus Thomas, 1 ]).,
q. 105, art. 8 : « scilicet quando effectus productus
excedit facultatem naturae quoad suhstantiam facli
(sicut quod duo corpora siut simul, vel (piod sol
retrocedat, vel quod corpus huiuanum glorilicetur ;
quod natura nullo modo jjotest facere); secundo,
quando eflectus excedit facultatem natiuae, non
quantum ad illud quod lit, sed quantum ad illud in
quo lit (sicut ressuscitatio mortuorum, vol illumi-
natio csecorum : potest enim natura causare vitaiu ,
sed non iu morluo; et potest pra^stare visum, sed
non in c;oco); terlio, quando excedit facultalem
natur,je, quantum ad modum(a) et ordiucm faciendi
(sicut cum aliquis suhito per divinam potentiam a
febre curattir, abs(pie curationo (fj) et consueto
cursu nalunc in talibu.s; et cum luaro slatim cun-
densatur iii pluvias, virtute divina, ah.sque natui-a-
libus causis, sicut factum est ad proces Samuolis el
Eliae). » — Dicitur .secundo, quod, posito quod ali-
quis efTectus supernaturalis quandoquo sit imperfe-

(a) quantian ad nioclum. — que)iiad)}iodxc)n Pr.
(6) curatioie. — cwsitatione Pr.

ctior ali^juo eflectu naturali , et .se haheat ad illum
ut substantia ad accidens, non tamen .sequiturquod,
si angelus cognoscit naturaliter eflectum naturalem
(pii est perfectior, quod ideo cogno.scat eflectum
supernaturalom qui est imperfectior. Cujus causa
est, quia angelus hahet s[)eciem directe repra,>sen-
tantem naturalem, et non supernaturalem, vel ali-
(piam suhstantiaiii , et non ejus accidentia : sicut
patet do substanlia angeli, et ejus naturalihus poten-
tiis, id est, intellectu et voluntate, qiue sunt natu-
raliler notae cuilibet angelo; non tamen ejuscogita-
tiones, aut volitiones, aut habitus supornaturaliter
infusi, Et de hoc difluse loquitur sanctus Thomas,
iibi supra, 1 p., q. 57, art. 4; de Veritate, q. 8,
art. 13; de Malo, q. 16, art. 8. — Dicitur tertio,
quod, secundum priedicta, nullus angelus habet
s[)ecies concreatas ropnesentantes dii'ecte omnes
oflectus naturales, hoc est, a causis naturalibus pro-
ducibiles, prsesertim arbitrio libero, quod est causa
naturalis, hoc est, non supernaturalis (licet non
dicatur naturalis , di.stinguendo naturale contra
voluntarium liberum), et multo minus omnes efle-
ctus grati;o vol gloriio; sed species eis concreatai,
directe repra^sentant substantias malerialeset imma-
teriales, (iu;e sunt do perf(ictione naturali universi,
ut supra diclum est. Qiiod autem per eas possint
noviter cognoscere eflectus gratiue vel gloriie, aut
voluntates vel cogitationes alienas, vel futura con-
tingentia, contingit ex alterius rovelatione; quae ,
qualiter fiat, alterius e.st speculationis, et tamen in
parte tactum est in prsecedenti solutione.

Et ha3c sufficiunt ad objecta Scoti.

Sclendiim tainen quod Petrus de Palude, ultima
qu;i'stione hujus tlistinctionis, pro praicedentium
intellectu, sic dicit : « Oculus intollectualis anaeli
honi vel mali non potest videre corpus Christi in
altari clare et immediate et directe, quia est de
supernaturalibus intellectualihus : quia siipernatu-
ralia sensihilia angelus novit, cum eliaiu ad oculum
homo videat ea, puta mortuiim ressuscitatum , vel
oculum restitutum; supernaturalia autem iiitelligi-
hilia angclus non vidot uaturaliter ; tale autem est
osse coiporis Christi in altari ; ideo, etc. — Sed quod
ex naturalibus angelus cognoscat hic esse accidentia
sine subjecto, non auteni hic esse corpus Christi,
dubiiim est : quia ipse potost scire quid factum est
de substantia panis, quod (x) non e.st annihilata, et
(|Uod (€) est conver.sa in corpus Christi, sicut quod
cibus convertitur in cibatum, ot hujusmodi (scit
enim geneiationom et corruptionein rerum natura-
hum); sed corpus Christi noii est hic nisi per hoc
quod in ipsum conversum est id quod erat hic;
ergo, etc. — Sed potest dici quod angelus scit, vel
scire potest, nisi prohibeatur specialiter, quidquid

(a) quod. — quia Pr.
(o) non. — Ad. Pr.

220

LIBRI IV. SENTENTIARUM

fit in natiiralibus modo naturali; sed quod fit modo
supernaturali , non oportet. Nec apparet quare plus
cognoscat accidentia esse .sine .subjecto, quam con-
versionem factam in corpus Christi ; cum utrumque
sit pra3ter cursum naturLie. — Vel dicendum est,
quod, sicut nos cogno.scimus sensibilia, sic ipse
intelligibilia. Unde, sicut videmus accidentia corpo-
rea non esse, sed non videmus quid de illis factum
sit, cum apparet in forma carnis vel pueri ; sic ange-
lus videt sul).stantiam ibi non esse, sed non videt
utrum .^it aunihilata vel conversa. Sed hujusmodi
supei naturalia possunt ipsi citius et certius quam
nos conjicere, indirecte, per miracula facta, quae
ipsi sciunt esse vera; nos autem non; quia qui
nobis videtur suscitatus, forte est angelus in cor-
pore assumpto; sed talis deceptio non cadit in
angelo. Unde credunt et contremiscunt : credunt,
quia non vident illud in se, sicut nec Trinitatem ,
nec unionem Verbi cum carne; tamen sciunt indi-
recte, per miracula, quia conjecturant quod impos-
sibile est non esse verum; sicut abter cognosco
puerum natum, quem in se video, aliter quando
adhuc est in utero tumescente, sed nescio quid
determinate, an vivum aut mortuum, masculusan
foemina. Et sic e.st de supernaluralibus respectu
da^monum, qu;e per miracula cadentia sul) eorum
naturali evidentia sunt probata. Oculus ergo angeli
naturalis non videt clare hie esse corpus Christi ;
sed hoc conjicit infallibiliter ex miraculis sensibih-
bus, qua^ clare vidit lleri ad testimonium hujus
veritatis. » — Ha3C Petrus, et bene, et conformiter
supradictis, potissime pro solutione .secundi.

Ad argumentum pro quaestione, patet solutio ex
dictis ad septimum (a) argumentum Scoti contra
primam conclusionem.

Et de quaestione ha3C sufticiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

DISTINCTIO XI.

QUiESTIO I.

UTRUM POST CONSECRATIONEM EUCHARISTIJ:
REMANEAT IBI SUBSTANTIA PANIS

IRC.\ undecimam distinctionem 4. Sen-
Tfll^ ^c'n//ar«m quaeritur : Utrum post con-
^ secrationem Eucharistia? remaneat ibi
substantia panis.
Et arguitur quod sic. Quia dicit Damascenus (de

(a) septimum. — Om, Pr.

Fid. Orth.), lib. 4 (cap. 13) : Qxiia consuehido est
hominibus comcdere panem, et bibere vinum,
conjugavit eis suam divijxitateni, et fecit ea cor-
pus et sanguinem suum. Et ita panis communica-
tionis non simplex panis est, sed unitus divinitati.
Sed conjugatio est rerum exsistentium actu. Ergo
panis et vinum simul sunt in sacramento Eucha-
ristiai cum corpore et sanguine Christi.

In oppositum arguitur. Quia dicit Ambrosius,
libr. de Sacramentis : Licet figiira jianis et vi7ii
videatur, nihil tamen aliud quam caro Christi
et sanguis post consecrationcni credenda sunt{<x).

\n hac qu?estione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod substantla panis el vini
non renianet post consecrationem in hoc sacra-
mento.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 75, art. 2,
ubi sic dicit : « Quidam posuerunt post consecratio-
nem substantiam panis et vini remanere in hoc
.sacramento. Sed hsec positio stare non potest. Primo
quidem, quia per hanc tollitur virtus vel veritas
hujus sacramenti , ad quam pertinet ut verum cor-
pus Christi in hoc sacramento exsistat; quod qui-
dem ibi non est ante consecrationem. Non autem
aliquid potest esse alicubi, ubi prius non erat, nisi
per loei mutalionem, vel per alterius conversionem
in ipsum : sicut in domo aliqua incipit de novo esse
ignis, aut quia illuc defertur, aut quia ibi genera-
tur. Manifestum est autem quod corpus Christi non
incipit esse in hoc sacramento per motum localem.
Primo quidem, quia sequeretur quod desineret esse
in coelo : non enim aliquid localiter pervenit de
novo ad locum aliquem , nisi deserat priorem.
Secundo, quia omne corpus localiter motum per-
transit omnia media; quod hic dici non potest.
Tertio, quia impossibile est quod unus motus ejus-
dem corporis localiter moti terminetur simul ad
diversa loca, cum tamen in pluribus locis corpus
Christi sub hoc sacramento simul esse incipiat. Et,
propter hoc, relinquitur quod non possit aliter cor-
pus Christi incipere de novo esse in hoc sacra-
mento, nisi per conversionem substantia^ panis in

(a) Haec verba reperiuntur in Decreto, can. 74, dist. 2,
de Cons. ; deduci possunt ex dictis Ambrosii , de Sacra-
mentis, lib. 4, cap. 4, et lib. 6, cap. 1.

DISTINCTIO XI.

QU^STIO I.

221

ipsum. Quod aulem convertitur in aliud, facta con-
versione, non manet. Unde relinquitur quod, salva
veritate hujus sacramenti, substantia panis postcon-
secrationem remanere non possit. Secundo , quia
hsec positio contrariatnr formffi hujus sacramenti,
in qua dicitur, Hoc est corpus meum; quod non
est verum, si substantia panis ibi remaneret; nun-
quam enim substantia panis est corpus Christi; sed
potius esset dicendum, Hic est corpus rneum.
Tertio, quia contrariaretur venerationi hujussacra-
mejiti, si aliqua substantia esset ibi , qux non pos-
set adorari adoratione latriuc. Quarto , quia co^tra-
riarelur ritui Ecclesia?, secundum quem post corpo-
ralem cibum non licet sumere corpus Ghristi, cum
tamen post hostiam consecratam hceat sumere
aliam. Unde hrec positio vitanda cst tanquam haere-
tica. » — Hajc ille.

Item, prima qusestionehujus distinctionis, art. i,
in solutione prima? qusestiunculae, sic dicit : « Hsoc
positio, qu<e ponit substantiam panis remanere post
consecrationem simul cum vero Christi corpore, est
incompetens huic sacramento, et impossibilis, et
hseretica. Incompetensquidem, quia impediretvene-
rationem debitam huic sacramento : esset enim ido-
latria^ occasio, si hostise veneratio latrise exhibere-
tur, substantia panis ibi remanente. Esset etiam
contra significationem sacramenti : quia species non
ducerent in verum corpus Christi per modum signi,
sed magis in substantiam panis. Esset etiam contra
usum sacramenti : quia cibus iste non esset spiri-
tualis, sed corporalis etiam. — Sed quod sit impos-
sibilis, patet ex hoc quod impossibile est aliquid
nunc esse ubi prius non fuit, nisi ipso mutato, vel
aho in ipsum. Nec posset etiam per miraculum
fieri; sicut nec quod aliquid esset animal rationale
et mortale, et non esset homo. Aliter enim se habere
nunc et prius, est idem quod moveri vel transmu-
tari. Si ergo verum corpus Christi esset sub sacra-
mento nunc et non prius, oporteret aliquem motum
vel mutationeni intervenisse. Sed nulla mutatio est
facta ex parte panis, secundum hanc positionem.
Ergo oportet quod corpus Christi sit mutatum sal-
tem localiter, ut dicatur quod corpus Christi est hic,
quia per motum localem liuc venit. Quod omnino
esse non potest : quia, cum simul et semel in diver-
sis locis corpus Christi consecretur, oporteret quod
simul et semel ad diversa loca unum numero cor-
pus moveretur; quod est impossibile, quia contin-
geret simul contrarios motus inesse eidem subjecto.
— Quod autem sit ha3retica , patet ex hoc quod (a )
contradicit veritati Scripturai : non enim esset
verum dicere, Hoc est corpus meum, sed , Hic est
corpus meum. y> — Ha;c ille, cum multis aliis ad
propositum.

Simileponit, 4. Contra Gentiles, cap. 63; et aliis
locis (a).

Ex quibus potest formari tahs ratio : Illa positio
quai toUit veritatem Eucharistia^, et contrariatur
formse sacramenti, et ejus venerationi, et ritui,
abjicienda est tanquam hajretica. Sed positio qua;
ponit substantiam panis remanere in Eucharistia
[)ost consecrationem , est liujusmodi. Ergo, etc.

Secunda COnclusiO est quod substantin panis et
vini, licet non nianeat in Kucliaristia post con-
secrationem, non tamen proprie anniliilatur.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 75, art. 3,
ubi sic dicit : « Quia substantia panis vel vini non
manet in hoc sacramento, quidam impossibile repu-
tantes quod substantia panis vel vini in corpus
Christi et sanguinem convertatur, posuerunt quod
per consecrationem substantia panis et vini vel
resolviturin praejacentem materiam, vel quod anni-
hiletur. Pra^jacens autem materia, in quam corpora
mixta resolvi possunt, sunt quatuor elementa. Xon
enim potest poni resolutio in materiam primam ,
ita quod sine forma exsistat, quia rnateria sine
forma esse non potest. Cum autem post consecra-
tionem nihil sub speciebus remaneat, nisi corpus et
sanguis, oportebit dicere quod elementa, in quae
resoluta est substantia panis et vini, inde discedant
per motum localem ; quod sensu perciperetur. Simi-
Hter etiam substantia panis et vini manet usque ad
ultimum instans consecrationis. In ultimo autem
instanti consecrationis, jam est ibi substantia cor-
poris et sanguinis Christi ; sicut in ultimo instanti
generationis, jam inest forma. Unde non erit dare
aHquod instans in quo sit ibi prffijacens materia.
Non enim potest dici quod paulatim substantia panis
et vini resolvatur in praejacentem materiam , vel
successive egrediatur de loco specierum : quia, si
hoc inciperet fieri in ultimo instanti consecrationis,
simul sub aHqua parte hostise esset corpus Christi
cum substantia panis; quod est contra praedicta
(3 p., q. 75, art. 2). Si vero incipiat fieri ante con-
secrationem, erit dare aHquod tempus, in quo sub
aHqua parte hosliae neque erit substantia panis
neque erit corpus Christi; quod est inconveniens.
Et hoc ipsi perpendisse videntur. Unde posuerunt
aHud sub disjunctione, sciHcet quod annihiletur.
Sed nec hoc esse potest : quia non erit dare aHquem
modum quo corpus Christi verum incipiat esse in
hoc sacramento, nisi per conversionem substantiac
panis in ipsum ; quae quidem conversio toUitur,
posita vel annihilatione panis, vel resolutione ejus
in priejacentem materiam. SimiHter non est dare

(a) ijiiod. — qnia Pr.

(a) Cfr. Quodlib. 7, art. 9; Quodlib. 9, art. 5, ad S»™; ef
Exposition. in Epistol. 1. ad Corinth., cap. 11, lect. 4
et 5.

222

LIRRI IV. SENTENTIARUM

unde lalis resolulio vel annihilalio in hoc sacra-
menlo causetur; ciim efTectus sacramenti signifi-
cetur per formam , neutrnm autem significatur pei'
hsec verha forma:', Hoc est corpus mcum. Unde
patet prsedictam positionem esse (a) falsam. » —
Hiec ille.

Similia ponit, pmesenti distinctione, rj. 1, art. 2 :
« Non potest, inquit, dici quod suhstantia panis
annihiletur, eo quod omnis motus denominatur a
termino ad quem, sicut motus qui est ad alhedi-
nem dicitur dealhatio. Unde illa transmutatio tan-
lummodo posset dici annihilatio, cujus terminus
ad queni esset nihil. Hoc autem non potest esse in
ista conversione. Quia oportet hanc conversionem
terminari ad corpus Christi : quia nihil potest inci-
pere esse hic, cum pi"ius non fuerit hic, nisi per
motum aut niutationem propriam, vel alterius ter-
minatam ad ipsum aliquo modo; unde, si conversio
praidicta ad corpus Christi non terminaretur, opor-
teret quod corpiis Christi esset hic in altari, facta
consecratione, uhi prius non erat, per motum pro-
prium. Unde patet quod opinio illa falsa est, qua;
])onehat suhstantiam panis annihilari. » — Hoec
ille.

Item , ibidem, arguit sic (arg. 4 Sed contra) :
(( Augustinus dicit, in Hhro Ocloginta trium quse-
slionum (q. 21) : II le ad quem non esse non 'per-
tinet, non est causa tendendi ad non csse. Sed
Deus est hujusmodi. Ergo ipse nihil in nihikim
reducit. Sed pnedicta conversio fit virtute divina.
Ergo non reducitur suhstantia panis in nihilum. »
— Hsec ille.

Eamdem conclusionem tenet, 4. Contra Gentiles,
cap. 63; et quinto Quodlibeto, art. 11.

Ex quihus potest formari taHs ratio pro conclu-
sione : Omnis anniliilatio proprie terminatur ad
nihil. Sed conversio panis, vel (\jus mutatio, non
terminatur ad nihil. Igitur, etc.

Tertia conclusio esl quod substantia panis et
viniconvertitur in corpus et sanguinem Christi,
conversione singularissima.

Hanc ponit, 3 p., q. 75, art. 4, uhi sic dicit :
(( Cum in hoc sacramento sit verum corpus Christi,
nec incipiat ihi esse de novo per inotum localem,
cum etiam nec corpus Christi sit ihi sicut in loco,
necesse est dicere quod ihi incipiat esse per conver-
sionem panis in ipsum. Iluec tamen conversio non
est similis conversionibus naturahbus; sed est
omnino supernaturaHs, sola Dei virtute effecta.
Unde Ambrosius, in libro De iis qui initiantur
mysteriis (cap. 9), dicit : Liquet quod prseter
naturse ordinem Virgo generavit; et hoc quod con-
ficitur, corpus ex Virgine est. Quid igitur quxris

naturse ordinem in Christi corpore, cum prseter
naturam sit ipse Dominus Jesus partus ex Vir-
gine(yy} Ei super illud Joan. 6 (v. 64), Verba quse
ego locutus sum vobis, scilicet de hoc sacramento,
spiritus et vita sunt, dicit Chrysostomus (Hom. 46
in Joan.) : Id est, spiritualia sunt, nihil habeniia
carnale , neque consequentiam naturalem ; sed
eruta sunt ab omni tali necessitate quse in terra ,
et a legibus quse hic positse sunt. Manifestum est
enim quod omne agens agit inquantum est actu.
Quddlibel autem agens creaturn, est determinatuni
in sifo actu, cum sit determinati generis et speciei.
Et ideo cujuslihet agentis creati actio fertur super
aliquem determinatum actum. Determinatio autem
cujuslihet rei in es.se actuali, est per formam ejus.
Unde nullum agens naturale, vel creatum, potest
agere nisi ad immutationem forma?; et, jiropter
hoc, omnisconversio qu;e fit secundum leges naturge,
est formalis. Sed Deus est infinitus actus. Unde ejus
actio se extendit ad totam naturam entis. Non ergo
solum polest perficere conversionem formalem, ut
scilicet diversai formye sibi in eodem subjecto suc-
cedant, sed etiam conversionem totiusentis, ut sci-
Hcet tota suhstantia hujus convertatur in totani sub-
stantiam illius. Et hoc agitur divina virtute in hoc
sacramento : nam tota substantia panis convertitur
in totam substantiam corporis Cliristi , et tota sub-
stantia vini in totam substantiam sanguinis. Unde
ha?c conversio non est formalis, sed suhstantialis;
nec continetur inter species motus naturalis, sed
proprio nomine potest dici transsubstantiatio. » —
H;ec ille.

Item, ibidem, arguit sic (primo loco) : (( Conver-
sio est quaedam mutatio. Sed in omni mutatione
oportet esse aliquod suhjectum, quod prius est in
potentia, et postea in actu ; ut enim dicitur, 3. Phy-
sicorum (t. c. 6, 9 et 23), motus est actus entis
exsistentis in potentia. Non est autem dare aliquod
subjectum comuume substantia; panis et corporis
Chrisli; quia de ratione substantiie est quod non sit
iu suhjecto, ut dicitur in Prsedicamentis (cap. de
Suhstanlia). Non ergo potest esse quod tota sub-
stantia panis convertatur in corpus Christi. » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : (( Dicendum,
iuquit, quod objectio illa procedit de mutatione for-
mali; (piia forma? proprium est esse in materia,
vel (6) in subjecto. Non autem habet locum in con-
versione totius substantia'. Unde, cum hsec con-
versio suhstantialis importet quemdam ordinem
substantiarum, (juarum una convertitur inalteram,
est sicut in subjecto in utraque substantia, sicut
ordo et numerus. » — Hsec ille.

Eamdem sententiam ponit, prsesenti distinctione,
q. 1, art. 3, in solutione primae qusestiuncuUe.

(a) esse. — Om. Pr.

(a) Cfr. can. 69, § 3, Dist. 2, de Cons.
(g) in maleria, vel. — \nimaterialis i'r.

DISTINCTIO XI. — QU^STIO I.

223

Dicit enim sic : « In mutalionibus naturalibus inve-
nitur aliqua mutatio, secundum quam nihil variatur
(le illo quod est inti-anoum rei, sed solum hoc, quod
est extra; sicut palet in niolu locali. Ali(jua vero
est mutatio, in qua variatur illud quod inest rei
accideutaliter, quasi quantitas vel qualitas; utpatet
in motu autfmeuti et alleratiouis. Aliqua vero est
mutatio, quaj pertingit Ub^jue ad formam substaii-
tialem; sicut generatio et corruptio. Sed naturalis
mulatio nou potest pertingere us(pie ad variationem
. mateii;e : (piia o[)eratur ex supposita matei-ia; sicul
quodlibet secundum agens operatur prsesuppositis
his qu;e sibi data sunt a primo agente; et lia>c prin-
cipia oportet manere in operatione natura?, \it dici-
tur, 1. P}tijHicoi'um (t. c. 59). Sicut autem quod ex
suppositione niateria? natura producit, operationi
natune subjicitur; ita ipsa materia quam prsesup-
ponit natura, subjicitur actioni primi agentis, sci-
licet Dei, a quo hoc ipsum imperfectum esse (scilicet
in ])otentia) quod habet, accepit. Unde operatio
divina pertingere potest ad variationem materiae :
ut scilicet, sicut natura facit hoc totum , nt ex toto
aere totam aquam; ita Deus facit ex hac materia
signata illam. Et quia materia signata est individua-
tionis principium, ideo solius Dei operatione fieri
potest ut hoc individuum demonstratum fiat illud
individuum demonstratum. Et talis modus conver-
sionis est in hoc sacramento ; quia ex hoc pane fit
hoc corpus Christi. Ex quo patet quod ista conversio
differt ab omnibus naturabbus conversionibus in
quatuor. Primo, in hoc quod usque ad materiam
pertingit; quod in illis non invenitur. Et quia
materia est primum subjectum, et ipsius non est
aliud subjectum, ideo secundo difTert in hoc quod
hajc conversio non habet subjectum sicut illae
habent. Terlio , quia in naturalibus conversionibus
totum convertitur in totuni, non autem partes essen-
tiales in partes. Totus enim aer coiivertitur in
aquam ; sed materia aeris non convertitur in ali-
quid, quia est eadem; forma etiam non convertitur,
quia abscedit, et alia introducitur. Sed hic et totum
convertitur in totum, quia totus panis in totum
corpus Christi ; et partes convertuntur in partes (a),
quia materia panis fit materia corporis (Ilhristi, et
forma substantialis similiter llt illa forma qupe est
corporis Christi. Quarlo , quia iu naturalibus con-
versionibus transmutatur et id quod convertitur, et
illud in quod convertitur. Illud quidem quod in
alterum convertitur, semper transmutatur corru-
})tione; sed illud in quod aliquid naturaliter con-
vertitur, si quidem sit simplex conversio, transinu-
tatur per generationem, sicut cum aqua generatur
ex aere ; si aulem sit conversio cum additione ad
alterum praiexsistens, illud cui additur, transmu-
tatur secundum augmentum, vel saltem per restau-

(a) in pavtes. — Om. Pr.

rationem perditi, sicut accidit in nutrimento. Sed
bic, illud in quod fit conversio, erat pra^exsistens;
et quod convertitur non ei additur, quia, ut dicliini
est, id quod convertitur, convertitur in ipsum et
secundum totum et secundum omnes partes ejus.
Unde hic etiam illud ad quod terminatur conversio,
iiullo modo transinutatur, seilicet corpus Christi;
sed solum panis, qui convertitur. » — Ha3c ille.

Item , ibidem, in solutione tertii, sic dicit :
(( Transmutatio naturalis ponit actum iniperfectum,
ut patet, 3. Pltysicorum (t. c. fi). Et qiiia idcin est
subjectum actus perfecti et imperfecti, ideo oportet
quod subjectum transmutationis naturalis sit id
quod e.st subjectum postmodum actus perfecti , sci-
licet fornue, ad quam tendit motus, et non ipsum
jam perfectum. Sed transmutatio hujus conver-
sionis non ponit aliquem actiim imperfectum, sed
solum successionem quamdam perfectorum, non
solum actuum, sed rerum subsistentium. Successio
autein est in succedentiljus siiii, sicut ordo in ordi-
natis. Sed secundum regulam in primo libro, distin-
ctione 26 (q. 2), de relativis dalam, erit ista relatio
ordinis hujus successionis, secundum rem quidem
in ipso pane qui mutatur, non autem in corpore
Christi, nisi secunduin rationem, quia ipsum immu-
tatum permanet. » — Haec ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro prima
parte conclusionis, scilicet quod panis convertatur
in corpus Christi : Quia onine quod incipit esse
hic, est hic noviter per propriam mutationem, vel
per mutationem alterius terminatam ad ipsum. Sed
corpus Chri.sti incipit esse in altari et sub sacra-
mento, et non per propriam mutationem. Igitur per
mutationein alterius terminatam ad ipsum. Sed non
est aliud cujus mutatio terminetur ad ipsum, nisi
panis; necille, nisi per conversionem. Igitur, etc.
— Pro secunda parte conclusionis potest sic argui :
Illa mutatio vel conversio est singularissima, qua?
singularissime diflert ab omni naturali mutatione.
Sed conversio panis in corpus Christi est hujus-
modi. Ergo, etc.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTIGULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Johannis Parisiensis. — Quan-
tuin ad secunduin articulum, arguendum est con-
tra conclusiones. Et quidem, contra primam argui-
tur a quodam Jolianne Parisiensi (a), volente probare

(a) Johannes Parisiensis secundus, 0. P., inter coetera
opera scripsit Delefminationem de modo exsistendi cor-
poris Christi in Sacramento Altaris, alio quam sit ille

224

LIBRI IV. SENTENTIARUM

improl)al)ililatem nostrae positionis, et probabilita-
tem oppositaB (scilicet quod probabilius est ponere
substantiam panis remanere in sacramento, quam
ponere oppositum), aut saltem possibilitatem suk
novse positionis.

Primo (a) auctoritate Damasceni (de Fid. Ort.),
quarto libro, cap. 13, ubi dicit quod panis assumi-
tur et unitur divinitati in bac esca spirituali, sicut
carbo est lignum unitum igni, et humanitas Deo in
incarnatione. Item, idem Damascenus, lib. 4, cap,13,
dicit sic : Nunc interrogas qualiter 'panis fit cor-
pus Christi, et vinum et aqua sa^iguis Christi.
Tibi dico et ego, quod Spiritus Sanctus super-
venit, et hsec facit quoe sxiper rationem et intelle-
ctum sunt. Panis autem et vinum assumuntur.
Et hoc dicit Damascenus consequenter ei quod dixe-
rat de assumptione humanffi naturse a supposito
Filii Dei, de quo dictum est Virgini per angelum :
Spiritus Sanctus superveniet in te, etc. (Luc. 1,
V. 35). Item, infra, eodem capitulo, dicitur sic :
Quemadmodum in haptismate, quia consuetudo
est hominihus aqua lavari et oleo ungi, conjuga-
vit oleo et aqux gratiam Spiritus, et fecit illud
lavacrum regenerationis: ita, quia consucludo
est hominibus panem comedere et bihere vinum
ct aquam, conjugavit eis divinitatem , et fecit ea
corpus et sanguinem ejus. Similiter, infra (eod.
cap.), loquens de hoc sacramento, dicit : Carbo
autem lignum simplex non est , sed unitum igni ;
ita et panis communionis non panis simplex est,
sed unitus divinitati. — Dionysius etiani, de
Ecclesiastica Hierarchia, cap. 3, parte qua? inti-
tulatur 0£wp.'a, vocat istud sacramentum assum-
ptionis, vel sumptionis. Et infra exponit, dicens
quod Ghristus hic assumit nostra, ut communicet
nobis sua.

Secundo. Quia Apostolus dicit, 1. Corinth.
cap. 10 (v. 16) : Panis quem communica-
mus, etc. (6).

Tertio. Quia ab antiquo inventa est hsecopinio,

quem tenet Ecclesia, ubi, licet admittat catholicam senten-
tiam de transsubstantiatione,'quia non ipsi evidens est hanc
doctrinam esse de fide defiiiitam, alium modum possibilem
proponit salvandse realis Christi proesentioe in Eucharistia,
scilicet per assumptionem substantise panis et vini in sup-
positum Verbi. Ab episcopo Parisiensi condemnatus, appel-
lavit Johannes ad Sanctam Sedem; sed, cum diffinitivam
exspectaret sententiam, obiit Burdigalae, anno Domini 13U6.
Opus ejus fuit postea typis editum, Londini, an. 1(580. —
Cfr. Quetif et Echard, Script. 0)-d. Prsed., vol. 1, pag. 500.

(a) Hoec argumenta, ex opere Johannis Parisiensis deprom-
pta, Auctor refert juxta formam quam ipsis dederunt Duran-
dus et Petrus de Palude. Secundam, tertiam, quartam et
quintam auctoritates primi argumenti invenies apud Duran-
dum, dist. 10, q. 1; prima vero auctoritas hujus argu-
menti, sicut et ca?tera argumenta, reperiuntur apudPetrum
de Palude, dist. 11, q. 2.

(d) In Vulgata legitur : Calix benedictionis, cui benedici-
mus, nonne coniniunicatio sanguinis Christi est? et panis,
queni franginms, nonne participatio corporis Domini estf

non solum de possibilitate, sed de entitate. Et ratio
est, quia plures difficultates tolluntur per hanc
positionem. Solum enim difficultas de unione est
bic. Cum ergo pauciora sint ponenda in articulis
fidei, et quse salvant apparentia; apparent autem in
hoc sacramento esse panis et vinum ; quod conversio
non salvat, sed assumptio; et as.sumptio est spe-
cialis artxulus; ergo, etc.

Qiiarlo. Quia confessio Berengarii est quod cor-
pus Christi substantialiter frangitur. — Nec obstat
quod non esset ibi unitas, vel veritas. Quia, sicut
dicis substantiam panis non (a) manere, id est, sub-
stantiam quse est panis, ut creatura saltem; sic
dicimus, Corpus Christi, id est, Corpus quod est
Christus, et, Hoc est corpus meum , quod pro
vobis tradctur.

Quinto. Quia ista positio qua? ponit substantiam
panis inanei^e quoad essentiam, non quoad esse, et
per assumptionem, in multis difTert ab illa quae
ponit substantiam panis manere sine assumptione,
et repulatur hieretica. Primo, quia illa ponit post
consecrationem duo supposita; hajc autem unum
solum in tribus naluris. Secundo, quia illa ponit
manere panis subsistentiam ; ba^c autem substan-
tiam per modum accidentis, non subsistentiae.
Tertio, quia illa ponit manere panem quoad esse
proprium; hsec autem quoad essentiam tantum.
Quarto, quia illa ponit eumdem panem et idem
vinum; hsec vero alium panem et aliud vinum, licet
eamdem paneitatem et vineitatem. Quinto, quia ex
illa sequilur veraciter non esse corpus Christi in
altari de novo, cum nec ipsum mutetiu', nec aliud
in ipsum; baec autein sic, quia ponit panem et (6)
vinum mutari quoad esse. Sexto, quia ex illa non
e.st communicatio idiomatum, cum sint sicut duo
supposita; ex ista autem sic. Septimo, quia ex illa
non adoratur quidquid est in altari adoratione
latriic; ex ista autem sic, propter unitatem suppo-
siti. Octavo, quia illa dicit sic esse; haec autem non
sic esse (y), sed posse esse.

Sexto. Quia quaecumque sunt idem supposito
limitata, ubicumque est unum, ibi est reliquum :
sicut ubicumque est musica Socratis, ibi est ejus
albedo. Dico autem Jimitata : quia, si unum esset
limitatum, et aliud illimitatum, quamvis ubicum-
que esset limitatum, ibi esset et illimitatum; non
tamen ubicumque esset illimitatum, ibi esset et
limitatum; nec identitas suppositi sufticeretad hoc.
Verbi gratia : licet enim ubicumque est corpus
Chri.sti, ibi sit Christus; non tamen ubicumque est
Christus secundum divinitatem, ibi est sua huma-
nitas. Sed, pane assumpto, corpus Christi huma-
num et corpus panis essent (o) unum supposito , et

(a) tion. — Om. Pr.
(g) pauem et. — Ora. Pr.
(y) esse. — Om. Pr.
(S) essent. — esset Pr.

DISTINCTIO XI. — QU.CSTIO 1.

225

utrumque esset limitatum. Ergo, cum in altari esset
panis assumptus, ibi esset per consequens corpus

Christi.

Septimo. Quia medium est propinquius quam
extremum. Sed , si Ghristus assumeret panem vel
paneitatem, hoc faceret mediante sua corporeitate;
(juia indignius assumptibile est mediante dignion ,
secundum congruitatem assumptionis. Igitur, cum
suppositum Christi assumens esset in allari cum
pane assumpto, multo magis ibi esset corpus Ghristi,
quod esset medium assumptionis.

Octavo. Quia ibi est Christus sacramentaliler,
ubi est virtute sacramenti directe. Sed directius 11 L
Christus in altari per assumptionem , quam per
conversionem : quia forma hujus sacramenti, quaj
efficit significando, directius efficit iUud quod magis
proprie significat; et hoc est unio \)er assumptio-
nem, qua communicantur idiomata, ita ut hic sit
illud quod sonant verba formaj, Hoc est corpus
meum; non autem unio conversionis, quia per
illam panis non est Ghristus, nec e converso, sed
panis fit Ghristus, vel convertitur in Ghristum.
Igitur, etc.

Ponit ergo ista opinio tria, Primo dicit quod
corpus Ghristi est, vel potest esse in Eucharistia,
per assumptionem naturai panis, mediante corpore
quod est pars, et non toto supposito vel humanitate,
ut sit communicatio idiomatum corporis et panis
(sicut nunc est Dei et hominis, quia immediate
assumpsit humanitatem), non autem assumentis ad
assumptum, quia reputatur erroneum dicere Ver-
bum impanatum, sicut Verbam incarnalum :
sicut dicitur albus cui albedo inest mediante tota
superficie; sed ^thiops dicitur all)us dente, quia
dens ejus est albus, quia est pars mediante qua
inest albedo; sed non ipse dicitur albus, quia non
secundumtotumsuiconjungituralbedini. — Secundo
ponit hicc opinio quod ex hoc sequitur, corpus
Ghristi de Virgine natum, crucifixum, esse hic rea-
liter : quia qusecumque prsedicantur de pra^dicato,
et de subjecto; cum ergo panis sit hic, quia cor[)us
Ghristi est panis, per consequens corpus illud est
hic. Sicut, quia homo erat in piaesepio, vel in cruce,
vel in utero, ibi erat Deus qui erat homo; et sicut,
quia Deus est ille homo qui est passus et mor-
tuus, etc, Deus est ita; sic, per consequens, quia
panis manducatur, frangitur et comeditur vel divi-
ditur, consequenter corpus Christi, quod est panis,
frangitur, etc. — Terlio ponit quod nihilominus
salvantur auctoritates Sanctorum de conversione
cum assumptione. Cum enim esse difierat ab esseu-
lia, unum potest assumi, alio non assumpto. Unde
non sic est Verbum incarnatum sicut impanatum.
Quia in illa assumptione pryeventa fuit esscnlia
assumpta, anlequam haberet esse; unde nunquam
habuit esse aliud ab esse divino sibi communicato;
propter quod fuit assumptio sine conversione aliqua

assumpti in assumens, et e converso; unde Ecclesia
dicit (in Symbolo S. Athanasii) : Non conversione
dlvinitatia in carne, nec supple e converso , sed
as&umptione humanitatis in Deo. Sed panis prseex-
sistens habet esse et essentiam ; et assumptio ad
unitatem suppositi consumit ipsum subsistere, non
por annihilationem, sed per conversionem ; unde
pei' convei'sionem esse substantialis, et (y.) per
assumplionem es.senti8e substantialis, perficitur hoc
mysterium. Et sic omnes auctoritates de transsub-
slautialionelo((uentes, etconversione, possuntreferri
ad esse, et non ad essentiam. Et auctoritates dicen-
tes quod post conseci'ationem non manet panis, sed
fuit, verum est secundum esse; sed solum secun-
dum essentiam manet (6). Sic ergo dicit ista opinio
(luod ita veraciter potest esse sacramentaliter in
altari corpus Christi sine conversione per assum-
ptionem paneitatis, sicut modo ponitur communiter
per conversionem.

II. Argumenta Scoti. — Gontra eamdem con-
clusionem , et similiter contra tertiam , per eadem
media, arguit Scotus (dist. 10, q. 1), probando quod
corpus Christi non incipit esse in sacramento solum
per conversionem panisin illud.

Primo, inquit, suppono quod, secundum te,
transsubstantiatio est mutatio substantialis, eo modo
quo conceditur esse mutatio. Ex hoc sequitur quod
habet pro per se termino ad quem substantiam.
Per nullam autem mutationem habetur per se illud
quod est posterius suo per se termino. Sed hujus-
modi prai^sentia est quid posterius simpliciter sub-
slantia corporis Christi, quse substantia terminat
mutationem : quia non est hujusmodi praesentia
prius naturaliter aut essentialiter ipsa substantia,
quia substantia corporis Ghristi posset esse sine
hujusmodi prsesentia; nec simul natura, quia tunc
non posset pra?sentia talis destrui nisi destrueretur
substantia corporis Christi, quod est falsum.

Secundo sic. Per nullam mutationem habetur
per se illud quod est aliud a per se termino. Sed
hujusmodi praisentia est aliud simpliciter a sub-
stantia, quae est per se terminus transsubstantiatio-
nis. Ergo, etc. Major patet : quia unius mutationis
per se, est unus per se terminus; et ita quidquid
est aliud ab illo per se termino, licet sit per acci-
dens idem cum eo, non habetur per se per illam
mutationem. Minor patet : quia hujusmodi prae-
sentia non est substantia panis; nec ista prsesentia
est substantia corporis Christi, quia hujusmodi
substantia fuit quando ista pra^sentia non fuit.

Terlio. Quia Deus potest facere corpus suum
priesens cum pane, manente substantia panis. Et
tunc non erit hic per aliquam mutationem quae sit

(a) a verbisjjer conversionem ; ttnde usque adet, om. Pr.
(g) manet. — Om. Pr.

VI. — 15

226

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ad substantiam ut per se terminum, qnia nulla est
nova substantia panis. Et tamen per illam acquire-
retur (a) prcesentia ejusdem rationis cum illa qua^
nunc babetur. Ergo oportet quod per mutationem
ejusdem rationis. Ergo per abam fieret quam per
mutationem substantialem. Major probatur. Quia ad
novitatem posterioris non sequitur novitas prioris,
ex 8. Physicorum , ubi vult Aristoteles, quod in
coelo (6) potest esse motus secundum iihi, licet non
possit ibi esse novitas secundum abquam formam
absolutam (v). Unde aliquid potest moveri localiter,
sine mutatione ad substantiam. Cujus ratio est :
quia ubi est quidam respectus extrinsecus adve-
niens, et non forma absoluta. Sed prse.sentia ista
posterior est substantia panis, sicut respectus poste-
rior est absoluto, maxime posterior substantia. Ergo
sine mutatione aliqua circa substantiam panis,
potest esse nova prsesentia corporis Cbristi ad
panem. Oportet ergo dare aliam mutationem ad
bujusmodi praBsentiam, quse non sit substantialis.
Et, per consequens, in proposito, per transmutatio-
nem substantialem non per se habetur ista pra^-
sentia; quia terminus ejusdem rationis, cujusmodi
est prffisentia, non est proprie et per se terminus
duarum mutationum distinctarum secundumgenus.
— Et si dicas quod potest fieri prsesens cum sub-
stantia panis, sine mutatione substantiaH; tamen
nunc fit prifisens per mutationem suljstantialem
panis in corpus Christi, et non per aliam ; — Con-
tra. In corpus Christi prius factum prajsens pani ,
posset Deus convertere panem : non enim hic est
magis contradiclio, quam quod modo convertatur in
corpus Christi non prius pr«sens, Ergo per talem
conversionem (S) factam tuncin corpus Christi prius
praesens speciei panis, non fieret ibi de novo pra^-
sens (e). Vel oportet dicere quod fieret prsesens
postquam (Q fuit prse.sens , et quod eadem pra^sentia
terminaret duas mutationes dictas.

Quarto. Quod convertitur in abquid pnfiexsi-
stens, magis acquirit conditiones ejus quam econ-
tra. Patet : si enim nutritivum convertatur in car-
nem, magis animatur anima carnis (r)), quam caro
informetur forma ejus; et universaliter acquirit
conditiones absohitas , et tihi, et ahos respectus car-
nis, magis (9) quam econtra. Ergo ex sola conver-
sione panis in corpus Chi^isti pneexsistens , magis
acquireret panis ut conversus prsesentiam corporis
Ghristi in coelo, quam corpus Cbristi prassentiam
speciei panis in altari.

(a) acquireretur. — acquiretur Pr.
(6) in coalo. — intentio Pr.

(y) Cfr. Commentat. , 8 Phijsic, com. 79; et Philosoph.,
8. Metajih., t. c. 12, et 12. Metaph., t. c. 10.
(5) non. — Ad. Pr.

(e) praesens. — })er taleni conversione)n Pr.
(t;) postquam. — priusquani Pr.
(rj) carnis. — corporis Pr.

(b) magis. — Om. Pr.

Qiiinio. Quia Deus posset convertere substantiam
panis in corpus Ghristi ut exsistens in coelo, vel ut
babens esse in coelo; quia bic non est major contra-
dictio quam in ea conversione quie nunc ponitur.
Sed tunc non liaberet corpus Chinsti esse sub specie
panis ex ipsa conversione. Ergo nec nunc.

Sexto. Si panis quantus converteretur in corpus
Chri.sti quantum, ita quod quantitas in quantita-
tem, et sub.stantia in sub.stantiam , corpus Christi
quanlum non haberet ubi circumscriptive, quod
fuit panis circum.scriptive. Ergo ex conversione'
substantise in substantiam corpus Chrisli non habet
uhi diffinitive, quod erat sub.stantia^ panis diffini-
tive. Antecedens notum est : quia non posset illud
quantum corpus Christi esse circum.scriptive in
loco panis, cum sit majus pane. Consequentia pro-
batur : quia sicut substantia et substantia qute sub-
sunt quantitati, diffinitive se habent ad locum, ita
substantia quanta ad substantiam quantam circum-
scriptive. Ergo conversio substantiLe in substantiam
facit ad esse circumscriptive in loco,— Haic Scotus,
in forma.

§ 2.

CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Contra secundam con-
chisionem arguit idem Scotus (dist. 11, q. 4), pro-
bando quod substantia panis annihiletur in trans-
sub.stantiatione.

Primo (a) sic. IUud quod prsecessit, et nihil ejus
remanet, annihilatum est. Sed substantia panis
prsefuit. Et nibil ejus manet, quia nec materia, nec
forma; tolum enim totabter transit, scihcet materia
in materiam, et forma in formam. Ergo, etc.

Secundo sic. Quod proefuit, et modo nihil e.st,
necin se, neci n aho, annibilatur. Panis autem, post
conversionem, nihil est in se. Nihil etiam est in
corpore Christi : quia tunc corpus Christi augeretur
per conver.sionem panis in ipsum; illud enim fit
majus, in quod convertitur aUud quantum manens.

Si dicatur quod non est nihilatio, quia terminus
ad quem hujus transitus est aliquid, sciHcet corpus
Christi; — contra hoc arguitur. Quia, etsi desini-
tionem liujus panis comitetur positio corporis Cliristi
hic, tamen illa desinitio panis secundum propriam
rationem non distinguitur ab annibilatione, quia
terminus ad quem ejus e.st nihihtas panis.

Go)ifirmatur per simile, Quia corruptio non est
annihilatio modo, non propterhoc .solum quia gene-
ratio concomitatur eam : quia, si propter hoc et
propter terminum generationis pnecise non esset
annihilatio, ipsa corruptio esset mutatio positiva,
propter terminum mutationis positivum ; quod est
falsum. Nunc ergo corruptio, secundum propriam
rationem sui, ut distinguitur essentiahter a genera-

(a) Primo. — Om. Pr.

DISTINCTIO XI. — QU^STIO i.

227

tione concomitante, non est annihilatio, quia ali-
quid corrupti rnanet, scilicet materia. Et e.x hoc
sequitur quod negatio ad quam est, est negatio in
apto nato; ergo privatio. Ergo, per oppositum, cum
in proposito nihil termini a quo maneat, nec nega-
tio esse panis sit privatio (({uia non in apto nato),
sed purum non esse, sequitur quod ista destructio
panis secundum propriam rationem sui sit annihi-
latio.

Confirmatur ulterius. Quia per se ratio alicujus
non variatur ex ahquo concurrente per accidens
cum eo. Sed per accidens est quod cum destru-
ctione panis concurrit posilio corporis Christi hic.
Probatio (a) : posset enim primum separari a
secundo. Ergo propter istam positionem corporis
Ghristi hic, non variatur ratio hujus destructionis.
Sed, si sola esset, sine illa positione, esset annihi-
latio panis. Ergo et modo.

Item. Si panis annihilaretur, et corpus Christi
poneretur hic prsesens, omni eodem modo haheret
se, tam panis quam corpus Christi, quantum ad
omnem conditionem, tam esse quam non esse, sicut
modo se habet. Sed quod omni eodem modo se
habet sicut si esset annihilatum , iUud est annihila-
tum. Ergo, etc. Prima propositio manifesta est :
quia, si esset annihilatio, nec forma nec materia
ejus maneret, et eodem modo nec nunc; sed etiam
tunc corpus Christi esset prsesens sub accidentibus,
ita et nunc,

Item. Quia terminus novse actionis est novus.
Ergo negatio esse panis, ut terminus desinitionis
panis, nova est. Sed, ut in corpore Christi, non est
nova : nam illo modo quo disparatum includit
negationem disparati , ante desinitionem panis cor-
pus Christi fuit non panis; et similiter corpus
Christi prius fuit. Igitur terminus ilhus desinitionis
non est corpus Christi, nec negatio panis in cor-
pore Christi.

Si dicas quod non esse panis, ut in corpore
Christi, non est nova negatio, sicut nec disparatio
corporis Christi ad panem est nova ; sed tamen non
esse panis est novum ; — Contra. Ex hoc sequitur
quod non esse panis est terminus : quia negatio
ista , ut in corpore , est per rationem disparationis ;
si ergo non esse terminat ut novum, non terminat
ut (S) in corpore per rationem disparationis.

Forte dicetur, propter ista argumenta, aliter ad
primasrationes : quod post conversionem substantia
panis non est totaliter nihil, sed est quodammodo
aliquid, non illud quod priefuit, sed illud in quod
conversa est. — Sed contra hoc arguitur. Primo.
Quia terminus mutationis, inquantum est terminus,
includit non esse alterius termini. Hoc probatur :
quia, inquantum est terminus, habet aliquam

(a) Prohatlo. — Primo Pr.

(6) non terminat ul. — terminat ut non Pr.

incompossibilitatem ad alium terminum; ergo, ut
est terminus, non includit aliquitatem alterius ter-
mini, nec alterum terminum esse aliquo modo aH-
quid; quia contradictio est quod, ut includit non
esse ejus, inchidat aliquitatem ejus.

Secundo, ad idem. Qiiia corpus Christi nuUo
modo aliterse habet post conversionem, quam ante;
ergo nec aliquid alio modo habet esse in ipso. Sed
panis non conversus, nullo modo habet aliquitatem
suam in corpore Christi, nec aliquitatem corporis
Ghristi. Ergo nec panis post conversionem. Proba-
tur consequentia prima : Esse secundum quid in
aliquo, est propter ejus esse simpliciter; quia enim
aliquid in se est tale, ideo sic vel sic habet ahquid
in se; ergo non est differentia in modo cssendi ali-
cujus in aliquo, nisi propter diflerentiam entis
in se.

Tertio ad idem. Gujus est aliquitas, iUud est ea
aliquid formahter. Si ergo ahquitas corporis Christi
sit ejus nunc quod fuit substantia panis, ergo illud
quod fuit substantia panis, est ahquid formaliter
illa ahquitate. Qusero quid aliquid? Non panis :
quia non est panis; et prseterea contradictio esse
videtur, quod aliquitate corporis sit ahquid forma-
liter quod non est panis. Nec ista ahquitate est ali-
quid quod fuit panis, puta corpus Christi : quia
quod fuit substantia panis simpHciter, desiit esse;
corpus autem Christi manet in eodem esse. Nec
potest dici quod ista aliquitate est ahquid aliud,
nisi panis, vel corpus. — Haec Scotus, in forma.

II. Argumenta Durandi. — Contra eamdem
conclusionem, simulet praecedentem, arguitDuran-
dus (dist. 11, q. 3), probando quod vel ahquid de
substantia panis, puta materia , remanet in hoc
sacramento; vel substantia panis veraciter et pro-
prie annihilatur.

Primo (a) sic. Illud quod non est magis in alio
nunc quam prius, non est magis conversum in aliud
nunc quam prius. Sed, si panis non manet, post
conversionem, in corporeChristi secundum se totum,
nec secundum aliquid sui , puta secundum mate-
riam, aut formam, non est in ipso post conversio-
nem plus quam ante. Ergo non debet dici conver-
sum in ipsum nunc {&) plus quam ante vel prius.
— Si dicatur quod unum manet in alio, quia com-
municant in materia, et unum est educibile de
altero virtute divina; — non valet : quia simili
modo maneret panis in corpore Christi, si esset cor-
ruptus corruptione naturali ; quia eodem modo com-
municaret cum ipso in materia, et posset educi de
ipso virtute divina; igitur, etc.

Secuudo sic. Omnis terminus actiouis attingitur

(a) Hoc argumentum et quatuor sequentia Auctor affert
juxta formam quam habent apud Petrum de Palude ,
dist. it, q. 3.

(o) a verbis in corpore Christi usque ad mtnc, om. Pr.

228

LIBRI IV. SENTENTIARUM

per actionem; sed in conversione panis in corpus
Ghristi, secundum te, corpus Christi estterminus;
ergo per talem actionem attingitur. Sed, si nihil fit
in ipso, quahter attingatur non est intelHgihile,
cum illud esset actio per quam nihil ageretur. —
Nec valet si dicalur quod per conversionem suh-
slantiae aUquid agatur in corpus Ghristi, prout est
hic, scilicet prout in sacramento altaris. Quia istud
non fit per conversionem ; quia, si fieret conversio
totius in totum secundum suhstantiam et omnia
accidentia, corpus Ghi-isti non esset plus hic nunc
quam prius. Ergo, etc.

Terlio. Quia, si in corruptione materia desineret
esse quemadmodum et forma, tunc non esset cor-
ruptio, sed annihilatio. Sed, secundum hanc posi-
tionem, materia panis desinit esse, sicut et forma.
Ergo ihi est vera annihilatio, et non conversio.

Quarto sic. QuaHter potest intelHgi conversio
formai in formam prteexsistentem , non est intelH-
gihile. Quia nihil aUud videtur hic esse, nisi quod
una desinit esse, aHa incipiente esse; ex quo, per
desinitionem unius, nihil advenit alteri; et quod
materia quK fuit suh una forma, sit de novo suh
alia, quemadmodum dicit Philosophus, 4. Phrjsico-
rum (t. c. 68), quod materia primo fuit suh uno
contrariorum, postea suh aHo.

Quinto. Quia, si materia non annihilatur, sed
convertitur, lioc est altero duorum modorum : aut
quia manet, non in se, sed in suo simiH, sciHcet
materia aUerius; aut quia ex ipsa et materia alte-
rius efficitur unum. Piimum non potest dici : quia
tunc conversio non differret ah annihilatione; anni-
hilata enim mateiia unius, nihilominus ipsa rema-
net in simiH materia alterius. Nec potest dici magis
converti in materiam alicujus determinati, quam in
^" materiam alterius cujuscumque ; cum materia
omnium sit ejusdem rationis. Si vero dicatur secun-
dum, hahetur propositum: quia, sicut materia non
distinguitur a materia nisi per formam suh qua est,
sic non potest effici unum cum materia alterius,
nisi quia utrumque efficitur suh eadem forma. Ergo
materia panis non potest converti in materiam cor-
poris Ghristi, nisi efficiatur suh eadem forma ; et
sic aHquid quod fuit suh forma panis, efficitur suh
forma corporis Ghristi; et non desinit totaHter.

Sexto. Si, de duahus hostiis, suhstantia panis
unius annihilaretur, manentilnis speciehus, et sub-
stantia panis alterius converteretur, eo modo quo
dicit tua positio, non plus maneret de suhstantia
panis unius quam alterius. Ergo, si prima non dici-
tur conversa, sed annihilata, pari ratione nec
secunda.

Septimo. Quia, si, remanente corpore Christi, in
nuUo mutato, rediret eadem suhstantia panis quai
prius fuit, ipsa vere crearetur : quia de nihilo fieret;
non enim fieret de suhstantia corporis Christi, nec
de aHa, ut supponimus. Ergo, si, praeexsistente

corpore Ghristi , et nihil suhstanlia? panis in eo
remanente, panis desinat esse, vere annihilatur.
Gonsequentia prohatur : quia eodem modo se hahet
aHquid ut sit terminus ad quem. anniliilationis, et
ut sit terminus a quo creationis; et ideo, sicut
exsistentia corporis Ghristi non impediret quin
esset creatio, substantia panis redeunte, sic exsi-
stentia ejus non impedit quin sit vera annihilatio,
nihil de suhstantia panis remanente in ipso.

Octavo. lUud quod prius fuit aHquid , et postea
est nihil, est vere annihilatum. Sed, secundum te,
substantia panis ante consecrationem fuit ahquid,
post consecrationem autem est nihil. Ergo substan-
tia panis est vere annihilata. Major patet de se, ex
ratione terminorum. Minor prohatur. Quia iUud
quod non est aHquid in se vel in aHo, est vere
nihil; quia non aHquid et nihil ajquipoUent. Sed
substantia panis post consecrationem non est aUquid
in se, qiiia desiit esse; nec est in aUo, sciHcet cor-
pore Ghristi, quia post consecrationem nihil est
plus in corpore Christi quam ante, secundum te.
Ergo, etc. Et sic probata est major, et minor, et
consequentia, et per consequens tota ratio. — Hsec
Durandus.

§ 3. — GONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Contra tertiam conclu-
sionem arguunt Scotus et Durandus(a), probando
quod conversio, si est, nihil facit nisi dispositive ad
esse corpus Christi in altari; et quod Deus sine
conversione reque facere potest. Et

Primo supponit quod per carentiam quantitatis
est angelus prucsens omni corpori : quia sola quan-
titas facit distare et esse absens; et, per conse-
quens, privatio quantitatis facit realiter esse prae-
sens. Et idem conveniret homini, si esset sine
quantitate, sicut angelo. Et idem homini quanto, si
non uteretur quantitate, respectu omnium; vel, si
absolverelur ah usu quantitatis respectu hujus et
non illius, isti esset prsesens, et illi absens realiter.

Secundo ostendit quid conversio faciat. Nam quia
substantia convertitur, et accidentia remanent, acci-
dentia (6) remanentia faciunt esse ihi corpus Ghristi
sacramentaliter, quia significant ipsum, sicut prius
significabant ibi esse substantiam suam. Sed hoc
non est ibi esse realiter, sed esse sicut in signo.
Gonversio vero substantiie in corpus Ghristi, facit
quidem habere ad (y) islas .species habitudinem
immediatam. Sed ex hoc non sequitur quod corpus
Ghristi sit hic realiter : quia, licet conversio fiat in
corpus Ghristi directe ex vi sacramenti, prout est

(a) Hoec argumenta, qu» deduci possunt ex dictis Scoti,
dist. 10, q. 1, et Durandi, dist. 11, q. 1, Auctor refert prout
inveniuntur apud Petium de Palude, dist. H, q. 2.

(6) remanent , accidentia. — Oni. Pr.

(y) ad. — Oni. Pr.

DISTINCTIO XI. — QU^STIO I.

229

substantia, fit tamen consequenter, ex naturali con-
comilantia, in corpus quod ost quantitas, et sic cum
corpus etiam sit quantum, prout est terminus con-
versionis, non potest per hoc hic esse realiter piif-
sens, cum secum ferat quantitatem, per quam distat
et est realiter absens.

Tertio dicitquod divina virtus absolvensquantita-
tem ab usu quantitatis, qui (a) est facere distare et
esse absens, completive et ultimate facit hic esse
corpus Christi. Illud enim quod est realiler, et est
non absens nec distans realiter alicui , est ei pra3-
sens realiter. Unde quia conversio facit babere cor-
pus habitudinem ad istas species, et non ad lapideni,
qui non est in ipsum conversus, inde est quod
absolutio ab usu quantitatis, quam sola divina virtus
facit, est respectu istarum specierum causa propter
quam est ibi praesens, ubi est facta conversio, et non
alibi. Si autem ubicumque esset facta conversio,
ubicumque esset ; non quod conversio facit ipsum
esse ibi, sed solum determinat absolutionem ab usu
quanlitatis, per quam est ibi.

Quarto dicit quod Deus, nulla facta conversione,
potest facere istam absolutionem ab usu quantitatis,
sicut fecit quando intravit ad discipulos januis
clausis. Quando enim erat in eodem loco cum januis,
non erat ibi localiter, vel januse non erant ibi loca-
liter (6) : quia duo corpora esse simul localiter, est
duo contraria esse simul; quod est impossibile; sed
alterum privatur (y) usu quantitatis, ne locum
occupet, quod est effectus quantitatis non formalis,
cum ultima sphsera in superficie convexa non occu-
pet locum. Et quia januse videbantur, et non corpus
Christi, ideo j^ro tunc januje quidem erant in loco
suo localiter, corpus autem Christi erat simul cum
eis, sicut esset imus spiritus, non localiter, nec per
motum localem per quem ad discipulos sensibiliter
venit, sed per absolutionem ab usu quantitatis elle-
ctive, et per realem exhibitionem prGesentias suae
formaliter. Unde, si januas significassent (S) Chri-
slum, fuisset ibi sacramentaliter. Nunc autem, pro-
pter defectum signi, fuit tantum prsesens realiter,
et non sacramentaliter. Sed illud fuit (e), non con-
versione facta alicujus in corpus Christi. Ergo cor-
pus Christi, diviua virtute, per solam absolutio-
nem ab usu quantitatis, lit realiter pr^sens, sinc
conversione.

Quinto declarat sic : Quia Deus potest facere efte-
ctum, qui est res absoluta, vel relatio, sine causa
ejus in fieri ; sicut generationem sine alteratione.
Unde, si ex conversione causatur ista habitudo in
corpore Christi ad species, per quam dicitur esse

(a) qui. — quse Pr.

(6) a verbo vel usque ad localiter, om. Pr.

(y) privatur. — privahatur Pr.

(6) signi/lcassent. — signassent Pr.

(e) fuit. — facit Pr.

prsesens realiter loco specierum, cum esse hic in
corpore Chri.sti remaneat, tran.seunte conversione;
ergo sine conversione potest Deus causare in cor-
pore Ghri.sti i.stam habitudinem, quse est esse hic
realiter prscsens. Et sic habetur propositum.

II. Argumenta Durandi. — Contra eamdem
conclusionem arguit Durandus (dist. 11 , q. 4), pro-
bando quod possit esse corpus Chri.sti in altari,
nulla fticta conversione, sed manente substantia. Et
praimittit quamdam divisionem, ex qua postea for-
mat argumenta sua. Quia, si conversio requirere-
tui-, hoc esset propter alteram i.starum trium causa-
riim : aut quia corpus Christi non pote.st esse sub
illis speciebiis simul cum alio corpore; aut quia cor-
pus Christi non posset es.se iii sacramento, nisi sub-
stantia panis rnutaretur in ipsum; aut quia non
salvaretur veritas verborum sacramentalium. Sed
neutro istorum modorum impeditur. Ergo, etc.

Quod noii propter primum, probatur sic. Corpus
quod potestsimul es.se cum aliena quantitate, potest
simul es.se cum substantia subjecta illi quantitati :
non enim repugnat duobus corporibus esse simul,
nisi ratione quantitatis, cujus e.st excludere ab
eodem situ aliam quantitatem. Sed corpus Christi
potest esse simul cum quantitate panis, ut ponit
communis opinio, qua? tenet corpus Christi e.sse in
hoc sacramento. Ergo scque faciliter potest esse cum
substantia panis manente sub sua quantitate.

Nec propter secundum debet poni. Quia conversio
panis in corpus Christi, si ponatur, non est ratio
quare corpus Christi sit ibi de novo. Quod patet
dupliciter. — Primo : Quia, si propter conversio-
nem panis in corpus Christi esset corpus Chrisli
ubi fuit prius sub.stantia panis, eadem ratione, si
totus panis, quoad substantiam et quantitatem, con-
verteretur in substantiam et (a) quantitatem corpo-
ris Chri.sti, corpus Christi et sua quantitas, ex vi
talis conversionis, essent de novo ubi prius fuit
panis. Hoc autem falsum est : quia tunc oporteret
(|uod corpus Christi mutaretur secundum locum ;
compararetur enim circumscriptive ad locum ubi
prius fuit panis, quia non compararetur ad ipsum
ratione substantise, sed ratione quantitatis suse, cum
conver'sio esset non solum substantiae in substan-
tiam, sed quantitatis in quantitatem. Ergo similiter
videtur quod, propter solam conversionem sub-
stanti;e, corpus Christi non sit ubi prius fuit panis.
— Secundo : Quia per conversionem alicujus rei in
aliquam praeexsistentem , videtur magis fieri quod
i-es conversa sit ubi erat res in quam convertitur,
quam econtra; sicut cum convertitur alimentum in
substantiam comedentis, alimentum fit ubi erat
comedens, et non econtra. Cum ergo sukstantia
panis convertitur in corpus Christi tanquam in ali-

(a) substantiam et. — Om. Pr.

230

LIBRI IV. SENTENTIARUM

quid praeexsistens, magis fit virtute conversionis
quod panis sit ubi erat corpus Christi , quam e con-
verso.

Proptcr tertium similiter non oportet dicere quod
substantia panis non remaneat. Quia ex quo poni-
tur corpus Ghristi reahter in hoc sacramento, pro
ipso potest reddi vera locutio, ut non solum dicatur
corpus Christi esse hic, sed dicatur, hoc, id est, con-
tentum sub hoc, est corpus meum; quia indefinita
verificatur prouno solo. Necoportet quod substantia
panis demonslraretur, dalo quod esset ibi, sicut non
fit demonstratio specierum ibi exsistentium (a).

Secuiido priucipaliter arguit quod argumentuni
quoddam superius positum non valeat : scilicet
impossibile est ahquid esse nunc noviter ubi non
fuit prius, nisi ipso mutato, vel alio in ipsum, etc.
Dicit enim quod utraque propositio hujus argumenti,
tam major quam minor, est falsa; ratio etiam magis
concludit oppositum quam propositum. — Quod
enim major sit falsa, patet. Quia Deus posset facere
quod supra ultiraam sphaeram quse nunc est, esset
alia continens illam, et in qua esset sicut in loco.
Et sic ultima sphjera quaj nunc est, esset in loco
ubi prius non fuit, absque mutatione sui, et absque
mutatione alterius in ipsam. Quamvis enim sphsera
de novo creata, esset mutata, large sumendo muta-
tionem pro creatione; tamen non esset mutata in
priorem spha?ram. Et similiter, posset Deus facere
quod corpus Christi esset de novo in sacramento
altaris, absque mutatione sui, et absque mutatioue
alterius in ipsuni, facta aliqua mutatione circa
panem, vel aliquid aliud. Nec sequitur, si circa
panem sit abqua mutatio, quod illa sit conversio
panisin corpus Christi ; quiapotest esse aliqua alia;
sed esset faHacia consequentis, a superiori ad infe-
rius affirmative. — Minor etiam est falsa. Quia cor-
^pus Christi exsistens de novo in sacramento, non
est ubi prius non fuit : quia esse in sacramento,
non est habere novum ubl; nam uhi est circuni-
scriptio corporis a circumscriptione loci procedens;
cum ergo corpus Christi non sit in sacramento (6)
circumscriptive, patet quod non est in eo tanquam
in aliquo ubi; nec, per consequens, est ubi prius
non fuit; cujus oppositum assumit minor propo-
sitio. — Ratio etiam magis concludit oppositum
quam propositum. Quia diffinitio non potest conve-
nire nisi cui convenit diffinitum. Si ergo aliter se
habere nunc quam prius, sit difliuitio ejus quod
est moveri vel mutari, non conveniet aHcui,nisi cui
convenit esse motum vel mutatum. Si ergo corpus
Christi, per hoc quod est de novo in sacramento,
se habeat aliter nunc quam prius, prout tu arguis,

(a) Hoc prinnum argumentum principale Durandi, Auctor
refert secundum formam qux habetur apud Petrum de
Palude, dist. 11, q. 2.

(6) sacramento. — loco Pr.

sequilur quod ipsum sit motum vel mutatum, et
non panis in ipsum ; cujus oppositum intendis con-
chidere. Et sic patet «juod illa ratio non cogit.

Terlio principaliter. Quia, cum conversio non
sit necessaria ad exsistentiam corporis Christi in
sacramento quantum ad ejus permanentiam , sed
solum quantum ad fieri de novo (quia corpus Christi
in sacramento est quamdiu permanent species; con-
versio autem non semper fit, sed solum in prola-
tione verborum), satis durum est, et derogare vide-
tur immensitali diviuie potentite, dicere quod Deus
non possit facere corpus suum in sacramento esse
per aliurn modum quam per conversionem sub-
stanti,e pauis in ipsum ; maxime cum, ponendo (a)
conversionem fieri, difficiUimum sit videre qualiter
ipsa faciat aliquid ad hoc quod corpus Christi sit in
sacramento. Quia sicut se habet subslantia ad sub-
stantiam, sic se habet quantitas ad quantitatem.
Sed, si fieret conversio quantitatis panis in quanti-
tatem corporis Christi, non propter hoc quantitas
corporis fieret ubi prius fuit quantilas panis. Ergo
similiter, propter conversionem substantiee panis
in corpus Christi, non 'apparet quod corpus Christi
debeat esse ubi fuit substantia panis; nec quod ad
hoc talis conversio aliquid operetur.

Quarto prineipaliter dicit quod temerarium est
dicere quod corpus Christi, virtute divina, non pos-
sit esse in sacramenlo nisi per conversionem sub-
stantiae panis in ipsum. Tenet enim fides, quod
humanitas, quiie de se nata est constituere proprium
suppositum, fuit in alieno supposito, per solam
liabitudinem exsistendi in alio, siJu datam a Deo.
Quare eigo non poterit dici quod corpus Christi,
non mutatum secundum locum, nec secundum for-
mam aliquam absohitam , possit esse de novo in
sacramento, per novum ordinem seu habitudinem
sibi datam a Deo, inquantum est substantia, et non
intpiantum est quanta, quia, secundum quod est
substantia, non est limitata ad aliquem locum?

III. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
conclusionein arguit Aureolus (dist. ll,q. 1, art.l),
probando quod non sufficit dicere quod in transsub-
stantiatione sit successio esse unius sul^stantise post
non esse alterius.

Primo. Quia ornne quod succedit alteri, in aliquo
succedit illi. Sed non potest dari in quo corpus
Christi succedat pani. Ergo, etc. Major nota est.
Quia omne quod succedit, aut succedit in essendo,
quia scilicet non fuit, et modo est; vel succedit in
tempore, quia est in tempore, postquam non erat
in tempore; vel succedit in loco, quia est in loco,
postquam non erat in loco (6). Sed non est dare pri-
mum in proposito : quoniam virtute transsubstan-

(■x) ponendo. — ponerc Pr.

(S) a verbo quia usque ad loco, om. Pr.

DISTINGTIO XI. — QU^STIO I.

231

liationis corpus Domini non accipit esse post non
esse, quia piius erat, Nec potest dari secunduin :
quia eodem modo succedit ipsi non esse panis lapis
qui est in allari, quia est in tempore, postquam
panis habuit non esse. Nec siifficit tertius modus:
quia hoc modo non esset aliud transsubstantiari
panem in corpus Ghristi, quam esse corpus Gliristi
ubi fuit panis. Similiter nec potest dari quod succe-
dat in speciebus, ut quia prius fuerunt in pane, et
postea sunt in corpore Ghristi : quia hoc non essel
nisi transaccidentiatio (a). Sic ergo patet quod non
potest dari in quo sit ista successio.

Secundo. Quia : aut ista successio est secundum
esse antiquum corporis Christi, conservatum post
non esse panis; aut acquisitio ahcujus novi esse, in
quo succedit pani. Primum non sufficit : quia tunc
panis diceretur transsubstantiari in omne iUud quod
conservatur post non esse panis; et ita, si Deus
annihilaret lapidem , diceretur transsubstantiari in
solem. Immo hoc modo panis transsubstantiaretnr
in solem, et totum mundum ; quia sol et totus mun-
dus conservantur post non esse panis. Si vero detur
secundus modus, habetur propositum : quia illud
acquisitum non potest esse entitas simpHciter; aut
ergo est tempus, aut locus ; et non apparet quid sit,
ut probat prima ratio.

Tertio sic. Certum est quod successioest habitudo
posterioris ad prius. Si ergo transsubstantiatio sit
tahs successio, tunc panem transsubstantiari in cor-
pus Ghristi, non est ahud quam Deum dare corpori
Christi habitudinem talem posterioris ad prius. Sed
hoc non sufficit. Tum quia omne posterius, in ah-
quo est posterius, sciHcet natura, vel tempore, vel
loco, vel quoquo alio modo, ut patet, 5. Metaphysicx
(cap. de Pnovl); in proposito autem non potest
dari in quo. Tum quia talis modus est communiter
contra doctores : quia ad illum sequitur quod neces-
sario est facta mutatio m corpore Ghristi, seque et
magis quam in pane.

Confirmatur. Quia (6), si talis successio sit respe-
ctus : aut exigitur respectus intrinsecus adveniens;
aut extrinsecus adveniens. Si primo modo; — Gon-
tra : quia ille non adjicitur, nisi acquisito ah'quo
absohito; ergo per transsubstantiationem advenit
corpori Christi ahquod al)Solutum. Si secundomodo,
cum ad illum sit per se motus, sequitur quod corpus
Ghristi mutabitur, acquisito tali respectu.

Quarto. Quia ubi unum praecise succedit alteri,
non est verum dicere quod illud cui (y) succedit,
accedat ad illud quod succedit (S); immo econtra.
Sed, per Hugonem, de Sacramentis, lib. 2, part 8,

(a) vel transaccidentatio. — Ad. Pr.
(6) Quia. — Qiwd Pr.
(y) cui. — quod Pr.
(6) accedat ad illud quod succedit.
quod succedit , non est Pr.

— et accedat ad id

cap. 9, panis accedit ad corpus Ghristi, et ad unita-
tem cum eo. Sancti etiam communiter dicunt quod
panis et vinum transeunt in corpus Christi. Ergo
talis tran.ssub.stantiatio non est succe.ssio.

Confirmatur. Quia, licet forma succedat priva-
tioni, non tamen privatio dicitur converti in for-
mam.

Quinto. Quando inter aliqua est habitudo per
accidens ratione alicujus tertii, transeunte illo ter-
tio, transit illa habitudo. Verbi gratia : habitudo est
per accidens inter Polycletum et sedificatorem
respectu tertii cui conjungitur, scilicet respectu
arlificis; sed quam cito non est artifex, jam non
.edificat Polycletus. Sed , secundum Philosophum,
i. Phyaicorum (t. c. 43 et 44), et Gommentato-
rem, ibidem, habitudo inter terminum a quo et
terminum ad qiiem est per accidens, puta habitudo
carnis et vermis, ratione tertii, quod transit de uno
in aliud. Sed in propo.sito non est dare aliquod ter-
tium transiens. Ergo inter panem et corpus Ghristi
non est talis habitudo.

Sexto arguit (ibid., q. 2, art. 1) quod transsub-
stantiatio, vel conversio, non sit subjective in pane.
Quia impossibile e.st quod aliquod accidens sit in
illosubjecto quod nunquam est, dum illud accidens
est. Probatur : quia accidens esse in subjecto, non
est aliud quam sustentari in .subjecto; quod autem
non est, sustentare non valet. Immo videtur esse
contradictio de plano, dicere quod accidens sit in
subjecto, et subjectum non sit. Sed, per te, in
instanti in quo transsubstantiatio est, panis non est.
Ergo, etc.

Septimo ad idem. Quia, secundum te, nihil
transsub-stantiationis est in tempore prsecedente,
.sed est totaliter in instanti. Ergo nihil facit, perte,
dicere quod panis habet esse in toto tempore prsece-
dente, et in ultimo instanti est transsubstantiatio.
Ergo in illo instanti habet sujectum. Sed tunc panis
non est. Ergo, etc.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad argumenta contra primam
conclusionem

I. Ad argumenta Johannis Parisiensis. —
Quantum ad tertium articulum, respondendum est
objectionibus supradictis. Et quidem

Ad primum Johannis Parisiensis contra primam
conclusionem, dicitur quod « auctoritates illse Dama-
sceni non sunt ad propositum, sibene intelligantur.
Gum enim dicit Damascenus (de Fid. Ovt.), Iibro4,
cap. 13, quod panis et vimuH assumuntur , non

232

LIBRI IV. SENTENTIARUM

est intelligendum de assumptione in unitate suppo-
siti, sed de assumptione ad materiam et usum sacra-
menti. Quia enim hoc sacramentum per modum
cibi sumitur, ideo Christus ad materiam et usum
sacramenti hujus instituit panem et vinum. Nec
aUter assumpsit, ut patet ex sequenti auctoritate
quse allegatur, qiiod quemadmodnm in bapti-
smate, quia consuetudo est hominibus lavari in
aqna, etc. Constat enim quod aqua baptismatis
non assumitur in unitate suppositi divini, nec gra-
tia Spiritus Sancti unitur ei, ita ut faciant 'a) unum
suppositum; quare, simihter, panis et vinum non
assumunturad divinum suppositum, nec eis conju-
gatur divinitas in unitatem suppositi. Sed , sicut
aqua ibi assumitur ut materia sacramenti perma-
nens, sic panis et vinum assumuntur ut materia
sacramenti transiens ; quia materia sacramenti con-
vertitur in corpus Christi, et, per consequens, dici-
tur ahquo modo uniri divinitati, non per assum-
ptionem, manente natura panis aut vini, sed per
transsul)stantiationem in humanitatem prius assum-
ptam. Et quod ita intelhgi debeat, patet ex sequen-
tibus, ubi dicitur sic : Quemadmodum naturaliter
per comestionem panis, et vinum et aqua per
potum , in corpus et sanguineyn comedentis el
bibentis transmutantnr , et non fit alind corpus
prseter prlus ; ita et propositionis panis (6) , et
vinum et aqua, per mutationem et adventum Spi-
ritus Sancti , supernaturaliter transit in corpus
Domini et sanguhiem ; et ideo non sunt dno, sed
unum et idem. Ex quil)us patet quod non est
intentio Damasceni , quod substantia panis et vini
remaneant et assumantur a divino supposilo, sed
transeunt in corpus et sanguinem Christi, et sic
uniuntur divinitati. — Quod autem postea dicitur,
quod carbo lignum simpJex non est , sed unltum,
jgni, ita panis communionis non est simplex,
sed unitus divinitati , eodem modo intelligendum
est : quia carbo et ignis non sunt supposito idem,
unum tamen cum sua cori'uptione transit in aliud ;
sic panis communionis non est cum divinitate unum
supposito,sedsuadesinitionetransitincorpusChristi,
quod est unitum divinitati. — Dicla autem Dio-
nysii nuUam difficultatem inducunt. Cum enim hoc
vocat sacramentnm assumptionis, hoc dicit pro-
pter causam jam assignatam, aut propter usum
sacramenti, qui per modum manducationis intelli-
gitur : consuevimus enim diceiedecomedente, quod
sumpsit vel assunipsit cibum. Nec ex verbis ejus

(a) faciant. — faciunt Pr.

(6) Yerba Damnsceni sunt : O^jtm; ', xr^z TrpoSjaef.): ap-o;;
quse Burgundio in sua veteri translatione vertit : Sic panis
propositionis. In translatione Billiana expurgata , legitur :
Sic panis qui in protliesi prasparatns fuit. npdSeai? Graecis
est mensa minor, ad dextrum allaris latus seorsim posita,
in qua sacerdoles consecrandum panem parant. Cfr. Migne,
Patrol. graec, tom. 94, col. 1145.

potest alius clarus sensus elici. » — Hsec est solutio
Durandi (lib. 4, dist. dO, q. 1) ad primum argu-
mentum.

Concordat Petrus de Palude (di.st. 11, q. 2),
dicens : « Ad auctoritatem Damasceni , dicendum
est quod est simile quantum ad hoc, quia in car-
bone lignum convertitur in ignem, quando perfecte
accenditur; et tunc non manet lignum; et in incar-
natione sanguis Virginis conversus est in corpus
Christi. Et non e.st simile quoad alia. Vel dicendum
quod .sic est hic sicut ibi, id est (a), ita vere est hic
Deus et homo sicut ibi, sed per alium modum. —
Quod autem dicit Damascenus, quod Deus conju-
gavit divinitatcm pani , dicendum est quod non
per assumptionem, sed sicut cibus conjungitur
cibato, quia convertitur in ipsum. — Quod autem
Dionysius vocat hoc sacramentum assumptionis ,
lioc e.st quia species assumuntur ad usum mysterii,
et substantia converlitur : sicut dicitur cibus sum-
ptus vel assumptus, qui tamen non manet. » —
Ha?c Petrus, et bene.

Concordat sanctusThomas, prsesenti distinctione,
q. i, art. 1, q'* 1, in solutione primi, dicens :
«Verbum Dama.sceni intelligendum est quantum ad
species quibus corpus Christi divinitati unitum
modo ineffabili conjungitur. » — Haec iste. — Item,
3 p., q. 75, art. 2, in solutione primi , sic dicit :
{( Deus conjugavit divinitatem suam, id est, divi-
nam virtutem, pani et vino, non ut remaneant in
hoc sacramento, sed ut faciant inde corpus et san-
guinem suum. » — Ha5c ille.

Ad secuiuhim dicitur quod illa locutio est figura-
tiva, tam ex parte subjecti quam ex parte praedi-
cati. Nam panis, ex parte subjecti, supponit pro
sacramento sensibili , scilicet speciebus panis; cor-
pus autem Christi etiam sumitur figurative. Unde,
secundum Glossam, per illam locutionem non datur
intelligi quod substantia panis, aut species panis,
.sit vere et realiter Christus, aut corpus Christi ; nec
quod corpus Chr'isti prfcdicelur in recto de sub-
stantia panis, aut de specie panis. Sed est sensus :
Panis quem frangimus in sacramento , id est,
participatio panis fracti in altari , participatio
corporis Domini esi, id esl, facit nos unum esse
cum Christo, etc. Et ideo prsedicta auctoritas non
est ad propositum.

Ad terUiim dicendum quod illa antiqua positio
de exsisterrtia panis simul cum coi^pore Christi in
Eucharnstia, dudum reprobata est ; et positio decon-
versione panis in corpus Christi , per Ecclesiam
appiobata est. Nec valet pr-obatio adducta. Quia,
.^icut dicit Durandus (dist. 11, q. 1), « in his quse
sunt fidei, non semper e.st eligendum illud ad quod
pauciores sequuntur difficultates : sic enim pone-
remus in divinis unum solum suppositum, et illud

(a) id t'st. — Om. Pr.

DISTINCTIO XI.

QU^STIO I.

233

absolulum; ad quam positionem nulla difficultas
sequitur secundum (a) humanam rationem. Sed
ponendum est magis id quod est consonum dictis
Sanctorum et traditioni ecclesiasticse, licet plures
difficultates occurrant. Oportet enim intellectum
captivare in oyjsequium fidei. » — Haec Durandus.
— Petrus autem (dist. 14, (j. 2) dicit quod, « licet
illa assumptio magis salvaret apparentiam ad sen-
sum, tamen conversio magis salvat apparentiam ad
intellectum, id est, ver})a Evangelii; quic melius
est salvare, quia non possunt nientiri, sicut sensus
possuntdecipi. » — Sanctus Thomas vero, prassenti
distinctione, uhi supra (q. 1, art. 1, q''' 4), in sohi-
tione tertii , sic dicit : « Ad hanc positionem sequi-
tur gravius inconveniens quam (6) quod contradi-
ctoria sint (y) simul vera : quia ponit diffinitionem
(scilicet ahter se hahere nunc quam prius); et non
potest ponere diffinitum (sciHcet motum), neque iii
corpore Domini, neque in suhstantia panis. » —
Htec ille.

Cum autem dicitur quod conversio non est specia-
Hs articulus, etc. ; — respondet Petrus (ihid.), quod
(( articulus de Eucharistia potcst esse speciahs, sul)
illo verho, Sanctoram commuuionetn , etc. » Idem
dicit heatus Thomas, 2=> 2^, q. 4, art. 8, in .solu-
tione sexti : « In sacramento, inquit, Eucharistise
duo possunt considerari. Unum scihcet quod est
sacramentum ; et hoc hahet eamdem rationem cum
aliis effectihus gratiae sanctificantis. Ahud est quod
miraculose ibi corpus Christi continetur; et sic
concluditur suh omnipotentia; sicut et omnia alia
miracula, qu;e omnipotentiaB attrihuuntur. » Item,
3. Sentent., dist. 25, q. 1, art. 2, in solutione
decimi, sic dicit : « Fides de corpore Christi, et de
omnibus sacramentis , et clavihus, et omnihus
hujusmodi, inchidilur in articulo qui est de efiectu
gratiae, qui est : Sanctam Ecclesiam catholicam.
Et ideo in Nicseno symholo additum est : Confileor
unnm baptisma , etc. »

Ad quartum respondet Durandus (dist. 40, q.4),
dicens : (( Quod autem inducitur de confe.><sione
Berengarii, — dicendum quod, sicut dicit Glossa,
ihidem, nisi sane inteUigas verba Berengarii, in
majorem incideris errorem quam ipse habuit ; nisi
omnia referas ad species ipsas, qua^ franguntur, et
dentihus atteruntur. Nam de corpore Christi partes
non facimus; sed suh ilHs speciebus fractis et attri-
tis totum et integrum corpus Christi manducatur
et sumitur. » — Hajc Durandus. — Concordat
Petrus (dist. 44, q. 2), dicens : « Quod inducunt
Berengarium dicentem quod corpus Christi fran-
gitur, exponendum est : id est, manet sub specie-
bus, quiG franguntur, quamdiu manent, in quanta-

(a) secundmn. — Om. Pr.
(6) qiiam. — scilicet Pr.
(y) smt. — siint Pr.

cumque modica parte. Sic ergo dico quod Deus
posset panem et vinum assumere, sicut potest
convertere; et quod posset verha instituere, ad quo-
rum prolationem .sequeretur assumptio, sicut nunc
ad horum prolationem sequitur conversio. Non
tamen dedit hanc virtutem istis verbis; nec posset
.sah'ari sensus modernorum verhorum, si fieret
assumptio, et non conversio. » — Ha!c ille, et
hene.

A(l quintum dicitui' quod , quahtercumque diffe-
rat i.sta positio, ponens assumptionem paneitatis,
ab aha quiB ponit suhstantiam panis remanere sine
assumptione et sine conversione, verumtamen ista
est miiltum inconveniens et iriationahiHs, sicut
ostendit Diirandus (dist. 40, q. 4), dicens : « H?ec
opinio deficit in duol)Us quic ponit. Primo quidem,
in hoc quod ponit de assiimptione .substantise panis.
Secundo, in hoc quod ponit, quod per talem a.ssum-
ptionem corpus Christi suniptum de Virgine, sit in
altari , vel in .sacramento altaris. Prinium apparet
muhipHciter. Prim,o, quod non fiat talis assumptio.
Quia ridiculum est quod omni die a.ssumatur una
natura, immo inultie, a supposito divino, et omni
diedeponantur. Hoc autem esset, sisuhstantia panis
in hoc sacramento de novo assumeretur : quia quot
fiunt consecrationes, tot assumerentur; et quot fiunt
sumptiones sacramenti, tot deponerentur, cum desi-
nant e.sse per usum sacramenti. Qiiod si dicatur
quod natura immediate assumpta nunquam deponi-
tur, sed bene deponitur qua^ est assumpta mediante
aHa, ut patet de fame, siti, calore, frigore, carne
fluente et refliiente, qu:e de novo fuerunt in Chri.sto
mediante humanitale, — non valet : quia aHud est
de proprietatibus naturam consequentibus quod
insint vicissim mediante natura (quia tales non
dicuntur de novo assumi, etsi de novo insint;
quia (a) de natura sua non babent esse in .se, sed in
aho, quod secundum suam naturam est taHum pro-
prietatum susceptihile, sive maneat in se, sive assu-
matur ah aho), et aliud e.<t de natura qu;p nata est
esse in se, nec potest esse in aHo nisi per miraculo-
sam assumptionem ; de tali enim a?que incon-
veniens est quod de novo assumatur inuuediate
vel mediante aho. • — Sccundo, qiiia non solum
videtur inconveniens quod aHtjua natura de novo
assumatur, et statim deponatur; sed videtur etiam
impossibile quod tahs assumptio liat mediante ali-
quo creato, sicut ponit pncdicta opinio. Quia (?)
iUud medium , vel se lia!)et in ratione efficientis
talem assumptionem, vel in ratione terminantis. Sed
nihil creatum potest se liahere ad assumptionem
aliqiio istorum modorum. Ergo, etc. Prohatur
minor. Quod enim nihil creatum possit esse causa
efficiens talisassumptionis, patet : quia talis assum-

(a) quia. — quod Pr.
(g) Quia. — Quod Pr.

234

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ptio fit per hoc quod res amittit suum proprium et
naturalem modum essendi, et accipit novum el
quasi oppositum; sed quod res aliqua, in se (a)
et in natura sua manens, amittat suum naturalem
et proprium modum essendi, et alienum induat,
non videtur posse facere nisi auctor (6) natura}, qui,
sicut solus naturas rerum instituit, sic solus eas
mutare posse videtur. Per idem videtur quod nihil
creatum possit terminare talem assumptionem :
quia non potest tribui alirui naturpe quod est supra
naturam ettotum cursuni naturte; hoc autem est(y)
substantificare aham naturam quse nata est in se
subsistere. — Tertio, quia, quidquid sit de possibi-
litate talis assumptionis, omnino tamen inconve-
viens est quod fiat mediante corpoie parte, ut isti
dicunt. Nunquam enim corpus ut accipitur ut pars
humanai naturie, ponendo unam formam tantum
in homine, ut isti ponuut, potest nominare solam
materiam ; sed necessario nominat compositum ex
materia et forma dante esse corporeum. Si ergo non
sit nisi unica forma in homine, necesse est ut cor-
pus humanum dicat reahter totum, et non partem;
licet secundum rationem possit nominare partem,
eo quod anima dat omnes perfectiones quas dant
fornue inferiores. Et ideo, si consideretur composi-
tum ex materia et forma quaj est anima prout dat
esse corporeuni tantum , et comparetur ad idem
compositum prout per animam hal)et non solum
esse corporeum sed sensum et vitani et rationem,
sic corpus primo modo sumitur ut pars, et secundo
modo ut totuin. Sed, cum hiec diflerentia sit sokim
rationis, non est ad propositum eorum, cum dicant
realem assumptionem panis fieri inediante corpore
parte; dilferentia enim rationis nihil facit ad difle-
rentiam reahs assumptionis. — Quaiio, (piia inci-
dunt in illud quod vitare intendunt. Dicunt enim
jianeitatein assumi mediante corpore parte, et non
mediante humanitate, ne cogantur dicere quod per
talem assumptionem veiificetur (juod Deus sit j)anis,
vel imjianetur, sicut dicimus quod Verbuni est
incarnatum. Istud autem non evadunt. Quia, si ah-
qua forma accidentalis leque perfecte omni modo
perfectionis posset esse in toto mediante parte sicut
mediante toto, ieque verificaretur de toto quod
inesset ei mediante parte sicut quod iness(?t ei
immediate : ex neutraenim parte esset denominatio
secundum quid, sed simpUciter; projiter hoc enim
solum dicitur ^thioj» alljus non simjiliciter, sed
secundum dentem, quia albedo non ita jierfecte
inest ^thiopi ratione ilHus partis, sicut si inesset ei
ratione totius. Cum ergo leque perfecte ponatur
assumi substantia panis et vini mediante corpore
parte, sicut si assumeretur immediate, vel mediante

tota liumanitate, patet quod seque vere potest dici
Deus panis, sicut diceretur si esset facta assumptio
sub.stantiae panis immediate, vel mediante totah
humanitate.

(( Secundo jjrincipaliter deficit hsec positio in hoc
quod ponit, quod jier talem assumptionem corpus
Chiisti sumptum de Virgine sit in hoc sacramento
per communicationem idiomatum, quia unum prse-
dicatur de altero. Quia, qua ratione corpus Christi
esset in sacramento altaris per assumptionem sub-
stantia^ panis, eadem ratione sanguis esset in hoc
sacramento per assumjitionem substantise vini. Sed
hoc non est verum, ut probabitur. Ergo, etc, Assum-
ptum probatur. Quia, si sanguis Christi esset in
hoc sacrainento jier assumptionem substantife vini ,
sicut ponitur de corpore Christi per assumptionem
substantiie jianis, tunc oporteret quod .sicut jianis
assumitur mediante corpore quod pertinet ad uni-
tatem suppositi assumentis, sic vinuni assumeretur
mediante sanguine pertinente ad unitatem suppo-
siti assumentis. Mo(io constat quod sanguis Christi
non jjeitinet ad identitatem supjiositi Cliristi, cum
sanguis nondum sit sub forma huniana, sed sit
humor in via ad conversionem , ut fiat sub forma
humana. Ergo vinum non jiotest assumi a suppo-
sito Christi mediante sanguine ; nisi forte diceretur
quod in quahbet confectione hujus sacramenti esset
assumptio sanguinis Christi immediate, et, mediante
sanguine, assumptio vini; et sic omni die esset
assumptio nov;e naturai, scilicet sanguinis, absque
omni ordine ad naturani prius assumptain (quod
ahi negant), et, mediante ista, esset assumptio vini.
— Secundo, quia corpus Christi est in altari, vel
sacramento altaris, jier veram exsistentiam suse
naturoe, et non projiter solam communicationem
idiomatum, sicut ponit ha?c opinio. Quod patet.
Quia relativum (a) semperrefert idem numero quod
pra?cessit. Sed Christus, instituendo hoc sacramen-
tum, dixit ha:'c verba, Luc« t2t> (v. 19), Hoc es^t cor-
pus memn, quod pro vohis tradetuv , et (v. 20),
Hic est calix in meo sanguine, qui pro vobis
cffundetur (6). Ergo iUud idem corpus numero,
quod postea fuit traditum ad crucifigendum , fuit
prius traditum ajJostoUs in .■^acramento ad eden-
dum. Sed corpus quod fuit traditum ad crucifigen-
dum, non fuit de natura jjanis, sed fuit corpus per-
tinens ad naturam humanitatis. Ergo corpus tradi-
tum apostoUs in sacramento aUaris fuit vere de
natura liumanitatis; et, j»ri ratione, in sacramento
nostro est corpus Christi pertinens ad ejus humani-
tatem, et non est ibi soUim per communicationem
idiomatum ex assumptione paneitatis. — Quod si

{a.J in se. — nia^iens Pr.
(6) auctor. — actor Pr.
(v) est. — Om. Pr.

(a) relativum. — phirhnum Pr.

(g) In Vulgata legitur : Hoc est corpus meum, quod pro
vobis datur; Hic est calix, novum testamentum in san-
guine meo , qui pro vobis fundetur.

DISTINCTIO XI. — QIJ^STIO I.

235

quis dicat quod relalivum refert idem secundum
suppositum, non idem secundum naturam; et sic
potest vere dici, demonslrato pane assumpto, Hoc
est corpus meum, quod pro vobis tradetur , quia
idem est suppositum hal)ens paneitatem assum-
ptam, et corporeitatern postea traditam ; et sic idom
suppositum fuit primo demonstratum , et deinde
traditum, licet secundum aliam et aliam naturani ;
— non valet. Quia, cum dicitur, Hoc cst corpus
meum , corpus non potest i])i teneri pro supposito
habentecorporeitatem, sed potius pro natura habita,
ut notat pronomen possessiviim quod ei (a) addi-
tur, cum dicitur, corpus meum, hoc est, quod
habeo. Ergo eadem natura prius ostenditvu', qujjc
postea refertur, et non solum idem suppositum.
Cum ergo referatur natura corporis humani, quae
tradita fuit ad crucifigendum, patet quod eadem
secundum se prius sacramento fuit data discipiilis
ad edendum. — Tertio , quia dicta assumptio non
sufficit ad hoc quod corpus Ghristi sit in altari,
neque realiter, neque secundum communicationem
idiomatum. Non quidem realiter. Quia assumptio
duarum naturarum ab uno supposito, non sufficit
ad hoc quod ubi est una natura, sit alia : quia, si
suppositum Fihi a principio assumpsisset humani-
tatem Petri in Roma, et Pauli in Judtea, non pro-
pter hoc ubi esset Petrus, ibi esset Pauhis, et e con-
verso, nisi quoad suppositum quod de utroque
praedicatur, et de quo utrumque praedicatur concre-
tive; simihter, dato quod suppositum Filii assum-
pserit humanitatem et paneitatem , non oportet
quod ubi est natura panis, ibi sit natura humani-
tatis. Neque ratione suppositi posset dici quod ubi
estpanis, ibi est corpus Christi, propter communi-
cationem idiomatum. Quia, secundum illam opi-
nionem, nomen suppositi non racipit pr;edicationem
panis assumpti, nec corporis partis. Non enim est
verum dicere, secundum istos, quod Fihus Dei sit
panis, vel corpus quod est pars. Ergo ratione com-
munis suppositi non potest unum de altero prsedi-
cari, ut sic dicatur unum esse alterum , vel unum
esseubi est alterum. Nec est simile de dente ^thio-
pis et ejus all)edine : quia album dicitur dens, et
dens dicitur albus, et ubi est ununi, est alterum;
quia hoc est per hoc quod sunt ununi subjecto, et,
per consequens, indistincta subjecto et loco. Non
sic auteni potest dici de corpore humano et panei-
tate assumpta. )) — Hsec Durandus, in forma. — In
quibus, licet dicat multa vera, et satis efficaciler
impugnet opinionem illain de assumptione panei-
tatis, tamen aliqua falsa, erronea et hsereticalia
interserit, potissime de non assumptione et non
hypostatica unione sanguinis Chiisti elVusi in cruce
et exhibiti in sacramento ad divinum suppositum
Filii. Hoc enim erroneum est : quia, secundumhoc,

(a) quod ei. — cui Pr.

ille sanguis non fuisset sufficiens pretium redem-
ptionis humani generis, cum non esset unitus hypo-
statice divlnitati; quod est contra omnem doctrinam
evangehcam, apostolicam , et catholicorum docto-
rum. De hoc sanctus Thonias, in multis locis (a),
prfesertim quinto Quodlibeto , art. 5, sic dicit :
(( Sanguis Christi in passione efiusus humanum
genus sanctificavit, secundum illud Hebrxor. ult.
(v. 12) : Jesus, ut sanctificaret per sangninem
samn populum, extra portam passus est. Huma-
nitas etiam Chiisti virtutern salutifei'am habuit ex
virtute Verbi sibi uniti, ut Damascenus dicit (de
Fid. Ort.), tertio libro. Unde manifestum est quod
sanguis in passione effusus, qui maxinie fuit salu-
br-is (fj), fuit divinitati unitus. Et ideo 0[)ortuit quod
in i-esurrectione jungei-etur aliis humanitatis par-
tibus, etc. )) — Hsec ille. — Ex quibus patet quod
dictum est.

Petrus vero de Palude impi'obat dictam positio-
nenr, ibi (dist. 11, q. 2), alitei', dicens : (( Hfec opi-
nio apparet falsa. Primo, quia aut assumeret paneni
cum accidentibus, aut solarn substantiam. Si primo
modo, per hoc non esset in altari sacramentaliter,
sed localiter, per qtiantitatem, cum substantia
assumpta in altari, nec inde mota; sicut localiter
fuit in utei'0, per quantitatem, cum humanitate ibi
assumpta. Si secundo modo, forte hoc est impossi-
bile : quia quod non est per se factibile, nec susten-
tabile quacumque virtute, ut relatio, vel aliquid
hujusmodi, non est per se assumptibile; substantia
autem cor-poralis sine quantitate fieri non potest,
quia est suus ternrinus et propria pa.ssio, magis
quam quantitas sine figura. — Item, dato quod
esset possibile, adhuc non faceret ibi esse corpus
Christi. Quia aliud est dicere corpus quod est
Christus (hoc enim est genus ad aninral, et dicit
totum .suppositum Christi), et aliud corpus Christi,
quod dicit partem humanitatis. Licet autem corpus
utroque modo sumptum sit in altari, tainen diffe-
renter. Quia corpus quod est suppositum, est ibi
secundario tantum, ex naturali concomitantia; sed
corpus quod est pars, est ibi virtute sacramenti, et
ex vi ver-borum directe. Quod patet ex forma conse-
crationis ipsius corporis, qua dicitur, Hoc est cor-
pus meum; quod (y) non potest intelligi de corpore
quod est genus, sed solurn de corpore quod est
pars; quia genus non pnedicatur possessive de suo
infer-ioin, sicut pars de toto; bene enim dico huma-
nitas mea et manus niea, non autem animal
meum nec homo meus, de meipso. Hoc idem appa-
ret ex consecratione qua dicitur, Hic est calix san-
guiyiis mei. Sanguis autem non est aequivocum ad
genus et ad partem, sicut corpus; sed tantum sumi-
tur pro parte. Dato ergo quod corpus quod est

(a) Cfr. pnesertim 3 p. , q. 48, art. 5.

(o) salubrix. — sahis Pr.
(y) quod. — (juando vr.

236

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ChristiiP, per assumptionem esset ex vi sacramenti
in altari, non tamen corpus Christi quod est pars,
nisi tantum ex naturali concomilantia : quia per
assumptionem non fieret unio in naturis, sed tan-
tum in persona; undeper illam assumptionem fieret
quod panis esset corpus quod est Christus, non
autem corpus Christi , sicut nec modo divinitas est
humanitas. — Item, corpus Christi non incipit esse
reaHter, nisi mutatione facta in ipso, puta si secun-
dum locum de coelo moveatur; vel mutatione facta
in ipsum. Sed neutrum contingit per assumptio-
nem. Quia, hcet panis assumptus mutetur, per-
dendo suhsistentiam propriam , non tamen mutare-
tur in Christum, nec in corpus Chrisli, ut postea
(hcetur. Ergo, etc. — Item , ])aneitas (a) assumpta,
corruptis speciehus cum quihus fuit assumpta,
maneret et omnino frustra in Kternum. Non enim
corrumpi posset, cum careat qiiahtatihus contra-
riis; nec sumi posset in usum fidehum, propter
quem fit consecratio ; et sic , si maneret , frustra
nianeret. Si autem dicant quod non maneret ; —
Contra : quia (&), sicut corpus hominis assumptum
non dehuit corrumpi, nec putrefieri, nec in suh-
stantia, nec in quantitate; sic nec deberet corrumpi
panis, siassumeretur. — Item, si assumeretur, una
natura semper esset distincta ah aha, ita quod una
non esset forma alterius; cum dutie natura? suhstaii-
tiales perfecta? non possint se invicem informare.
Sed, manente distinctione naturarum, et finitate
utriusque, identitas suppositi non facit ihi esse
unum, ubi est reliquum. Non enim (y) si Christus
assiimeret lapidem Ronvie et hgnum Pai'isiis, pro-
pter hoc lapis esset Parisiis (8), nec econtra. Ergo,
quamvis panis assumptus sit in altari, non propter
hoc corpus Christi liumanum est ibi. — Item , non
posset assunii mediante primo corpore. Qiiia aut
hoc esset medium in suhstantificando, ita quod prius
suhstantificaretur (e) in corpore Christi , postea in
supposito divino; quod non est possihile : tum quia
suppositum finitum non potest suhstantificaie ahe-
nam naturam; tum quia suppositum humanum
non habet ihi subsistentiam propriam ; unde omnem
naturam a Deo assumptam oportet immediate suh-
stantificari in supposito toterno. Aut esset mediuni
congruitatis, propter dignitatem; sed hoc non est
possihile, cum unum non sit forma alterius, quia
form» substantiahs non est aha forma , nec inate-
riae est aha materia. — Item , si esset mediatio,
nihil faceret ad propositum. Non enim esset majoi-

(a) paneitas. — passibililas \'r.

(6) si ruaneret, fruslra nianerct. Si auteni dicant quod
non maneret ; — Contra : quia. — uhi nianeret? Vide in
originali vero. Si auteni unitur, vel assumitur, manerct
Pr.

(y) eniin. — auteni Pr.

(5) Parisiis. — Om. Pr.

unio panis ad corpus Cliristi, quam fuerit animge
ad corpus in triduo. Quia, cum ibi manserit unio
in supposito, si hic esset major, oporteret (a) quod
esset in natura, ita quod unum converteretur in
ahud, vel per compositionem unum esset forma
alterius; quod est impossihile. Sed in tridiio per
consecrationem anima non fuisset in sacramento ad
minus ex vi sacramenti, quamvis in sacramento
esset corpus exanime. Ergo nec hic esset corpus,
quamvis esset (&) panis. — Item, falsitas esset in
sacramento veritatis, qua dicitur, Hoc est corpns
meuiii : quia contentum suh speciebus, quamvis
esset corpus quod est Christus, non tamen corpus
Christi, ut dictum est. r> — Hoec Petrus, et hene.

Ad sextum respoudet Petrus de Palude (dist. 11,
q. 2), dicens quod « illa ratio tenet solum in his
quye .sunt in loco per accidens; secus autem est de
iiis qufe sunt in loco per se, ut dictum est de duo-
hus corporibus assumptis ah eodem supposito
divino ».

Ad septimum dicitur quod, sicut superius (ad
quintum) est ostensum , illa mediatio est impossi-
hilis, scihcetquod unum corpus assumatur mediante
alio. Et simihter, posito quod esset possibihs, ipsa
non facei-et corpus Chi'isti esse veraciter in altari,
sicut nec animain triduo fecit corpus esse in inferno
secum,

Ad octavum dicitur quod, data illa positione,
forma consecrationis panis esset falsa, ut dictum
est : quia contentum suh speciebus, quamvis esset
corpus quod est Christus, non tamen corpusChristi.
Et ideo argumentum phis est ad oppositum quam
ad propositum. Si enim ly hoc demonstraret sub-
stantiam et naturam panis, tunc locutio penitus
falsa est tante siout h?ec, Divmitas est hnmanitas ,
vel, Anima Cltristi est corpus Christi : quia natura
non pra^dicatur de natura in abstracto, vel sequiva-
lenti absoluto, quantumcumque haheat idem sup-
positum.Si autem demonstret verum corpusChristi
(|uod esl pars humanitatis, tunc, virtute tahum
verborum, nec suppositum Christi, nec natura
panis est directe in sacramento. Et, ultra hoc, posi-
tio illa non potest hoc ponere, cum dicat ly hoc
demonstrare non ahquam naturam, sed suppositum
triphcis naturie, scilicet divinitatis, et humanitatis,
ei paneitatis. Unde, secundum illam positionem,
vel forma consecrationis falsa est, vel, si vera est,
nec suppositum Fiiii, nec natura panis est directe
vi verborum in sacramento Eucharistise , sed sola
natura corporeitatis partis humanitatis Christi ; cujus
oppositum ponit. Et ita videtur imphcare contradi-
ctionem, dum ex una parte verificat formam conse-
crationis, et ex alia falsificat eam.

Dicitur ulterius, quod tria principaha dicta hujus

(a) oporteret. — oportet Pr.

(6) a verbo Ergo usque ad quamvis esset, om. Pr.

DISTINCTIO XI. — QU^STIO I.

237

positionis ibidem recitata, manifestam continent
improbabilitatem, sicut ostendit Petrus de Palude
(dist. 11, q. 2). « Primwn siquidom non valet.
Quia, licet corpus assumptum sit mediante anima,
non tamen propter lioc corpus est anima, nec e con-
verso : nunquam enim una pars prsedicatur de alia
subnomine partis, quamvis sint idem supposito, nisi
solum denominative, quia sic importat totum. Pne-
terea, sic dicitur in duobus accidentibus, vel in
substantia et accidente, ut album est musicum, et
Deus ost albus; non sic autern in dual)us partibus
substantialibus; unde non dicilur caput peditatum,
nec tibia pedilata, quamvis pes insit mediante tibia;
et, si propter hanc mediationem posset dici tibia
peditata, aut brachium manicatum, non tamen
potest dici tibia pes, nec brachium manus, aut
econlra, sed magis homo pedatus. Sic ergo forte
corpus Gliristi propter illam mediationem posset
dici paneum, vel paneatum ; non tamen posset dici
panis; sed totum suppositum diceretur impanea-
tum, vel paneum, sicut dicitur corporeum a cor-
pore. Immo, cum panis dicat suppositum, quia
panis est quoddam corpus, posset dici quod suppo-
situm est panis. Et sic esset communicatio idioma-
tum respectu assumentis et assumpti, non respectu
medii assumptionis : hoc enim non facit mediatio
assumptionis, sed identitas suppositi, et modus
praedicandi ; quia concretum sii^nificat per modum
totius, et non partis. — SimiHter nec valet secun-
dum quod ponit positio iila. Quia, sublata commu-
nicatione idiomatum, destruitur quod inexsistenlia
unius non verificat prffidicationem inexsistentiaj
alterius. Dato etiam quod esset ibi communicatio
idiomatum, non sequeretur corpus Cliristi magis in
altari esse, quam econtra panem esse in ccbIo : quia,
sicut Deus est in utero per hoc quod Deus est ille
homo, ita Filius hominis est in coelo per hoc quod
Deus est in cceIo; quod ipsi non dicunt. Nec hoc est
essentiam corporis Christi esse realiter hic, sed
suppositum corporis; quia essentia corporis et san-
guinis non est usquam, nisi (a) vel localiter, vel (6)
per conversionem. — SimiUter tertium non valet.
Quia, si propter hoc quod essenlia panis non habet
ibi proprium esse, posset dici non manere, sed
transire, pari ratione, in incarnatione dici posset
humana natura transire, non manere; quia, secun-
dum eos, non habet ibi proprium esse. Item, cum
conversio non sit nisi communicantium in materia,
secundum eos, si in Deo non est nisi unum esse,
scilicet divinum, cum in esse divinum nihil possit
converti, ergo non est in quod illud esse panis con-
vertatur. Et quod dicunt, quod panis fit (y) corpus
Christi, et corpus Christi fit (o) panis, quod nou

(a) nisi. — xibi Pr.
(6) vel. — sed Pr.
(y^) fit. — sit Pr.
(6) /it. — sit Pr.

esset, nisi maneret, — exponendum est : id est,
ubi erat panis, ibi fit corpus Christi. » — Haec
Petrus, et bene.

II. Ad argumenta Scoti. — Ad pi-iinum Scoli
contra eamdem conclusionem, dicitur primo, quod ,
si major sic; intelligatur, (|uod terminus per se illius
convorsioiiis vel transsubstantiatioiiis sit substantia
coiporis Christi, ita quod praBsentia subjecti ad
species panis conversi nullo modo sit per se termi-
nus, nec primo, nec .secundo, illius transsubslantia-
tionis, sed omnino de per accidens se habeat ad
illam transsubslantiationem , — major, inquantum
sic intellecta, falsa est. Sicut enim generatio sub-
stantialis primo et per se terminatur ad formam
substantialem tantum, sed per se secundo termina-
tur ad quantitatem et figurain et alias per se pas-
.siones consequentes formam substantialem rei gene-
ratse, et ulterius ad locum ejus; sic, licet transsub-
stantiatio per se primo terminetur ad substantiam
corporis Christi, tamen per se secundo terminatur
ad multa alia, inter quse est unum prsesentia sub-
stantiae corporis ad species panis transsubstantiati.
Nec est inconveniens unam mutationeui terminari
ad duos terminos per se, sub quodam ordine, quo-
rum unus potest dici terminus intrinsecus, alius
autem terminus extrinsecus, perseitatem habens ad
intrinsecum, et per se consequentiam et sequelam.
De hoc sanctus Thomas, de Veritate, q, 9, art. 3,
sic dicit : « In qualibet generatione vel mutatione
est duos terminos invenire : scilicet terminum a
quo, et terminuni ad quem. Uterque autem diver-
simode invenitur in diversis. In quibusdam enim
terminus a qau est aliquid contrarium perfectioni
acquirendae; sicut nigredo est contraria albedini,
quse per dealbationem acquiritur. Quandoque vero
perfectio acquirenda non habet contrarium directe,
sed pra:;cedunt in subjecto dispositiones, quffi sunt
contrarise dispositionibus ordinantibus ad perfectio-
nem inducendam; sicut patet in corporis anima-
tione. Quandoque vero non praesupponitur nisi pri-
vatio sive negatio formse introducendu?; sicut in
aere illuminando priecedunt tenebrai, qute per lucis
praisentiam removentur. Similiter etiam terminus
adquem estquandoque unus tantum, ut in dealba-
tione terminus ad quem est albedo. Quandoque
vero sunt duo termini ad quem , quorum unus ad
alium ordinatur; sicut patet in generatione vel alte-
ratione eIen)entorum, cujus unus terminus est
dispositio qua^ est necessitas, aliusautem ipsa forma
substantialis. » — Ha;c ille.

Dicitur secundo, quod, dato quod pra-sentia sub-
stanticC ccrporis Christi ad species non esset per se
terminus primo vel secundo transsubstantiationis,
sed sola substantia corporis Chrisli, ut ponit major;
tamen minor esset neganda. Quia cum lioc stat
quod per mutationem ad substantiam solam termi-

238

LIBRI IV. SENTENTIARUM

natani, per seet non peraccidens habetur praesentia
substantise ad species. Quia in illo casu diceretur
probabiliter, quod mutatio terminata ad substan-
tiam, esset causa niutationis terminataj ad pncsen-
tiam substantiie ad species, si sint dure mutationes;
sicut dealbatio esset causaassimilationis vel acquisi-
tionis illius similitudinis dealbati ad alia coalba, si
essent dua^ mutationes, quarum una terminaretur
ad albedinem, alia ad simiHtudinem; quod tamen
puto non esse verum. (Jnde sicut per dealbationem
habetur non solum albedo, verum etiam respeclus
similitudinis, et utrumque per se; ita per transsub-
stantiationem , per se habetur substantia succedens
substantise, et pra^sentia substantiie corporis Christi
ad species panis transsubstantiati. Et potissime esl
ibi perseitas ex parte efficientis et finis : quia trans-
substantiatio ordinatur ad proesentiam ; ideo enim
Deus transsubstantiat panem in substantiam cor-
poris sui, ut prsesens hominibus fiat in sacramento,
et veniat in usum hominum.

Ad secundum, negatur major, ut patet per praj-
dicta. Quia per dealbationem habetur non sohmi
albedo, quse e.st per se terminus ejus, immo i-elatio
similitudinis, suppositis aliis coalbis. Quse suppo-
sitio semper stat; quia omne album habet partes
albas, et ita sibi similes in albedine. Semper ei-go,
acquisita albedine, acquiritur simihtudo. Et utrum-
que habetur per se, Hcet una primo, ah'a secunda-
rio. — Et ad probationem majoris (a), dicitur quod
unius mutationis per se, est unicus per se terminus
primus; sed potest habere duos per se terminos,
unum primo, et ahum secundario, ut dictum est.
Et, dato quod nulla niutatio haberet duos per se
terminos, cum hoc stat quod per unicam per se
mutationem habentur duo de per se, quorum unum
est ejus per se terminus, aliud vero est ahquid per
se consequens terminum, vel finis per se termini,
datoquod non sit per se terminus illius mutationis;
quod speciahter verum est de tahbus respectibus
qui non sunt per se termini primi nec principales
aHcujus mutationis, sed consequuntur per se pri-
mos et principales terminos mutationum. Unde illa
probatio peccat per faUaciam consequentis, arguendo
a negatione antecedentis ad negationem consequen-
tis. Bene enim sequitur : A est terminm hujns
niutationis ; ergo habetur per hanc mutationcni
per se. Sed non sequitur : A non est terminus
hujus mutationis ; ergo non hahetur per se per
hanc mutationem: sicut patet; quia iUuminatio
non est terminus saltem primus generationis ignis
flammse, et tamen habetur per se per generationem
ignis. Per generationem quippe ignis non sokim
habetur per se ejus terminus, immo aHqua aHa;
sed differenter; quia generatio est acquisitiva sui
termini formaHter, cum sit acquisitio ejus; est

(a) majoris. — alioi^um Pr. *

autem acquisitiva ejus quod consequitur per se ter-
minum, efl^ective.

Ad tertium dicitur primo, quod Deus potest
facere corpus suum pra^sens cum pane, manente
.substantia panis, sine quacumque transsubstantia-
tione, vel mulatione ad substantiam terminata ut
ad (a) per se terminum , puta ponendo duo corpora
in eodem loco circumscriptive. Hoc tamen fieret per
motum localem alterius vel utriusque ihorum ad
alterum ; quod non habet locum in proposito.

Dicitur secundo, quod prsesentia corporis Christi
ad species panis, quaHs nunc est in Eucharistia, vel
ejusdem rationis cum illa, non potest acquiri de
novo, manente sub.stantia panis sub ejusdem spe-
ciebus, nisi per ahquam mutationem substantialem
noviter factam in corpore Christi vel substantia
panis, vel aHqualem unionem unius ad alteram,
concurrente aHquo motu locaH, ut in probatione
conchisionum dictum fuit. Gum autem fides non
ponat hujusmo(H motum factum in corpore Christi,
nec aHqua mutatio panis locahs fiat, restat quod
ista praisentia requirit transitum substantise panis
in corpus Christi. — Confirmatur. Quia, si (6) sub-
stantia corporis Chri.sti habere potest proesentiam
ejusdem rationis ad species panis, manente sub-
.stantia panis, quam nunc habet, non manente sub-
stantia panis : aut substantia corporis Ghristi esset
sub speciebus, mediante propria quantitate; aut
immediate per seipsam; aut per utrumque. Si detur
primum, aut tertium, tunc substantia corporis
Christi esset hic locaHter et circumscriptive; et,
cum iHo modo non possit esse in locis pluribus,
oporteret (juod, dum incipit esse in Eucharistia,
relinqueret proprium locum quem habet in coelo,
per novum motum aut mutationem localem; quod
est falsum. Si detur .secundum, tunc, cum sub-
stantia materialis, ut abstrahit a quantitate, non
possit fundare respectum pr;Tesentiie de genere ubi
aut situs, nec po.ssit fundare respectum praesentia
ad aliam substantiam materialem supposito distin-
cfam, eo modo quo anima rationalis vel forma sub-
stantialis est praisens corpori quod informat, vel
econtra, nec eo modo quo subjectum e.st pra^sens
accidenti, vel econtra, nec eo modo quo angelus est
praisens corpori quod movet vel a quo patitur, vel
econtra, nec eo modo quo Deus est prsesens crea-
turse quam tenet et con.servat in esse, vel econtra,
nec possit habere aliquem contactum molis aut vir-
tutis ad aliam substantiam materialem, non apparet
modus quo possit eidem esse praesens, cum nec
angelus possit esse praesens alicui loco vel corpori
nisi per aliquem contactum. Relinquitur ergo quod
solo illo modo quem ponit Ecclesia, substantia cor-
poris Christi possit esse pra^sens speciebus panis,

(a) terminata ut ad. — tenninatam ut Pr.
(6) s\. — Om. Pr.

DISTINCTIO XI. — QU^STIO I.

239

scilicet per (a) conversionem substantise panis in
substantiam corporis Ghristi sub eisdem accidenti-
bus virlute conversionis succedentem. Isto etenim
et solo modo potest congrue salvari sufiiciens con-
tactus et ordo corporis Christi ad species : quia sci-
licet succedit subjecto specierum tanquam termi-
nus ad qiiem subjecti conversionis, in quo manet
in potentia obedientiali idem numero subjectum,
divina potentia educibile de eodem terniino ad
quem ad exsislendum sub remanentibus speciebus,
et.ad omnimode idem pristinum esse. De hoc eliani
latius in sequentibus dicetur.

Dicitur tertio, quod ista consequentia est simpli-
citer nulla : Hic el ibi est prxsentia ejusdew ratio-
nis; ergo Jiabetur per watationem ejusdeni ralio-
nis. Et patet instantia. Nam prtcsentia quam habet
ignis ad locum suae generationis, in instanti suse
generationis, est ejusdem rationis cum praesentia
quam habet ad locum terminantem motum ejus; el
tamen constat quod non acquiruntur per mutatio-
nem ejusdem rationis; nam secunda acquiritur per
motum localem, non autem prima, sed per sub-
stantialem generationem.

Dicitur quarto, quod probatio majoris solum con-
cludit quod prsesentia substanti» corporis Christi
ad species panis, vel ad substantiam panis, potest
esse sine conversione, vel transsubstantiatione, vel
desinitione alicujus substantiGe; quod conceditur.
Non tamen probat quod posset esse sine transsub-
stantiatione, vel desinitione, vel inceptione sub-
stantias, et sine motu locali. Et quia in consecra-
tione Eucharistia^ non est motus localis, nec gene-
ratio alicujus substantice, oporlet quod sit conversio
substantiaj. — Cum autem dicit quod terminus
ejusdem rationis, cujusmodi est talis prfcsentia,
non potest esse proprie et per se terminus duarum
mutationum distinctarum secundum genus, etc. ;
— patet quid dicendum sit, ex prsedictis. Verum
enim est quod non potest esse terminus talium
duarum mutationum eodem modo; sed diversimode
potest esse terminus earum ; quia et quantitas quan-
doque acquiritur per motum augmentationis, quan-
doque vero per substantialem generationem , et
quandoque per creationem. Unde illa maxima parum
babet apparentiye, et minus veritatis.

Dicitur quinto, quod responsio ibidem recitata,
bona est. Nec valet ejus impugnatio, cum fundetur
in illa falsa maxinia statim negata, cujus opposita
est vera secundum fidem catholicam. Nam, secun-
dum fidem, caro humana per generationem vel
nutrilionem acquisita, et caro per resurrectionem
reparata, sunt vel erunt vel fuerunt in Christo
ejusdem rationis; et tamen constat quod generatio,
nutritio et resurrectio sunt mutationes specie diffe-
rentes. Sic in proposito : praesentia corporis Chrisli

(x) per. — Om. Pr.

ad species potest esse terminus diversarum muta-
tionum secundum genus, transsubstantiationis, et
generationis, et motus localis, ut dictum est. De
falsitate pra^dict» maximae diffuse loquitur sanctus
Thomas, 4. Sentent., dist. 43, q. 1, art. 1, in
solutione tertiifi quycstiunculse, qua qutcrit : Utruni
r(!surrcctio sit naturalis, vel miraculosa.

Ad quartiiin, negatur major. Nec valet probatio :
quia, licet nulrimcntum acquirat per conversionem
conditiones formales absolutas aliti et ejus in quod
convertitur, tamen, in instanti conversionis, forma
aliti informat materiam alimenti, et acquirit ubi et
situm etlocum ipsius nutrimenti; aliter quod alitur
et augetur, nunquam occuparet majorem locum
quam prius, nec esset in alio loco quam prius,
secundum se totum, nec secundum partes; cujus
oppositum est verum. — Dicitur ulterius, quod,
dato quod ita esset sicut ponit major in conversione
alimenti in alitum, non tamen oportet quod ita sit
in proposito. Quia illa conversio fit concurrente
molu locali alimenti ad alitum, et ad locum ejus,
et venas, et arterias, et poros; non sic auteni fit in
conver.sione substanti:i^. panis in Eucharistiam, in
qua sub.stantia panis non movetur ad locuin cor-
poris Christi, nececontra. Item, in conversione ali-
menti, fit additio materiae ad materiam; non sic in
Eucharistia. Nec totum convertitur in totum, sed
in partem, non quidem pneexsistentem, sed noviter
productain ; secus in Eucharistia. Sed, dum totum
lignum convertitur in totum ignem, terminus ad
quem est in loco termini a quo, et non econtra; sic
in proposito.

Ad quintuni, negatur minor : quia Deus posset
convertere substantiam panis in corpus Ghristi ut
exsistens in coelo, movendo (a) localiter panem cum
suis dimensionibus ad locum Christi in ccelo, et in
termino motus ponendo in eodem situ dimensiones
panis conversi cum dimensionibus corporis Ghristi;
et tunc substantia corporis Christi esset sub specie-
bus panis sacramentaliter, et in proprio loco cir-
cumscriptive. — Dicitur secundo, quod, cum ista
transsubstantiatio importet successionem duarum
substantiaruni sub eisdem speciebus, non apparet
mihi pro nunc quod substantia panis posset con-
verti in substantiam corporis Christi ut est in ccelo,
nisi modo prtedicto, vel consimili, interveniente
motu locali specierum panis ad corpus Christi , ut
sic terminus ad quem conversionis esset sub spe-
ciebus termini a quo. Et sic semper conversio
requirit prsesentiam substantiLC corporis Christi ad
species panis.

Ad sextum dicitur primo, quod , .secundum prae-
dicta, cum conversio ([uve communiter lit in Eucha-
ristia, importet successionem duarum substantia-
rum totalium et perfectarum sub eisdem accidenti-

(a) movendo, — niodo Pr.

240

LIBRI IV. SENTENTIARUM

bus, et, dalo casu ar^umenti, nullum accidens
panis remaneret sub quo alia substantia sibi succe-
dere posset, videtur quod talis conversio esset
impossibilis, vel saltem non esset ejusdem rationis
cum illa qim modo fit. — Dicitur secundo, (jiiod,
adnnsso casu argumenti , neganda est consequentia
ibidem facta. Quia non est simile quod adducitur
pro simili : nam in tali conversione non remane-
rent ali(jua accidentia |)anis conversi, sub quibus
substantia corporis Christi eidem succederet, et
ratione quorum esset circumscriptive aut diffinitive
aut abo modo in loco panis conversi ; secus est de
conversione moderna, in qua praedicta accidentia
remanent, rationequorum substantia corporis Gbristi
dicitur esse ubi erat panis diffinitive vel alio modo.
Et de hac materia amplius dicetur in sequentibus.

Et ista pio nunc sufficiant ad argumenta Scoti
contra primam conclusionem; quie etiam militant
contra tertiam.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum ei
secunduiii {y.) ejusdem contra secundam conclusio-
nem, dicitur quod responsio ibidem recitata, suffi-
cienter evacuat primum et secundum argumentum.
Et hanc virtualiter ponit .sanctus Thomas, 3 p.,
q. 75, art. 3, ut recitatum fuit in probatione con-
clusionis. Etsimiliter, ibidem, in solutione primi,
sic dicit : « Substantia panis vel vini, facta conse-
cratione, non manet sub speciebus sacramenti,
neque alibi. Neque tamen sequitur quod annihile-
tur; convertitur enim in corpus Christi ; sicut non
sequitur, si aer, ex quo genitus est ignis, non sit liic
nec alibi , quod sit annihilatus. » — H?ec ille. —
Item, priesenti distinctione, q. 1, art. 2, arguit .sic,
quarfo loco : « Illud dicitur annihilari, quod neque
in se neque in alio manet. Sed substantia panis,
facta convei'sione, non manet in se, neque in cor-
pore Christi. Ergo annihilatur. » Ecceargumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod,
quamvis non maneat panis, neque in se, neque in
alio, tamen manet corpusChristi, in quod conversus
est panis; et ideo non sequitur quod sit annihila-
tus. » — Hsec ille. — Item, in solutione primi, sic
dicfl : « In mutationibus naturalibus terminus a
quo est forma aliqua, quse quidem non convertitur
in terminum ad quem; et ideo non (6) annihilatur,
nisi quatenus manet potentia in suo subjecto. Sed
illud quod converlitur ad terniinum ad quem, est
subjectum mutationis, non quidem ut sit illud, sed
ut sit sub illo. Unde subjectum annihilari non dici-
tur, inquantum in aliud (y) convertitur. Unde, cum

(a) et secundum. — Oni. Pr.
(6) non. — Om. Pr.
(yJ aliud. — illud Pr.

in hac conversione terminus a quo, scilicet sub-
stantia panis, convertatur secundum se totum in
terminum ad quem, scilicet corpus Christi, non
quidem ut sit sub ipso, sed ut sit ipsummet, patet
quod non est aunihilatio substantise panis. » — Hsec
ille. — Similia ponit, quinto Quodlibeto , art. 11,
quod scilicet conversio non est annihilatio : quia
non est motus ad nihil, sed ad aliquid; quia termi-
nus ejus est corpus Christi.

Tunc ad primam improbationem hujus respon-
sionis, dicitur quod desinitio substantiic panis, talis
qualis lit (a) in Eucharistia, secundum propriam
rationem distinguitur ab annihilatione, non quidem
ut desinitio est, sed ut talis desinitio. Nec terminus
ejus est nihilitas panis, sed non panis, qui est sub-
stantia corporis Christi. Vel, dato quod nihilitas
panis esset proximus terminus, non tamen ultimus
illius desinitionis, cum illa desinitio sit quasi dispo-
sitio, ordinata ad positionem corporis Christi a prin-
cipali activo hujus conversionis, scilicet Deo. Anni-
hilatio vero proprie dicta habet pro principali ter-
mino nihilitatem annihilati ; et non est dispositio ad
positionem alicujus |)ositivi ; vel, si ipsam concomi-
tetur aliqua positio, hoc est per accidens, et praeter
intentionem agentis.

Ad confirmationem ibidem factam , dicitur quod
corruptio differt ab annihilatione proprie dicta, non
solum quia aliquid corrupti manet, scilicet materia;
nec solum quia negatio ad quam est, est negatio in
subjecto apto, vel privatio; sed etiam quia e.st
dispositio ad generationem positivam. Nec tamen
sequitur quod sit mutatio positiva de proximo et
inductive, licet possit dici positiva ultimate et
dispositive : quia non omne disponens ordinatum
ad inductionem positivi, est positivum, cum multse
sint dispositiones negativ». Sic in pi'oposito, de
desinitione panis, tertium membrum divisionis
slatim positie sufficit ad distinguendum eam ab
annihilatione proprie dicta. Rursus, quia, licet
nihil panis desinentis maneat actu in se vel in alio,
manet tatnen illud in quod conversus (6) est, sci-
licet corpus Christi, in quo etiam aliqualiter rema-
net panis in potentia obedientiali , ut ex corpore
Ghristi secundum esse sacramentale in Eucharistia,
possit, per Dei potentiam, panis redire : utsicut,
pane desinente esse sub speciebus, corpus Christi
incipit esse sub eisdem ; sic econtra, corpore Christi
desinente esse sub illis, iterum redeat substantia
panis sub eisdem, ut postea dicetur. Et sic iterum
negalio ad quam est desinitio substantiai panis,
posset aliqualiter dici privatio et negatio, non qui-
dem in subjecto apto, sed in accidentibus manenti-
bus, in quibus manet aptitudo, non quidem natu-
ralis, sed obedientialis, ad iterato informandum
substantiam panis.

(a) /it. — sit Pr.

{o) conversus. — conversuni. Pr.

DISTINCTIO XI. — QU^STIO I.

241

Ad secundam confirmationem , negatur minor :
quia positio corporis non omnino se habet de per
accidens ad desinitionem substantise panis; cum
desinitio de per se ut nunc ordinetur ad illam posi-
tionem, et propter illam intendatur, et ad illam
disponat, ut dictum est. Cum autem dicitur quod
desinitio possit separari a positione, etc. ; — dicitur
quod, posito illo casu, talis desinitio, quse nec ex se
nec ex intentione agentis ordinaretur nec disponeret
ad positionem alicujus termini positivi, sicut ista
facit, non esset ejusdem rationis cum ista. Et ideo
non sequitur, si illa esset annihilatio, quod etiam
ista sit annihilatio; potissime quia, ut dictum est,
terminus proximus hujus desinitionis non est pura
negatio, sed negatio in apto, et rei quue, hcet non
maneat in se, manet tamen illud in (juod conversa
est, cum potentia obedientiali ad rem desinentem.

Ad tertium dicitur, negando majorem, Quia, in
tali casu, nec panis nec corpus Ghristi omnino
eodem modo se haberent ut nunc se habent. Quod
patet de pane : quia, si ipse annihilaretur, sua
desinitio nullo modo esset dispositiva, nec intenta,
nec ordinata ad positionem substantia; corporis
Ghristi, sicut est nunc; nec maneret actu in se,
nec ahquid in quod conversus esset, sicut nunc
manet. Similiter tunc non maneret in potentia obe-
dientiali alicujus positivi, sicut nunc remanet in
potentia obedientiali corporis Ghristi secundum esse
sacramentale, ut dictum est. Gorpus Ghristi nihilo-
minus non eodem modo se haberet ad panem, aut
ad ejus desinitionem : quia non esset finis desini-
tionis panis; nec haberet potentiam passivam olje-
dientialem ad reditionem panis conversi. Et multce
aliae dissimilitudines dari possunt inter illum casum
et praesentem. Et ideo non sequitur, si illa desinitio
essetannihilatio, quod et ista.

Ad quartuni patet solutio per praedicta. Goncedi-
tur enim quod non esse panis est novum in corpore
Ghristi : quia, licet prius, ante desinitionem panis
et conversionem ejus in corpus Ghristi , per ratio-
nem disparationis, in corpore Ghristi esset non esse
panis; tamen illud non esse nullo modo conjunctum
erat potentiae obedientiali relictai in corpore Ghristi
ad substantiam panis, sicut est post conversionem.
Et sic patet quod non esse panis est novum, et nova-
tio in corpore Ghristi, et novatio sub speciebus. —
Dicitur secundo, quod, dato quod non esse panis
non esset novatio in corpore Ghristi post desinitio-
nem panis, esset tamen novum in se, etordinatum
et intentum et disponens ad positionem substantia.-
corporis Ghristi.

Ad improbationem responsionis secundo loco reci-
tatcB, dicitur quod illa tria argumenta contra eam
inducta, bene concludunt quod, post conversionem
panis, non est aliquid actu in se vel in alio; non
autem probant quin sit potentialiter obedientialiter
in corpore Christi post conversionem. Secus enim

est de terminis hujus conversionis, et de terminis
aliarum mutationum naturalium, in quibus materia
non mutatur in aliam materiam, nec terminus a
quo potest remanere potentialiter in termino ad
quem, sicut est hic.

De priedicti.s sanctusThomas, quinto Quodlibeto,
art. 11, sic dicit : « Annihilatio quemdam motum
importat. Omnis autem motus denominatur a ter-
mino ad quem. Unde terminus annihilationis est
nihil. Gonsecratio autem panis non terminatur ad
nihil, sed ad corpusGhristi; alioquinnon esset dare
quomodo corpus Ghristi incipiat esse in sacra-
mento; non enim incipit ibi es.se per motum loca-
lem, alioquin desineret esse in coelo. Relinquitur
ergo quod, in consecratione panis, non est annihi-
latio aliqua, sed transsubstantiatio panis in corpus
Ghristi. » — Haec ille.

II. Ad argumenta Durandi. — Ad primum

Durandi contra eamdem conclusionem et alias duas
respondet Petrus de Palude (dist. 11, q. 3), dicens
quod major argumenti falsa est : « quia immo con-
versura, secundum quod hujusmodi, non manet
secundum aliquid sui. Unde aer qui convertitur in
ignem, dicitur converti secundum formam, etforma
dicitur conversa, secundum nihil sui manens; non
autem dicitur conversus secundum materiam, sed
additus. Et similiter, quia haec conversio est secun-
dum totum, ideo totum desinit esse; alias non esset
conversio totius in totum. Vel potest dici, sine
assertione, quod Deus potest convertere substan-
tiam in accidens, et e converso, sicut in generatione
quse fit ex speciebus. Et tunc substantia panis con-
vertitur m corpus Ghristi, secundum esse praesens
reahter m altari; et corpus Ghristi, secundum esse
m altari, est in potentia obedientiali ad esse substan-
tiam panis; ut sic materia in materiam, et forma in
formam convertantur, non secundum esse substan-
tiale absolutum, sed secundum illud esse in altari.
Gum enim eorum quorum unum est in potentia ad
ahud, Deus possit unum convertere in aliud , si
materia est in potentia ad formam, Deus potest con-
vertere materiam in formam, et e converso; quia
potest reparare quod destruxit. Nec oportet illud de
quo fit aliud, manere in illo, actu, tanquam par-
tem; quia de materia educitur forma, cujus pars
non est materia. Et similiter, cum omne accidens
corporeum, sit in potentia materiie, de potentia
materue educi potest; et in illud materia converti
potest, et e converso accidens in materiam. Et,
secundum hoc, post conversionern manet, secun-
dum esse potentiale, totum in corpore Ghristi secun-
dum esse in altari. Dico autem potentialea potentia
obedientiah, non uaturali. Secundum autem istum
modum, ahter (u) manet panis in potentia post con-

(a) Secundinn autem istum modum, aliter. — autent
secundum modum; aliler enim Pr.

VI. - 16

242

LIBRl IV. SENTENTIARUM

versionem in corpore Christi, quam maneret post
annihilationem : nam post annihilationem fieret
vel (a) de nihilo, vel de corpore Ghristi secundum
se, et non de esse corporis Christi in altari, cum
ilhid esse non esset. » — Haec Petrus, et bene, con-
corditer sancto Thomse quoad sensum ; Hcet verba in
ahquo dissonent, potissime cum dicit in mutatione
naturali unam formam converti in aham, cujus
oppositum supra dictum est.

Ad seeundum respondet Petrus (ibid.), conce-
dendo majorem. «. Quia terminus actionis quse (^)
est conversio, est corpus Christi secundum esse in
altari. Et hic attini>itur. Quia, sicut terminus cor-
ruptionis est generatio, sic terminus corruptionis
panis est terminus generationis modi essendi in
corpore Christi. Et, sicut Magister (y) posuit nihil
de ahmento converti in veritatem humanse naturse
quoad additionem , sed quoad modum essendi, ut
non consumatur, vel ut calor habeat in quid agat;
sic et corruptio panis fit, non ut convertatur in cor-
pus Christi secundum esse intrinsecum sibi addi-
tum, sed in modum essendi ejus sub sacramento.
Et hic terminus attingitur. — Et ad improbationem
hujus responsionis, dicetur in sequentibus (8). »
— Hsec Petrus, et bene; dum tamen sane intelliga-
tur, ut sciHcet terminus hujus conversionis non
intelligatur esse solus respectus, aut modus, sed
substantia sub modo essendi.

Ad tertium dicit Petrus (ibid.), quod, « licet
totum desinat esse, non tamen totum est annihiia-
tum : quia annihilatio est versio in nihil; hicautem
est versio in aliquid. Et quando aer convertitur in
ignem, non solum aer, cujus aliquid manet, non
dicitur annihilari; sed nec forma substantialis, nec
accidentia, de quibus nec pars nec totum manet,
- dicuntur annihilari, sed converti; quia vertunturin
aliquid, et non in nihil. Et similiter in nutritione,
secundum opinionem Magistri, diceretur ahmen-
tum converti in esse magnum corporis nutriti, si
augeatur, et non in intrinsecum veritatis (s); et,
licet non maneat, si totum secedat, tamen, propter
effectum positivum quem rehnquit, dicitur non an-
nihilari. Et similiter conversio panis in corpusChristi
secundum esse in altari sacramentaliter, quamvis
nihil remaneat de (Q converso, quia tamen manet
in suo effectu reah, de quo potest Dei virtute educi,
ideo non annihilatur. » — Haec Petrus, et bene,
sane intelhgendo.

Ad quartum dicit Petrus (ibid.), quod, « licet
forma non convertatur in formam nisi per hoc quod

(a) vel. — alias Pr.
(g) qux. — qui Pr.

(Y)Cfr. Mag., 2. Sentent., dist. 30, et S. Thom., ibid.,
q. 2, art. 1.
(5) Cfr. § seq., I, ad 2i"n et ad 3"^.
(e) veritatis. — virtutis Pr.
(!;) de. — in Pr.

communicant (a) sibi materiam, et sic unum con-
trarium convertitur in ahud, hoc est via naturse.
Sed dicitur hic formam converti in formam, non
quia una forma fiat simphciter ex aha corrupta, nec
quod una addatur ahi (tunc enim non fieret ex una
aha, sed fieret una cum aha, et compositum ex
duabus); sed dicitur hic forma panis converti in
formam corporis Christi, quia ex desinitione forma^
panis fit exsistentia corporis Christi ibi, ubi erat
forma panis. » — Hsec ille, et bene.

Ad quintum dicit Petrus (ibid.), quod (( neutro
modo materia convertitur in materiam : scihcet nec
per remanere in sui simih tantum, quia hoc esset,
etiamsi vere annihilaretur; nec per conjungi mate-
rise corporis Christi ; sed per hoc quod in eam trans-
substantiatur ad esse ubi ipsa erat. Inquantum
enim, per desinitionem materise panis, fit materia
corporis Christi ibi reahter prsesens ubi aha erat
locahter prius, dicitur materia converti in mate-
riam ». — Hsec Petrus, et bene.

Ad sextum patet solutio per dicta ad argumenta
Scoti : quia sciHcet in illo casu substantia panis
conversi plus maneret in corpore Christi, quam
substantia panis annihilati. Et ulterius, dato quod
non aliter nec plus maneret in corpore Christi sub-
stantia unius quam alterius, tamen desinitio unius
ahter, in genere causae materiahs, dispositive se
haberet ad positionem corporis Christi , quam desi-
nitio alterius, ut ssepe dictum fuit.

Ad septimum, negatur major. Ut enim patet ex
pra^dictis, si substantia panis conversi in corpus
Christi eadem numero divina virtute rediret, ipsa
in taU casu non crearetur proprie; sed fieret ex cor-
pore Christi .secundum esse quod habet in Eucha-
ristia, hcet non fieret ex illo absolute. Et huic solu-
tioni concordat illud quod dicit sanctus Thomas,
3 p., q. 77, art. 5, ubi sic dicit : « Si substantia
panis et vini conversa est in corpus et sanguinem ,
non potest substantia panis vel vini redire, nisi cor-
pore aut sanguine Ghristi iterum converso in sub-
stantiam panis vel vini; quod est impossibile; sicut
si aer sit conversus in ignem, non potest redire aer,
nisi iterum ignis convertatur in aerem. » — Haec
ille. — Simiha ponit, duodecimadistinctione Quarti,
q. 1, art. 2, in solutione quartaj qutestiunculse. Ex
quibus patet eum sensisse quod substantia panis
conversa redire non potest, nisi corpus Christi e
converso vertatur in substantiam panis. Quod autem
reputat hoc impossibile, non contrariatur prsedictis.
Nam bene est impossibile secundum potentiam Dei
ordinatam, non autem secundum absolutam. Item,
hcet, secundum ordinatam, sit impossibile quod
substantia corporis Ghristi secundum esse absolu-
tum vertatur in panem , non tamen secundum esse
sacramentale , modo quo dictum est prius.

(a) communicant. — communicat Pr.

DISTINCTIO XI. — QU^STIO I.

243

Ad octavum, negatur major, ut patet ex solu-
tione primi et secundi Scoti. Nam, licet substantia
panis post consecrationem nihil sit, illud tamen in
quod conversa est, et in quo potentialiter manet, est
aliquid ; et ideo non est annihilata.

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra tertiam conelusionem, quod etiam virtua-
liter recitat Durandus, respondet Petrus de Palude
(dist. 11 , q. 2), dicens quod « illud quod prseassu-
mit, non valet. Quia, secundum eos, in angelo sunt
causse quare ipse est omni corpori prsesens realiter
ex habitudine sui : scilicet carenlia quantitatis,
actu et aptitudine, quaj est soium causa sine qua
non; et immediatus ordo ad omne corpus, quod
ipse potest movere immediate. Propter quod, secun-
dum eos, anima separata, est nusquam, propter
carentiam quantilatis; sed non est alicui prtesens,
propter nullum ordinem movendi ad corpus. Unde
si substantia corporea, quse est nata esse quanta,
sit separata actu a quantitate («) , dalo quod propter
hoc sit nusquam et indistans (quia sola quantitas
facit distare localiter), non tamen propter hoc erit
realiter praisens cuilibet corpori : quia non ex se
haberet immediatum ordinem movendi quodliLet
corpus, sicut nec anima separata; et, per conse-
quens, absohitio ab usu quantitatis non facit eam
praesentem alicui. Et licet faciat non distantem, vel
non absentem, tamen oportet dare aliquod positi-
vum, quod faciat eam praesentem : quia substantia
quae est nata esse quanta, non est nata esse prsesens
vel absens, nisi per quantitatem, aut nisi detur
sibi modus spiritus (6). Quod forte de .solo corpore
Christi posset verificari, secundum illum modum :
quia, si corpus Christi habet virtutem movendi
omne corpus immediate, sicut angelus, et absolva-
tur ab usu quantitatis, tuncetiam, eadem ratione
qua et angelus erat praisens realiter omni corpori ,
corpus Christi, de se, sine aliqua conversione, esset
prffisens (y) omni corpori. Sed istum modum isti
non ponunt. Nec etiam sufficit in angelo. Et si suf-
ficeret in angelo, qui non est natus distare, non
tamen in corpore, quod est natum distare, et
maxime quod actu distat : quia, si anima, quamdiu
est intra(5) corpus, haberet polentiaiu movendi im-
mediate omne aliud corpus, non propter hoc minus
distaret a corpore exteriore quam prius ; ab omni
enim corpore distat quantum suum proprium cor-

(a) et. — Ad. Pr.

(6) spiritus. — speciei Pr.

(y) erat prxsens realiter omni corpori , corpus Chrisli,
de se, sine aliqua conversione , esset prsesens. — erit prse-
sens realiter Pr.

(S) intra. — infra. Pr.

pus distat, quamdiu est ejus forma, et corpus ejus
utitur quantitate. Unde, cum corpus Christi sit
subjectum quantitatis, per quam est localiter in
loco, .scilicet in coelo, et si non absolvatur ab usu
quantitatis qua locum occupat in cceIo (a), videtur
sola absolutio respectu panis non (6) facere ipsum
minus distare quam prius. Aliud (y) ergo quseren-
dum est ». — Haic Petrus, et bene. — Mihi tamen
videtur illud dictum de angelo esse simpliciter fal-
sum, scilicet quod sit actu prsesens cuibbet corpori
quod potest immediate movere. Et de hoc dictum
fuitsatis, 2. Sentent. (dist. 2, q. 1), dum tractare-
tur quomodo angelus est in loco. Concedilur tamen
quod dictus ordo angeli ad corpus ab eo mobile,
facit ipsum prsesentem in potentia , sed non actu :
quia, ultra hoc, i'equiritur actuaHs contactus vir-
tutis, ut ibi dictum fuit.

Ad secundum respondet Petrus (ibid.), dicens
quod « verum est accidentia remanentia non plus
facere quam dicit arguens. Sed falsum est conver-
sionem substantiae hoc non facere : quia facit pri-
mum terminum conversionis loco conversi succe-
dere. Nec est verum quod fiat conversio in quantita-
tem ex consequenti : quia terminus a quo , scihcet
subslantia panis, non convertitur in accidens, nec
econtra, dato quod quantitas possit converti in quan-
titatem; unde, cum conversum sit substantia , non
quantitas, non est conversio nisi in substantiam.
Nec .sequitur, si quantitas est ibi, quod sit ibi sicut
terminus conversionis; sicut patet de divinitate, in
quam nihil converti pote.st, quae tamen est ibi. Nec
requiritur ibi ab.solutio ab usu quantitatis, ubi
quantitas non est per se, sed per substantiam : quia
sicut substantiam esse alicubi per quantitatem, sine
alio, facit eam esse ibi modo quantitativo; sic e
conver.so, quantitatem esse alicubi per substantiam,
facit eam ibi esse modo substantivo ». — Haec
Petrus, et bene. — Tamen videtux mihi quod acci-
dentia remanentia, in quibus corpus Christi succe-
dit substantiie panis, faciunt formaliter, licet non
effective, quod corpus Christi sit in altari realiter
diffinitive, aut sacramentaliter, vel alio modo, sicut
faciebant quod substantia panis erat ibi circumscri-
ptive. Conversio enim pra^terita, non est formalis
ratio essendi in loco, sed potius se habet ut efle-
ctiva.

Ad tertium dicit (ibid.) : (( Concedendum est,
inquit, quod determinata conversio dat habitudi-
nem ad aliquid determinatum; sed plus, quia dat
ibi esse realiter, per hoc quod facit succedere illi
quod hic erat realiter. » — Hsec Petrus, et bene,
iutelligendo ut prius.

Ad quartum dicit (ibid.) quod « Deus potestabsol-

(a) non. — Ad. Pr.
(6) non. — Om. Pr.
(y) Aliud. — Illud Pr.

244

LIBRl IV. SENTENTIARUM

vere quantitalem ab usu occupandi locum ; sed per
hoc quantitas, aut res quanta, non erit nisi ubi
prius erat. Et sic, nisi corpus Christi fuisset motum
de loco ubi prius erat, absolutio ab usu quantitatis
non fecisset ipsum esse ubi prius non erat : sicut
ultima sphaera non est nisi (a) ubi esset, si haberet
corpus continens (S) materialiter; et tantum distat
a caeteris, quantum distaret, si circumscriberetur et
occuparet locum. Absolutio ergo ab usu quantitatis
non dat realem priBsentiam ; sed, illa supposita,
facit non esse localiter ubi esset localiter. » — Haec
ille, et bene.

Ad quintum dicit (ibid.) quod, « dato quod Deus
corpori exsistenti in coelo possit dare illud ubi
numero, quod haberet exsistens in terra, non tamen
propter lioc esset in terra : sicut , si posset dare
homini paternitatem , sine hoc quod genuisset, non
tamen esset pater; quia non est idem esse patrem
et (y) habere paternitatem , sicut esse album habere
albedinem ; sed est genuisse. Unde et Ghristus est
filius Virginis, non per habere filiationem, sed per
esse genitum. Sic etiam, licet Deus posset dare cor-
pori Christi idem ubi sacramentale numero, quod
in eo causatur ex conversione, si est aliqua res dif-
ferens, tamen non esset hic realiter, quamvis habe-
ret ipsum esse hic : quia esse hic sacramentahter
reahter, est succedere vel successisse hic (S) ei quod
hic (e) erat locahter; quod sine conversione esse non
potest. )) — Haec Petrus, et male, quoad hoc quod
dicit, quod esse patrem non est idem convertibiliter
cum hoc quod est habere })aternitatem. Oppositum
enim hujus videtur esse per se notum. Item, impos-
sibile est habere paternitatem , et non genuisse ; et
impossibile est patrem (C) genuisse, et non esse vel
fuisse patrem ; quia ex tali fundamento , posito ter-
mino, necessario resultat relatio paternitatis. Quod
autem dicit de Fiho Virginis, parum valet : quia
nuUus unquam negavit quin Filius Dei , quantum
ad humanitatem, habeat respectum filiationis rea-
lem vel rationis ad Virginem ; immo etiam , ut fuit
visum in Tertio (dist. 7 et 8, q. 1), habet realem
respectum ad Matrem , licet non mereatur dici filia-
tio, propter suppositationem humanitatis in alio
supposito; qui tamen respectus diceretur et esset
filiatio, si humanitas deponeretur a Filio Dei. Con-
similiter falsum est quod aliquid possit habere illud
ubi numero quod haberet exsistens in terra , et non
esse in terra : quia esse in terra non aliud est quam
habere respectum de genere ubi, vel consimilem,
ad terram. — Aliter ergo dicitur ad argumentum :
quod respectus per nullam potentiam potest causari

(a) nisi. — Om. Pr.

(6) nisi. — Ad. Pr.

(y) et. — Om. Pr.

(6) hic. — hoc Pr.

(e) hic. — ibi Pr.

(;j patrem. — matrem Pr.

vel haberi in aliquo sine suo fundamento; et quia
corpus Christi esse hic sacramentaliter, dicit in cor-
pore Christi respectum fundatum super conversio-
nem pra^sentem aut praeteritam, sicut pateinitas
dicit respectum fundatum super generationem acti-
vam, ideo, sicut impossibile est aliquem habere
respectum paternitatis, non interveniente genera-
tione activa, ita impossibile est corpus Christi habere
praidictum respectum, non interveniente conver-
sione alicujus substantiae in ipsum. Falsum est
etiam quod Deus possit facere omnem eftectum sine
causa secunda , quse est causa ejus solum in fieri :
Deus enim non posset creare creaturam subsisten-
tem, sine creatione passiva intermedia, secundum
sanctum Thomam, 1 p., q. 45, art. 3, in solutione
tertii ; et tamen eadem creatio habet aliquam causa-
litatem in fieri respectu creaturse, sicut passio
respectu sui termini, sicut et aliquam prioritatem,
ut dicit ibidem. Et de hoc satis dictum fuit in
Secimdo (dist. 1, q. 2).

II. Ad argumenta Durandi. — Ad primum

Durandi contra eamdem conclusionem , respondet
Petrus (dist. 11, q. 2), dicens : « Corpus Christi
bene potest esse in altari cum substantia panis loca-
liter, descendendo (a) de ccelo, Deo faciente esse duo
corpora in eodem loco. Sed quod (6) manens in coelo
localiter, sit in altari cum substantia panis sacra-
mentaliter, non potest esse. — Ad formam igitur,
dicendum quod major est vera de esse locali, et falsa
de esse sacramentali : esse enim cum alio localiter,
quantitas impedit; non autem esse simul sacramen-
taliter, quia non est ibi modo quantitatis. Minor
autem est vera de esse sacramentali , et non locali.
Et sic conclusio non sequitur : quia corpus Christi
potest esse cum quantitate panis sacramentaliter,
per hoc quod succedit substantise ejus; nec tamen
sequitur quod possit esse cum substantia. )) — Haec
Petrus.

Ad secundum (y) dicit (ibid.) quod « non sequi-
tur : Si propter conversionem substantiae in sub-
stantiam est ubi prius erat panis , substantialiter et
sacramentaliter ; ergo per conversionem substantiae
cum quantitate esset ubi prius non erat, situaliter
et circumscriptive. Immo tunc non esset ibi aliquo
modo , nec quoad substantiam , nec quoad quantita-
tem, nec modo substantiali , nec modo quantitativo :
quia pro tanlo ponitur esse ubi erat substantia in
se conversa, quia ibi manent species locum occu-
pantes sicut prius, mediantibus quibus substantia
conversa ibi erat; et quia corpus Christi succedit
substantise in se conversae, non quantum ad inhae-

(a) descendendo. — descendente Pr.

(6) quod. — cuni Pr.

(y) Per hanc responsionem fit solutio ad argumentum
quod incipit sic : Primo, quia, si propter conversionem
panis in corpus Christi, etc.

DISTINCTIO XI.

QU^STIO 1.

24»

rentiam, sed quantum ad immediatam prsesentiam,
ideo, sicut non esset ibi substantia panis nisi essent
species, ita nec corpus Christi ; unde, si panis con-
verteretur in corpusChristi,et accidentia ejus anni-
hilarentur, non esset ibi corpus Christi ; et quia per
conversionem quantitatis non remaneret quantitas,
ideo per hoc non esset ibi corpus Christi ».

Ad tertium (o.) dicit (ibid.) quod, « cum dicitur
quod per conversionem fit conversum in loco ter-
mini, non e converso, si est conversio in prseexsi-
stens; — dicendum est quod verum est quando con-
versum secundum nihil sui remanet in loco priori,
et secundum aliquid sui additur ad convertens,
sicut in alimento. Sed quando conversum sic trans-
substantiatur, quod nihil ejus remanet additum
convertenti, et aliquid ejus remanet in loco priori,
tunc conversum non potest dici esse in loco conver-
tentis : nec secundum id quod manet, quia illud
conversum non est, sed est a convertente separa-
tum; nec secundum id quod conversuui est, quia
illud non remanet, et quod nihil est in se, nihil est
in alio. Sed e converso, convertens potest dici esse
in illo loco conversi : quia, per conversionem in se
factam, succedit secundum prsesentialitatem ipsi
quod in ipsum conversum est; et sic, sicut illud
erat ibi, sic et istud ibi fit; quamvis istud imagina-
tionem transcendat, et nihil tale videamus in natu-
ralibus. »

Ad quartum dicit (ibid.) quod « bene verum est
quod (6), si corpus Christi ibi esset, posset dici,
Hoc est corpus meum, manente substantia panis;
sicut si esset ibi localiter utrumque corpus, utrum-
que posset determinari, et ad utrumque ferri vel
fieri demonstratio , ad sensum, si sensibiliter, et ad
intellectum, si solum sacramentaliter. Et si posset
demonstrari, non obstante substantia, sicut nunc,
non obstante quantitate et qualitate, similiter posset
adorari sine idolatria, non obstante substantia, sicut
nunc, non obstante quanlitate : quia, quidquid ibi
sit cum corpore Christi, sive accidens, sive substan-
tia, sive utrumque, sacerdos non intendit praesen-
tare ad adorandum, nec populus adorare, nisi cor-
pus Ghristi. Sed probatum est quod, manente sub-
stantia, non potest ibi fieri corpus Christi : quia ibi
non potest esse realiter aliquid, nisi aut per illa-
psum (quemadmodum Deus est in omnibus spiriti-
bus, et spiritus creatus in corpore assumpto), aut
localiter (quemadmodum per miraculum duo cor-
pora sunt simul), aut per conversionem ; si ergo est
hic corpus Christi, cum non possit hic esse per illa-
psum, si non est hic per conversionem , erit hic per
locationem, sicut fuit quando exivit clauso utero
Virginis, etsepulchro, et ostio; et sic non erit simul

(a) Haec responsio solvit argumentum sic incipiens :
Secundo, quia per conversionem, etc.
(6) quod. — Om. Pr.

in coelo, et in pluribus altaribus; quod est erro-
neum. » — Hsec Petrus, et bene, quantum ad hoc
quod dicit quod impossibile est corpus Christi inci-
pere esse sub speciebus panis nisi per mutationem
substantialem panis, aut per motum localem panis
aut corporis Christi. — Verumtamen illud quod
dicit (ad tertium) de nutrimento et nutribili, non
videtur mihi simpliciter verum. Quia, ut dictum est
prius (a), forma aliti, cum noviter informat mate-
riam alimenti, accedit aliqualiter ad situm et ad uhi
materise alimenti, ac per hoc ad uhi alimenti; vel
saltem materia addita et materia praecedens occu-
pant alium novum locum aliquo modo, secundum
totum, vel secundum partem, quam prius; et ulte-
rius intervenit motus localis alimenti ad alitum ,
quod non convenit in Eucharistia, ut dictum fuit.
Ideo similitudo non valet,

Ad secundum principale Durandi dicitur, negando
antecedens pro triplici sui parte : nec enim major
est falsa, nec minor, nec ratioest ad oppositum plus
quam ad propositum.

Et ad probationem primae partis antecedentis pri-
mam, dicitur quod instantia lata contra majorem,
non valet. Quia major intelligitur sic : Nihil potest
esse noviter in loco ubi prius non fuit, si locus ille
prius fuit, nisi per mutationem substantialem vel
localem sui vel alterius, etc. Constat autem quod,
sic intellecta majore, instantia illa non procedit ;
quia, in illo casu quem tangit argumentum, ultima
sphaera esset ubi prius non fuit, sed non in loco
prius exsistenti, sed noviter producto. — Ad aliud
quod ibi additur de mutatione panis, dicitur quod
nulla mutatio panis, pra;ter ejus conversionem in
corpus Christi, faceret ibi esse noviter corpus Christi,
supposito quod corpus Christi maneat localiter ubi
prius, scilicet in ccelo, et quod non possit illabi
alteri corpori, nec esse simul localiter pluribi, nec
ratione suae substantise habere praesentiam ad aliud
corpus, vel dimensiones alterius corporis, sine suc-
cessione ad aliam substantiam , modo saepe dicto.

Ad improbationem minoris, patet responsio per
pnedicta in aHis quaestionibus (6). Quia, licet cor-
pus Christi non sit in sacramento tanquam in loco,
dicitur tamen esse in loco specierum peraccidens,
veraciter tamen et realiter; et habet habitudinem
ad illum locum, mediante tamen sacramento; et
consequenter, dum incipit esse sub sacramento,
incipit esse ubi prius non fuit, non quod sit subje-
ctum novi uhi, sed quia habet babitudinem ad
sacramentum, quod est objectum alterius uhi quam
sit uhi corporis Christi in coelo.

Ad illud quod additur, quod ratio concludit oppo-
situm, etc. ; — dicitur quod ratio bene intellecta
sufficienter concludit propositum, et non opposi-

(a) Cfr. art. prsesent., § 1, II, ad 4"
(6) Cfr. dist. 10, q. \ et 3.

246

LIBRI IV. SENTENTIARUM

tum. Cum enim dicitur quod aliterse habere modo
quamprius, est diffinitio ipsius moverivelmiitari,
sic intelligendum est, quod ista duo inseparabiliter
et necessario sese concomitantur, scilicet mutari,
et aliter se habere nunc quam prius; non quod de
quocumque dicitur unum, dicatur et reliquum.
Quia constat, dum duo corpora succedunt sibi in
eodem loco, locus aliter se habet nunc quam prius,
cum locet secundum corpus, et desinat locare pri-
mum, et habeat successive duos respectus ad duo
corpora, et duas circumscriptiones activas ad illa;
et tamen locus non proprie dicitur moveri vel
mutari. Tamen illud aliter se habere non contingit
sine motu vel mutatione alicujus, puta corporum
sibi succedentium circa eumdem locum. Et sic
generaliter nunquam aliquid habet se aliter quam
prius, nisi concurrente aliquo motu vel mutatione
illius vel alterius. Et sic est in proposito : quia cor-
pus Christi aliter se habet dum incipit esse in sacra-
mento, quam prius se haberet; non tamen ipsum
movetur, aut mutatur, sed aliquid aliud. Nec suf-
ficit mutatio alterius ad hoc, nisi sit transsubstan-
tiatio, ut dictum est.

Potest etiam dici, pro hoc et prsecedentibus, quod
aliter se habere nunc et prius per se , hoc est , non
per aliud, nec per accidens, sed ratione suimet, est
diffinitio ipsius moveri vel mutari ; et de quoeum-
que prsedicatur talis diffinitio, pra^dicatur diffini-
tum. Modo corpus Christi, licet habeat se aliter
nunc quam prius, dum incipit esse in Eucharistia,
hoc tamen non est per se, sed per aliud, scilicet per
conversionem alterius in ipsum. — Proportionaliter
dicitur ad alia prius inducta contra improbationem
majoris : quia, in illo casu, ultima sphsera aliter se
haberet, et esset in alio loco, non per se, sed per
aliud, ut patet. Unde non oportet quod corpus
Christi mutetur, per hoc quod aliter se habet nunc
fet prius; sed aliud mutatur. Et simile est in alio
casu de ultima sphsera.

Ad tertium principale, patet responsio per prse-
dicta. Dicitur enim primo, quod in nullo derogat
divinse potentise ponere quod non potest impossi-
bilia et contradictionem implicantia, sicut est quod
corpus Christi incipiat esse sacramentaliter sub spe-
ciebus panis sine motu locali corporis Christi, et
sine conversione alicujus in ipsum, vel motu ad
locum ejus in coelo. — Dicitur secundo , quod, licet
difficile sit videre quo modo per conversionem panis
corpus Christi incipit esse in sacramento, tamen
difficilius,immoimpossibiIeestviderealiummodum.
— Dicitur tertio, quod ratio ibi facta contra conver-
sionem substantiae in substantiam per simile de
conversione quantitatis in quantitatem , superius est
evacuata multipliciter ex dictis Petri (a), quia in
illo secundo casu non manet ratio locandi sicut

(a) Cfr. ad secundum primi principalis.

primo casu. Et ideo, in nostra conversione, corpus
Christi succedit pani converso, quoad locum et acci-
dentia; non autem in illa conversione per quam
quantitas converteretur in quantitatem.

Ad quarlum principale dicitur primo, quod
positio nostra in nullo est temeraria; sed potius
arguens loquitur temerarie contra doctrinam per
Ecclesiam approbatam. — Dicitur secundo, quod
similitudo de exsistentia humanitatis in divino sup-
posito per quamdam habitudinem, et de exsistentia
corporis Christi in sacramento per solam habitudi-
nem divinitus sibi datam, non valet. Tum quia fal-
sum supponit : nam humanitas non est in divino
supposito per solam habitudinem, sicut assumit
arguens, immo per indivisionem suppositi et naturse
humanse in quodam essesubsistentiseet exsistentise,
et tractum humanitatis ad divinum esse seu ad divi-
num subsistere, ut fuit dictum in Tertio (dist. 5
et 6). Tum quia suppositum divinum est ubique, et
sic unio humanitatis ad illud non facit illam esse in
duobus locis, nec extra locum proprium; prsesentia
autem substantise corporis Christi ad substantiam
panis alibi exsistentem , faceret corpus Christi dese-
rere proprium locum, vel esse in duobus circum-
scriptive; quod est inconveniens. Et hoc satis bene
deducit Petrus (dist. 11, q. 2). Tum quia nullus
ordo, aut respectus, aut habitudo divinitus impressa
corpori Christi, faceret ipsumprsesentem substantiae
panis et ejus loco, nisi esset respectus de genere
ubi aut situs, vel respectus subjecti ad accidens,
vel moventis ad motum , vel respectus illabentis ad
illud cui illabitur, vel assumentis ad assumptum,
aut uniti ad unitum, aut aliquis similis supra-
dictis ; modo constat nullum talem respectum posse
dari in proposito , stantibus nunc creditis et sancto-
rum dictis. Restat ergo solum illum respectum suf-
ficere, quem sanctus Thomas ponit, scilicet prsesen-
tiam substantise corporis Christi ad accidentia panis
conversi, per successionem duarum substantiarum
sub eisdem accidentibus, et conversionem prima^ in
secundam.

III. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum

Aureoli conti'a eamdem conclusionem , negatur
minor. Et ad probationem , dicitur quod substantia
corporis Christi immediate succedit substantiaj panis
sub eisdem accidentibus et speciebus, mediantibus
quibus succedit substantiffi panis quoad locum;
licet substantia panis aliter se haberet ad species,
quam modo se (a) habeat substantia corporis Christi,
ut prius dictum fuit (6); nam substantia panis
eisdem informabatur, non autem substantia cor-
poris Christi, licet sit eis seque praesens. Nec sequi-
tur quod ibi sit sola transaccidentatio : tum quia

(a) se. — Om. Pr.
' (6) Cfr. dist. 10, q. 1; et, in praesent. paragr., responsion.
ad secundum primi principalis Durandi.

DISTINCTIO XI.

QU^STIO I.

247

nihil convertitur in praedicta accidentia, nec econtra
aliquod accidens convertitur in aliquid; tum quia,
prseter successionem substantias ad substantiam,
est ibi conversio unius substantiai in aliam ; et ideo
est vera transsubstantiatio, et non sola transacci-
dentatio.

Ad secundum dicitur quod ista successio est
secundum aliquod novum esse acquisitum corpori
Christi : quia scilicet noviter habet esse sacramen-
tale sub speciebus, sub quibus substantia panis
habebat esse subjectivum, et quantitativum, et
quale, 'et hujusmodi. Nec valet hujus improbatio,
ut patet ex dictis ad primum. Item, sicut panis
erat prsesens speciebus, ita corpus Christi; et ita
acquirit novum respectum prsesentia^ ad illas. Et,
practer hoc, panis remanet in potentia passiva obe-
dientiali noviter in corpore Ghristi, modo prius
exposito (a).

Ad tertium patet solutio per prsedicta. Quia in
transsubstantiatione non solum est successio, immo
conversio substantiae in substantiam. Et cum pro-
batur quod talis respectus successionis non sit in
corpore Christi , quia non est dare in quo sit poste-
rius pane, — responsum est, quoad prtesentiam.
Nec istud est contra Doctores : quia non solum
ponimus successionem, immo conversionem et muta-
tionem substantise panis. Non autemsequitur muta-
tio aliqua in corpore Christi; cum propter acquisi-
tionem respectus, sine acquisitione absoluti, nihil
proprie mutetur, ut patet, 5. Physicorum (t. c. 10).
Nec similiter aliquid dicitur proprie mutari, si
noviter habet in se aliquid in potentia obedientiali
per conversionem alicujus in ipsum, et per hoc
quod est terminus et non subjectum conversionis,
nec habet aliquid actu noviter in se, sed solum in
potentia. Sic autem est in proposito.

Ad confirmationem , dicitur quod talis successio
est respectus extrinsecus adveniens. Nec oportet
quod acquiratur per motum corporis Christi : quia
et respectus de genere ubi potest acquiri noviter
sine motu sui subjecti, sicut patet in exemplo
superius posito (S); puta, si extra ultimam sphseram
crearetur alia sphsera, ipsam undique ambiens,
sicut locatum proprium. Cum etiam aer convertitur
in ignem, terminus conversionis acquirit novum
uhi sine motu locali, licet concurrat ibi generatio
ignis. Simile patet de pila pontis circa quam fluit
aqua, et de baculo fixo in aqua, et de turri circa
quam fluit aer aut ventus, et de similibus acquiren-
tibus novum ubi sine sui mutatione, per solam
mutationem alicujus corporis locantis ea : quia, ut
prius dictum est (y), talia habent se nunc aliter
quam prius per aliud, et non per se; ideo non

(a) Cfr. art. prcesent., §2,1.
(^) Cfr. praes. parag., II, ad secundum principale.
(y) Cfr. respons. ad secund. princip. Durandi, in hoc
paragr.

potest argui quod talia moveantur, sed quod aliud
ab eis moveatur.

Ad quarlum patet ex praedictis. Quia in Eucha-
ristia non ponimus qualemcumque succe.ssionem ,
sed talem .succes.sionem , et talium substantiarum,
quarum una transit et convertitur in aliam, et quo-
dammodo manet in alia, non actu, sed potentia
obedientiali. Et ideo potest dici quod una accedit ad
aliam, et transit in aliam.

Nec valet confirmatio de forma substantiali et
privatione : quia privatio, ut privatio, non manet in
forma substantiali ; ideo nullo modo convertitur in
eam. Item, praiter ordinem successionis, corpus
Christi acquirit novum esse sacramentale, et facit
quodammodo unum sacramentum cum speciebus.

Ad quintum dicitur quod secus est in mutationi-
bus naturaliljus et in transsubstantiatione super-
naturali, vel etiam in creatione, vel transsubstan-
tiatione : quia in aliis est aliquid commune subje-
ctum utrique termino; non autem in ista (a), sed
ordo terminorum ad invicem. UndebeatusThomas,
praesentidistinctione, q. 1, art. 4,in solutione primae
quaestiunculae, sic dicit : « Haec conversio in hoc
differt ab omnibus aliis mutationibus : quia in
omnibus aliis est aliquod subjectum commune; in
hac autem non , sed solum est accipere duos termi-
nos conversionis. Et ideo omnes locutiones expri-
mentes mutationem per quam importatur ordo ter-
mini ad terminum, concedendae sunt in hac materia,
sicut haec, Panis convertitur in corpus Christi.
Locutiones vero quae exprimunt identitatem sub-
jecti, non sunt concedendae, proprie loquendo. Sed
quia in hac conversione est aliquid simile identitati
subjecti, scilicet communitas specierum,quae manent
hinc inde, quamvis illae species non sint mutationis
subjectum ; ideo etiam tales locutiones aliquando a
Sanctis positae inveniuntur, ut identitas importata
non referatur ad subjectum, sed ad species easdem.
Unde tales locutiones non sunt extendendae, quia
sunt impropriae. Et quia haec locutio, Quod esthoc,
fuit illud, vel, Quod est hoc, erit iUud, expresse
importat identitatem subjecti mutationis, propter
naturam relationis, ideo non est simpliciter conce-
denda. » — Haec ille. — Ex quibus patet quod
dictum Philosophi et Commentatoris non habet
locum in proposito; quia talem mutationem, qua-
lem ponit fides, neuter credidit. Et, praeter hoc,
falsum est quod in naturalibus nunquam sit habi-
tudo inter terminos factionis nisi ratione subjecti.
Unde sanctus Thomas, ibidem, in solutione tertiae
quaistiunculae, sic dicit : «. Haec locutio, Ex hoc fit
hoc, principaliter exprimit ordinem terminorum
ad iuvicem, et sic per consequens quandoque unita-
tem subjecti. Unde quandoque importat ordinem
tantum, sine hoc quod importet subjectum, ut cum

(a) a verbo quia usque ad ista, om. Pr.

248

LIBRI IV. SENTENTIARUM

dicitur quod ex mane fit meridies, id est, post, ut
dicitur, 2. Metaphysicx (t. c. 7). Et, secundum
hoc, hsec erit incongrua, Panis fit corpus Christi.
Sed hffic erit concedenda, Ex pane fit corpus
Christi, si ly ex non denotet subjectum, et quasi
causam materialem, sed tantum ordinem termino-
rum ad invicem. » — Hsec ille. — Et similia ponit,
1 p., q. 45, art. 4 , in solutione tertii, dicens :
« Gum dicitur ex nihilo aliquid fieri , hHec praepo-
sitio ex non designat causam materialem , sed ordi-
nem tantum; sicut cum dicitur, Ex mane ptmeri-
dies, id est, post mane. » — Hsec ille. — Simile
dicit, de Potentia Dei , q. 3, art. 1 , in solutione
septimi; item, 2. Sentent., dist. 1, q. 1, art. 2, in
solutione secundi.

Ad sextum dicitur primo, quod nusquam legi
quod sanctus Thomas dicat formaliter et expresse
quod transsubstantiatio, vel conversio, sit subje-
ctive in pane; licet dicat quod successio duarum
substantiarum , quarum una est terminus a qno , et
alia terminus ad quem , est subjective in duobus
subjectis, scilicet tam in pane quam in corpore
Christi , sicut numerus et ordo et consimilia requi-
runt duo subjecta, ut patet in probatione tertige
conclusionis. — Dicitur secundo, quod, si trans-
substantiatio sit illa successio duarum substantia-
rum sub eisdem accidentibus , cum consimili prse-
sentia utriusque ad illa accidentia , et desinitione ac
rautatione unius illarum in aliam, cum potentia
reconversionis secunda? in primam, tunc talis trans-
substantiatio dicitur potius esse subjective in pane
quam in corpore Christi : quia per eam desinit esse;
et magis mutatur a statu suo, et a suo esse, et a sua
essentia, et qualibet sua perfectione, et quolibet
realiter sibi inexsistente, panis quam corpus Christi,
quod nihil absolutum perdit per transsubstantiatio-
nem, immo potius aliquid acquirit, intrinsece vel
.- extrinsece , absolute vel respective, actu vel poten-
tia, sine tamen reali sui mutatione, ut praedictum
est (a). — Dicitur tertio, quod argumentum contra
hoc factum non valet. Quia, cum dicitur quod impos-
sibile est quod aliquod accidens sit in illo sub-
jecto, etc, — dicitur quod probatio illa optime con-
cludit de accidente mere positivo, sed non de acci-
dente pure negativo, vel principaliter includente
negationem; cujusmodi est transsubstantiatio, quaj
includit prioritatem panis respectu corporis Christi
sub speciebus, et desinitionem substantiae panis in
inceptione prsesentia^ corporis Christi sub speciebus.
Illa autem prioritas, cum sit respectus positivus,
est subjective in pane, toto tempore prolationis ver-
borumsacramentaIium,praeterultimumejusinstans,
in quo tempore adhuc est substantia panis sub spe-
ciebus; sed in ultimo instanti dicti temporis desinit
panis esse sub speciebus, et incipit corpus Christi

(a) Cfr. ad 2u"> et ad 3""i.

esse sub eisdem. Et sicut inceptio est subjective in
corpore Christi , ita et desinitio dicitur esse subje-
ctive in pane, licet tunc panis non sit : quia desini-
tio, cum sit accidens negativum, non requirit sub-
jectum exsistens, immo subjectum non exsistens;
nec requirit sustentans, immo cadens, cum non sit
ibi realis inhaerentia, nec sustentatio, sed sola deno-
minatio rationis; sicut, cum desinit (a) esse forma
ignis , desinitio dicitur esse in illa forma sub-
jective, non per realem inhserentiam , sed propter
hoc solum quia denominat eam desinentem a priori
esse.

Ad septimum patet responsio ex praedictis. Quia
transsubstantiatio, quoad inceptionem praesentise
corporis Christi, et quoad desinitionem substantiae
panis sub speciebus, non est nisi in ultimo instanti
prolationis verborum; et, pro illo instanti, desinitio
et inceptio pra^sentiae ad species habent sua sub-
jecta, modo quo dictum est (ad sextum). Et de prae-
dictis sanctus Thomas, praesenti distinctione, q. 1,
art. 3, q''» 2, in solutione tertii, sic dicit : « In qua-
libet mutatione oportet designari mmc et prius
secundum duosterminos mutationis, qui sunt incon-
tingentes, ut dicitur, 1. Physicorum (t. c. 43 et 44),
id est, qui non possunt simul esse. Unde secundum
diversitatem terminorum in diversis mutationibus,
secundum hoc diversimode signantur ibi nunc et
prius. Aliqua enim mutatio est, inter cujus termi-
nos potest accipi medium, etc. » Et, post multa, sic
concludit : « In mutationibus in quibus termini
sunt affirmatio et negatio tantum, seu privatio et
forma tantum, in talibus, per se loquendo, non
potest esse recessus a termino, vel accessus ad ter-
minum, ante perventionem ad ultimum terminum;
et illud prius non pertinet per se ad hanc mutatio-
nem, sed solum per accidens, ratione illius adjuncti
ad negationem, secundum quod per accidens negatio
recipiebatmagis etminus, etper consequens medium ;
unde, per se loquendo, pertinet ad praecedentem
motum, sicut ad alterationem quaj praecedit genera-
tionem, et ad motum localem qui praecedit illumi-
nationem ; et, propter hoc, istae mutationes dicuntur
esse in instanti. Et quia, ut dictum est, inter sub-
stantiam panis et substantiam corporis Christi non
est accipere medium, quod magis sit propinquum
corpori Christi quam substantia^ panis, quantum ad
hoc quod convertitur in ipsum virtute divina, ideo
idem est judicium de ista conversione et de pra^di-
ctis mutationibus. Unde ad hanc conversionem non
pertinet nisi illud nunc in quo desinit esse panis,
et incipit esse corpus Christi ; sed illud primum vel
prius pertinet ad totum tempus praecedens, quod
mensurabat prolationem vei'borum, quaj quodam-
modo efficit conversionem. » — Haec ille, cum
multis aliis bene facientibus ad illucidationem prae-

(a) desinit. — desit Pr.

DISTINCTIO XII. — QU^STIO I.

249

dictorum, per totum tertium articulum. Quihus
similia ponit, 3 p., q. 75, art. 7, per totum.

Et quia supra dictum est quod in transsubstan-
tiatione non solum est successio substantiarum,
immo quod in corpore Ghristi reUnquitur novus
effectus, etc, de hoc Petrus de Palude sic dicit
(dist. 11, q. 3) : « Ista conversio non est annihi-
latio, quia non est versio in nihil, sed in aliquid :
hcet illud in quod est conversio, non acquirat ex
conversione novam formam, sicut cum aervertitur
in ignem per generationem ; nec novam materiam ,
sicut cum cibus convertitur in cibatum ; sed sicut
quando est corruptio sine generatione, ut quando
lux corrumpitur, ipsa forma non annihilatur, sed
convertitur in subjectum, non sic quod subjectum
ex luce generetur, nec quod aliquid lucis addatur
essentige subjecti, sed transit in subjectum, cedens
in potentiam ejus; et quamvis non sit plus in
potentia hujus partis in quam cedit quam alterius,
dicitur tamen in istam partem converti, veltransire.
Sic dicitur substantia converti in corpus Christi , et
transsubstantiari , et hyec substantia in illam trans-
ire : non quia in illa fiat nova forma substantialis,
aut materia, sed per simplicem transitionem in
illam, quia relinquit ibi novum efTectum, ut statim
dicetur. » — Hsec Petrus. — Quomodo autem
relinquat novum eflectum, recitatum est prius, in
solutione primi argumenti Durandi contra secun-
dam conclusionem.

Adargumentum principalepro qua?stione, respon-
det beatus Thomas, praesenti distinctione, q. 1,
art. 1, q'*» 1, in solutione primi argumenti, dicens
quod (( verbum Damasceni intelligendum est quan-
tum ad species, quibus corpus Christi divinitati
unitum modo ineflabili conjungitur ». — Hasc ille.

Et ha^c de qusestione sufficiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

DISTINCTIO XII.

QUtESTIO I.

UTRUM ACCIDENTIA SEPARATA A SUBSTANTIA PANIS
CONVERSI IN CORPUS CHRISTI, POSSINT IMMUTARE
SURSTANTIALITER ALIQUID EXTRINSECUM.

|IRCA duodecimam distinctionem Qiiarti,
quseritur : Utrum accidentia separata a
substantia panis conversi in corpus
Christi, possint immutare substantiali-
ter aliquid extrinsecum.

Et arguitur quod non. Nihil agit ultra suam spe-
ciem, sed citra quandoque; quia effectus non est
nobilior sua causa. Sed substantia est nobilior ornni
accidente. Igitur illaaccidentia non possunt aliquam
substantiam generare.

In oppositum arguitur. Quia ista^ species habent
eamdem virtutem quam habebant ante transsub-
stantiationem ; quia nihil est eis ablatum, sed addi-
tum. Sed ante transsubstantiationem poterant ali-
quid substantialiter immutare. Ergo et post.

In hac qusestione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod in sacramento Eucha-
ristise remanent accidentia panis sine subjecto
quod sit substantia, et aliquod accidens sine
quocumque subjecto.

Hanc ponit sanctus Thomas, praesenti distin-
ctione, q. 1 , art. 1, q'» 3, ubi sic dicit : (( Quidam
dixerunt quod vera substantia panis simul remanet
sub sacramento cum corpore Christi; et, secundum
hoc, accidentia non essent in hoc sacramento sine
subjecto. Sed haec opinio in prsecedenti distinctione
impugnata est, et improbata. — Alia opinio est,
quod remanet ibi forma substanlialis, et in ea fun-
dantur omnia accidentia quse ibi apparent. Sed non
minus difficile est materialem formam substantia-
lem a materia separare, quam accidentia a subjec",tis.
Et praeterea, quantitas non respicit formam nisi
ratione materiee; unde formae immateriales dimen-
sionibus carent ; et ideo, cum alia accidentia mediante
quantitate referantur ad substantiam, non poterit
forma sine materia exsistens, accidentium sensibi-
lium esse subjectum. Et hoc etiam dicit Boetius,
libro de Tvinitate, quod forma simplex subjectum
esse non potest. — Et ideo alii dixerunt quod acci-
dentia illa fundantur in aere sicul in subjecto. Sed
haec opinio stare non potest. Constat enim quod,
antetranssubstantiationem, subdimensionibus panis
non erat aer. Ergo, si, conversione facta, sit ibi aer,
oportet quod aer subintraverit per motum localera
dimensiones illas. Sed iste molus non percipitur. Et
prjfiterea , inconveniens est quod subjectum movea-
tur motu locali ad accidens, et quod accidens trans-
eat de subjecto in subjectum. Probatum etiam est a
physicis (4. Physicorum, i. c. 76), quod corpus
naturale et corpus mathematicum non possunt esse

250

LIBRI IV. SENTENTIARUM

simul; unde, cum illse dimensiones quse fuerunt
panis, sint quoddam corpus non naturale, sed
mathematicum, non poterit aer cum illis dimensio-
nibus simul esse; nec poteritesse subjectum earum,
quia habet proprias dimensiones aer. Cum ergo
omnes dimensiones sint ejusdem speciei, in qua-
cumque materia sint, quia materia non intrat in
diffinitionem communem earum, si dimensiones
iterum panis sint in aere sicut in subjecto, sequitur
quod duo accidentia ejusdem speciei sint in eodem
subjecto; quod est contradictoria esse simul; quia
accidentium ejusdem speciei numeratio non est nisi
ex subjecto; unde, si subjectum sit unum, sequitur
illa accidentia esse pluraet non plura. Constatetiam
quod aer non est susceptivus talium accidentium,
scihcet duritiei, figurse determinatse , et aliorum
hujusmodi, qute ibi apparent. — Et ideo dicendum
quod accidentia sunt ibi sine subjecto; non enim
potest dici quod sint in corpore Christi sicut in
subjecto. Sciendum autem quod substantia corpo-
ralis habet quod sit subjectum accidentium ex mate-
ria (a) sua, cui inest primo subjici alteri. Prima
autem dispositio materise est quantitas : quia secun-
dum ipsam attenditur divisio ejus et indivisio, et
ita unitas et multitudo, quse sunt prima consequen-
tia ens; et, propter hoc, sunt dispositiones totius
materiae, non hujus aut illius tantum. Unde omnia
alia accidentia mediante quantitate in substantia
fundantur; et quantitas est prior eis naturaliter; et
ideo non claudit materiam sensibilem in ratione
sua, quamvis claudat materiam intelligibilem , ut
dicitur in 7. Metaphysicse (t. c. 35 et 39). Unde ex
hoc quidam decepti fuerunt, ut crederent dimen-
siones esse substantiam rerum sensibilium, quia,
remotis qualitatibus, nihil sensibile remanere vide-
bant nisi quantitatem; quse tamen secundum esse
suum dependeta substantia, sicut et alia accidentia.
Virtute autem divina confertur dimensionibus quae
fuerunt panis, ut sine subjecto subsistant in hoc
sacramento; quod est prima proprietas substantise;
et, per consequens, datur eis ut sustineant alia acci-
dentia, sicut et sustinebant quando substantia eis
suberat. Et sic alia accidentia sunt in dimensioni-
bus sicut in subjecto; ipsa? vel:'^ dimensiones sunt
sine subjecto. » — Haec ille.

Eamdem conclusionem ponit, 3 p., q. 77, art. 1
et 2, Nam , art. 1 , probat primam partem conclu-
sionis, dicens : « Accidentia panis et vini, qua»
sensu deprehenduntur in hoc sacramento remanere,
non sunt post consecrationem sicut in subjecto in
substantia panis et vini, quse non remanent, ut
supra dictum est (ibid., q. 75, art. 2 et 6) ; nec etiam
in forma substantiali , quse non remanet, et, si
remaneret, subjectum esse non posset, ut patet per
Boetium, libro de Trinitate. Manifestum est etiam

(a) materia. — natura Pr.

quod hujusmodi accidentia non sunt in substantia
corporis et sanguinis Christi sicut in subjecto : quia
substantia humani corporis nuUo modo potest his
accidentibus affici ; neque etiam est possibile quod
corpus Christi gloriosum , impassibile exsistens,
alteretur ad suscipiendum hujusmodi qualitates. —
Dicunt autem quidam , quod sunt sicut in subjecto
in aere circumstante. Sed nechocesse potest. Primo
quidem, quia aer non est hujusmodi accidentium
.susceptivus. Secundo, quia hujusmodi accidentia
non sunt ubi est aer, quinimmo ad motum harum
specierum aer depellitur. Tertio, quia accidentia
non transeunt de subjecto in subjectum , ut scilicet
idem numero sit, quod primo fuit in uno subjecto,
postmodum in alio : accidens enim numerum accipit
a subjecto; unde non potest esse quod idem numero
manens, sit quandoque in hoc, quandoque in alio
subjecto. Quarto, quia, cum aer non spolietur acci-
dentibus propriis, simul haberet propria accidentia
et aliena. Nec potest dici quod hoc fiat miraculose,
virtute consecrationis : quia verba consecrationis
hoc non significant; quee tamen non efficiunt nisi
significatum. — Et ideo relinquitur quod accidentia
in hoc sacramento manent sine subjecto. Quod qui-
dem divina virtute fieri potest. Cum enim effectus
magis dependeat a causa prima quam a causa
secunda, potest Deus, qui est prima causa substan-
tiae et accidentis, per suam inflnitam virtutem con-
servare in esse accidens, subtracta substantia per
quam conservabatur in esse sicut per causam proxi-
mam ; sicut etiam alios effectus naturalium causa-
rum potest producere, sine naturalibus causis; sicut
corpus humanum formavit in utero Virginis, sine
virili semine. » — Hsec ille. — Ex quibus patet
prima pars conclusionis, scilicet quod nullum tale
accidens panis sit in aliqua substantia subjective.

Pro secunda parte conclusionis dicit sic, in
sequenti articulo, scilicet secundo : « Necesse est
dicere alia accidentia quae remanent in hoc sacra-
mento, esse sicut in subjecto in quantitate dimen-
siva panis et vini remanente. Primo quidem, per
hoc quod ad sensum apparet aliquod quantum esse
ibi coloratum, et aliis accidentibus affectum ; nec in
talibus sensus decipitur. Secundo, quia prima dispo-
sitio materise est quantitas dimensiva; unde et
Plato posuit primas differentias materise magnum
et parvum. Et quia primum subjectum est maleria,
consequens est quod omnia alia accidentia referan-
tur ad substantiam, mediantequantitatedimensiva;
sicut et primum subjectum coloris dicitur esse
superficies; ratione cujus quidam posuerunt dimen-
siones esse substantias corporum , ut dicitur, 1 . Meta-
physicx (t. c. 19 et sq.). Et quia, subtracta substan-
tia, remanent accidentia secundum esse quod prius
habebant, consequens est quod omnia accidentia
remaneant fundata super quantitatem dimensivam.
Tertio, quia, cum subjectum sit principium indivi-

DISTINCTIO XII. — QU^STIO I.

251

duationis accidentium, oportet illud quod ponitur
aliquorum accidentium esse subjectum, esse aliquo
modo individuationis principium. Est autem de
ratione individui , quod non possit esse in pluribus.
Quod quidem contingit dupliciter. Uno modo, quia
non est natum esse in aliquo; et hoc modo formse
immateriales separatiB, per se subsistentes , sunt
etiam per seipsas individuse. Alio modo, ex eo quod
forma substantialis, vel accidentalis, est quidem
nata in aliquo esse, non tamen in pluribus; sicut
haec albedo, quse est in hoc corpore. Quantum ergo
ad primum , materia est individuationis principium
omnibus formis inha?rentibus : quia, cum hujus-
modi formse, quantum est de se, sint natse in aliquo
esse sicut in subjecto, ex quo aliqua earum recipitur
in materia, quse non est in alio, nec ipsa forma sic
exsistens potest in alio esse. Quantum autem ad
secundum, dicendum est quod individuationis prin-
cipium est quantitasdimensiva. Ex hoc enim aHquid
natum est esse in uno solo, quod illud est indivisum
in se, et divisum ab omnibus aliis. Divisio autem
accidit substantise ratione quantitatis, ut dicitur,
1. Physicorum (t. c. 15). Et ideo ipsa quantitas
dimensiva, est quoddam individuationis principium
formis, inquantum scilicet diversee formse numero
sunt in diversis partibus materiae. Unde ipsa quan-
titas dimensiva secundum se habet quamdam divi-
sionem et individuationem, ita quod possumus ima-
ginari plures lineas ejusdem speciei, differentes
positione, qua? cadit in ratione quantitatis hujus.
Convenit enim dimensioni quod sit quantitas posi-
tionem habens. Et ideo potius quantitas dimensiva
potest esse subjectum aliorum accidentium, quam
econtra. » — Hsec ille.

Similia dicit, 4. Contra Gentiles, cap. 65; et
nono Quodliheto, art. 5.

Ex quibus possunt formari rationes pro utraque
parte conclusionis. — Pro prima quidem. Quia, si
accidentia panis essent, facla conversione, in ahqua
substantia : aut illa esset substantia panis, aut sub-
stantia corporis Ghristi, autaliqua aha. Sed nullum
horum dici potest. Eryo nulkim tale accidens est
subjective in aliqua substantia. — Sed pro secunda
parte conclusionis arguitur sic : Omnis quaiitas
extensa, et divisibilis, et movens sensum, est sub-
jective in quantitate. Sed qualitates Eucharistiae
sunt hujusmodi. Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod prsedicta accidentia
possunt immutare substantiaiiter aliquid extrin-
secum.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p. , ubi supra
(q. 77), art. 3, dicens : « Quia (a) unumquodque
agit inquantum est actu ens, consequens est quod

(a) Quia. — Quod Pr.

unumquodque .sicut se habet ad es.se, ita se habeatCa)
ad agere. Quia ergo sacramentalibus speciebus
datum est divina virtute ut remaneant in suo esse
quod habebant, substantia panis et vini exsistente,
consequens est quod etiam remaneant in suo agere.
Et ideo omnem actionem quam poterant agere, sub-
stantia panis et vini exsistente, possunt etiam agere,
substantia panis et vini transeunte in corpus et san-
f^uinem Christi. Unde non est dubium quod possunt
immutare exteriora corpora. » — Ha;c ille.

Item, ibidem, in solutione tertii argumenti, sic
dicit : ({ Immutatio quK est ad formam substantia-
lem, non fit a forma substantiali immediate, sed
mediantibus qualitatibus activis et passivis, quae
agunt in virtute formse substantialis. Hsec autem
virtus instrumentalis conservatur in speciebussacra-
mentalibus divina virtute, sicut et prius erat. Et
ideo possunt agere ad formam substantialem instru-
mentaliter, per quem modum aliquid potest agere
ultra suam speciem, non quasi virtute propria, sed
virtute principalis agentis. » — Htec ille.

Item, 4. Sentent., dist. 12, q. 1, art. 2, m solu-
tione primse qusesliunculse, sic dicit : « Agere non
est nisi rei per se subsistentis. Et ideo neque mate-
ria agit, neque forma, sed compositum; quod tamen
non potest agere ratione materise, sed ratione formae,
quae est actus, et actionis principium. Et quia quan-
titas se tenet ex parte materise, qualitas ex parte
formse , ideo quantitas non agit nisi mediante quali-
tate, quae est per se actionis principium ; unde qua-
litates sunt sensibiles per se primo, quantitates
secundo. Quia ergo in sacramento qualitates reti-
nent eumdem modum essendi quem habebant
manente substantia panis, ideo habent eumdem
modum agendi, ut immutent et agant naturaliter,
sicut prius. Quantitas enim, quse alium modum
essendi habet, quia non est in subjecto, non ageret
nisi mediante qualitate. » — Heec ille.

Item, in solutione secundae queestiunculae, sic
dicit : « In actionibus naturalibus, formae substan-
tiales non sunt immediatum et proximum actionis
principium, sed agunt mediantibus qualitatibus
activis et passivis, sicut propriis instrumentis, ut
dicitur, 2. de Anima (t. c. 50), quod calor natu-
ralis est quo anima agit. Et ideo qualitates non
solum agunt in virtute propria, sed etiam in virtute
form» substantialis. Unde earum actio non solum
terminatur ad formam accidentalem , sed etiam ad
formam substantialem ; et, propter hoc, generatio
est terminus alterationis. Hujusmodi autem virtu-
tem instrumentalem recipiunt, eo ipso quo a prin-
cipiis essentialibuscausantur . Unde sicut remotis sub-
stantiis remanet accidentibus idem esse secundum
speciem, virtute divina; ita etiam remanet eis
eadem virtus quae prius. Et ideo, sicut ante poterant

(a) habeat. — habet Pr.

252

LIBRI IV. SENTENTIARUM

immutare ad formam substantialem , ita et nunc. »
— Hsec ille.

Simile ponit, 4. Contra Gentiles, cap. 66; et
multis aliis locis.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Ubicumque manet idem, et secundum idem
esse, principium actionis, ibi potest esse actio ad
eumdem terminum. Sed in Eucharistia manet idem,
secundum essentiam, et secundum esse, principium
actionis productivse substantise, quod erat prius.
Ergo ab illo potest procedere eadem actio ad eum-
dem terminum.

Tertia conclusio est quod prsedicta accidentia
possunt corrumpi, et ex eis sic corruplis potest
generari substantia.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q, 77, art. 4
et 5. Nam, art. 4, sic dicit : « Corruptio est motus
de esse in non esse. Dictum est autem supra (ibid.,
art. 3), quod species sacramentales idem (^sse reti-
nent, quod prius habebant, substantia panis et vini
exsistente. Et ideo, sicut esse horum accidentium
corrumpi poterat, substantia panis et vini exsistente,
ita etiam potest corrumpi , illa substantia abeunte.
Poterant autem hujusmodi accidentia prius cor-
rumpi dupliciter : uno modo, per se; alio modo,
per accidens. Per se quidem, sicut per alterationem
qualitatum, et augmentum vel diminutionem quan-
titatis : non quidem per modum augmenti vel dimi-
nutionis, qui inveniturin solis corporibus animatis,
qualia non sunt substantia panis et vini; sed per
additionem (a) vel divisionem. Nam, sicut dicitur,
3. Metaphysicoe (t. c. 17), per divisionem una
dimensio corrumpitur, et fiunt duse; per additio-
nem autem econtra, ex duabus fit una. Et per hunc
modum manifeste possuntcorrumpi hujusmodiacci-
deritia post consecrationem : quia et ipsa quantitas
dimensiva remanens potest divisionem et additio-
nem suscipere; et, cum sit subjectum quahtatum
sensibilium, potest etiam esse subjectum alteratio-
nis earum, puta si alteretur color aut sapor panis et
vini. Alio modo poterant corrumpi per accidens,
per corruptionem subjecti. Et hoc modo possunt
corrumpi etiam post consecrationem : quamvis enim
subjectum non remaneat, remanet tamen esse quod
habebant hujusmodi accidentia in subjecto, quod
quidem est proprium et conforme substantise; et
ideo accidentia possunt corrumpi a contrario agente,
sicut corrumpebatur substantia panis et vini, quse
etiam non corrumpebatur nisi prsecedente altera-
tione circa accidentia. Distinguendum tamen est
inter utrumque prsedictarum corruptionum. Quia,
cum corpus Christi et sanguis succedant in hoc
sacramento substantise panis et vini, si fiat talis

(a) additionem. — dimensionem Pr.

immutatio ex parte accidentium, quse non sufTe-
cisset ad corruptionem panis et vini , propter talem
immutationem non desinit corpus et sanguis Christi
esse sub hoc sacramento : sive fiat immutatio ex
parte quabtatis, puta cum modicum immutatur
color aut sapor panis aut vini ; sive ex parte quanti-
tatis, sicut cum dividitur panis aut vinum in tales
partes, quod adhuc in eis potest salvari natura panis
aut vini, Si vero fiat tanta immutatio quod fuisset
corrupta substantia panis aut vini, non remanet
corpus et sanguis Christi sub hoc sacramento : et
hoc tam ex parte qualitatum, sicut cum ita immu-
tatur color, et sapor, et aliae qualitates panis et vini,
quod nullo modo posset pati natura panis et vini ;
sive ex parte quantitatis , puta si pulverizetur panis
vel vinum, et (a) in minimas partes dividatur, ut
jam non remaneant species panis vel vini. » — Haec
"ille,

In sequenti vero articulo, sic dicit : « Cum cor-
ruptio unius sit generatio alterius, ut dicitur,
1. de Generatione (t. c. 17), necesse est quod ex
speciebus sacramentalibus aliquid generetur, cum
corrumpantur, ut dictum est (art. praec.) : non
enim sic corrumpuntur, ut omnino dispereant,
quasi in nihilum redigantur; sed manifeste aliquid
sensibile eis succedit. Quomodo autem ex eis aliquid
generari possit, difficile est videre. Manifestum est
enim quod ex corpore et sanguine Christi , quse ibi
veraciter sunt, non generatur aliquid, cum sint
incorruptibilia. Si autem substantia panis et vini
remaneret in hoc sacramento, vel eorum materia,
facile esset assignare quod ex eis generatur illud
sensibile quod succedit, ut quidam posuerunt. Sed
hoc falsum est. Et ideo quidam dixerunt quod ea
quse generantur, non fiunt ex speciebus sacramen-
talibus, sed ex aere circumstante. Quod quidem
multipliciter apparet esse impossibile. Primo qui-
dem, quia ex eo generatur aliquid, quod prius alte-
ratum et corruptum apparet; nulla autem alteratio
aut corruptio prius apparuit in aere circumstante;
unde ex eo vermes aut cineres non generantur.
Secundo, quia natura aeris non est talis quod ex eo
per tales alterationes talia generentur. Tertio, quia
potest contingere in magna quantitate hostias conse-
cratas comburi vel putrefieri, nec esset possibile
tanturn de corpore terreno ex aere generari, nisi
magna, vel etiam valde sensibili inspissatione aeris
facta. Quarto, quia idem potest accidere solidis cor-
poribus circumstantibus, puta ferro aut lapidibus,
quse integra manent post prsedictorum generatio-
nem. Unde ha^c positio stare non potest, quia con-
trariatur ei quod ad sensum apparet. Et ideo alii
dixerunt quod redit panis et vinum in ipsa corru-
ptione specierum , et sic ex substantia panis et vini
redeunte generantur cineres, aut vermes, aut ali-

(a) et. — ut Pr.

DISTINCTIO XII.

QU.ESTIO 1.

253

quid hujusmodi. Sed ista positio non videtur esse
possibilis, Primo, quia substantia panis et vini con-
versa est in corpus et sanguinem ; et ideo non potest
substantia panis vel vini redire, nisi corpore aut
sanguine Ghristi iterum converso in substantiam
panis et vini; quod est impossibile; sicut si aer sit
conversus in ignem, non potest aer redire, nisi ite-
rum ignis convertatur in aerem. Si vero substantia
panis et vini sit annihilata, non potest iterum redire ;
quia quod in nihilum decidit, non redit idem
numero; nisi forte dicatur redire prsedicta substan-
tia, quia Deus de novo creat novam substantiam loco
primse. Secundo videtur hoc esse impossibile, quia
non est dare quando substantia panis redeat. Mani-
festum est enim quod, manentibus speciebus panis
et vini , manet corpus et sanguis Christi , qu» non
sunt simul cum substantia panis et vini in hoc
sacramento. Unde substantia panis et vini non
potest redire, speciebussacramentalibus manentibus.
Similiter etiam nec eis cessantibus : quia jam sub-
stantia panis et vini esset sine propriis accidentibus;
quod est impossibile. Nisi forte dicatur quod in ipso
ultimo instanti corruptionis specierum redit non
substantia panis et vini, quia (a) illud idem instans
est in quo primo (6) habent esse substantise generatae
ex speciebus, sed materia panis et vini, quse magis (y)
de novo creata diceretur quam rediens, proprie
loquendo. Et, secundum hoc, posset sustineri prae-
dicta positio. Verum quia non rationabiliter videtur
dici quod miraculose aliquid accidat, nisi ex ipsa
consecratione, ex qua non est quod materia creetur
vel redeat, melius videtur dicendum quod in ipsa
consecratione datur quantilati dimensivse specierum
panis et vini, quod sit primum subjectum subse-
quentium formarum. Hocautem est proprium mate-
rise. Et ideo, ex consequenti, datur praedictse quan-
titati dimensivse omne illud quod ad materiam per-
tinet. Et ideo quidquid posset generari ex materia
panis, si esset, totum potest generari ex praedicta
quantitate dimensiva panis vel vini, non quidem
novo miraculo, sed ex vi miraculi prius facti. » —
Hsec ille.

Eamdem conclusionem ponit, cum simili proba-
tione, 4. Sentent., duodecima distinctione, q. 1,
art. 2, in solutione quartte quaestiunculse, ubi sic
dicit : « Illae species, sicut habent, ex hoc quod
subsistant, quod possunt agere quidquid poterant
substantiis panis et vini exsistentibus; ita habent ut
possint converti in quidquid poterant converti sub-
stantise praeexsistentes. Quod sic intelligi potest.
Sicut enim dicit Commentator, in 1. Physicomm
(t. c. 63), et in libro de Substantia orbis (cap. 1),
in materia generabilium et corruptibilium oportet

(a) secundum. — Ad. Pr.

(6) primo. — Om. Pr.

(y) qum magis. — magis quasi Pr.

intelligere dimensiones interminatas ante adventum
formse substantialis;alias non possetintelligidivisio
materise, ut in diversis partibus materi'df; diversse
forma;substantiaIesessent.Hujusmodiautemdimen-
siones, post adventum formae substantialis, acci-
piunt esse terminatum et completuni. Quidquid
autem intelligitur in materia ante adventum formae
substantialis, hoc manet idem numero in genito et
in eo ex quo generatur; quia, remoto posteriori,
oportet remanere prius. Dimensiones autem illae
interminatae se habent ad genus quantitatis sicut
materia ad genus substantiae. Unde, sicut in quoli-
bet completo in genere substantiae est accipere mate-
riam, quse est ens incompletum in genere illo; ita
in dimensionibus completis, quae sunt in hoc sacra-
mento, est accipere dimensiones completas; et, his
mediantibus, materia panis formam reciperet ejus
quod ex pane generaretur, pane non converso in
corpus Christi. Unde, sicut dimensionibus iilis
datum est ut subsistant, et subsint illi esse, quod
est conforme esse prioris substantiae, et terminationi
quantitatis, et omnibus aliis accidentibus; ita etiam
datur eis quod possint subesse alteri formae natu-
rali, et aliis accidentibus ; quia de natura sua non
habent quod subsint tantum accidenti, sed etiam
formae substantiali, ut dictum est. Et tunc, vel ex
consequenti adveniet (a) etiam materia, propter
concomitantiam naturalem formae ad materiam,
sicut propter concomitantiam naturalem animae
Christi ad corpus, erat anima sub sacramento (et
hoc quodammodo redit in prius dictum, ut scilicet
materia ibi de novo fiat); vel dimensioni divina vir-
tute dabitur natura materiae, propter propinquita-
tem ad ipsam, ut sic illud genitum sit compositum
ex materia et forma. » — Hajc ille.

Similia dicit, 4. Contra Gentiles, cap. 66.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Ex eo quod retinet omnem virtutem activam
et passivam substantiae, potest generari omne quod
poterat generari ex tali substantia. Sed accidentia
Eucharistiae sunt hujusmodi. Ergo, elc.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — GONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Quantum ad secun-
dum articulum, arguendum est contra conclusiones.
Et quidem, contra primam arguit Scotus (dist. 12,
q, 2), probando quod alia accidentia aeque possunt
esse sine subjecto sicut quantitas.

(a) adveniet. — adveniat Fr.

254

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Primo. Quia dependentia ad primum est essen-
tialior quam ad aliquod posterius, loquendo de
absolutis dependentibus. Sed qualitas est forma
absoluta, sicut quantitas. Ergo seque essentialiter
vel essentialiusdependetqualitasasubstantia, quam
a quantitate. Si ergo potestesse qualitas sine actuali
dependentia ad substantiam, poterit esse qualitas
sine dependentia actuali ad quantitatem.

Secundo sic : Absoluto et perfectiori non magis
repugnat per se esse, quam absoluto imperfectiori.
Sed qualitas est forma absoluta, secundum te; et
perfectior quam quantitas. Ergo, etc. Minor proba-
tur quantum ad secundam partem : — Primo.
Quia qualitas est per se principium agendi actione
reali; patet; etiam tu concedis. Sed quantitas non :
quia nulla actio realis, ut hic loquimur, convenit
quantitati. — Secundo. Quia secundum ordinem
substantiarum attenditur ordo qualitatum ; substan-
tiis enim nobilioribus correspondent qualitates nobi-
liores. Non sic autem correspondet ordo quantita-
tum : non enim semper nobiliorsubstantiaest major
quantitate; maxima enim in genere corporalium,
cujusmodi sunt elementa, sunt imperfectissima.
Illud autem videtur perfectius, quod proportiona-
liter in sua perfectione correspondet perfectiori. —
Tertio. Quia per qualitates substantiie perfectse
consequuntur linem suum : vel enim actus beatifi-
cus est qualitas; vel, si non, saltem, secundum
omnem opinionem, ad beatiturlinem requiruntur
aliquse formai supernaturales, vel aliqua forma qua;
est qualitas. Quantitas autem nullo modo est princi-
pium attingendi finem suum. — Quarto. Quiaquan-
titas consequitur compositum ratione materise; qua-
litas autem ratione formai. Forma autem est sim-
pliciter perfectior quam materia, 7. MetapJiysicve
(t. c. 7, etc.) (a). Et istud ultimum forte est ratio
primi et secundi et tertii medii. Propter hoc enim
ordo qualitatum correspondet .secundum perfectio-
nem ordini substantiarum, et propter hoc qualitas
est principium actionis realis, et etiam ipsi sub-
stantiae principium attingendi finem suum. —
Quinto. Quia illud quod magis convenit cum per-
fectione simpliciter, est simpliciter perfectius. Qua-
litasautem, utpote sapientia, magis convenit cum
perfectione simpliciter, sicut intelligere et velle,
quam quantitas. Quia vel est una ratio formalis
divinse sapientiae et creatai sapientise, quse est qua-
litas; vel, si non, saltem ad omnem propin^iuita-
tem, in analogia magis est propinquitas sapientiaj
creatse ad divinam sapientiam, quam alicujus quan-
titatis ad Deum, vel aliquid ejus. Unde, sicut pos-
sibile est perfectionem simpliciter esse in creatura,
scilicet cum limitatione, qualitas, quae est sapientia,
est perfectio simpliciter habentis eam ; nulla autem

(a) t. c. 7, etc— cap. ult. Pr.

quantitas est perfectio simpliciter, nec etiam (a)
sicut possibile est creaturam habere rationem per-
fectionis simpliciter.

Tertio principaliter. Magis videtur repugnare
accidenti relativo, seu re.spectui, esse sine subjecto,
quam cuicumque absoluto, vel alteri accidenti. Sed
istud potest esse sine quocumque subjecto. Ergo
quodcumque aliud. Probatur minor. Quia, si repu-
gnet sibi : aut ergo unde accidens, autunde relatio.
Non unde accidens; quia tunc repugnaret cuicum-
que accidenti. Nec unde relatio : quia tunc repu-
gnaret relationi divina^; quod est falsum, quia illa
non est in subjecto.

Quarto (ibid., q. 4). Nam multa alia accidentia
de facto sunt ibi sine subjecto. Nam illae species
Eucharistise possunt rarefieri et condensari. Sed
talis condensatio, vel rarefactio, nullum habet sub-
jectum. Ergo erit ibi motus rarefactionis et conden-
sationis sine subjecto. Major nota est ad sensum.
Sed minor probatur : quia, cum illse species con-
densantur vel rarefiunt, quantitas prior et quantitas
posterior est alia et alia, ita quod nihil prioris
remanet in posteriori, nec aliqua pars posterioris
praefuit in priori; ergo illa rarefactio nullum habet
subjectum, quia nec priorem quantitatem, nec
posteriorem.

Assumptum istud de alietate quantitatis probatur
primo sic. Terminos motus opoi^tet esse incompossi-
biles, e.\ 5. Physicorum (t. c. 26). Ergo nihil unius
termini manet in altero, sicut incompossibile non
est in suo incompossibili. — Si etiam dicatur quod
aliqua quantitas hic manet eadem , sed termini
mutationis sunt majus (6) et mlnus in ipsa quanti-
tate manente; — hoc non valet. Quia subjectum
motus et terminos oportet realiter differre; sed
quantitas illa et majus et minus in quantitate non
differunt realiter; non enim potest dici quod fiat
variatio secundum majus et minus, quin fiat varia-
tio secundum essentiam quantitatis, cum majus et
minus non sint nisi ipsum quantum essentialiter.
Cum ergo subjectum motus stet sub utroque ter-
mino, unus autem terminus non stet cum alio,
oportet subjectum motus ab utroque realiter dif-
ferre.

Secundo probaturidem assumptum sic. Quaelibet
pars rarioris est i-ai'ior. Ergo quaelibet pars rarioris
est major secundum quantitatem quam prius. Ergo
quselibet est quanta, nova quantitate. — Si dicas
quod non sequitur omnino nova quantitas, sed nova
secundum partem tantum; — Contra. Quia, si ali-
quid prioris quantitatis maneat, qua^ro in quo sub-
jecto. Nonnisi in eodem in (y) quo prius; quia acci-
dens non migrat. Igitur illud quod prius fuit quan-

(a) etiam. — est Pr.
(6) majus. — magis Pr.
(y) in. — Om. Pr.

DISTINCTIO XII. — QU^STIO I.

255

tum hac quantitate, modo erit quantum eadem.
Ergo non potest esse quantum, nec secundum se
totum, nec secundum partem, aliqua nova quanti-
tate, nisi idem sit simul quantum duabus quanti-
tatibus; quod est impossibile; vel nisi in rarefa-
ctione sit aggeneratio novarum partium sub.stantiye
sub nova quantitate, et additio quantarum ad quan-
tas praeexsistentes sit rarefactio. Sed hoc nihil est :
quiatunc non quselibet pars rarioris esset rarior; illa
enim pars antiquanon es.set rarior formaliter per hoc
quod sibi continuaretur alia pars nova. Igitur, etc.

Confirmatur sic argumentum : Sicut quantitas,
divina virtute, habet esse in Eucharistia sine sub-
jecto; ita habet omnia quae sibi convenire possunt
in subjecto, eadem divina virtute. Sed quantitas
conjuncta subjecto rarefit et condensatur ; nec tamen
ipsa est subjectum illius motus. Ergo et in propo-
sito, cum e.st separata, ipsa rarefit et condensalur,
sine hoc quod sit subjectum motus. — Item , quia
illa fractio et divisio specierum est motus; et tamen
non habet subjectum. Et idem dicitur de apposi-
tione. Igitur, etc.

II. Alia argumenta Scoti. — Ulterius(di.st. 12,
q. 2) arguit quod in Eucharistia quantitas non sit
subjectum aliorum accidentium.

Primo. Quia, secundum Philosophum, 4. Meta-
physicx (t. c. 44), accidens non accidit accidenti,
nisi quia ambo accidunt eidem subjecto; nihil enim
hoc illi magis inest, quam illud huic.

Secundo. Quia , sicut substantise convenit per se
esse, ita accidenti convenit inhserere. Ergo, sicut
repugnat substantiae inhserere, ita accidenti per se
esse, vel substare.

Tertio. Quia nullum dependens terminat depen-
dentiam ejusdem rationis. Sed omne accidens depen-
det dependentia adsubjectum. Ergo nullum accidens
terminat hanc dependentiam.

III. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
conclusionem arguit Aureolus (dist, 12, q. 2, art.l),
probando

Primo (a), quod modus quo ponitur accidens in
Eucharistia separari a subjecto, non sit conveniens :
scilicet quod detur accidenti subsistere, et modus
essendi substantiae et entis completi. Quia contra-
dictio est quod aliqua virtute unum genus transmu-
telur in aliud, vel species in speciem, ut quod qua-
litas fiat quantitas, vel homo fiat equus. Ratio est :
quia hoc repugnat per se in primo modo ; sequitur
enim ex hoc eamdem rem esse et non esse. Sed
essentia accidentis, secundum genus suum, con-
sistit in esse rem interminabilem intrinsece per sua
principia, nec per sua principia terminabilem (6),
sed omnino per extrinsecum, puta per subjectum ;

(a) Primo. — Om. Pr.

(6) a verbo nec usque ad terminabileni , om. Pr.

sicut esse lineae consistit in esse rem interminatam
intrinsece, es.se autem terminatam extrin.sece, sci-
licet per puncta. Ergo impo.ssibile est quod hoc
modo accidentia fiant entia terminata et integra;
tunc enim genus accidentis mutaretur in substan-
tiam, cui soli convenit intrinsece secundum genus
suum esse essentiam integram et terminatam.

Seeundo arguit (ibid., q. 1, art. 1) quod quan-
titas non sit ibi sine subjecto plus quam qualitas.
Quia quantitas non est aliquid habens partes; sed
est partibilitas ipsa formalis, qua habens partes est
formaliter partibile. Sed constat quod partibilitas
est subjective in eo quod habet partes forrnaliter;
cujusmodi sunt qualitates remanentes in Eucha-
ristia. Ergo quantitas est subjective in illis qualita-
tibus. As.sumptum probatur. Quia res est partibilis
per quantitatem. Tunc quiBro : aut illa partibilitas
est ipsamet quantitas; aut estaliquid aliud impres-
sum a quantitate. Si detur primum, habetur propo-
situm. Si detur secundum; — Contra. Quia tunc
pos.sem intelligere substantiam partibilem sine
quantitate; et posset Deus facere eam sub illo modo
derelicto, non faciendo eam sub quantitate. Simi-
liter tunc causalitas ejus esset causalitas efficientis,
et non formse. Igitur oportet dare primum modum,
quod quantitas sit ipsamet partibilitas partium.

Confirmatur. Quia (a) aliter non potest vitari
quin plures dimensiones essent simul. Nam cum
dimensio immediate consequatur partes, si partes
ligni, vel alterius substantiai, aut accidentis quanti,
sint divisse a partibus quantitatis, necessario alise
erunt dimen.siones (6) substantise vel qualitatis, et
alise dimensiones (y) quantitatis. Si enim illud quod
substernitur quantitati haberet partem et partem
correspondentem partibus quantitatis substratam ,
tunc diversse realitates hoc modo haberent aliam et
aliam partibilitatem : quia, multiplicato elTectu for-
mali, multiplicatur formalis ratio ilHus eflectus; et
tunc haberent necessario aliam et aliam dimensio-
nem (6).

IV. Alia argumenta Aureoli. — Ulterius
(dist. 12, q. 2, art. 1) arguit quod Deus posset omne
accidens, quantumcumque sit modicse entitatis, a
subjecto separare.

Primo. Quia illud quod non implicat contradi-
ctionem in primo modo dicendi per se, est Deo pos-
sibile. Sed accidens esse, et subjectum non esse,
non est repugnantia per se in primo modo : quia
repugnantia in primo modo est affirmatio et negatio
unius et ejusdem; modo, si dicatur, accidens est,
et, subjectum non est, licet prsedicatum sit idem,

(a) Quia. — Quod Pr.
(6) dimensiones. — divisiones Pr.
(y) diniensiones. — divisiones. Pr.
(6) dimensionem. — divisionem Pr.

256

LIBRI IV. SENTENTIARUM

tamen subjectum non est idem per simplicem indi-
visionem.

Secundo. Quia Deus potest manutenere quam-
cumque realitatem in suo esse. Tunc sic : quando
duae realitates sic se habent quod una non est alia ,
licet fundent eamdem indivisionem, potest Deus
manutenereunam illarum, non manutenendo aliam,
nec indivisionem illarum.

Tertio. Quia plus potest Deus- per suam poten-
tiam facere, quam intellectus arguere vel intueri.
Ratio est : quia multa Deo possibilia sunt, qua? non
potest intellectus noster intueri ; sicut patet de
unione ad Verbum. Sed, licet intellectus noster non
possit intuitive apprehendere accidens, non appre-
hendendosubjectum, tamen argultive potest a poste-
riori cognoscere quod una res non est aha, propler
transmutationem , quia contingit subjectum de uno
in aliud transmutari. Et tunc intellectus potest
arguere, quandocumque duo sic se habent quod
unum potest manere alio non manente, illa non
sunteadem. Et ideo non est contradictio quod unum
intelligatur, non intellecto alio. Sed sic est de acci-
dente et subjecto, Igitur, etc. — Haec ille.

§ 2. — GONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Contra secundam con-
clusionem arguit Scotus (dist. 12, q. 3), probando
quod in actionibus naturalibus immediatum princi-
pium actionis non semper sit accidens.

Primo. Quia nihil agit ultra suam speciem. Sed
terminus actionis naturalis, est quandoque sub-
stantia. Igitur accidens non est immediatum princi-
pium actionis priedictae. — Si dicas quod verum est
virtute propria; sed virtute alterius, cujus est
instrumentum, aliquid bene posset agere ultra suam
speciem , sicut si serra agat ad formam scamni ; —
Contra. Quia nihil est instrumentum alicujuscausai,
nisi (a) superioris causye in genere causse efficientis.
Ergo, si accidens conjunctum, est instrumentum,
substantia erit superius agens. Sed superius agens
prius naturaliter agit; et, si est naturale, agit quid-
quid potest. Ergo substantia in illo priori natura ;
in eodem tamen instanti temporis in quo accidens
agit ut instrumentum ejus, substantia producit ter-
minum tantum quantum producere potest. Sed
potest producere totam substantiam ; quia perfectio
substantiae productae non excedit perfectionem sub-
stantise producentis. Ergoin secundo instanti natune
accidens non producit substantiam, vel eadem sub-
stantia bis producetur. Ergo, etc.

Secundo. Quia omnis potentia mere passiva, est
contradictionis, 9. Metaphysicse (t. c. 17). Sub-
stantia autem non est in potentia contradictionis ad
propriam passionem. Ergo habet aliam causalitatem

(a) nisi, — nec Pr.

respectu ejus a causalitate materise. Non autem nisi
efficientis : quia (a) non formalis, patet de se; de
fine autem non est sermo hic. Unde videtur quod
oportet te istud concedere, secundum dicta tua.
Dicis enim potentias fluere ab essentia animse ; et
hic dicisquod accidens habet virtutem instrumenta-
lem, quia causatur a principiis essentialibus animse,
vel substantise; ista autem non possunt iptelligi
tantummodo passive pro subjecto receptivo.

Tertio. Si accidens producitur, et per aliquod
principium immediatum productivum, quod est
per se accidens, sequitur processus in infinitum;
non loquendo de infinitate accidentali, scilicet gene-
rantium in eadem specie, de qua loquuntur philo-
sophi; quaero ordinem essentialem in istis acciden-
tibus. Ubicumque enim est ordo accidentalis in
generantibus , oportet dare extra illum ordinem ali-
quam causam essentialiter perfectiorem . Ergo,
respectu accidentium singularium in specie caloris,
damus causam proximam essentialiter ordinatam
ad totam illam speciem. Eodem modo arguam de
individuis illius speciei. Et non est procedere in
infinitum in ordine essentiali. Ergo stabitur (6) ad
aliquam speciem accidentis, quge erit causata, et
non ab aliquo accidente, sed immediate a substan-
tia. Et, per consequens, substantia habebit ratio-
nem principii activi immediate respectu accidentis.

Confirmatur per Philosophum, 7. Metaphysicx ,
cap. 11 (t. c. 32), in fine, ubi dicit Philosophus,
quod proprium suhstantise ex his accipere est,
quia (y) necesse est prieexsistere aliquarn aliam
suhstantiam actu exsistentem, quse facit, ut ani-
mal, si fit (o) animal; quale vero et quantum, non
necessurio , nisi potestate soluni. Vult ergo quod
ad hoc quod substantia fiat, est necesse aliam sub-
stantiam (s) pra^exsistere, quae producat; sed ad hoc
quod quantum et quale producantur, non oportet
aliquod quantum vel quale praeexsistere , nisi in
potentia tantum. Ergo aliquid quod non est quan-
tum vel quale actu, potest esse principium produ-
ctivum immediatum quanti vel qualis.

Item, 4. Meteorologicorum (t. c. ult.), dicit quod
singulum est illud quod esl, dum potest in pro-
priam operationem. Et simile habetur a Damasceno,
cap. 6. Et licet ista^ auctoritates Iiabeant instan-
tiam in entibus imperfectis, tamen videtur valde
inconveniens quod ens perfectum secundum genus
inter creata careat actione, ita quod forma ejus non
possit esse immediatum principium proximum pro-
ductivum alicujus actionis.

Quarto arguitur sic, secundum unum princi-

(a) quia. — quod Pr.
(6) stabitur. — stabit Pr.
(y) quia. — quod Pr.
(6) si fit. — sit Pr.

(e) Vult ergo quod ad hoc quod substantia fiat, est
necesse aliam substantiam. — actu Pr.

DISTINGTIO Xil. — QU/ESTIO 1.

piiun tuiim : Qiiia illa fonna est principium agendi,
in (jua generans et genitum assimilantur. Sed geni-
lum assimilatur principaliter generanti in forma
sul)stantiali; secundum quid autem in accidentibus,
si in iilis assimiiatur. Nec polest evadi, dicendo
quod ista concludunt formam substantialem esse
principium agendi, sed remotum, tam respectu sul)-
stanlia; (juam rosjiectu accidentis, (1(! quibus proce-
dunt rationcs. H(jc non sulTicit. Quia iiullus negat
in Deo esse aliquam formam, qua; sit proximum
principiun) agendi : non quod Deus sine causis
intermediis intrinsecis agat; sed quia, in suo ordine
causandi, per niliil intermedium ullra foimam
suam ai>it. Ita, esto, in proposito (quod tamen fal-
sum est), quod accidens liabeat quamdam actionem
ad subslantiam, posteriorem actione subsLantisc,
substantia tamen per propriam formam suam erit
principium actionis sibi propricC, in suo ordine
agendi. — Haec Scotus, in forma.

II. Alia argumenta Scoti. — Ulterius (ibid.)
arguit quodaccidensseparatum non possit immutare
ad formam substantialem, in virtute propria, necin
virtute sul)stantia2 quam informat. Constat enim
quod non in virtute propria; quia tunc ageret in
virtute propria ultra suam speciem. Quod autem
nec inquantum est instrumentum substantiic, pro-
batui'. QuaM'o enim quid intelligitur per hoc quod
dicitur in virtnle subsl(i)Ui:i' afjere'/ Quia, sive
intclligatur absolutum, sive res})ectus, qu;cro in
(juo est illud? Si eniin intelligatur absolutum quod
est substantia, vel aliquid quod est in substantia,
cum substantia |)anis non sit simpliciter (a), sctpii-
tur quod per nihil, sive pcr non ens, generabit, vel
virtule nihili. Si intelligatur absolutum quod est
accidens, vel in accidente, nihil est ibi nobilius ipso
accidente; et, per consequens, non magis potest in
virtute talis in aliquid perfectius, quam in virtule
propria. Si intelligatur habiludo accidentis ad sub-
stantiam, vel ad substantiam priorem, cum ad nihil
non sit aliqua habitudo, et panis non sit ali(juod
ens, sequitur quod ])er hoc quod est in virtutc, non
ponitur aliquid })ositivum; et ila idem quod [)rius.

Seeundo. Quia ex tuis verbis videtur quod ponas
illam virtutem instrumentalem esse in accidente.
Dicis enim quod illa virtus causatur in accidenti-
bus, vel quod ipsam recipiunt eo quod causantur a
|)rincipiis essentialibus substantiff!. Et tunc sequi-
Lur manifeste, cuin nihil in accidente sit nobilius
accidente, non potest accidens per lioc quod dicitur
in virtu(e, id est, pcr Jkdic virtuteui, in aliquid
perfectius quam possit ex se. Sed intellectus verus
horum verborum, in virtute talis causx, ubi dicla

{■jl) q\wd est siihstantin , vel aHqiiid quod est iii suh-
slaniia, CHin suhstanlia panis non sit sinipliciter. — ([uod
est in subslanlia panis , vel sil sul)Sianlia sinipliciler Pr.

verba locum habent, videtur esse iste : scilicet ryMod
dicit habiludinem causve inferioris ad causam
superiorem, vel perfertiorem concurrentem in
causanih, sicut influentia quam recipit agens infe-
rius a superiori, non est ali^jua forma tunc cau.sata,
sed e.st tantummodo ordo certus causarum in simul
agendo.

Tortio. Quod non est, nullam rationem causae
habet respeclu geniti, (juando generatur. Patet ex
2. Phifsicorum (t. c. 37), et 5. Metaplujsicx,
cap. de Causa: quia cau.sa in actu et effectus in
actu simul sunt et non sunt. Patet etiam ratione :
quia non ens, quando nihil est, nihil cau.sat, in
quocumque ordine caus». Substanlia autem non
est, quam istud accidens afficit, et cujus erat acci-
dens. Ergo illa substantia nullam habet rationem
causic proj)inquie vel remotsc respectu effectus cau-
sati ab accidente; et, per consequens, accidens non
causat in virtute ejus, tanquam in virtute causaj
superioris.

Quarto. Nihil est causa instrumentalis respectu
illius ad quod sua virtus activa sufficit ad produ-
cendum. Patet, si accipiatur in.strumentuni stricte,
sicut serra et securis dicuntur instrumenta moven-
tia mota : tale eniin instrumentum non habet de se
formam sufficientem ad producendum efiectum, sed
tantum per motionem princijialis agentis superioris
producitur quod producitui-. Si etiam in.struinen-
tum accipiatur alio modo, j)rout cau.sa inferior dici-
tur instrunientum, vel foima quam hujusmodi
(■au.sa recipit per motionem agentis suj)erioris, qua
forma agit, adhuc nuUum i.storum instrumentorum
j)er formam suam potest in effectuni resj)ecLu cujus
est instrumentum ; sed necesse est quod ad illum
effectum concurrat simul illud concausans cujus est
instrumentum. Nunc autem accidens, per formam
suam j)r;ccise, sine omni actione substanti;TC, in
(juodcumque agat, agit. Ergo nullo modo agit in
virlute sub.stantiie, vel ut instrumentum ejus ad
aliquem effectum.

Quinto. Potest argui per principia tua. Quia
on)ne instrurnentum est movens motum. Sed acci-
dens, in projiosito, non est motum a substantia,
cum ij)sa non sit. Ergo accidens non est instrumen-
tum.

Scxto. Quod accidens separafum non .sit princi-
pium generandi substantiam princij)aliter (a), sicut
erat jianis, in quo priuserat illud accidens, arguitur
sic : Omne agens totale, vel est univocum, et ita
requo perfectum cum producto; vel ;iequivocum, et
ita perfcctius. Accidens autom est oinnino imperfe-
ctius substantia. Ergo, etc. Dicetur forte, quod ali-
(juod agens tcquivocum potost esse ignobilius .suo
oflocLu : sicut albedo rosj)ccLu sen.sationis; et sicut
Commenlator rccilat de Galiono, super illud 7. Mela-

(a) principalitcr. — principale Pi

V(. — 17

258

LIBRI IV. SENTENTIARUM

jihysicge (com. 31), de illa viiiulo quam vocat divi-

nam, quse est formativa foetus, et tameii non est

simpliciter nobilior foetu formato. Contra hoc argui-

tur; licet illa propositio, Simplicite}' i)iiperfectiiis

secundum speciem vel gemis, non poiest csse

tolale principium activum respecla perfectioris ,

sit mihi ceque nota sicut aha in philosophia, qua

negata, nescirem probai-e aliquem ordinem entium,

nec quod primum ens sit perfeclissimum. Immo

posset proterviendo dici quod totum universum, et

quodlibet in eo, est factum a musca : si enim arguas

quod musca est imperfecta, et tamen idem dicis,

quod imperfectius potestproducere perfectius, habito

hoc, nulla est ratio quare non possit imperfectius

producere aliquid sic perfectius, Nec, illa protervia

posita, posset probari (a) (luod prima causa sit per-

fectissima, excellens omnia aha in creatione; nec

etiam, addito quod sit causa a^quivoca; immo (6)

cum hoc posset stare, secundum istam proterviam,

quod esset imperfectissima, vel imperfectior creatis.

Tamen probo dictam propositionem aHler.

Priino sic. Causa univoca habot elfectum univo-
cum pro termino adaequato suae potentise. Sed , per
te, causa sequivoca totahs, est imperfectior causa
univoca. Ergo impossil)ile est causam illam rcquivo-
cam esse causam totalem respectu illius edectus. Et
sic Deus non posset facere effectum cujuscumque
creaturas; quod est absurdum. Patet consequentia :
quia elfectus adiequatus potentioe perfecliori, nuUo
modo potest esse a potentia imperfectiori.

Secundo sic. Ubicumque ad productionem alicu-
jus effectus concurrunt causa univoca etcausa sequi-
voca, requivoca est perfoctior, secundum Philoso-
phum, li2. Metaphysicx (t. c. i2i), etc), et 8. /'/((/-
sicoruni. Propler hoc onim oportet totum ordinem
accidentalem reducere in aliquam speciem essentia-
liter superioi"em in causando, quia difformitas uni-
formis oportet quod reducatur in causam unifor-
mem, qua? sit causa uniformitatis in continuatione
generationis et corruptionis. Ex hoc habeo istam
propositionem , quod ubi ad idem concurrunt causa
univoca et icquivoca, causa ajquivoca est perfectior.
Sed quod non possit sine univoca, hoc est aliqualis
imperfectionis in causa a^quivoca. Patet : quia enim
Deus potest sine causa univoca ; sed sol non potest
in animal perfectum, licet possit in animal imper-
fectum. Ergo quyecumque causa a^quivoca potest
sine univoca in elfectum , ipsa est simpliciler perfe-
ctior quam illa aequivoca quai posset concurrere
cum univoca ad illud causandum. Et, per conse-
quens, a;quivoca totalis habet dui)licem i)ra^eminon-
tiam causalitatis super effectuin : unam (^uam habet
sequivoca universaliter concurrens cum univoca;

(a) illa protervia posila, posset probari. — illa posset
reprobari Pr.
(6) guod. — Ad. Pr.

et aliam , (juia habet illam perfectionem quam uni-
voca addidit in causando, quia illa careut multa;
causie sequivocai, licet longe perfectiores univocis.

Tcriio sic. Si forrna causse a'quivoc;e daret esse
formaliter alicui, non posset dare esse simpliciter
perfectius seipsa. Ergo si imperfectius quam forma-
liter det alicui esse, non potest ei dare perfectius
seipsa (a). Sed dans esse effective alicui, dat ei esse
modo imperfectiori quam dando sibi esse forma-
liter. Non enim est possibile quod aliquis modus
dandi aliquod essc, sit ita perfectus sicut dandi for-
maliter illud esse; sicut nec essentia divina potest
alicui dare esse a se, in quocumque genere, perfe-
ctius quam sit esse quod ipsa dat formaliter.

Quarto. Si causatum sit simpliciter perfectius,
licet sit simplex, tamen secundum intellectum potest
dividi in duo : scilicet in illud in quo coiequatur
suffi causaj, et in illud in quo excedit suam cau-
sam. Primum dicatur A, secundum B. Iste effectus,
scilicet A, praecise est effectus suse causie, quia sim-
pliciter eeque perfectum ens sicut causa. Ergo B erit
a seipso, vel a nihilo : (|uia ab A, vel ab ipsa causa
non potest esse; nam ultra elfectum adiequatum
causse non potest. Et ista ratio accipitur ab Avi-
cenna, sexto suse MetaphysiciG. Patet ergo quod pro-
pter nullas particulares instantias neganda est ista
universalis propositio, quaj nota est ex terminis :
(luod totale causans non potest esse imperfeciins
suo causato, loquendo de causa efficiente; et quod
iotale causans ivquivocuin , est perfvctius, quia
non seque perfectum ; species enim (6) se habent ut
numeri. Ex quibus patet quod accidens separatum ,
non est totalis causa effectiva generationis substan-
tite, nec, per consequens, corruptiva alicujus sub-
stantia), nec potest in ultimum gradum alterationis
disponentis subslantiam ad corruptionem. Ideo con-
ceditur (piod si tota substantia ignis in spluera sua
destrueretur, et manerent ibi omnia sua accidentia,
gutta a(pue ibi posita non destrueretur ab illis. —
Hicc Scotus.

§:i-

CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Contra terliam con-
clusionem arguit idem Scotus (dist. 12, q. G), pro-
bando quod cum ex accidentibus separatisgeneratur
vermis, forma . substantialis nova non recipiatur
subjective in dimensionibus intorminatis, nec adve-
niat nova materia qua^ subjiciatur form;c noviter
generata;. Contra primum arguit sic

Primo. Forma determinata ad aliquod recepti-
vum, nullo modo potost aliud perlicere; sicut nec
albedo angelum, nec sapientia lapidem. Sed forma
substantialis determinatur ad materiam substantia-

(a) a verbo Ergo usque ad seipsa, om. Pr.
(6) enini. — autem Pr.

DJSTINCTIO XJI.

QU/i:STJO I.

•2-i9

lein, ut ad proprium susceptivum. Ergo nullomodo
potost |)er(i('ere (liirionsionein de i^enere quantitatis,
(jUcC non est materia substanlialis.

Secundo. Quiaforma de genere priori non potest
])erlitere suscejjtivum de genere posteriori. Ergo
nec (ornia sul)s[an(ialis dimensionem. Antecedens
probalur : quia actus })r;)esu})ponit potentiam ; et
lioc, loquendo de ordine originis; actus autem gene-
ris ])rioris nec origine nec })erfectione aliquid sup-
ponil de genere posteriori.

TorUo. Quia manifestum videtur (juod forma
substanlialisest talisactus, ({ui natus est constituere
))cr se substantiam. Ergo })otentia ad talem actum
non est aliquid de genere quantilalis.

Quarto. Illud quod est essentialis ratio termi-
nandi dependentiam ad aliud, non }iotest ad illud
dependere. Forma substantialis est hujusmodi respe-
ctu quantitatis. Ergo, etc.

Quinto. Quomodo de })otentia dimensionis potest
educi forma substantialis, cum ex natura rei non sit
in illa ut in proprio ])otentiali?

Sexlo. Quia tunc ignis genitus ex illa diinensione
et ex forma substantiali ignis, non esset univoce nec
unifurmiter ignis cum alio igne genito ex forma
substantiali et ex materia ignis; et tunc non uni-
voce ageret comburendo hostiam, sicut comburendo
lignum.

Septimo. Quia sequeretur absurditas ista, non
solum in uno, scilicet quod erit ignis mathematicus
ex quantitate et forma substantiali compositus ; sed
etiam sequitur talis processus in generationibus et
corruptionibus usque ad finem mundi; nam ex illo
igne habente dimensionem pro materia, dicto mathe-
malico, generabitur (a) aqua habens idem pro mate-
ria quod habuit corruptum pro materia, et ex illa
aqua aer, et sic usque ad fineni mundi, vel in infi-
nitum, secundum philoso}ihos.

Octavo. Quia sequitur quod, si sacerdos esset
nutritus de islis speciebus, sicut est })ossibile, per
magnum tempus, quouS({ue multae partes maleriee
lluxissent, et multac novic generata? semjier fuissent,
sequitur quod istai partes non ita erunt verse partes
carnis, constitutse ex essentialibus partibus carnis,
sicut aliiB }iartes quic non essent genitaj ex s})ecie-
bus. Et sic possibile esset ponere casum quod })uer
nutritus ex speciebus usque ad fiuem vitiB sua3, non
resurgeret nisi homo compo.situs ex dimensionibus
et forma substantiali una vel pluribus.

Secunda })ars conclusionis improbatur. Quia, si
materia redeat, qu;critur : quando venit? Aut fit in
iiltimo instanti quo generatur aliquid ex s}")eciebus,
ant aute idtimum instans. Non ante, propler duo.
Primum esl,quia tunc, manente ibi Eucharislia,
erit ibi alia materia a materia corporis Christi; quod

(a) dicto Dutthenmtico , <jcnerabitur,
generabatur Pr.

et materiato,

non tenet communis schola. Secundum est, quia
lunc illa materia esset sine forma ; fjiiod est sinipli-
citer impossibile, .sccundum te; saltem nou est pos-
sibile sine novo miraculo; sed miracula non sunt
}ionenda sine necessitate. Si vero dicatur quod in
iustanti generatiouis redit ibi maleria, frustra j)Oui-
tur ibi redire ad hoc ut agens naturale generaiet ex
ea : (fuia, secundum te, non generat nisi de niateria
quanta. Similiter non })Osset generare nisi cuni isla
generalione concomitetur ali(jua corruptio, secun-
dum le; sed tunc non corrumperet ali(juam sub-
stantiam, quia illa materia non redit cum forma
substantiali corrum})enda, quia tunc haberet eam
et non haberet eam. — Ha;c Scotus, in forma.

II. Argumentum Durandi. — Contra eam-
dem conclusionem arguit Durandus (dist. 12, q. 2),
probando quod quantitas EiicharistiBC non }wssit
naturaliter corrumpi. Quia, si corrumperetur natu-
raliter, hoc e-sset, vel actione contrarii, vel corru-
ptione subjecti, aut divisione sui. Non primo modo;
(}uia quantitas non habet contrarium. Nec secundo
inodo; quia in hoc sacramento non habet subje-
ctum. Nec tertio modo : quia omne quod coi^rum-
pitur divisione sui, habet terminum in minus; sed
quantitas non habet terminuni iu minus, sed est
de se divisibilis iii infinitum. Ergo natura nou potest
corrumpere talem quantitatem. — H;oc ille.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

AIITIGULUS \\\.

1>0NUNTUR SOLUTIONES

^ 1. — Ad argumenta contra primam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Quantum ad ter-
tiuni articuluin, respondendum est objectionibus
supradictis. Unde ad argumenta Scoti contra pri-
niam conclusionem , communiter dicitur quod non
est intentio .sancti Thomai dicere vel asserere quod
inter novem genera accidentium sola quantitas per
divinam potentiam possit esse vel fieri sine sub-
jecto, cum ipse })onat quod Deus }wsset facere qua-
litateni sine quantilate, et non solum sine sub-
stantia. Vult tamen quod quantilas est quoad hoc
habilior -pri3C Cicteris accidentibus corporeis, quia
separata a subjecto potest retinere eumdem modum
individuationis queui habet in subjecto, non autem
alia accidentia. Et de hoc sanctus Thomas, Qttod-
Hbeto 7, art. 10, dicit : (( Diviuic potcnti;i}, ratione
su;c immensitatis, attribuendum est quidquid in
defectum uon sonat. Tamen aliqua sunt, quye natura
creata non })atitur ut fiant, pro])ter aliquam repu-
gnantiam (juam important ratione contradictiouis

260

LTBIU IV. SENTENTIARUM

implicitoQ. Et de talibus coiisiievit a quibusdam dici
quod Deus oa facei'e possit, quamvis ea fieri non
possint. Ut ergo videamus utrum fieri possit a Deo
quod alijcdo sit sine quantitate, sciendum quod in
albeditie, et iu qualibet alia corporali qualitate, est
duo considerare : scilicet ipsam naturain albedinis,
per quam speciem soititur; et individuationem
ejus, secundum quod est hcec albedo sensibilis, ab
alia sensil)ili albedine distincta. Posset ergo fieri,
divino miraculo, nt natura albedinis subsisteret
absquc omni quanlitate; tamen illa albedo non
esset sicut albedo sensibilis, sed esset qusedam
forma intelligibilis, ad modum formarum separa-
tarum quas posuit Plato. Sed quod ba}c albedo sen-
sibilis esset individua sine quantitate, fieri non
posset; quamvis fieri possit quod quantitas indivi-
duata esset sine subslantia, quia quantitas non indi-
viduatur solum ex subjecto, sicut alia accidentia,
sed etiam ex silu, qui est de ratione ipsius quanti-
tatis dimensivie, qure est quantitas positionem
habens. Et ideo possibile est imaginari duas lineas
separatas ejusdem speciei, numero diversas, secun-
dum diversum situm ; alias jinea non esset divisi-
bilis ex ipsa ratione sui generis; non enim dividitur
linea nisi in lineas. Plures antem (a) albedines ejus-
dem speciei sine subjecto imaginari, impossibile
est. Et sic patet quod albedo non individuatur nisi
in et ex subjecto. Et, propter hoc, non posset esse
individuata, nisi esset in aUquo subjecto, ad minus
in quantitate. Sed quantitas habet unde (8) indivi-
duatur, eliaui absque subiecto. Et ideo per miracu-
lum potest esse haic quantitas sensibilis absque sub-
jecto, sicut patet in sacramento corpoi^is Christi. ))
— Hiec ille. — Item, ibidem, ad 1"'", sic dicit :
(( Albedo, si sine quantitate esset, jam non es.set
coiporalis qualitas {-(), sed spiritualis. y> Item,
•■ 4. Contm Gentiles, cap. 65, sic dicit : (( Non est
impossibile quod accidens, virtute divina, possit
subsistere sine subjecto. Idem enim judicandum
est (o) de productione rerum et de conservatione
earum in esse. Divina autem virtus potest produ-
cere effectus quarumcumquecausarum secundarum
sine ipsis causis secundis, sicut potuit formare
hominem sine semine, et sanare febrem sine opera-
tione naturte, Quod accidit propter infinitatem vir-
tutis ejus, et quia omnibus causis secundis largitur
virtutem agendi. Unde et effectus causarum secun-
darum potest conservare (e) in esse sine causis
secundis. Et boc modo, in hoc sacramento, acci-
dentia conservat in esse, sublata substantia, quai
ipsa conservabat. Quod prsecipue dici potest de
quantitatibus dimensivis,quasetiam Platonici posue-

(x) aitteni. — aut Pr.

(o) unde. — iinum tciininian, ct Pr.

(y) qualilas. — quanlitas Pr.

(o) est. — Om. Pr.

{s.) consenare . — conservari Pr.

runt per se subsistere, propter hoc quod .secundum
intellectum separantur. Manifestum est autem quod
l)his potest Deus in operando, quam intellectus
humanus in apprehendendo. Habet auteni et lioc
proprium quantitas dimensiva, inter rehqua acci-
dentia, quod ipsa secundum se individuatur; quod
ideo est, quia positio, qutc est ordo partium in tolo,
in ejus ratione includitur; est enim dimensio quan-
titas positionem habens. Ubicunique autem intelli-
gitui- diversitas partium ejusdem speciei, necesse
est intelligi individuationem ; nam qu;c sunt unius
speciei, non multiplicantur nisi secundum indivi-
duum. Et inde est quod non possunt apprehendi
multic albcdines, nisi secundum quod suntin diver-
sis subjectis. Possunt autem apprehendi multuc
lineK etiamsi secundum se considerentur; diversi-
tas enini situs, quaj per se lineaj inest, ad plurali-
talem linearum sufliciens est. Et quia sola quantitas
dimensiva de sui ratione habet unde niultiplicatio
individuorum in eadem specie possit accidere, prima
radix hujus multiplicationis ex dimensione esse
videtur; quia et in genere substantiK multiplicatio
fit secundum dimensionem materiaj, qua? nec intel-
ligi posset, nisi secuudum quod materia (x) sub
dimensionibus consideratur; nam, remota quanti-
tate, omnis substantia indivisibilis est, ut palet per
Philosophum, 1. Phijsicorum (t. c. 15). Manife-
stum est autem quod, in aliis generibus acciden-
tium, multiplicantur individua ejusdem speciei ex
parte subjecti. Et sic relinquitur quod, cum in hoc
sacramento i^onamus dimensiones per se subsistere,
et alia accideutia in eis sicut in subjecto fundari ,
non oportet nos dicere quod accidentia hujus indi-
viduata non sint; remanet enim in ipsis dimensio-
nibus individuationis radix. » — Haec ille. — Ex
(juibus i^atet quK sit mens ejus in hac niateria, et
(juod argumenta Scoti non concluduut contra con-
clusionem bene intellectam. Unde

Ad primum dicitur quod non aliud concludit,
nisi quod, cum qualitas essentialius dependeat a
substantia quam a quantitate quoad suum esse, sicut
polest esse sine substantia, divina virtute, ita et sine
quantitate. Non aulem concludit quod possit habere
suam individuationem , qua est ha^c sensibilis qua-
litas, ab alia ejusdem speciei distincta, sine quanti-
tate; quia, quoad hoc, plus dependet a quantitate
quam a substantia, ut prtedictum est.

Ad secuudum dicitur primo, quod , quidquid sit
de conclusione, quam ultro concedimus, tamen argu-
mentum parum aut nihil valet. Nam major potest
probabiliter negari, scilicet quod absoluto perfe-
ctiori non niagis repugnet per se esse quam abso-
luto imperfectiori; et hoc, accipiendo per se esse
pro esse sine subjecto. Hujus enim falsitas eviden-

(a) a verbis cx fUniensione esse usque ad materia , om.

Pr.

DISTINCTIO XII. — QU^ilSTIO I.

261

ter apparet : quia quoolil)et forma subslantialis, esl
quid ahsolutuin, perfeclius sua materia; et tamen ,
naturaliter loquendo, raateria non est in subjecto,
cum tamen quielibet forma substantialis educta de
polentia materiixi sit in subjecto, nec possit esse
naturaliter nisi in subjecto; et, consequenler, iper
se, id est, non in subjecto esse, plus repugnat abso-
luto peifectiori quam absolulo imperfectiori. De boc
sanctus Tliomas, pncsenti distinctione, q. 1, art. 1,
q'" 3, in solutione primi, sic dicit : « Prima acci-
dentia cbnsequentia substantiam sunt quantitas et
qualitas. £t ba:;c duo proportionantur duobus prin-
cipiis essentialibus substanti;e, scilicet formye et
materise : quia quantitas resi)ondet materiie (unde
magnum et parvurn Plato posuitdifferentias mate-
riaB); sed qualitas se tenet ex parte formce. Et quia
materia est subjectum primum, quod non est in
alio, forma autem est in alio, quia iii materia; ideo
magis appropinquat ad hoc quod est nori esse in
alio quantitas quam qualitas, et per consequens
quam alia accidentia. » — Hicc ille.

Ad lertiuin principale dicitur primo, quod acci-
dens respectivum per nullam potentiam potest esse
vel fieri sine proprio fundamento aut termino, cum
ab illis capiat suam rationem. Unde nec in divinis
est relatio sine fundamento. Consimiliter relatio
realis non potest esse sine aliquo absoluto, nec in
Deo, nec in creatura. Unde sanctus Thomas, 1 p. ,
q. 28, art. 2, arguit sic, secundo loco : « Augusti-
nus dicit, 7. de Trinifate, cap. 1 : Omnis res qux
rclalive dicitur, esl etiam aliquid excepto rela-
tivo; sicut homo doniinus, et Jiomosisrvus. Si ergo
aliquic relationes sunt in Deo, oportet in Deo esse
aliquid pncler relationes. Sed hoc aliud non potest
esse nisi essentia. Ergo essentia est aliud a relalio-
nibus. B Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Sicut, inquit, in rebus creatis, in illo quod rela-
tive dicitur, non solum est invenire resjiectum ad
alterum, sed eliam aliquid absolutum, ita et in Deo;
sed tamen aliter, et aliter. Nam id quod invenitur
in creatura pricter id quod continetur in significa-
tione aominis relativi, est alia res; in Deo autem
iion est alia res, sed una et eadem , quae non pcr-
fecte exprimitur nomine relativo, quasi sub signifi-
catione talis nominis comprehensa, etc. » — Hicc
ille. — Ex quibus patet quod relatio realis non
potest separari a quolibet absoluto.

Dicitur secundo, quod, dato quod relatio realis
creata, divina virtute, posset fieri vel separari a sub-
jeclo , licet non absque omni fundamenlo absoluto;
non tamen haberet illum modum individuationis
(|uem modo habet, nec esset proprie idem indivi-
duum numero, sicut dictum est de qualitate.

Dicitur tertio, (juod major hujus argumenti modi-
cam habet a|)i)arentiam a^^ud Beatum Thomam.
Nam, secundum eum, relatio, seu respectus, ex
ratione proprii geueris non habent quod inhaireant

alicui sul)j(,'cto, nec (|uod siiit accidentia; sicut dif-
fuse ostendit in multis locis, j^otissime, de Polentia
Dei, (j. 8, ait. 2, ubi sic dicit : « Inter iiovem
genera qu;c contineiilur sub accidente, quicdain
significantur secundum rationem accidentis. Ratio
(!iiim accidentis est inesse; et ideo illa dico signifi-
cari pei- moduin accidenlis, quic significantur ut
inluerentia alteri, sicut quantitas ct ({ualitas; quan-
titas enim significatur ut ali(juid alicujus in quo est,
et similiter qualitas. Ad aliquid vero non significa-
tiir secundum rationem accidentis : non enim signi-
licatur ut aliquid ejus in quo est, sed ut ad id qiiod
extra est. Et propter hoc dicit Pbilosophus, 5. Meta-
physicx (t. c. 20), quod .scientia, inquantiim est
relativum, non est scientis, sed scibilis. Unde qui-
dam attendentes modum signilicandi in relativis,
dixerunt ea non esse inha?rentia substantiis, sed
(luasi eis assistentia; (|uia signilicantur ut quoddam
medium inter substanliam quic refertur, et id ad
quod refertiir. Et ex boc sequebatur quod in rebus
creatis relationes non sunt accidentia ; quia acci-
dentis esse est inesse. Unde el quidam theologi, sci-
licet Porretani, hujusmodi positionem usque ad
divinas relationes extenderunt, dicentes relationes
non esse in personis, sed eis assistere. Et quia
essentia divina est in personis, sequebatur quod
relationes non sunt divina essentia. Et (juia omne
accidens inba^ret, sequebatur quod non essent acci-
dentia. Et, secundum hoc, .solvebant diclum Augu-
stiui (5. de Trinltate), scilicet quod relationes non
praidicantur de Deo .secundum substantiam, nec
secundum accidens. Sed ad hauc opinionem sequi-
tur quod relatio non sit res aliqua, sed solum ens
secundum rationem : omnis enim res, vel est sub-
stantia, vel accidens, Undeetquidam anliqui posue-
runt relationes esse de secundis intellectis, ut dicit
Commentator, 12. Metaphysicx (com. 19). Et ideo
oportet hoc Porretanos dicere, quod (-/) relationes
non sint nisi secundum rationem. Et sic sequitur
quod distinctio personarum non erit realis; quod
est htcreticum. Unde dicendum est quod nihil pro-
hibet aliquid esse inhicrens, quod tamen non signi-
ficatur ut inh;crens : sicut et aclio non significatur
ut in agente, sed ut ab agente; et tainen constat
aclionem esse in agente. Et similiter, licet ad ali-
quid non significetur ut inhierens, tamen oportet
ut sit inbicrens; et lioc quando relalio est res ali-
qua; quando vero est secundum rationem tantum,
tunc non est inhairens, etc. » — Htcc ille. — Item,
q. 7, art, 8, sic dicit : « Relatio in boc differt a
quantitate et (lualitate : quia (lualitas et quantitas
sunt quaidam accidenlia in subjecto remanentia;
relatio autem , ut dicit Boetius, in libro de Trini-
tate, non significatur ul in sul)j(»cto manens, sed ut
in transitu quodam ad aliud. Uiide et Porretani

(a) qnod. — q>iia Pr.

262

LIBRl IV. SENTENTIARUM

dixerunt relationes non esse inhserenles, sed assi-
slentes; quod aliqualiler veruni est, etc. » Similia
ponit, 1 p.,q.28,art. i ; item,i. Sentent., dist. 26,
q. 2, art. 1; et nono QnoiUiheto , art. 4; et multis
aliis locis, ut patuit in 1. Sentent. (a). Ex (juibus
apparet quod minus repugnat relationi aut respe-
ctui (6) esse sine subjecto, quam quantitati aut qua-
litati : quia relationi solum repugnat ratione qua
accidens, et non ratione qua relatio; aliis vero repu-
gnat non .solum ex ea parte qua sunt accidentia,
verum etiam ex ratione proprii generis. Et patet
etiam quomodo non solum relatio divina et increata
est sine subjecto, verum etiam omnis relatio vel
respectus rationis ; talis enim nec est substantia nec
accidens.

Ad quarUim, negatur antecedens. Et ad proba-
tionem, dicitur primo, quod motus condensationis
et rarefactionis non dicunt aliquid absolutum, rea-
liter distinctum a quantitate et qualitate. Nam rai'e-
factio vel condensatio non est nisi qualitas vel quan-
titas procedens de actu in potentiam, vel econtra.
Et quidem , si sit quantitas, argumentum non con-
cludit quod aliud accidens prseter quantitatem sit in
Eucbaristia sine subjecto. Similiter, .si talis motus
sit qualitas, cum omnis qualitas Eucbaristite sit
subjective in quantitate, non concluditur quod talis
motus sit sine subjecto. Et sic penitus nihil con-
cludit. — Quod autem motus ad formam non sit
aliud absolvitum a forma, longe ostensum fuit,
2. Seuleut. (y), ex dictis Philosophi etsanctiThoma'
et aliorum. Sed pro nunc sufficit dictum sancti
Tliomai, in Scriptosiiperii. Metaphysicse{\eci.9),
ubi sie dicit : « Motus non lial)et aliquam naturam
separatam a rebus aliis; sed unaquieque forma,
secuudum quod est in fieri, est actus imperfectus,
qui dicitur motus. Hoc enim est ipsum moveri ad
albedinem, quod est incipere albodinem actu fieri
in subjecto, sed nondum esse in actu perfecto, etc. »
Item , super 3. PJiijsicovuni , loct. 2, sic dicit :
(( Gonsiderandum est quod aliquid est in actu tan-
tum, aliquid in potentia tantum, aliquid vero medio
modo se habens inter potentiam et actum. Quod
igitur est ia potentia tantum, nondum movetur;
quod autem est jam in actu perfecto, non movetur,
sed jam motum est. Illud ergo movetur, quod
medio modo se habet inter potentiam et actum ;
quod quidem partim est in potentia, parlim vero
in actu, ut patet in alteratione. Cum enim aqua est
solum in potentia calida, nondum movetur; cum
vero est jam calefacta, terminatus est motus calefa-
ctionis; cum vero jam participat aliquid de calore,
sed imperfecte, tunc moveturad calorem; nam quia

(a) Cfr. praesertiml. Soitent., dist. 20, q. l,art. 1, C, II,
ad 1'"»; ctdist. 33, q. 1, art. 2, B, I, ad 8'"".
(6) vel accidenti, non. — Ad Pr.
(y) Cfr. 2. Sentent., dist. 1, q. 2, art. 3, ^ 2, III.

calefit, paulatim participat calorem magis ac magis.
Ipse enim actus imperfectus caloris in calefactibili
exsistens, est motus : non quidem secundum illud
quod actu est tantum, sed secundum quod jam actu
est, et habet ordinem in ulteriorem actum; quia, si
tolleretur ordo ad ulteriorem actum, ipse actus,
quantumcumque imperfectus, essetterminusmotus,
et non motus, sicut accidit cum aliquid semiplene
calefit. Ordo autem ad ulteriorem actum competit
exsistenti in potentia ad ipsum. Et similiter, si
actus imperfectus consideretur tantum ut in ordine
ad ulteriorem actum , secundum quod habet ratio-
nem potentiio, non habet rationem motus, sed prin-
cipii motus : potest enim incipere calefactio, sicut a
frigido, ita et a tepido. Sic ergo actus imperfectus
habet rationem motus secundum quod comparatur
ad ulteriorem actum ut in ])otentia, et secundum
quod comparatur ad aliquid imperfectius ut actus.
Unde neque est potentia exsistentis in potentia,
neque est actus exsistentis in actu, sed est actus
exsistentis in potentia : ut per id quod dicitur
actus, designetur ordo ejus ad prsecedentem poten-
tiam; et per id quod dicitur in potentia exsistentis,
signetur ordo ejus ad ulteriorem actum. Unde con-
venientissime Philosopbus (3. Physic, t. c. 6)
diffinit motum, dicens quod est endelochia , id est,
actus cxsistentis in potentia secundum quod
liujusmodi. » — Ha-c ille. — £x quibus patet quod
motus, quoad suum materiale, et quoad suum quid,
non est aliud a forma qua3 acquiritur vel perditui".
Et ideo rarefactio non est tertia natura distincta a
quantitate et qualitate, sed est quantitas vel qualitas
materialiter; licet alicjuos respectus ultra hoc impor-
tet pro formali, ut dictum est, scilicet ordinem ad
aliquid potentialius, et ad aliud actualius. Itom,
4. Sentent., dist. 1, q. 1, art. 4, q'-''^, insolutione
primi, sic dicit : « Motus, quantum ad suam sub-
stantiam , reducitur ad illud genus in quo sunt ter-
mini motus, sicut imperfectum ad perfectum;
quamvis ponatur in prffidicamento passionis, .secun-
dum quod importat ordinem moventis ad motum,
ut dicitCommentator, in 3. Plnjsicorum (corn. 4). »
— Ha}c ille.

Dicitur secundo, quod sicut raritas vel densitas
non dicunt in recto quantitatem, sed potius quali-
tatem; sic et rarefactio ot condensatio. De hoc san-
ctus Thomas, 3 p., q. 77, art. 2, in solutione tertii,
sic dicit : « Rarum et densuni .sunt qusedam qua-
litates consequentes corpora, ex hoc quod habent
multum vel ])arum de materia sub dimensionibus,
sicut et omnia alia accidentia consequuntur ex prin-
cipiis substantise. Et sicut, subtracta substantia,
divina virtute conservantur alia accidentia; ita,
subtracta materia, divina virtute conservantur qua-
litates materiam consequentes, sicut rarum et den-
sum. » — Ha'c ille.

Dicitur tertio, quod multum est inconveniens,

DISTINCTIO XII.

QU^STIO 1.

263

secundum doctrinam sancti TiiomDO, dicere (juod
per quamcuiiHnie rarefactionem , et per quamcum-
que condensationem, desinat prior quanlitas Euclia-
ristiic, et secundum totum, et secundum partein
quamlihet sui, et acquiratur alia totaliter nova,
cujus niliil prscfuit : quia, secundum hoc, ad quam-
cumque talem mulationem desineret ihi esse corpus
Christi, ut patuit in prohatione tertiye conclusionis.

Dicitur quarlo, quod etiam falsum est quod in
rarefactione vel condensatione facta secundum quan-
titatem.et qualitatem suhstantiis inh;erentes, et non
in Eucliaristia, corrtunpatur totaliter prima quan-
titas, et acquiratur aliqua nova, cujus nihil pncfuit.
Et de hoc diffuse tractatum fuit, 2. Senlent. (7.).
Nec valent prohationes ad hoc inductffi.

Non quidem prima. Nam, licet termini motus
sint incompossihiles quoad sua formalia, possunt
tamen esse compossihiles qnoad suum materiale,
potissime in alteratione quic est secundum intensio-
nem vel remissionem ejusdem forma?. Eadem enim
forma suh esse remisso est terminus a quo, et suh
esse intenso est terminus ad quou. — Cum autem
dicit arguens, quod ma<iis et uiunis, vel majns et
minus, non variant essentiam forma^, — non ohslat :
sufficit enim quod varietur esse formsc, licet non
essentia, ut diffuse dictum fuit in 1 Sentent. (6). —
Nec valet quod additur de dlHerentia simul suhjecti
motuset terminorum. Quia, utdictum est, si motus
ille sit de genere quantitatis, est sine subjecto; si
autem est de genere qualitatis, est suhjeclive in
quantitate Eucharislioe. Et sic neutro modo suhje-
ctum talis motus est idem cum termiuis motus.

Simililer nec valet secunda prohaiio. Nam , con-
cesso primo consequente i])idem illato, scilicet ((uod
quailihet pars rarioris est rarior; tamen ulterior
conse(juentia, ([uamievlnr, ergoqnielibetestquanla,
nova quantiiate, non valet. Quia, utin Secundo(y)
dictum fuit, in tali rarefactione, nulla nova quan-
titas secimdum essentiam acquiritur in suhjecto,
nec in aliqua jiarte illius. Sed sicut in intensione
albedinis, aut alterins qualitatis, eadem alhedo
secundum essentiam, nulla alia acquisita, j^rius
da])at esse alhum remisse, et postea dat esse alhum
intense, propter aliud et aliud, ])roj3ter perfectius et
imjierfectius esse quod dat su])jecto, et sic intendi-
tur et remittitur; sic eadem quantilas, sine addi-
tioue et sul)tractione alicujiis ([uantitatis, modo dat
(>sse palmale, jiostea ]jij)almale. Et sic tate su])je-
ctum rarefit sine acquisitione novffi quantitatis, non
tamen siue acquisitione novi esse quantitatis, et
nova; actualitatis. Quod si alicui videalur mirum
quod quanlitas possit augeri sine additione, leyat

(a) Cfr. piToserlim 2. SeiUent., dist. 18, (]. I, art. 3, ij I,
I, ad 2ii"i; ot § i. ad arg. Scoti.

{?,) Cfr. 1. SenUnit., dist. 17, q. 2, arl. 1.

(y) Cfr. 2. Senteiil., dist. 18, q. 1 , art. 3, i^ 1 , I, ad 2'"",
ot § 4; et disl. 19, q. 1 , art. 3, ij 2, 11 ad 3>""

.sanctum Thomam, 1. Sentent., dist. 17 (q. 2), ubi
ai^it de intensione cliaritatis; et in ^" 2'''', q. 24,
art. 5, in solutione primi, ubi sic dicit : « Quantitas
corporalis jiotest inaliquid inquantum e.stquantitas,
et in ali(|uid in(juantum est forma accidentatis.
Inquanlum est quantitas, ha])et (juod sit distingui-
hilis secundum situm, vel numerum; et ideo hoc
modo consideratur augmentum magnitudinis per
additionem, ut jiatet in anima]i])us. Inquantum
vero est forma accidentaiis, est distinguihilis sotum
secundum su]jjectum; et, secundum hoc, habet
proprium augmentum, sicut et aliie formse acciden-
tales, jDer modurn intensionis in suljjecto; sicutj)atet
in iiisquio rarefiunt, ut pro])at Philosoj)hus,4. Plty-
sicorum (t. c. 80 et seq.). » — Hkc ille. — Si
autem quis dicat quod quantitas non suscipit magis
et minus, secundum Philosoplium , in Pricdica-
mentis (cap. de Quanto), — ad ]ioc re.sponsum est
in Secundo (aj. Et similiter jiatet responsio per sta-
tim dicta, quod hoc non competit quantitati ut quan-
titas est, sed ut est forma accidentalis ajota dare
su])jecto suo jierfectiusetimjjerfectius esse, etipsum
diversimode actuare.

Ad conlirmalionem tertio loco factam, dicitur
quod, proj)rie loquendo, sicut quantitas est subje-
ctum rarilatis, ita et rarefactionis, quic est motus
per se termiuatus ad qualitatem, sed ex consequenti
ad quantitalem ; et hoc tam in rarefactione Eucha-
ristiaj quam in aliis rarefactionibus. — Ad illud
quod ultimo additur, de fractione specierum, etc,
jiatct per pnedicta. Quia in tali fractione est motus
iocalis jiarlium (juantitatis, el corruptio unius tota-
lis (juantitatis compositye ex partibus. Motus autem
localis constat quod est suljjective in partibus, quaj
moventur, et al) invicem sejjarantur. Corrujjtio
autem formic totius, materialiler nou est aliud ah
illa forma tendente de actu in potentiani, et de essc
in 7ion esse. Unde, sicut illa forma erat in suis par-
li])us, ita et dicta corruj)tio; et sicut illa forma erat
sine su])jecto, ita et illa mutatio. Et sic patet quod
sola quantitas est il)i sine su]jjecto. Per idem patet
de additione. Sciendum autem quod, si motus non
ponatur esse forma fluens, sed potius fluxus forma;,
|)rout ponunt a]iqui, tunc dicendum esset quod talis
lluxus e.sset suhjective in quantitate vel qualitate
(liiente. Yide iianc materiam in sejjtimo Quodlibeto
Codofridi, q. 3, cum impugnationihus Bcrnardi de
Gannato. Mutta etiam de hac materia dicta sunt,
2. Sentent. (6).

II. Ad alia argumenta Scoti. — Ad primum

eorum qu;c secundo loco inducit contra conclusio-
nem, prol)ando quod in Eucliaristia quantitas non
sit su]))ectum aliorum accidentium, — dicendum

(at) Cfr. 2. Sentent., dist. 18, q. 1, art. 3, § 6, II. ad 2«ni,
in lino.
(S) Cfr. prsesertim 2. Sentent., dist. 2, q. 2.

264

LlBRl IV. SENTENTIARUM

qnod Philosophus, 4. Mctaphysicx (t. c. 14), inten-
dit quod unum accidens non accidit alteri natura-
liter tanquam principali sustentativo, quia nullum
accidens in virtute propria potest sustentare aliud
accidens. De hoc SLOpe dictum est alias («). Unde
sanctus Thomas, de Virtutibtis , q. i, art. 3, sic
dicit : (( Subjectum tripliciter comparatur ad acci-
dens. Uno modo, sicut pra^hens ei sustentamentum :
nam accidens per se non suhsistit, fulcitur vero per
subjectuni. Alio modo, sicut potentia ad actum :
nam subjectum accidenti subjicitur, sicut quaidam
])olentia actui; unde et accidens forma dicitur.
Tertio modo, sicut causa ad eflectum : nam princi-
pia subjecti sunt principia per se accidentis. Quan-
tum ergo ad primum, unum accidens subjectum
alterius esse non potest : nam, cum nulhim acci-
dens per se subsistat, non potest alteri sustentamen-
tum praibere; nisi forte dicatur quod, inquantum
est a subjecto sustentatum, aliud accidens sustentat.
Sed quantum ad alia duo, unum accidens se habet
ad aliud per modum subjecti : nam unum accidens
est in potentia ad aliud, .sicut diaphanum ad hicem,
et superlicies ad colorem ; unum etiam accidens
potest esse (jausa alterius, ut humor saporis. Et per
hunc modum dicitur unum accidens esse aUeriiis
accidentis subjeclum : non quod unum accidens
pos.sit aUeri su.slentamentum pradjere; .sed quia
subjectumestreceptivum unius accidentis, mediante
alio. » — Ha'C ille. — Ex ([uibus patet ad ariiumen-
tuni. Et poti.ssinie patet quod argunientum in pro-
posito nullum locum hahet : quia, deficieiite causa,
deficit eflectus; causa autem quare unum accidens
non potest esse alterius .subjectum proj)rie, tan-
quam .sustentativum ejus naturalitor, est ista, quia
scilicet nullum accidens naturaliter subsislit; et
qiiia hajc causa tollitur in Eucharistia, quia, virtute
divina, quantitas sub.sistit, ideo nil mirum si tolli-
"^tur elTeclus, scilicct non pos.se e.sse suhjecluui altc-
rius. Immo, qiiia i])sa sola subsistit, ideo ])olest es.se
subjectum sustentativum aliorum.

Ad secundum diciturquod, sicut divina virtule
accidens pote.st partici])are alicjuam similitudinem
perseitatis substanti:c, et modum essendi substan-
tiK, ut patet in .sacramento Eucharisti;e; ita etiam
substantiacompIeta,cujusmodi est humanitas, potest
eadem virtute j)ai'ticipare modum essendi accidenlis,
ut j)atet de humanitate Christi. Et de hoc j)Iura
dicta sunt, 3 Sentcnt. {fj). Posset tamen dici qiiod
similitudo ])arum valet; quia plusrepugnat j)erfecto
trahi ad modum imperlecti, quam econtra.

Ad tertiiim, negatur niinor in j)roj)osito : quia

(a) Cfr. 1. Senlent., A\s\.. 3, q. 3, arl. 2, C, § 1, I, ad 2">",
et III, ad arg. Occain; itein, 3. Scnlcnt., dist. 5, q. 2, art.3,
ad 1)""". ad qiiintam projjat.; item 4. Senlenl., dist. 1, q. 1,
art. 3, § 3, III, ad 2»'», iri fine; itein, 4. Sentenl., dist. 4,
q. 1 , art. 3, §1, I, ad 4"'".

(S) Cfr. pr;cserlim 3. Sentent., dist. 5 et 6.

quantitas Euchari.stia! non dej^endet actu ab aliquo
subjecto, .sed ]ier se subsistit; el ideo j)ote.st termi-
nare dependentiam aliorum accidentium, quie non
per .se subsistunt. — Dicitur secundo, quod non
semper requiritur ad rationem subjecti esse termi-
nativum talis dependentisequalem requirit arguens,
nec in accidentibus Eucharistiae, nec in aliis. Quia,
sicut o.stensum est, hoc solum requiritur ad subje-
ctum primo inodo suinptum, non autem ad subje-
ctum secundo vel tertio modo sumptum. Non enim
oportet quod omne subjectum sit.sustentativum; et,
j)er consequens, nec oportet quod sit terminativum
dependentiai accidentis, etc.

III. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum

Aureoli contra eamdem conclusionein ,negatu r minor.
Non enim essentia accidenlis in tali interminabili-
tate (a) consistit, de qua arguens loquitur, nec in
repugnantia ad oppositam terminationem aut termi-
nabilitatem ; sed in hoc quod est essentia talis, cui
secundum naturam suam debetur esse in alio. Nec
habet potentiam naturalem ad esse per se; habet
tamen jjotentiam uhedienliLC ad hoc. Etsic, si detur
sibi esse per se, vel terminatio propria, sine extrin-
seco subjecto, non datur ei aliijiiid su;e natunc repu-
gnans, .^ed alifjuid supra naturam ; nec transfertur
in aliud genus, .'<ed jjarticijiat luodum essendi supe-
rioris generis.

De pncdictis sanctus Thomas, prsesenti distin-
ctione, q. 1 , art. 1, q'^ 1 , in responsione primi, sic
dicit : (( Inesse non dicit essc accidentis absolute,
sed magis modum es.sendi, qui sibi competit ex
ordine ad causam proximam sui esse. Et quia,
remoto ordine accidentis ad causam proximam,
adhuc ])otest remanere ordo ipsius ad causam pri-
mam , secundum quem modus ij)sius essendi non
est inesse, sed ab alio csse, ideo jjotest Deus facere
(|uod sit accideiis, et non insit; nec tamen essc acci-
dentisabaccidenteremovehitur, sed modusessendi.»
— H;cc ille. — Item, in solutione secundi, sic
dicit : a Sicut probat Avicenna iu sua Metaphysica,
per se exsistcre non est diffinitio sul).-<tanti;c. Quia
per hoc non deinon.stralur quidditas ejus, sed suum
esse; et sua quidditas non est suum csse, alias non
posset esse genus; quia csse non j)otest esse com-
mune per modum generis, cum singula contenta in
genere dilVerant secundum essc. Sed diffinitio, vel
(juasi dirfinitio substanti;c est : res liabens (luiddi-
tatem, cui acifuiritur esse, vcl debctur essc non in
allo. Et similiter, esse in subjecto, non est diffi-
nitio accidentis; .sed econtrario, rcs cui debetur
essc in alio. Et hoc nunquam se])aratur al) aliquo
accidente, nec separari potest : ijuia illius rei quae
est accidens, secunduin rationem suaj quidditatis
semper dehetur esse in alio. Sed potest esse quod

(a) interniinal)ilitale. — interminale Pr.

DISTINCTIO XII. — QU.ESTIO I.

265

illud (|uod dehelur alicui secundum lalioncm sua3
quiddilatis, ei diviua virtute agente non conveniat.
Et sic palet quod facere accidens esse sine sulj-
slantia, non est sepaiare diflinitionem a (liCfinilo.
Et si aliquando lioc dicatur diffinitio accidentis,
pricdicto modo intellif^enda est dicta diffinitio : (|uia
aliquando ab auctori})Us (a) diffiniliones ponuntur
causa brevitatis, non secundum debitum ordinem,
sed tanguntur illa e.\ quibus pot^r-st accipi dininitiu. »
Item, eodem articulo, <{'■';}, in solutione quinti, sic
dicjt: (( Cum istaaccidentia habeant esse et e.ssentias
proprias, cum eorum essentia non sit suum esxe ,
constat quod aliud est in eis esse et qnod eM, etc. »
Item, ibidem, in solutione .sexti, sic dicit : « Sicut
subjectum quod ponitur in diffinitione accidentium,
non est de e.ssentia accidentis; ita materia, qua;
ponitur in diffinitione raritatis et densitatis, non est
de essentia eorum, etc. » Item, .'J p., q. 77, art. 4 ,
in solutione secundi, sic dicit . (( Cum ens non sit
genus, lioc ipsum (|uod est esse non potest esse
e.s.sentia (€) subslantiic vel aecidentis. Non ergo dif-
linitio substantiic est, ens per se, sinesubjecto; nec
diffinilio accidentis est, ens in subjeclo. Sed quid-
ditati (y) seu e.s.sentiic substanti;c competil babei'e
esse non in subjecto; quiddilati autem sive esseu-
tiye accidentiscompetitbabereesse (o) in sul)jecto.In
hoc autem sacramento non datur accidentibus quod
ex vi sua; naturai vel cs.sentiic sint sine sul^jecto, sed
ex divina virtute sustentante. Et ideo non desinunt
esse accidentia; quia nec separatur ab eis diflinilio
accidentis, nec competit eis diffinitio substantiae. »

— Hicc ille. Item, ibidem , in solutione quarti, sic
dicit : « Accidentia hujusmodi, manente substantia
panis et vini, non habebant ipsa csse, nec alia acci-
dentia; sed substantia eorum habebat esse hujus-
modi per ea, sicut nix est alba per albedinem. Sed
po.st consecrationem ip.sa accidentia, qua3 remanent,
habent esse; unde sunt composita ex essc et quod
est. » — IJa>c ille. — Item, nono Quodllbcto,
art. 5, in solutione primi, sic dicit : cc Cum dicitur
accidontis esse esl incsse, vel qualitercuuKiue pona-
tur subjectum in diflinitione accidentis, iutelligitur
esse per additionem, ut habetur in 7. Metaphijsicx
(t. c. 17). Et dicitur diffinitio per additioneni ,
quando in diffinitione ponitur aliquid quod est extra
naturam diffiniti, sicut nasus ponilur in diffinitione
simi. Hoc autem est pro|)ter naturalem (lependen-
tiam accidentis a subjecto.Sed, hocnon impediente,
Deus pote.^^t accidentia sine subjecto conservare. Nec
tamen .se^iuitur contradicloria esse sinud; (juia sub-
jectum non est de essentia accidentis. » — H;cc ille.

— Ex quibus patet quod essentia accidentis non

(a) auclonbus. — accidenlibus Pr.

(6) essentia. — esse Pr.

(y) quidditali. — quidditalis Pr.

(5) a verbis non in usquo ad essc, om. Pr.

includit subslantiam, nec quasi parlem sui, nec
quasi terminum intrinsecum vel extrinsecum, aut
(piasi completivuni vel iutegiativum , ita quod sine
subslanlia noii sit es.sentia integra, aut completa,
vel terruinala pioprio termino, .scilicet genere et
din"er(!nfia, vel actii et potentia. Sed verumest quod
natiiralit(!i- accidens non habet e.sse terminatum nisi
per suljstautiam sil)i subjectam, quantum ad hoc
(piod accidens non est quod est , sed quo aliquid
cst ; et similiter (juia in sua diffinitione includit
subjectum ut terminuni naturalis dependenti;c, qu;e
taiiion potest a Deo suppleri su})ra naturam. Et de
bac niateria multa dicta sunt in Secundo (a), qux
non oportet bic repetere.

Ad .seciiiKluin, negatur major, et conceditur oppo-
situm, scilicet (juod qiiantitas habet proprias partes
realiter distinclas a partibus substantia; et aliorum
accidentium,sicutsonatcommunis doctrina omnium
philosophorum, potissime illorum qui posuerunt
niathematica a sensibilibus .separata. Et ad proba-
tionem, dicitur quod parfibilitas jiotest sumi in pro-
posito quadrupliciter. Primo modo, pro forma vel
nalura absolufa, cui primoet per seconvenit divisio
et habere parfes, et qua; e.st ratio aliis habendi par-
fes et divisionem. Secundo modo, ))ofest sumi pro
potenfia vel aptitudine ad babendum partes et divi-
sioneui. Tertio modo, i^ro effectu formali partibili-
fatis j)rimo modo dicfo!, quem dat suo subjecfo,
s(;ilicet e.<.se ])arfibile vel divisibile in partes unius
ralionis; sicuf eflectus formalis albedinis, quem dat
suo subjecto, est esse album. Quarto modo, pro ali-
quo respectu con.sequente substantiam vel accidens
parfibile. Tuncdicitur quod parfibilitas primomodo
dicta, e.st ij)sa nafura quanfitafis. Sed secundo modo
dicfa, est substantia, vel qualitas, saltem fundamen-
falifer; (juia ij).<a substantia materialis, ante adven-
tum (juaufitatis, esf in potentia ad (juantifafem , et
ad habeudum jjarfes et divisionem. Sed tertio modo
dicta, differt a quantifate, sicut esse ab essentia, et
effecfus formalis a forma quic dat talem effectum et
tale esse. De quarfa accej)tione non est cura. —
Cum aulem confra hoc arguitur, quia tunc posset
infelligi substantia jiarfibilis sine quautifafe, etc. ;
— - negatur consequentia : quia effectus formalis j)er
nullam jiotenliam j)otest esse vel fieri sine forma a
qua fluif, sicuf esse album sine albedine, vel esse
animatum sine anima. Similifer nec secunda conse-
(juentia valet : (juia non solum effectus efficientis
dilfert a causa efficieute, immo etiam eflectus causoe
formalis dilfert a forma. Diflert aufem causalitas
lucc ab illa : quia eflectus caus;o eflicientis procedit
ab ea per transuuitationem vel actionem interme-
diam; non aufem eflecfus formalis, sed per quam-
dam naturalem resulfationem et consequenfiam. Et

(a) Cfr. pra'serlim 2. Senlent., dist. 18, q. 1, art. 3,
§1,111.

266

LIBRl IV. SENTENTIARUM

ulterius, quia efTectus formalis nou differt a forma
sicut una esseulia ah alia, sed sicut actus essentia!
abessentia; efloctus aiitem causie effK-ientis diflert
asuacausasiculessenlia(a)abessentia.Etrursus,quia
efleclus formalis non habet e.xsistere a forma, immo
est ipsum esso formse, et ipsum ejus exsistere; secus
est de eflectu causae efficientis, quia causa efficiens
dat exsistentiam suo efTectiii. Iterum : efl^ectus for-
malis est ratio produclionis sua; formse, quia in hoc
vel ex hoc forma dicitur produci, quia exsistit et
est, vel potius dat esse et exsistere simpHciter vel
secundum quid suo formal)ili; secns est de eflectu
causai efficientis. Et multae aliaj dissimilitudines
dari possunt in proposito.

Ad confirmationem, negatur consequentia ibi facta.
— Et ad ejus proliationem, dicilur primo, quod, licet
dimensio (6) consequatur vel comitetur partes, non
tamen oportet quod ad multiplicationem partium
quarumcumque indifl^erenter multiplicentur dimen-
siones(y), sed solum ad multiplicalionem pai'tium
primi et per se parlibilis, quod estquantitas dimen-
siva positionem habens, non autem multiplicatio-
nem partiiun eorum qure sunt per accidens vel
secundario partibilia, cujusmodi sunt substanti;\!,
et octo geneiva accidentium. Et ideo, cum non sint
simul aut in eodem supposito multa partibilia primo
et per se, quamvissint siniul multa partibilia, unum
per se, etaliud vel alia per accidens aut secundario,
ideo non sequitur quod plures dimensiones sint
simul per naturam. — Dicitur seciindo, quod, si ad
multiplicationem partium sequatiir pluralitas dimen-
sionum, tunc arguens incidit in idquod vitare inten-
dit; nec ullo modopolest evadere inconveniensquod
contra alios deducit. Nam , posito qiiod quantitas
non haberet partes alias a })artibus substantiie vel
aUeriusquanti, non tamen potestnegare quin partes
subslantiie sint alia' a partibus qualitatis, nec quiii
partes unius qualitatis sint distincta? a partibus
alterius qualitatis in eodem subjecto, ut partes albe-
dinis apartibusdulcedinis in lacte; quia sicuttotum
diflert a toto , ita j)artes a partihus. Si ergo ad mul-
liplicationem partium sequitur multiplicatiodimen-
sionum, ergo in quolibet corpore sensibili erunt
distincta3 et j)lures dimensiones, cum substantia
habeat suas partes, et qualitas suas partes distin-
ctas a paitibus substantio^. — Dicitur tertio, quod
manifeste falsum est quantitatem non liabere partes
alias a parlihus substantiaj : quia, lioc posito, sequi-
tur quod quantitas est accidens omnino indivisi-
bile; quod est contra sensum, imaginationem et
intellectum, et conti^a diffinitionem quanti et ([uan-
titatis datam, 5. Metapliysicse (t. c. 18), dicentem
quod quantuni est divisibile in ea qux iiisunt, elc.

(a) esseniia. — esse Pr.

(6) dimenslo. — div^io Pr.

(y) dimensiones. — divisiones Pr.

— Dicitur quarto, quod non semper oportet multi-
plicato effectu formali multiplicari formam vel ratio-
nem illius eflectus, nisi quando eflectus multiplicati
distinguuntur supposito et subjecto, et nuUum inter
se ordinem habent, sed leque priino et immediate se
habent ad formam, quaj est principium talium
effectuum. Ubi autem tales elYectus non diflerunt
supposito nec subjecto, et quodam ordine profluunt
a tbrma, non oportet elTectibus multiplicatis nudti-
plicari formam. Sic autem est in proposito : nam
per eamdem quantitatem dimensivam habet esse
extensum substantia, quai quantitati subjicitur
primo, et alia accidentia consequentia quantitatem
secundo ; inter quaa etiam est certus ordo ; et omnia
talia sunt in eodem supposito. Et hoc in alio propo-
sito simile est : nam per eamdem animam dicuntur
animata:! omnes partes integrales rei animata^.

IV. Ad alia argumenta Aureoli. — Ad argu-
menta ([u;e secundo loco contra eamdem conc^Jusio-
nem in(hicit, patet responsio per dicta ad argumenta
Scoli. Concludunt enim verum uno modo, non
autem alio modo. Plus enim repugnat separari qua-
litati quam quantitati, si utrumque retineat suam
indivitiuationem, ut prius expositum fuit; et rur-
sum inh;erontia magis naturaliter consequitur acci-
dentia absoluta quam relativa, ut dictum est.

§ 2. ■ — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra secundamconclusionem, dicitur quod respon-
sio ibi data, bona est; quia illam ponit sanctus
Thomas, pmcsenti distinctione, q. 1, art. 2, q'' 2, in
solutione secundi, dicens : « Propria virtute nihil
agit ultra siiam sjieciem ; sed virtute alterius, cujus
est instrumentum, potest agere ultra suam spe-
ciem, sicut serra agit ad forniam scamni. » — Hiec
ille. — Eamdem responsionem ponit, 3 p., q. 77,
art. 3, in solutione terlii, ut recitatum fuit in pro-
batione conclusionis. — Tunc ad improbalionem
hujus responsionis, diciiur primo, quod major est
falsa. Quia accidens, dum est in substantia subje-
ctive, non est intrumentum eo modo quo dicit
arguens, scilicet quod substantia sit unacausa su[ie-
rior eflectiva, et accidens sit alia causa effectiva
inferior : nam ignis et ejus calor non sunt illo modo
du;e causaj elficientes, sed potius una, proprie
loquendo; nam ipsa snbstantia est quod efficit, calor
autem quo efficit etagit, et non est proi^rieelficiens,
nec agens. — Dicitur secundo, quod, posito, sed
non concesso, quod substantia et suum accidens
essent du;ccaus;ie efficientestaliter ordinatK ut dicit
arguens, adhuc non bene probat quod amb;e non
possint concurrere adproducendum immediateeam-
dem substantiam, nec quod eadem substantia bis

DISTINCTK) XII. - QU/ESTIO I.

267

producalur. Hoc patet : quia nullus calholicus, sed
solus hujreticus manichoeus pote.st negare quin Deus
et alicjua cau.sa efOc-iens secunda, puta ignis, con-
currant ad producenduni eaindem suhstantiam ,
puta iL;nem; et uti'aque causa est enbctiva, et ininie-
diate producit per suam actionem eumdem efTe-
ctum, Nec oportet quod idem eflectus his produca-
tur. Et idem e^st cum sol ct arhor f)rodii(;unt arho-
rem , vel sol et asinus asinum ; et sic de c;,cteiis. —
Dicilur tertio, quod prohatio adducla ad hoc, non
valet. Quia fundatur in isto falso principio, et falsa
consequentia : scilicet A prius naluraliter af>it (pjam
agat B; ergo in ali((uo instanti natunc priori ayit A,
in quo instanti non ayit B. llujus enim oppositum
est verum : non enim cau.sa superior dicitur prius
agere naturaliter quam agat causa inferior, ideo
quia agant in diversis instantihus natura?; sed soluni
propter hoc, quia aclio primtc non dependet ah
actione secunda?, sed potius econtra. Etdehoc mulla
dicta sunt in Primo (a), etc.

A(l secundiiin dicitur (|uod, cum })eatus Thomas,
et alii doctores eum sequentes, dicunt (piod su])je-
ctum est causa effectiva propriaj passionis, et quod
polenlisc animic fiuunt ah anima, vel quod accidens
causatur a principiis suhstantiije, et similia, non
intelligunt nec inlendunt dicere quod talis suhstan-
tia suhjecta sit immediatum principiumactionis qua
producilur propria passio, vel tale accidens; ne(;
quod , proprie loquendo, i)i'incipale effeclivum pas-
sionis sit ejus suhjectum; sed potius generans vel
creans suhjectum, generat vel creat ejus passionem,
licet secundum quemdam ordinem prioris et posLe-
rioris; suhjectum autem, puta anima, dicitur esse
elfectivum proprii,c passionis satis iini)ropi"ie, exhoc
scilicet quia propria passio non i^roducitur nisi
rnediante suhjecto, Et hunc intellectum innuit san-
ctus Thomas, 1 p., q. 77, art. 6, uhi arguit sic,
tertio loco : « Emanatio quemdam motumdicit. Sed
nihil movetur a seipso, nisi forte ratione ])artis;
sicut animal dicitur moveri a seipso, quia una pars
ejus est movens, et alia mota; neque etiam anima
«novetur, ut dicitur, 1. de Aniina (t. c. 66). Ergo
anima non causat a se suas polentias, » Ecce argii-
mentum, Sequitur responsio : «Dicendum, inquit,
(|uod emanatio propriorum accidentium a suhjecto,
non est peraliquam transmutationem, sed per natu-
ralem consequentiam ; sicutex uno naturaliler aliud
resultat, ut ex luce color, » — Hsec ille. — Itein,
ihidem, in solutione secundi, sic dicit : « Suhjectum
est causa pro[)rii accidentis, et finalis, et quodam-
modo acliva, et eLiam ut maLeiialis, etc. ; » uhi
patet quod non intendit quod sitprincipaliteractiva,
sed quodainmodo, cum dicit quodammodo activa.
Item, art. 7, sicdicit : (( In his quai secundum natu-

(a) Cfr. pr;Esei'lim 1. Seiiteut., dist. 38, q. 1, arl. 1, C,
§ 2, I, ad '2>i"'.

ralem ordinem procedunt ab uno, sicut primum est
causa omnium, ita quod est primo propinquius, est
quodammodo causa eorum quije sunt magis re-
inoLa, etc. » Ilem , ihideni, in solution(! primi, sic
dicit : (( Sicut potentia animijc ah (essenlia lluit, non
per Lransmutationem, sed per naturalem quamdam
resullaLionem, et est simul cuni anima; ila etiam
esL de iin;i polenlia respectu alteriiis. » — Hiccille.

— Ex quo paletqualem activitatem ponitin essentia
animue respectu potenliarum, et in una potentia
respectu alterius. — Quod autem intendat proprium
et principale enectivum passionis propriai esse id
quod generat suhjectum, apparet; nam !•' 'i-"^, q. 23,
art. 4, sic dicit : « Omne movens, trahendo ad se
patiens, tiia facit in ipso. Primo qiiidem, dat ei
inclinatioiiem vel aplitudinem ut in ipsum tendat;
sicut cum corpus leve, (juod e.st sursum, dat levita-
tem corpori generato, per quam hahet inclinationem
eL aptitudineni ad hoc quod sit .sursum. Secundo, si
corpus generaLiim esL exLra proprium lociim, dat ei
nioveri ad locuin. Tertio , dat ei quiescere in loco,
cum perveneriL; qiiia ex eadem causa aliquid quie-
scet in loco, per quam movehatur ad locum, etc. »

— Hicc ille. — Ex quo patet qu(jd ah eodem gene-
raLur el efiecLive producitur ignis et sua propria
passio, qiiLC est leviLas, et ejus niotus et quies natu-
lalis. Similia dicit uhicumque loquitur de motu
iKiLurali gravium et levium , ut paLet in Scriplo
super 8. Plnjsicorum (lect. 8), illo capitiilo quod sic
incipit : Sed arcidit ct Iticc ab aliqno (aj,etc. Item,
'2, Seident., dist, 14, q. I, art. 3; et dist. 26, q. 1,
ai L. 2 (ad 2"'"). Item, de Veritale, q. 24, art, 1 ; et,
dc Potentia Dei, q. 3, art. 11 , in solulione qiiinti,
uhi sic dicit : « Instrumentiim. intelligiLur moveri a
])riiicipali agente, quanidiii retinet virLuLem a prin-
cijiali agente impressain. Unde sagitta tamdiu move-
tur a prqjiciente, quamdiu manet vis impulsus pro-
jicientis. Sicut etiam generatiim tanidiu movetur a
generante, in gravihus et levihiis, quamdiu retinet
formam sihi traditam a generante, etc. » Et hinc est
quod communiter sanctus Thomas dicit, quod pro-
pria passio, seu accidens proprium, caiisatura prin-
ci])iis suhjecti, quasi idem sit causa j^rodiictiva
uLriusque. Dehoc, 1, Senfenf., dist, 17, q. 1,arL. 2,
in solutione secundi, sic dicit : (( Suhjeclum diver-
simode se hahet ad diversa accideiiLiii. Quicdam enim
sunt accidentia naturalia, qua3 causantur ex princi-
piis .suhjecti. Et hoc dupliciter : quia aut causantur
a principiis speciei, et sic .sunt propri;c passiones,
(jiia; constHpiunLiir tofam siieciem ; vel ex jirincipiis
individui, et sic siint accidentia communia, conse-
quentia j^rincipia naturalia individui. Sunt etiam
quiTidam accidentia per violenliam inducta, sicut
calor iu a^juam; et ista accidentia siint repugnanlia
|)rincipiis suhjecti. QuaHlam auLem sunt, (pi;c cau-

(a) accidit et hssc ab aliquo. — ct hic alio niodo Pr.

268

LlHRl IV. SENTENTIARUM

santiir ab extrinseco, non repugnantia principiis
subjecti, sed niagis perficientia ipsum, sicut lumen
in aere. Tanien sciendum est (|uod omnibus acci-
dentibus, communiter loquendo, suljjectum est
causa quodammodo, inquantum scilicet accidentia
in esse subjecli substantificantur; non tamen ita
quod ex principiis subjecti omnia aecidentia edu-
cantur. » — Hyec ille. — Simiba dicit, '2. Sentent.,
dist. 26, q. 1, art. 2, in solutione secundi ; et in
multis aliis locis.

De liac materia difTuse babetnr in secundo Quod-
libeto Godofridi, q. 4, qua quocrit : Utrum aliqua
substantia creata, sit immediatum principium acti-
\'um alicujus oj)erationis. Unde Bernardus, impu-
gnando Godofridum, ibidem, sic dicit : « Si
loquamur, inquit, de accidentc quod consequitur
immediate substantiam, sicut propria ])assio, sic
verum est quod eadem actione qua producitur tale
subjectum, producitur tale accidens : non enim alia
actione producitur triangulus , et sequalitas triuin
angulorum duobus reclis. Et boc est, quia sul)je-
ctum non potest babere actionem , nisi secundum
quod intelligitur ut est ens actu ; sed , secundum
quod est actu, immediate conse(juuntur ijisum talia
accidentia; ergo j)er actionem subjecti talia acci-
dentia propria produci non jiossunt. Item : talia
accidentia immediate consequuntur essentiam rei ;
boc autem non esset, si causai-entur (a) mediante
aliqua actione rei ; cum actio rei creat;e sit alia ab
ea; subjectum autem non jjotest esse j)rincipium
activum respectu proprii accidentis. Sed de acci-
dente separabili, quod non consequitur immediate
es.sentiam subjecli, non est universaHter verum;
immo oportet j:)onerequod subjectum sit principium
activum multorum accidentium, sicut patet de aqua
calefacta, quic reducit seipsam ad frigiditatem, quia
sibi dimissa redit ad frigiditatem, nuUo alio agente
extrinseco, etc. » Et, post multa, subdit : « Inqui-
rendum est quomodo subjectum potest esse acti-
vum respectu accidentis. Et dicendum est quod de
proprio veruin est quod non est aclivnm. Sed , de
communi accidente loquendo, dislinguendum est.
Quia duplex est accidens : unum, quod habet esse
permanens insubjecto; aliud,quod habet esse quasi
in fieri, sicut operatio. Primo modo non potest sul)-
jectum esse causa activa jwr se, nisi in virtute alle-
rius, vel intrinseci , vel extrinseci : sicut calor exte-
rior potest esse causa nigredinis in subjecto; vel
etiam interior, ita quod nigredo causabitur a sub-
jecto nigro jier calorem interiorem , qui (6)certum
est quod non agit nisi in virtute subjecti; unde non
potest dici quod subjectum nullo modo sit causa
nigredinis, cum causatur a calore intrinseco, vel
cum rubedo causaturab ali(juo accidente intrinseco.

(y.) causarentur — causaretur Pr.
(S) qui. — qua Pr.

Sed quoeres de primo accidente, puta de calore,
utrum subjectum sit per se causa activa ejus. Et
dicendum quod ojwrfet ire ad tale accidens, quod sit
in subjecto per virtutem activam alterius, sicut calor
naturalis per virtutem generantis : ita quod primum
accidens absolutum et permanens semper babet
subjectum j)er virtutem activam alterius, et non per
suam. Sed , mediante illo accidente, subjectum
potest esse causa alterius : nam Philosophus, in de
Sensu et Sensato, ponit quod humidum intrinse-
cum est causa saporis, et calidum intrinsecum causa
odoris; et sic unum accidens intrinsecum, est causa
alterius; quod non est nisi in virtute subjecti, cum
accidens non agat, sed sit ratio agendi. Si autem
loquamur de accidente quod habet esse in fieri in
subjecto, ut est ojieratio, sic dicendum quod subje-
ctum jiotest esse causa activa, vel magis elicitiva
talis accidentis, mediante accidente proprio; sicut
est potentia elicitiva, a qua immediate elicitur ope-
ratio. Sicut enim cuilibet rei attribuitur propria
forma, ita propria operatio; sed quodam ordine,
quia forma prius, et operatio ex consequenti; et
ideo, cum forma est totaliter ab alio, non potest dici
quod aliquid habeat formam a se eflective; sed ope-
ratio est a principio intrinseco, quod est forma ; et
ideo ojjortet quod ojieratio sit elicitive vel effective
ab operante, licet aliquando ojjeratio transeat extra,
et aliquando maneat in substantia ojierantis. » —
Ila^c Bernardus de Gannato. — Similia dicit, in
quarto QnodUbeto , q. 2. Quoe omnia videntur bene
dicta; hoc solo excepto,quod dicit aquam calefactam
reducereseipsam eftective ad frigiditatem. Hoc enim
falsum est, et contradicit dictis ejusdem, quibus
dicitquod nulla sul)stantia efficit aliquod suumacci-
dens permanens, nisi mediante aliquo alio; non
autem apjiaret quale accidens absolutum effectivum
modiet inter aquam et ejus frigiditatem ; .sola enim
quantitas mediat, quie nullo modo est ratio agendi ;
et ideo dicendum quod sicut gravitas aquae, et ejus
motus naturalis, et quies, sunt a generante, ita et
frigiditas ejus. Hoc sufficiat ad concordandum dicta
sancti Thonuc in proposito.

Dicitur secundo, quod illa maxima quam assumit
arguens, .scilicet quod omnis poteyitia mere pas-
i<iva, est indifferenter ad opposita vel contradi-
ctoria, falsa est, et habet mullas instantias. Prima
est de materia coeli , quye se habet pure passive ad
formam quam habet, et tamen non est in potentia
ad aliam formam, nec ad privationem illius formse
quam habet. Secunda est, quia materia prima est in
potentia mere jiassiva ad formam , nec tamen potest
esse sine forma. Tertia est, quia quantitas pure pas-
sive se habet ad figuram, nec tamen jiotest esse sine
figura. Et multai aliic instanti;c dari possunt.

Dicitur tertio quod Aristoteles non intendit illam
maximam, sed solum ejus conversam, .scilicet quod
omnis potentia contradictionis est passiva, non

DISTINGTIO XII.

QU^STIO I.

269

lamen quod sit mere passiva; sicut patet de volun- |
tate respectu oppositarum eleclionum , rpiaium |
ulram(pie partialiler eflicit. Et muita alia diccnda
cssentad intellectum illarum maximarum, quaj non
sunt ad proposilum.

Ad (erliiiin patet res])onsio per pnedicta. Quia
primum accidens inhairens immediale suijstantia^
creala}, non causatur proprie etlective a tali sub-
stanlia, sed al) aliquo exteriori : scilicet vel a Deo,
qui non agitmodianle ali({uoaccidentc; vel al) ali(|ua
substantia creata corporali, vel spirituali ; et qua,>-
libet illarum agit mediaute aliquo accidente, quod
est immediatum et proximum principium actionis
qua producitur subjectum et ejus propria passio. Et
ila non concludit quod aliqua substantia creata, sit
immediatum principium alicujus aclionis; sed solus
Deus est hujusmodi, quia ejus solius actio est sub-
stanlia.

Ad confirmationem , palet per pra^dicta : quia
conceditur quod efiectus qualis et quantus potest
produci a substantia non quali nec quanta, sed sine
quocumque accidente exsistenle. llla tamen sub-
stantia est increata; sicut patuit in prima produ-
ctione accidentium et totius mundi. Sed, loquendo
desubstantia creata, hoc est impossibile : quia qux-
libettalis habet qualitatem, qua^ est sibi principium
agendi; licet substantiaj separatai sint sine quanti-
tate molis.

Ad aliud quod allegatur de 4. Mcteorologlcorum,
diciturquod non aliud concludit nisi quod subslantia
perfecta potestesseprincipium actionis primum ; non
autem quod possit esse proximum, nec quod alicu-
jus creatura; potentia operativa sit ejus essentia.
Cujus rationem assignat sanclus Thomas in multis
locis, potissime de Spirilualilms crealiiris, qua'st.
ult., ubi sic dicit : « Impossibile est quod alicujus
substantiie creatai sua essentia sit sua operativa
potentia. Manifestum est enim quod diversi actus,
diversorum sunt; semper vero actus proportionatur
ei cujus est actus. Sicut autem ipsum esse est actua-
litas qujcdam essentiie, ita operarl est actualitas
operativa3 potentiai seu virtutis. Secundum enim
hoc, utra(pie earum est in aclu : essentia quidem
secundum csse; potentia vero secundum opcrari.
Unde, cum in nulla creatura suum operari sit
suum essc , sed hoc sit proprium solius Dei, sequi-
tur quod nullius creatura^ operativa potentia sitejus
essentia ; sed solius Dei propiium est ut suaessenlia
sit sua potentia. » — Ha:c ille. — Item, in quavstio-
nibus de Anima, q. 12, dicit sic : « Unumquodque
agit secundum quod est actu, illud scilicet quod
agit; iguis enim calefacit non inquantum est luci-
dus, sed inquantum est actu calidus. Et exinde est
quod omne agens agit sibi simile. Unde oportet
(juod ex eo quod agitur, consideretur principium a
(pio agitur : oportet enim utrumque esse conforme;
unde, 2. Phijsicorum (t. c. 70), dicitur ({uod forma

et generans sunt idem specie. Et ideo quando illud
quod agitur, non peitinet ad esse substantialo rei ,
impossibile est quod ])rincipiurn quo agitur, sit ali-
quid de essentia rei. Et hoc manife.ste apj)aret in
agentibus naturalibus. Quia enim agens nalurale in
generatione agil transmutando materiam ad formam
(quod quidem fit secundum quod niateria prirno
(lis])onitur ad formam, et tandem consequitur for-
mam, secundum quod generatio est terminus alte-
lalionis), necesse cst quod etiam ex j)arte agentis,
illud quo immediate agit, sit forma accidentalis, vel
corresjiondens dispositioni materiu:'; sed oportet ut
forma accidentalis agat in virtute formai substantia-
lis, quasi instrumentum ejus, alias non induceret
agendo formam subslanlialem. Et, pro])ter hoc, in
elementis non apparent aliqua principia actionum ,
nisi qualitates activie et passivai; quai tamen agunt
in virtute formarum substantialium ; et, propter
boc, earum actio non solum terminatur ad (iisjiosi-
tiones accidentales, sed etiam ad fornias substantia-
les; nam in artificialibus aclio instrumenli termina-
tur ad formam intentam ab arlifice. Si vero est
aliquod agens, quod directe et immediate producat
substantiain sua actione (sicut nos dicimus de Deo,
qui creando producit rerum substantias; et sicut
Avicenna dicit de intelligentia agente, a qua, secun-
dum ipsum, efHuunt formK substantiales in istis
inferioribus), hujusmodi agens agit jier suam essen-
tiam; et sic non erit in eo aliud potentia activa et
ejus essentia. » — IIa.'c ille. — Et similia jionit,
1 p., q. 77, art. 1 ; et in multis aliis locis, ubi agit
dedilferentia j)otentiarum anima^ abejus essentia.

Ad qiiarlum patet res])onsio per pra^dicta. Quia
verum est quod illa forma est potentia o])erativa, et
immediatum priiicipium agendi, in qua genitum
immediate assimilatur generanti, et j)roductum pro-
ducenti, et passuni agenti. Et quia nullum produ-
ctum, vel genitum, vel passum creatum, immediale
assimilatur suo creato generanti, aut producenti,
aut agenti , in forma subslantiali , sed immediate
assimilatur sibi quoad dispositiones accidentales,
licet (juandoque remote assimiletur ei quoad for-
mam substantialcm ; ideo nec ex j^arte agentis creati
proxima latio agendi est tbrma substantialis, .sed
aliquod accidens; licet principium remotum agendi
sit forma substantialis. Secus autem est de Deo
Patre in generatione Verbi , qui non assimilat sibi
Verbum productum directe et immediate quoad ali-
quod accidens, nec quoad aliquem resj)ectum, sed
immediate et direcle quoad divinam essentiam. Et
ideo polentia generandi in Deo non dicit principa-
liter et in recto accidens, nec relationem, sed divi-
nam essentiam. Et hoc intelligit sanctus Thomas
ubi jwnit praidictam maximam : utputa, 1 p., (j. 41,
art. 5; et de Potentia Dei, q. 2, art. 2; et multis
aliis locis. Et ha^c solutio confirmatur ex dictis ejus
in de Aniina ubi suj^ra (arl. 12 ). Statim enim post

270

LIBRl IV. SENTENTIARUM

verba superius allef^ala, sic subdit : « De potentia
vero passiva, manifestuni est quod polentia passiva
cjUiB est ad actum substantialem, est in genere sub-
stantiie; et qua? est ad actum accidentalem , est in
genere aceidentis per reductionem, sicut principium,
et non sicut conipleta species : quia unumquodque
genus dividitur per potentiam et actum; iinde
potentia bomo est in genere substantise, et potentia
album est in genere accidentis, scilicet qualitatis.
Manifestum est autem quod potentire animne, sive
sint activiie, sive passiva^, non dicuntur directe per
respectum ad aliquid substantiale , sed ad aliquid
accidentale. Esse enim sentiens vel intelligensactu,
non est substantiale, .sed accidentale, ad quod ordi-
natur intellectus etsensus;et similiter essemagnum
vel parvura, ad quod ordinatur vis augmentativa.
Generativa autem potentia et nutritiva ordinan-
tur (a) quidem ad substantiam producendam vel
conservandam, sed per transmutationem maleriiie;
unde talis actio, sicut et aliorum agentium natura-
lium, fit a substantia, mediante principio acciden-
tali. Manifestum e.st ergo quod ipsa essentia anima;
non e.st immediatum principium suarum operatio-
num; sed operatur mediante principiis accidentali-
bus. Unde ejus potentiie sunt proprietates ejus. » —
Ha'c ille. — Ex quibus apparet quomodo intelligit
illani maximam quam arguens recitat, scilicet quod
potentia generativa in unoquoque, elc. Hoc sufficiat
ad argumenta Scoti contra secundam conclusionem
primo loco inducta.

II. Ad alia argumenta Scoti. — Ad primum

vero eorum quae secundo loco inducit contra secun-
dam conclusionem, diciturquod accidens separatum
potest immutare ad formam substantialem , in vir-
tule subslantise quam informavit, ut ejus instru-
mei*tum. Et cum quieritur quid intelligitur perboc
quod dicitur bi vhiute substantive agere, etc. ; —
dicitur quod per boc intelligitur alicjuid absohitum,
quod accidens separatum nunc exsi.stens prius acce-
pit in substantia cui inboesit. Hoc autem ab,sohitum
est duplex, Primum est natura propria accidentis;
qua^, sicut fuit instrumentum substantia^ sibi sub-
ject;e, et virtus substantiie potens in jihis ratione
subjecti quam si non haberet tale subjoctum , aut
aUerius speciei, ita et nunc. Secundum absohitum
est esse proprium accidentis, quod recepit (6) in taU
subjecto, quod adhuc habet idem esse omnino in
nuniero, (him est separatum a tah sulyecto. Unde
qiiia liabet omnia absoluta quaj habebat in subjecto,
per con.sequens habet eamdein virtutem quam prius,
et potest in omnia qu;i' potuit prius.

Guni autem contra hoc dicit arguens, quia in acci-
dente nihil est nobilius accidente; — hoc negatur.

(a) ovdinantur. — onlinalur Pr.
(6) recepit. — receperit Pr.

Quia esse accidentis nobilius est accidente, sicut
actus sua potentia. Item, accidens nobilius fuit et
est, quia fuit instrumentum et virtus talis substan-
tia5, quam sit ex sola ratione proprii generis aul
proprise speciei; sicut calor naturalis hominis est
nobihor quam calor asini,aut calor j^lanta} vel ignis,
vel calor qui produceretur sine subjecto. Et sic
idem accidens est nobilius .seip.so, et ignobilius,
secundum diversas considerationes in re fundatas.
Et sic patet quod cum dicimus quod calor ignis in
virtute substanti;e j)otest producere substantiam et
hujusmodi, non intelligimus quod virtus substantise
vel formaj substantialis ignis recij)iatur subjective
in calore, sicut unum accidens in alio, .sed quod
ipsemet calor est virtus ignis, sicut (jua^libet activa
qualitas consequens speciem subjecti dicitur ejus
naturalis virtus, sicut dicit sanctus Thomas in mul-
tis locis. Potissime, de Spirituatibus creaturis,
quaest. ultima, in solutione decimi argumenti, sic
dicit : (( Forma accidentalis, qua? est principium
actionis, ip.samet est virtus substantia^ agentis. Non
autem proceditur in infinitum, ut cujuslibet virtutis
sit alia virtus. » — H;ec ille. — Item, 1. Sentent.,
dist 3, q. 4, art. 2, sic dicit : « Efiectus proprius et
immediatus oportet quod projwrtionetur susec^usK.
Unde oporlet quod in oninibus illis in quibus jirin-
cijiium operationis jiroximum est de genere sub-
.stantiie, quod operatio sua sit substantia. Et hoc
solum in Deo est. Et ideo ipse solus est qui non
agit per jiotentiam mediam diirerentem a substantia
sua. In omnibus autem aliis oj)eratio est accidens.
Et ideo oporlet quod proximum principium opera-
tionis sit accidens ; sicut videmus in corjwralibus,
quia forma substantialis ignis nullain habet opera-
tionem, nisi mediantibus qualitatibus aclivis et pas-
sivis, quai sunt quasi virtutes et potentiio ijisius. »
Ex quibus jiatet quod, cum virtus sit principium
j)roximum ojierationis, ignis non habet aliquam vir-
tulem activam aliam a qualitatibus activis et j3as-
sivis. Et ideo, cum dicitur (juod calor agit in virtute
ignis, non est aliud dicere nisi quod calor est virtiis
ignis, ita ut locutio transitiva resolvatur in intran-
sitivam. Et sic intelligi debet illud quod ibidem
dicit, art. 3, in solutioue secundi, ubi sic dicit :
(( Accidens ex seijDSo non habet virtutem producendi
aliud accidens; sed a substantia, etc. ))

Non tamen negandum est quin accidentia Euclia-
ristiic agant per virtutem eis superadditam , licet
non ab igne. Et de hoc Petrus de Palude (di.st. 1'2,
q. 4), bene ad j)ropositum, sicinquit : « Accidentia
Euchari.sti;e possunt generare formam substantia-
lem. Gujus contrarium dicunt quidam, scilicet
Durandus (dist. 12, q. 2). Quia nec in virtute pro-
pria; quia tune agerent ultra propriam speciem.
Nec virtute substanti;ie cui insunt; quia sunt sine
subjecto. Nec virtute substantiie cui infuerunt :
quia, secundum ordinem natur», nullum instru-

DISTINCTIO Xil.

QU/ESTIO I.

271

menlum potest at,^ere iii virtiite principalis a^entis,
nisi sit aclualiter sihi coMJunctuin , vel nisi recipiat
ai) eo formam imnianentem, ut patet in decisione
seminis; sed speciessuntactu sei^aratae asubstantia,
nec recipiunt ab ea formam immanentem, per quam
agant. Eri^o, etc. — Sed ista ratio est contra eos, ut
videtur. Quia, sicut nihii producit nobilius se, sic
nihil corrumpitur nisia fortiori etdigniori se; quod
enim corrumpit aliud , dominatur illi. Unde videtur
extraneum dicere quod spocies possint sul)stantiam
corrunipere, et non suljstantiam irenerare. Et ideo
dicenduni quod ad generationem oporlet dare gene-
rans univocum, quod est aeque nobile, vel cequivo-
cum principalc, quod est nobilius efTectu. Sed ad
corruptionem, quie potest esse per solam subtractio-
nem innuenti;cconservantis, quia conservans influit
mediantibus dispositionibus accidentalibus, sufficit
corrumpens dominari illis dispositionibus, quibus
destructis, et subjectum corrumpitur. Et sic propria
virtute species possunt corruinpere, et non gene-
rare. Cum enim non habeant plus quam ante con-
versionem, sicut tunc propria virtute non genera-
bant, ita nec nunc. Sed quod postea dicunt, quod
nec virtute alterius generant, falsum est. Et quod
dicunt, quod nec virtute sub.stantiyc cui insunt,
verum est; quia sunt sine sul)stantia. Et ultra,
quod (a) nec virtute substantite cui infuerunt, pos-
set concedi. Sed virtute Dei sustentantis : potest
enim Deus accidentia sustentare in aequali vigore,
in quanto cuni substantia sustentabantur ; unde, .si
lunc generabant in virtute substantia^ creatoe susten-
tantis(S), ila nunc generabunt virtute Dei susten-
lantis. Potest etiam dici quod virtute substantia^
conversffi, sicut semen decisum : quia, licet non
habeant formamaliam sibiimpres.sam, tamen totum
id quod sunt et totam naturam hahuerunt in sub-
jecto et a subjeclo, saltem sicut a causa materiali;
et ideo quamdiu conservatur in eis tale esse quale
in subjecto hahebant, per consequens habent tale
agere sicut prius habebant; et intantum dicunlur
agere in virtute substantije conversae, ex quo illud
quod iu ea habuerunt, idem numero eis servatur,
Ex his ergo patet quod triplici virtute po.ssunt gene-
rare. Primo, virtute Dei : quia, cuni generare non
sit magis actus substantise quam subsistere (cum
omnis prima substantia subsistat secundum natu-
ram,non autem generet), sicut illis accidentibus vir-
tute Dei competit subsistere, pari ratione generare;
cum Deus possit cominunicare supernatuialitor uni
creaturue, licet inferiori, illud quod convenit natura-
liter superiori (sicut ccelo generare animam, quod
convenit animali), sic et gonerare subslantiam,quod
convenit subslantia3 naturalitcr, potest Deus com-
municare accidenti supernaturaliter. Secundo, vir-

fa) quod. — quia Pr.

(6) a verbis potest enim usque ad sustentantis, om. Pr.

tute substantia; quse fuit ibi, ut dictum est. Tertio,
virtute coeli : sicut enim ciim (-/) nius generat
inurem, hoc facit immediate j)otentia rnuris, in vir-
tute ipsius muris particularis agentis, et, cum hoc,
in virtute coeli; quando autem mus per putrefactio-
nem generatur, hoc est totaliter virtute coeli; sic
quando coelum conservat vinum ante consecratio-
nem, qualitas vini, in virtute ipsius et (€) cceli,
generat ex gutta aquae appositte vinum ; sed quando
spocies .sunt separattc jiost consecrationem, tunc
ipsiie, virtute coeli et conservantis in eodem vigore,
generant idem quod prius ; sicut si Deus separaret
quantitatem ignis cum calore, comburendo aerem,
generaret ignem, sicut prius, in virtute coeli, (juia
coelum non imprimit accidentibus mediante sub-
jecto, sed econtra; unde non cessat influeie et con-
servare accidens, corrupta substantia. )) — Hsec
Petrus, et bene.

Ad secundum patet ex prredictis. Gonceditur
enini quod virtus substantii:e conversa^ recipitur in
accidentibus quando causantur et fluunt a princi-
piis ejus, loquendo intransitive, modo prieexposito :
scilicet quia talia accidentia hahent quod sint virtus
et instrumentum .substantia^, ex hoc quod lluunt ab
ea; non autem quod talis substantia causet in acci-
dentibus aliquam virtutem realiter dislinctam ab
eis. Cum quo stat quod subjective recipiuiit aliquam
virtutem influxam a coelo, et aliquam a Deo. Cun)
autem dicit arguens, quod verus intellectus talium
verborum non est alius nisi ille quem recitat, —
falsum est : quia nulla habitudo, vel relatio, seu
respectus, potest dici influentia, nec virtus activa,
nec pas.siva, ut alias vi.sum est (y).

Ad lerliuni negatur antecedens : quia, licet quod
non est aliquid, nec in se, nec in suo effectu, non
possit dici causa generati ; tamen quod aliquid est in
eflectu relicto, potest dici causa, mediata saltem et
remota. De hoc sanctus Thomas, de Potentia Dei,
q. 3, art. 11 , in solutione qviinti, ut supra (8) alle-
gatum est, sic dicit : « Instrumentum intelligitur
moveri a principali agente, quamdiu retinet virtu-
tem a principali agente impressam. Unde sagitta
tamdiu movetur a projiciente, quamdiu manet vis
impulsus prqjicientis. Sicut etiam generatum tam-
diu movetur a generante, in gravibus et levibus,
quamdiu retinet formani sibi traditam a generante.
Unde et semen tamdiu intelligitur moveri ab anima
generantis, quamdiu remanet virtus impressa ab
anima, licet corporaliter sint divisa. Oportet autem
movens et motuni simul esse, cjuantum ad molus
principium, non tamen quantum ad lotum motum,
ut apparet in projectis. )) — Haic ille. — Ibidem

(a) CH)u. — Om. Pr.
(g) et. — Om. Pr.

(v) Cfr. pnesertim 4. Sentent., dist. 4, q. 1, art. 3, § I, I,
ad 2"™.
(5) Cfr. prsesent. paragr., I. ad 2»"'.

272

LlBIll IV. SENTENTIARUM

eliatn dicit, in solutione duodecimi : « Virtus coele-
stis corporis in inferioril)US corporibus rolin(iuilur,
inquantum ab eo transmutantur, sicut a primo alte-
rante. Et, ])ropter hoc, dicit Philosophus, in libro
dc Animalibus, quod omnia corpora sunt plena vir-
tutibus aniniff', etc. » — Ibcc ille.

Ad qiiarliiin, negatur minor : quia accidens sepa-
ratum a suljjecto substantiali in Eucbaristia, ad
productionem substantiLC agit, non solum iii virtute
propria, sed ut est virtus substantiae conversa;, et ut
instrumentum coeli et Dei, ut pracdictum est (ad
primum).

Ad qiiinium patet responsio per ea qutc dicta sunt
ad tertium : quia quamdiu qualitates Eucharistiic
retinent virtutem acceptam a substantia, tamdiu
moventur ab ea ; et, pneter boc, moventur a coelo ot a
Deo, motione virtuali et influxiva.

Ad sexluin diciturquod agens requivocum instru-
mentale })otest esse imperfectius suo eflectu , non
autem principale agens. Ideo solutio quam recilat,
bona est, et secundum mentem sancti Thomaj.
Unde, prima distinctione hujus Quarti, q. l,art. 4,
q'» 1, in solutione tertii, sic dicit : « Agens non
semper est nobilius patiente, simpliciter loquendo,
sed inquantum est agens. Agit enim ferrum vel
ignis in corpus humanum, quod est simpliciter
nobilius; q»io tamen ignis est nol)iIior, inquanlum
est actu calidus; et secundum hoc agit in corpus
humanum. Et similiter non oportet quod res illa;
materiales, qu:c sunt in sacramentis, sint simpli-
citer anima nobiliores, sed secundum quid, iiiquan-
tum sunt instrumenta divinai misericordiic ope-
rantis ad justificationem. Nec iterum o})ortet quod
instrumentaliteragenssitsimpliciternobihuseflectu:
quia efl"ectus non proportionatur instrumento, sed
principali agenti , quod quandoque per vilia inslru-
menta nobiliores efi^ectus inducit, sicut medicus
inducit sanitatem per clysterium, etc. » — Hiccille.
— Item, ibidem, in solutione quarti, sic dicit :
(( Causa univoca vel non univoca, proprie loquendo
et simpliciter sunt divisiones (a) illius causa? cujus
est similitudinem habere cum eflectu. Hoc autem
est principalis agentis, et non instrumenti, utdicit
Alexander, secundum quod narrat Commentator in
'12. Metaphiisicx (c. 24). Et ideo, [)roprie loquendo,
instrumentum neque est causa univoca, neque
a^quivoca. Posset tamen reduci ad utrumlibet, secun-
dum quod princij)ale agens, in cujus virtute agit,
est causa univoca, vel Kcjuivoca. » — Htec ille. — Et
similia dicit, 3 p., q. 62, art. 1.

Cum vero dicit arguens, quod illa propositio est
sibi per se nota, scilicet : simpliciter imperfcctins
sccundum speciem vel genus, non jiotcst esse
totale principium activum respectu perfectio-
ris, etc. ; — dicitur quod nos non ponimus quod

(a) divisiones. — (Hmensioiics Vr.

accidens Eucharistia», vel aliud agens creatum, sit
totale agens alicujus efi"ectus, si ly totaJe importet
exclusionem alterius agentis, (juod non sit pars, vel
forma, vel aliquid talis agentis creati; quia cujusli-
bet efiectus Deus est causa principalis. Si vero ly
totale sumaturex parte efiectus, utsitsensus, quod
qnidquid est in tali effectu, est productum a tali
causa, et non solampars, sed totum, tunc conce-
ditur quod aliquid imperfectius secundum speciem ,
vel genus, potest esse causa totalis alicujus perfe-
ctioris; sed tamen non erit causa principalis, sed
instrumentalis, agens enim in virtute alterius per-
fectioris, vel seque perfecti {y.) illi effectui. Nec ex
ista positione destruitur aliqua demonstratio pro-
bans oixlinem entium, aut quod primum sit perfe-
ctissinunn; nec favetur illi protervia?, qu;e poneret
tcjtum universum, et omne quod est in eo, esse
factum a musca; nec sequuntur alia ibidem addu-
cta; quia nos semper })onimus quod nihil imperfe-
ctius est causa principalis alicujus perfectioris sc,
sed hoc solum dicimus de instrumentali.

Et tunc, ad primam hnjus improhationem ,
negatur minor. Non enim ponimus quod aliqua
causa a^quivoca totalis, vel princijialis, sit imperfe-
tior causa univoca alicujus efiectus; sed solum hoc
dicimus de causa instrumentali , quae, proprie
loquendo, non debet dici sequivoca, nec univoca, ut
})r;cbabitum est.

Ad secundam probationem, }iatet })er idem.
Quia accidens quod ponimus }iosse immutare ad
formam substanlialem instrumentaliter, non est
proprie causa lequivoca; el , dato quod posset dici
;cqnivoca, non tamen principalis, nec totalis. Talem
autem causam tcquivocam non o})ortet esse perfe-
ctiorem causa univoca.Nec ad talem causam 0}iortel
reducere totum ordinem accidentalem causarum
univocarum, sed solum ad causam ;cquivocarn prin-
cipalem, cujus causae ill;c inferiores univocae sint
quasi instrumenta, et moventia mota; vel polius in
causam analogam, sicut ostendit sanctus Thomas,
j p., (j. \'A, art. 5, in solutione primi, ubi sic dicit :
(( Licet in pr^dicationibus oporteat ;cquivoca ad
univocum reducere, tamen in actionibus agens non
univocum ex necessitate pnccedit agens univocum.
Agens enim non univocum , est causa universalis
totius speciei, sicut sol est causa generationis omnium
hominum; agens vero univocum, non est causa
agens universalis totius S}ieciei (alio([uii) esset causa
sui ipsius, cum sub specie contineatur), sed est
causa })articularis respectu hujus individui, quod
in })articipatione s})eciei constituit; causa autem
universalis prior est })articulari. Hoc autem agens
universale, licet non sit univocum, non tamen est
;eq\iivocum omnino, quiasic non faceret sibisimile;
sed potest dici agens analogum, sicut in pracdicatio-

a) pcrfedi. — perfecle Pr.

DISTINCTIO XII. — QU/ESTIO I.

273

iiibiis omnia univoca reducuntur ad unum priinum
non univocum, sed analogum, quod est ens. » —
IIa3c ille.

Ad terliam, (licitnr piiino, (juod minor argu-
n^enti est falsa simpliciler. Nam Deus nulli crea-
iuvin (lat csse formaliter, sed eflective solum; et
tamen perfecliori modo dat esse asino, vel lapidi
suum esse limitatum quod hahet, (juam si (hu'et
sil)i illnd idem esse non effective, sed formahtor;
quia hoc secundum argueret imperfectionem in Deo,
non aiitem primum. Dc hoc sanctus Thomas, 1 p.,
q. 51, art. '1, in solutioue lertii, si(; dicit : « Vivili-
care edective, simplicilcr ])erfcclionis est; unde et
Deo convenit, secundum ilkul I. Betjum. 2 (v. 6) :
Domiitus mortifieat et vivificat. Sed vivificare for-
maliter, est su])stanli»qu;cest pars alicujusnatunr,
et nou hahentis iu se integram naturam spcciei.
Unde substantia spiritualis, qua; non est unita cor-
pori, est perfectior quam ea qu;c est cori^ori nnit;i. ))
— IJtcc illc. — Simiie pouit,(/t' Spiritualihtts crca-
turis, q. 5, in solutione scxli argumenti. Concedilur
tamen quod si divina essentia (hu'et a.sino vel lapidi
esse divinum, perfectius esse sihi daret quam modo
det effective. Sed hoc non est ad propositnm; quia
tunc daret sibi aliud esse quam dct modo. — Dici-
tur secundo, quod similitudo assum[)ta (a) non valet.
Quia non est duplex modus daudi esse formaliter,
sicut est duplex modus dandi effective csse, scilicet
ut agens i^rincipale, et ut in.strumentale. Et ideo,
licet nullnm accidens possit dare fbrmaliter perfe-
ctius esse quam sit snum, })otest tameu dare effe-
ctive fsse perfectius suo esse proprio, non quidem
ut efficiens princi|)a!e, scd uf iusti-nmcutale, in vir-
tnte alicujns perfectioris, ut dicfnmcsl. Qnodanfem
additur de divina essentia, nihii valet : quia divina
essentia non potest esse instrumentum alicnjus per-
fectioris .se, sicut accidens cst inslrunienluin sub-
stantiyc; et ideo essentia divina nou pofest dare per-
fectius esse effective quam det formaliter; .secus est
de accidente. — Dicitur terfio, quod argumentum
peccat per fallaciam fignnie dictionis; (juia mutafur
(juid in fjttoDiodo, vcl res in modnm. Conchidit
enim, si ahquid concludat, quod accideusnon potcst
(h'ue esse perfectiori modo (juam formaliter; cum
tamen (lelmret conchidere quod non posset dareesse
])erf'ecfinscfl'ective quam illud quod dat foriiiaHfer.
Et multosalios defectus liahet illud argnmentum.

Ad quartani prohatioieiii , (Ucitur primo, quod
illud argumeutum non proce(Ht contra nos, siloqua-
tur de causa efficienfe priucij^ali ; quia nos non
])onimnsquod taliscausa sit imperfecfior suoefiectu,
nec quod ejus efl'ectus sit simj^Hcitor perfectior ea.
— Dicitur secundo, (juod nec procedit, si arguat de
causa insfrumentati : quia omuis iustrumentahs
causa etiam est \vA\ue i)erfecta vcl iierfectior suo

(«) inmajori. — Ad Pr.

effectu ahquo modo, scilicet vel actu , vel virtule,
vei ut talis res est, vel ut in.strumentum alterius est;
sicut in simih dicit sanctus Thoiiias, !■' 'i"^, q. 114,
art. 3, in solutione tertii, diceus : (( Gratia Spiritus
Sancti , quam in prLCsenti hal)emus, etsi non sit
a^qualis gloriai in actu, est tamen aiqualisin virtutc,
siciit et .semen arhoris, in quo est virtus ad totain
aihorem, efc. )) — Ihcc ille. — Item, 1 p., q. 118,
art. 1, iii .solutione secundi, sic dicit : « Viitus gene-
raliva non generat solum in virtute propria, sed in
virtute totius anima3, cujus est potentia. Et i(l(^o
virtus gcnerativa planta; gcnerat plantam; virfus
vero gencrativa animalis nencrat animal. Onanto
enim animafuerit perfectior, tanto virtusejus gene-
rativa ordinatur ad perfectiorem efTectum. )) — Hicc
ille. — Itcm , ibidem , in priiici])ali rcsponsione :
(( Ex anima, inquit, gencrautis dcrivatur qurcdam
virtus activa ad ipsum semen animalis, vel planta^,
sicut a i^rincipali agenle derivatur qu;edam vis
moliva ad insfruuicnlnm. Et sicnt uoii rcferf diccre
(]U()(l ali(]uid movcatur ah instrumcuto, vel a i^rin-
cii^ali agente; ita non refert dicere quod anima
generati causeturab anima generanlis, vcl a vi qure
est ah ipsa derivafa in semine. )) — IIiCc ille, cum
multis aliis bcne facieutihus ad propositum. —
Simile dicit, de Potentia Dei, q. 3, art. 11, per
totum, potissiine in solutione quarti, uhi dicit :
(( Anima sensibilis non actu est in semine sccun-
dum jiropriam speciem, sed sicut in virtute activa :
sicut domus iu actu est in mente artificis, ut in
virtute activa; et sicut formaj corporales sunt in
virfutibus (•oelcsfihus. )) — Htcc ille. — Ex quibns
iwtet quod causa instrnmcntalis est requalis aliquo
modo eflectui ])cr illam aliijno modo inducto, et
quodammodo continet illum in actu , et licet non
secundum rationem i)roj)ri;c speciei, tamen .'^ecun-
dum actum virtutis. — Dicitur tcrtio, quod ratio
Avicenna! solum arguit de causa quic poncretur
esse omnino imperfecfior suo eflcctu, tam actu quam
virtute; non autem nos sic ponimus; et ila nihil
;irguit confra nos. — Diciturquarto,(ju()(i,si arguens
nil aliud iutendit concludcre, nisi (juod j)rincipale
causans ffiquivocura, non est imjierfecfius, omnino
frnstra laboravit; qnia hoc gratis sibi concessum
fuis.set. Si autem iulendif conclndere de agente
instrnmeutali, etiam frnstra laboravit : quia, ut
dictnm est, non concludit quod tale oj)orteat esse
perfectius in actu formali; sufficit enim quod sit
l^crfectius in virtuali actu. — Dicitur quinto, quod
accidens scj)aratum non ponimus esse totalem nec
princijialem cau.sam eflectivam generationis sub-
sfanti.v, sed j^artialem et instrumentalem. Et simile
est de corruptionc substantia}, et de inductione
ultimi gradus alfcratiouis disponentis ad corruptio-
ncm substantite. — Dicitur sexto, quod illud quod
ultimo additur de gutta aqute posita, etc, falsum
est : (juia calor ignis remanens, et conservatus a

VI. — 18

274

LlBRl IV. SENTENTIARUM

Deo in priori exsislentia, sine j^riori substanlia,
posset (lestruere guttani acpuc sijji debite approxi-
niatam, in virtute pristin;o substantisc, et in virtute
coeli, et in virtute Dei, ut prius dictum fuit (ad
primum ).

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra tertiam conclusiunem, etad omnia sequenlia,
dicitur primo, quod non est mens beati Thoma?,
quod, cum ex accidentibus Eucharistiae generatur
aliqua substantia, puta vermis, quod forma substan-
tiahs rei noviter generatte ex ilUs, recipiatur subje-
ctive in sohs dimensionibus interminatis, et non in
ahqua niateria; quia hoc esset multum inconve-
niens, ut bene conchuht arguens per octo media.
Sed intendit quod dimensiones interminatxc conver-
tuntur divina virtute in materiam quantam , quie
est subjectum formai substantiahs noviter induclic,
et est pars conipositi noviter generati. Et quod h;ec
fuerit mens sancti Thomte, patet. Nam, pncsenti
distinctione, (p 1, art. 2, q'» 4, in sohitione secundi,
sic dicit : « Hoc non est remotum, quin Deus posset
mutare corpus in spiritum ; et tamen, quantum ad
ahquid, dimensiones interminatae magis sunt pro-
pinciuai materise corporah quam corpus spiritui. »
— Htec ille. — Item, in solutione tertii, sic (hcit :
(( Sicut quando aer convertitur in ignem , non dici-
tur quod materia ignis fiat duo, scihcet materia
ignis et furma ignis, sed unnm tantum quod fit,
scihcet ignis; ita etiam dimensiones illaj non dicuu-
tur duo lieri, sed unum tantum, scilicet materia sic
dimensionata. Et hoc fit divina virtule. » — H;cc
iJle. — Item, in sohilione quarti, sic dicit : « Secun-
dum quandibet positionem, oportet ponere ahquid
in hac generatione es.se miraculosum, et ahquid
naturale. Reditus enim sul)stanlia', vel creatio mate-
riai, vel conversio dimen.sionnm in maleriam, e.st
miraculum. Sed quod materia jam exsistens recipiat
talem formani , cujus dispositiones prsecesserunt in
dimensionibus, hoc est naturale. » — Hasc iUe. —
Et simile dicit in principali responsione, ut recita-
tum est in probatione tertia^ conclnsionis. Iteni ,
3 p., (j. 77, art. 5, in sohitione tertii, sic dicit :
(( Quantitas dimensiva panis et vini retinct natu-
ram propriam, et accipit miraculose vim et proprie-
tatem substantise; et ideo potest transire in utrum-
que, scihcet in substantiam et dimensionem. » — ■
Hsec ille. — Ex quibus omnibus })atet quod inens
ejus fuit quod dimensiones subsi.stentes in Eucha-
risliaconvertanturdivina virtute in materiam quan-
tam, ut praedictum fuit. Et ideo ad argumenta facta
contx'a oppositum, non oportet respondere.

Dicitur secundo, quod argumenta facta contra
secundam partem divisionis ibi positic , scilicet con-

ti-a adventum novai materia^ non valent. Cum enim
quLcrit arguens, quando advenit iUa matcria, —
(hcitnr quod in instanti generationis novie sub-
stantiio. Nec valent improbationes hujus partis. Non
quidem prima : quia non ponimus quod adveniat
materia sine quantitate, sed potius quod venit per
conversionem nova materia sub nova quantitate,
divino miraculo. Item , nec valet secunda impro-
batio : quia, licet non interveniat corrnptio alicujus
substantia^ concomitans "enerationem substantia-
lem, intervenit tamen corruptio vel desinitio quan-
titatis subsislentis ad modum substantite, et vicem
gerentis substantite panis quoad omnera actionem
et passionem, ut dictum fuit in probatione conclu-
sionis.

De praidictis Petrus de Palude (dist. 12, q. 4)

sic dicit : « Ex accidentibus potest aliquid generari

et nutriri; hcet quidam dicant quod sola divina vir-

tute potest ex eis aliquid generari. Et, sine dubio,

non sic potest poni quod natura ex eis generet, sicut

quod natura per ea generet. In his enim in qnibus

natura infeiior et particularis deficit, natura supe-

rior et universahs subvenit, ne sit in natura mon-

strum. Unde quia e.sse corruptionem sine genera-

tione, nisi (a) in nutritione, est monstrum in natnra

inajus quarn esse vacuum, cum ad ilhul se^iuatur

vel n]alei'iam esse sine forma, vel ipsam annihilari

et corrunqii; ideo, postquam species corrtinq)unt

illud in quod agebant(puta species vini in (6) modi-

cam quantitatem aquai), natura superior, vel ipsa^

species, in virtute nahmc superioris creat;c, indu-

cunt forrnam vini in malcria; sicut grave movetur

sursum, ne sit vacuum. Sed ubi nalura creata non

potest, oportet ad Deum recurrere. Sic autem est in

prodiiclione inatcri;c. IJnde, cum ex his speciebus

ahquid generatur, inateria qu;c est in genito, aut

est per crealionein, et sic est a solo Deo; aut est pcr

conversioncm spccierum in materiam, et nec boc

potest natiira; sed , si Deus (y) potcst annihilatum

•idem mimcro reparare, cum minussit converti quam

annihilari, potest muUo magis materiam (3) conver-

sam eamdem numero facere re(hre. Nec oportet

propter lioc corpus Cliristi converti in panem : quia

materia non fuit ij^si addita, sicut fit in nutritione;

immo, ctiani in nutritione, Deus posset materiam

extrahere, (jiue fuit unila, et aquam de vino lym-

phato. — Vel pos.set dici quod in omnibus gcne-

ratis ex speciebus crit forma sul)stantiahs cum acci-

dcntibus siiie matcria prinia; quamvis melius

videatur quod sit .status in miraculis, nec, ultra hoc

sacramcntuin, sit aliquod miraculosum, sed redea-

tur ad statum natunc, Dco crcante niatcriam, vel

reparante, vel in eam accidentia convcrtente; quo-

(a) 7nsi. — tion Pr.
(6) sj^ecies vini iii. — vinum Pr.
(y) si Deus. — Deus, qui, si Pr.
(5) materiain. — Om. Pr.

DISTINCTIO XI). - yU.ESTIO I.

riiin omnium cieatio videlur rationabillor, quia ad
eani niliil novum sequitui', quod Deus alias non
lecerit, cum orrinis materia sita Deo per creationem.
— Item, de nutritione illi ideni dicunt quod de
f^eneratione. Quia vel Deus materiam creat, vel
repaial, vel in eani accidentia convertit. Sed non
oportet quod, virtute divina, maleria fiat sub forma
nutriti, sicut oportet quod iiat simpliciter : quia
materiam de novo creari , vel conversam vel annihi-
Jatam rep/irari, excedit virtutcs naturse; et pius
creatio quam r<'paralio. Scd quod materia facta (iat
sub forma nutriti, naturale est; nec excedit natu-
lam form;,e, quod informet on)nem potentiam suac
materia) conjunctam. Item, non est imayinandum
quod prius iiat materia sub .'^peciebus, quam sub
forma nutriti : quia tunc dosineret es.se ])rius ibi (a)
corpus Cijristi, nianentibus speciebus; quod non
dicitur; quia, .'^i posset ibi esse manente materia,
nulla nece.-^sitas esset materiam converti propter
pricsentiam corporis Christi; nec iterum materia
|)osset e.s.se sub accidentibus sine forma substan-
tiali. Undo, cum sola (6) materia sit neces.saria ad hoc
quod ex .speciebus iiat generatio et nutritio, ip.sa
sola redit, et non luiusquam fiat sub forma nutriti
vel geniti. — Quod autem Thomas hic dicit, non
posse redire substantiam panis, nec in totum,nec
in partem, — verum est per naturam, vel (y) i^er
divinam potentiam 0), supposito quod non possiL
annibilatum idem numero reparare, ex quo princi-
j)io hic procedit. Alibi vero probat contrarium. Et,
secundum illud, dicendum e.st quod multo ma-^is
potest reparare conversum quam annibilatum. Et
sicut productio characteris pote.st communicari crea-
tune, non autem jjioductio i^ratiai, sic re.stauratio
conver.si, non autem reparatio anniliilati : quia ex
quo annihilatum est, faclum est nihil; ex nibil.»
aulcm creatura non agit ; .sed quod est conversum,
ot non annihilatum, non est factum omnino nihil'
sed est redactuin in esse potentiali , potentia obe-
dientjah, etsi non naturali ; unde foite potest coni-
munican. Et sic idem quod corrumpit species, vir-
tute Dei repai-at ex eis matei-iam, (luie in eis in
potentia obcdientiali i-emansit. Nam, si dicatur quod
illud esse poteiiliale, in quo malei-ia reman.sit, estin
corpore Christi, et non in speciebus, cum corpus
Christi a corrumpente .species non altingatur, tunc
a solo Deo fit repai-alio illa. Sed quando sanctus
Ihonias dicit (|U()d species couvertuiitur in mate-
nam, vel quantilati intenninahe datur natiira mate-
iia', s(-ilicet potentia, videtur sentire quod esse
illud polentialeobf^lieiilialereman.sit in speciebus
et csso potentiale natuiide transit; quia, (p.amvis

275

es.s6' potentiale naturale sit es.sentia (a) njateri«c,
"'hil lamen prohihet e.sse aliquod esse potentiale (^)
obedientiale et siipernatui-ale, .juod est alia e.s.senlia
a matejia, .secundum hanc opinionem quyc ponit
lormam et accidens po.sse converti in materiam. ))
— ihvc Petru.s, et bene, et conformiler supradictis;
piTeter (y) hoc (jiiod pojiit creationem materiie ratio-
nabihus poni <piam convei'sionem accidentium in
matenam. IIoc enim non videtur : ((uia tunc oe„i.
tum non Heret nec generaretur proprie ex specie-
biis, si ly ex diceret babitudinem materia-, sed .solum
•si ly ex dicit oidinem; ut sit sensus, ex sp<'ciehus
id est, post species, ex quo species nullo modo
ran.^^eunt lu substantiam geniti. Et de hoc diffuse
loquitur .sanctus Thomas, pncsenti di.stinctione,
q. i, art. 2, qi' 4. '

(a) ilti. — in Pr.

(o) cum sola. — soUtm Vv.

(y) vel. — ,SY'(/ Pf .

(6) eliutn. — A(J. Pr.

II. Ad argumentum Durandi. — Ad ar<Tu-
meiilum Durandi conti-a eamdem conclu.sionem
respoiidel Petrus de Paliide (dist. 12, <(. 4), dicen.s
(juod (( argumentum deiicit in tribus membris quie
assumit. - Primo quidem, quia potest dici quod
quaiitilas coiTuinpitur per contrarium. Quia sicut
sul).staiil,a lum babet contrarium , est tamen susce-
plibilis contianorum, latione quorum omnis passio
magis lacta abjicit a substantia, et sic cornimpitur
substantia acfuio per conuptionem frioiditatis a suo
conlrano calido; sic, licet quantitati nihil sit con-
tranuni, quia tamen est suscej.tibilis contrariorum
quorum unum est sibi connatuiale et conseivati-
vum, aliud vei-o conti-arium, ex quo retinet tale
esse et talis naturai quale prius, dicitur corrumpi
per coiitranum (5). Licet eiiim quantitas de se sit
indinerens ad calorem et fiioiditatem, tamen quan-
litas, ut est ignis, determinat sibi calorem, ut e.st
aqiue (£), detei-minat sibi frigus; et per corruptio-
iiem quahtatis coiinaturalis, et per advehtiim con-
Iraria.", corrumpilur naturaliter.— Sccundo potest
dici quod corrumpitur conuptione matei-iic, seu
subjecti, non actualis, sed aptitiidinalis, quia sub-
jectum suum fuit corruptum quando fuit conver-
sum, et nihilominus quantitas mansit. Sed (luia
quantitati servatur idem essc quod i^rius, quia esse
est tei-minus corruptionis, oninibus modis quibus
poterat cornimpi, et nunc. Unde omnis altei-atio
quie coiTupisset subjectum, si mansi.sset, corrumpit
ea quyc manent. Quia posset videii alicui, quod
sicut substaiitia est prior generatione, sic esset poste-
nor corni])lione (cum enim accidens non sit nalu-
rahter siik; subjecto, oj^ortet ])rius esse substantiam
quani accidens, alias esset ante sub.-tantiam; item
oi)ortet pnus corrumpi accidens quani substantiam,

(») cssentia. — esse Pr.

(f.) ulKiuod ess,' potcntiuU: - polenliale aliquoJ Pr

(y) prwtcr. — praitcrea Pr.

(5) dicilur corrumpi per ronlrariuni. — Om Pr

(e) aqux. — aqxHi Pr.

276

LIBRl IV. SENTENTIAHUM

alias maneret post sul)Stantiam siiie subjecto); dici-
tur autem accidens corrumpi corruptione subjecti,
non sicut per causam efficientem , quic pra?cedit
effectum, sed sicut propter Iinalem], qu;o sequitur :
ul sit sensus, quod quandocumque suljjectum est
corrumpendum (a), prius omne accidens ejus cor-
rumpitur, quia ba-c est dispositio ad corruptionem
substanti;u; unde accidens corrumpitur propter
substantiam corrumpendam, sicut generatur propter
genitam. — Tertio potest dici quod corrumpitur
per divisionem. Quia, licet quantitas, ut quantitas,
sit divisibilis in infinitum; tamen, ut naturalis est,
babet minimum. Et quia })er naturam non potest
quantitas ab omni quaUtate naturali separari, quia
per divisionem fieri potest ut nuUa qualitas naturabs
remaneat, quia in omni tab est dare minimum, per
consequens, corrupta omni taU quabtate, corruni-
pitur quantitas, qua? a quantitate omnino separari
non potest, quia omnium natura constantium est
terminus. — Et ideo quarto polest dici quod cor-
rumpitur per augmentationem. Quia enim quanti-
tas retinet idem esse et ejusdem naturaj quod prius
habuit, quia, secundum quod erat substantiae et
taliumquabtatum,eratdiminuibilisetaugmentabilis
usque ad certum terminum, ultra quem non pote-
rat manere in illo subjecto, nec cum illis qualitati-
bus connaturalibus, sed corrumpitur; itaetnunc,
peraugmentum etdiminutionem(S),perqu!eomnem
qualitatem perderet, et perdidisset naturale subje-
ctum. » — HaDC Petrus, et bene.

Quomodo autem intelligenda sint ea quai sanctus
Thomasdicit in probationehujustertiai conclusionis
dedimensionibusinterniinatis,et utrum niedient in-
ter materiam et formam substantialem , visum fuit
in 2. Sentent. (dist. 18); nec oporlet hic repetere.

Ad argumentum contra qua?stionem, patet solutio

per praxlicta (y).

Et ha^c de qua?stione sufficiant. De qua beiiedi-
ctusDeus. Amen.

DISTINCTIO XIII.

(a) corrumpendum. — rorruptum Pr.
(6) diminulioncm. — divisloncm Pr.
(y) Cfr. responsioncs datas ad argumenta conlra secun-
dam conclusionem.

QUtESTIO I.

UTRUM HOSTLE VEL SANGUINI A DUOBUS GONSECRATO
POSSIT ALIQUID ADMISGERI

^^J^^^^IRCA finem duodecima? distinctionis,
.<^/jfu^2 6t circa decimamtertiam distinctionem
l^ 4. Sententiarum , qua^ritur : Utrum
hostia? vel sanguini a duobus consecrato
pussit alicjuid admisceri.

Et arguitur quod non. Quia nec plures possunt
eamdem hostiam consecrare, nec speciebus panis et
vini potest aliquid admisceri. Ergo conclusio falsa.
— Antecedens probatur pro prima parte. Quia plu-
lium agentium sunt pluresactiones, maxime quando
quilibet sufficit ad agendum. Sed unus sacerdos
tantum potest consecrare. Ergo, si plures consecrant
simul, sunt plures consecrationes super eamdem
hostiam ; etita fit injuria sacramento. — Prosecunda
parte, probattir. Quia, ut in 1. de Generationc
(t. c. 83) probat Philosophus, accidens non permi-
scetur substantiie. Sed quilibet liquor substantia
qua?dam est. Cum ergo species sint tantum acci-
dentia, videtur quod nihil possit eis permisceri.

In ojipositum arguitur. — Et primo, pro prima
parte qua?stionis. Quia consuetudo est quarumdam
Ecclesiarum , quod novi sacerdotes in sua ordina-
tione Episcopo concelebrant super eamdem materiam
panis et vini. — • Pro secunda parte, arguitur. Quia
majus est corrumpi quam permisceri. Sed illa? spe-
cies possunt corrumpi. Ergo et misceri.

In hac qua:stione sunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod i)liires sacerdotes pos-
sunt simul unani et eaindeni hostiam, vel idem
vinum consecrare.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 82, art. 2,
ul)i sic dicit : « Sacerdos, cum ordinatur, consti-
tuitur in gradu eorum qui a Domino acceperunt

DISTINCTIO XIll.

QU^STIO I.

2-37

in (a) ccBna potestatem consecrandi. Et ideo, secun-
dum consuetudinem quarumdam ecclesiarum, sicul
Aposloli Christo coenanti concoenaverunt, ita novi-
ter ordinati Episcopo ordinanti concelebrant. Nec
per lioc iteratur consecratio super eamdem hostiam :
quia, sicut dicit Innocentius lll(de Myster. Misnx,
lib. 4, cap. !25), onniium iiitentio debet ferri ad
idem instans consecrationis. » — Haec ille.

Idem dicit, 4. Sentent., dist. 13, q. 1, art. 2, in
solutione secundaj quiiostiunculae. «. Secundum
morem, inquit, quarumdam ecclesiarum, pluies
sacerdotes Episcopo concelebrant, quando ordinan-
tur, ad repraesentandum quod quando Dominus hoc
sacramentum conslituit, et potestatem consecrandi
discipulis dedit, eis concoenavit, sicut Episcopus
simul cum ordinatis presbyteris celebrat. » — Hocc
iUe.

Item, ibidem, arguit sic (arg-. 2) : « Unus dicens
verba, virtute verborum consecrat. Sed quod faclum
est, fieri non potest; quia quod est, non fit, Ergo
alii nihil faciunt. Ergo superfluum est quod dicunt
verba. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
((Dicendum, inquit, quod, sicut Innocentius dicit
(de Myster. Missic, lib. 4, cap. 25), onmes concele-
brantes debent intentionem referre ad illud instans
in quo Episcopus verba profert. Et sic Episcopi
intentio non fraudatur, nec aliquis ibi facit quod
factum est. » — Hsec ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Celebratio in consecrando per Ecclesiam
tolerata, et a Sacris Doctoribus approbata, eirectum
consecrationis habet; nec estsineelTectu. Sed hujus-
modi est celebratio plurium sacerdotum, in eorum
ordinatione, super eamdem materiam panis et vini.
Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod, vino consecrato,
polest alius liquor admisceri.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 77, art. 8,
ubi sic dicit : (( Species in hoc sacramento perma-
nentes, sicut adipiscuntur virtute consecrationis
modum essendi substantia^, ita etiam adipiscuntur
iiiodum agendi et patiendi (6), ut scilicet agere et
pati possintquidquid ageretvel pateretur substantia.
Sed, si substantia ibi esset, posset alius liquor per-
misceri. Ergo et istis speciebus. Hujusmodi tamen
permixtionis duplex esset efl^ectus : scilicet secun-
dum formam liquoris, et secundum quantitalem.
Si enim permisceretur aliquis liquor in tanta quan-
titate, quod posset diflundi per totum vinum, totum
fieret permixlum. Quod auteni est permixtum ex
duobus, neutrum miscibiiium est, sed utrumque
transit in quoddam tertium ex his compositum.

(a) in. — a Pr.

(fj) patieudi. — paliendum Pr,

Unde sequeretur quod vinum prius exsistens non
i'('manerel, si liquor permixtus esset alterius spe-
ciei. Si aulem esset ejusdem speciei liquor adjun-
ctus, puta si vinum permisceretur vino, remaneret
quidem eadem species, sed non remaneret idem
numero vinum. Quod declarat divorsitas acciden-
tium, puta si unum vinum esset albiim, et aliud
rubeum. Si vero liquor adjunctus esset tam parvie
quantitatis, quod non posset difl"undi per totum,
non fieret totum vinnni j)ermixtum, sed aliqua pars
ejus; qua; quidem non rcMnaneret eadem numero,
propler permixtionem extraneic materiie ; remaneret
tanien eadem species, non solum si parvus liquor
permixlus esset ejusdem speciei, sed etiam si esset
alterius speciei; quia gutla aquio multo vino per-
mixta transit in speciem vini , ut dicitur, 1. de
Generatione (t. c. 34, 30 et 88). Manifestum est
autem quod corpus et sanguis Christi remanent in
hocsacramentoipiamdiu ilUespecies rnanenteiedem;
consecralur enim hic panis, et hoc viruim. Unde,
si fiat tanta permixtio liquoris cujuscumque, quod
pertingat ad totum vinum consecratum, et fiat per-
mixtio, erit aliud numero, et non remanebit ibi
sanguis Christi. Si vero fiat tam parva alicujus
liquoris adjunctio, quod non possit diffundi per
totum, sed usque ad aliquam partem specierum,
desinet esse sanguis Christi sub illa parte vini con-
secrati, remanebit tamen sub alia. » — Hffic ille.

Simile ponit, 4. Sentent., dist. 12, q. 1, art. 2,
in solutione sextaj quajstiunculic. (( Quidam, inquit,
dicunt quod quicumque liquor addatur speciebus
vini, in quacumque quanlitate, desinit ibi esse cor-
pus Christi : quia dimensiones illtK non manent
eiiedem, et iterum liquor qui additur, per totum
diffunditur; unde, cum corpus Chrisii non sit sub
speciebus cum alio corpore, oportet quod iu toto
desinat esse corpus Christi. Sed hasc positio non
potest stare. Constat enim quod corpus Christi
manet ibi quamdiu illa accidentia manent; illa
autem accidentia non corrumpuntur aliter quam
corrumperetur substanlia panis et vini; constat
autem quod ex parvo liquore addito non destruere-
tur vinum ; et ideo nec species vini remanentes.
Rationes etiam prKdiche non cogunt. Primo, quia
non qui.clibet dimensionum destructio tollit sacra-
mentum. Sicut enim additio, ita et divisio facit
aliam dimensionem, ut patet per Philosophum;
divisio autem non tollit veritatem sacramenli, ut
patet in pane qui fiangitur; unde nec additio : quia
illa vaiietas diuiensionum, quam facit talis additio
et divisio, est quantum ad determinationem ipsa-
rum, et non quantum ad indeterminatum esse
earum, secundum quod compelit eis subsistere,
neque quantum ad esse in quo subsislunt confor-
mes(2i)substantia' prtecedenti.Similitereliam parvus

(a) confonnes. -- conforme Pr.

278

LIBRI IV. SENTENTIARUM

liquor constat quod non potest (lilTimdi per omncs
(limensiones, nisi excedoi^et in virlule, et transmu-
tarelur in aliam speciem. Unde non oportet quod
occnpet omnes dimensiones. Et ideo aliler dicen-
dum, quod lioc modo admiscetur liquor quicumq\ie
illis speciebus, sicut admisceretur substanliic vini.
'Liquor autem additus, si esset requalis quantitatis
vel majoris, pertingeret ad omnesdimensiones vini;
et sic , si esset alterius speciei , faceret alteram spe-
ciem liquoris mediam ; si autem esset ejusdem spe-
ciei, vinum faceret aliud vinum secundum nuine-
rum, maxime quantum ad accidentia. Si autem
liquor additus esset minoris quantitatis, non posset
pertinoere ad omnes dimensiones totius vini, sed
ad aliquas, et illas immutaret aliquo dictorum
modorum; et forte mutaretur secundum speciem,
si esset alterius speciei. Constat autem quod in hoc
sacramento non manet corpus Christi nisi quamdiu
ill;e species manent ea^dem numero. Et ideo, si
ponatur parvus liquor, corrumpet partem specie-
rum, et sub illa jiarte desinet esse corpus Christi;
non enim est probabile qnod una gutta aqua^ per
totum scyphum diffuudatur. Si autem addatur in
magna quantitate, sic corrumpet species .secundum
totum ; et ita totaliter desinet esse corpus Christi. »
— Hscc ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Quidquid poterat pati substantia vini ante
consecrationem , potest pati species remanens post
consecrationem. Sed snbstantia vini poterat misceri
aliis liqnoribus. Ergo hoc possunt species n^Tia-
nentes.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTIGULUS II.

PONUNTUR 0BJECTI0N1':S
§ 1. — GoNXnA PRIMAM COXCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Quantum ad socun-
diim articulinn, ariiu^Midum est contra conclusiones.
Etquidem, coutra primam arguitDurandus (dist. 13,
q. 3) in hunc modum : Conclusio ista, inquit,
potest intelligi dupliciter : nno modo, quod plures
sacerdotes sic consecrent nnam hostiam, quod unus
consecret unani partem hostia?, puta medietalein ,
et alius consecret aliam medietatem, hostia tamen
integra remanente; alio modo, quod quilibet conse-
cret eam totam. Primum adhuc potest intelligi
dupliciter : uno modo, quod quilibet intendat con-
secrare .solum medietatein, non signando quani
medietatemhostiie ; alio modo, eam signando, sensu,
vel imaginatione, vel quocumque alio modo.

Si primo niodo, sic dicendum est quod plures
sacerdotes non possunt consecrare unam hostiam,

si nullus signot ([uam medietatom fntendit conse-
crare, sed solum in generali intendit de modietate,
qiia^cumque sit illa, et non de tota. Qiiod sic patet.
Quia, qua ratione talis sacerdos consecraret hanc
medietatem, puta quic est a dextris, eadem ratione
et illam qua? est a sinistris; quia intentio sua non
est magis de hac quam de illa, sed est absolnte de
medietate, qua? indifTerenter se habet ad hanc et
ad illam. Ergo aut utramque aiqnaliter consecrat,
aut neutram. Non ntramque : qiiia tunc consecra-
ret totam; quod non potest esse, cum non intendat
consecrare totam, sed solum medietatem. Ergo neii-
tram consecrat; quod est propter defectum inten-
tionis, quffi debet esse determinate de materia con-
secranda.

Si antem intelligas secundo modo, scilicet quod
sacerdos signet medietatem qnam vult consecrare,
sic possot vid(?ri aliciii qiiod si consecratio fiat (a)
jier transsubstantiationem panis in corpus Christi ,
niillo modo est possibile, liostia manente integra,
unam partem consecrari sine alia parte. Primo :
(piia talis consecratio non est possibilis, nisi una
pars substantia} jianis possit converti sine alia parte;
sed hoc non est possibile, ut probabitiir; ergo, etc.
Probatio minoris : qiiia substantia panis .sub quan-
titate hostia' non habet partem et partem nisi per
quantitatem,(C) immo qiiantitas sua est essentialiter
sua partibilitas, (non enini pni?ter partes quantilatis
sunt alia? partes materia?, ut aliqui imaginantur,
nisi diceremus qnod alia e.st extensio materia?, et
alia quantitatis; quod non est verum); ergo non
potest converti pars substantia? panis, nisi simul
convertatur .sua quantitas, qua? est essentialiter et
intrinsece sua partibilitas; quo facto, hostia non
remanet integra; (juare, etc. — Seciindo : quia
iinum numero non potest fieri multa nisi divisione
quantitatis, cum diffinitio quanti sit quod quantum
est divisihile in r(( (jmv, insunt, 5. Metaj^hysicx
(t. c. 18); sed, si pars substantia:" panis converte-
retur, quantitate manente integra, uniim numero,
.scilicet substantia panis, divideretur in plures par-
t(3S, scilicet in partem conversam et in partem non
conversam , absque divisione quantitatis; ergo hoc
non est possibile. — Sed ad hoc pot(!St dici quod, si
pars quai convertitur maneret actualiter, et non
corrumperetur, ista? rationes procederent, natura-
liter loquendo. Sed quia pais quaj convertitur, sua
conversione desinit esse (nec mirum, quia desinit
actu esse), ideo non oportet quod conversione talis
partis quantitas convertatur. Nec ad divisionem
lotius in tales partes, quarum una corrumpitur et
alia remanet, requiritur divisio ((uantitatis : quia
tam forma substantialis quam accidentalis perquan-
titatem extensa, corrumpitur .secundum partem

(a) fiat. — fuit Pr.

(6) el parlem nisi per qiiantitatei'».

Om. Pr.

UISTINCTIO Xm. — OUyESTIO I.

&79

(jiiantilativam,fjiia)ililalfi mancnli' inconMijita. Aclio
enim corrumpentis naluraliter, licet non sjt nisi in
aliquid quantum, tamen respicit (pialilatem ut tor-
miniuii (jui al)jicilur et corrumpiliir, quantitatem
vero ut subjeclum (juod maiiet, nec corium|)itur
nisi per accidens, (jiiatenus corruptis qualitatihus
corrumpitur sul)stanliale, et per consequens quan-
titas quai inest substauliae ut subjecto. Et sicut /it
naturaliter corruptio paitis ({uantitativai albedinis,
absque corrui)tione aut divisione (piantitatis; sic,
virtute divina, potest fieri corruptio partis sub-
stantiir' panis, et per consequens conversio ejus in
corpus Christi, absque corriiptione et divisione qiian-
titatis. Posset etiam virtute divina fieri (piod pars
substantiic panis maneret, et fieret sub alia quanti-
tato, prima (a) non corrupta nec divi.sa : quia, licet
diffinitio quanti sit quod quantum est divisibile in
ea quai insunt, tamen liic non esset divisio, sed aliiid
genus actionis, videlicet corruptio et conversio, ut
nunc fit in sacramento, vel translatio ejusdem sub-
jecti de uno accidente ad aliud : sicut enini Deus
posset facere (|uod subslantia, (pue est nunc sub
una quantitate, fieret sub alia, prima (6) non cor-
rupta nec divisa; sic, ut videtur, posset facere quod
pars substantim exsislentis sub parle unius quanti-
tatis, fieret siib i^arto alterius quantitatis. — Propter
quod dicendum est aliter : quod si media pars
hostiye intet^raa potest sensu, imat^inatione, vel intel-
lectii siguari, absque reali divisione, tunc media
pars potcst consecrari sine alia; quia concurrunt
omnia qua^ pertinent ad .sacramentum , scilicet
forma, materia, ministeret intentio; si non, non (7).
Est autem valde difficile videre (juomodo sensus,
imaginalio, vel intellectus inter partes continuas
])ossint (0) distincto signare unam partem, nihil
accipiendo de altera.

Si aulem conclusio intelligatur secundo modo,
scilicet an pluressacerdotes possintconsecrareunam
hostiam, ita quod quilibet consecrot eam totam , sic
est duplex modus dicendi. Quidam enim dicunt
quod sic, etiam si non simul proferant verba conse-
crationis, sed unus post alium. Quorum i-atio est :
((uia sacerdos, cum ordinatur, constituitur in gradu
eorum (pii in ccfina acceperunt potestalem a Domino
consecrandi; sed Apostoli, qui tunc hanc potesta-
tem acceperunt, Chi'isto coenanti conc(>?naverunt;
et ideo novi ordinali, socundum (juarumdam Eccle-
siarum consuetudinein, Episcopo celebranti conce-
lebrant, et, per conse^piens, consecrant eamdem
materiam cum Episcopo. Nec per hoc ileratiir cou-
secratio super eamdem materiam ; (piia, licet diver-
sis temporibus proferant verba unus etalius, tamen,

(a) prima. — putn Pr.
■ (o) prima. — puta Pr.
(y) s\ 71011, non. — Om. Pr.
(8) possint. — pDSsit Pr.

siciit dicit Innocentiiis III (de MijHler. Minfix,
lib. 4, cap. '25), intentio debet ferri ad ideni
instans consecrationis, forte ad ilUid in quo conse-
crat Episcopus.

Sed hic oriuntiir aliqua nova diibia. Primuin est,
quia, etsi Apo.stoli Christo coenanti concoenaverunt,
non tamen concelebraverunt; quare similiter ordi-
nali Episcopo communicanti coininunicare debent
((piod etiam fit .secundum consuetudinem omniiim
Ecclesiarum);^ non tamen debent concelehrare. —
Et quod dicitur secundo, quod hoec est con.suetudo
ali(piaruni Ecclesiariim, — dicenduni quod hene
est consuetudo in aliquibus Ecclesiis, quod illi qui
ordinantur in .sacerdotes, Episcopo incipiente cano-
nem missoe, ipsi incipiunt et perficiunt totum,
exceptis verbis con.secrationis, qufo non dicunt (et
super hoc specialiter instruuntur); et, cum in illis
verbis consistat consecratio, constat quod non con-
secrant cum Episcopo. Et si in aliquibus locis sit
consuetudo quod dicant verha consecrationis , non
est dubium quod periculosa est, et magis est aho-
lenda quam servanda : quia vixaut nlinquam potest
fieri quod ornnes simul proferant verha consecra-
tionis, cum illi qui ordinantur sint parum scientes
et parum discreti, nec unus exspectat alium in
dicendo verba canonis et consecrationis, nec illa
verha dicunlur in alto, ut unus possit alium audire
et se ei conformare; et sic contingit quod unus pro-
fert verba consecrationis ante alium, et primus con-
secrat totum, si tunc consecrare intendit, et sequen-
tes nihil faciunt, sed iterant verba consecrationis
super materiam jam consecratam. — Item , talis
consuetudo potius debet dici corruptela vel abusus
quam consuetudo. Cujus ratio est : quia quando
aliquid est omissiim de pertinentibus ad ordinatio-
nem alicujus, illiid debet suppleri, antequam ille
exe(piatur officium sui ordinis; sed ordinatio sacer-
dotum non est completa quando fit consecratio in
missa, immo restant qutcdam facienda, scilicet
manuum impositio cum procscripta forma verbo-
rum, Accipite, inquit, Sjyiritum Sanctnm; ergo
irrationahile cstquod sacerdotes simul cum Episcopo
sint concelebrantes, cum nonduni completa sit ordi-
natio eorum. — Nec valet quod dicitur, quod inten-
tio (7.) omniiim fertur ad ideni instans consecra-
tionis, scilicet ad illud in quo Episcopus profert
verba. Quia intentio non facit quod verha haheant
suam efficaciam antequam proferantur, vel po.st-
(piam prolata sunt; alioquin efFectus consecrationis
posset anticipari vel diflerri socundum voluntatem
sacerdotis, ita quod proferens vcrba consecrationis
mane, et intendens quod non hahercnt eflectum
suum tunc, sed circa horam (6) tertiam, consecraret
circa tertiam virtute verhorum proeeedentium; quod

(a) intentio.
(S) horam. -

- intellectus Pr.
Om. Pr.

280

LIBRI IV. SENTENTIARUM

non videtur conveniens, sod periculosum et erro-
neum (a). Ergo verl>a consecrationis liabent efle-
ctum suum in primo inslanti quo prolata sunt, vel
nunquam. Si er|io non omnes siinul verba consecra-
lionis proferant, qui primus profert, totum conse-
crat, si pro tunc consecrare intendit, sequentes
autem nihil faciunt, sed solum verba consecrationis
iterant super materiam jam consecratam.

Et ad hoc dicuiit quidam, quod illi qui proferunt
vcrba prius quam Episcopus, non intendunt tunc
consecrare; et ideo tunc non consecrant, cum desit
intentio tunc consecrandi; sed virtus verborum
transeuntium manet virtute divina in aere, usque
ad instans in quo Episcopus profert verba consecra-
tionis; et tunc concurrunt omnes virtutes verborum
praicedentium; et sic omnes consecrant eamdem
materiam. Cum enim Ecclesia regatur a Spiritu
Sancto, credil)ile est quod consuetudines ab Ecclesia
approbatse, sint conformes divina^ voluntati; etideo
ubi est talis consuetudo quani Romana Ecclesia scit
(et Innocentius, qui fuit Papa, scivit, nec repro-
bavit, immo potius approbavit), temerarium vide-
tur tales consuetudines reprobare. Quamvis enim
intentio sacerdotis non possit anticipare vel retar-
dare enectum verborum, divina tamen virtus, cui
concordes sunt tales ordinationes, potest efrectum
verborum suspendere et retardare. — Quod autem
Innocentius talem consueludidem aj^probet, conlir-
niatur per illud (juod ipse dicit, de Officio Mifisx,
cap. ^25, lib. 4, ubi dicit sic : Consucvcrnnt
Preshyteri Cardinales Rmnunum Pontificem cir-
cumstarc, cumque consummatum est sacrificium,
de manu ejus communioncm accipcrc, sir/nifi-
ca)itcsApostolos,qui,cum Doynino pariter discum-
hentes, de manu ejus Euc]iaristiam acceperunt.

Primum autem istorum, scilicetquod virtus pra3-

cedentium verborum remaneat in aere usque ad

instans verborum in quo Episcopus consecrat, est

adeo derisorium, quod non est reprobationedignum.

•Quod enim Deus, propter particularem consuetudi-

nem aliquarum Ecclesiarum , transferat accidens de

subjecto in subjectum, scilicet virtutem quam

ponunt in verbis (|ua3 transeunt, et conservet eam

in aere, et mutet ritum .sacramentorum quem ipse

instituit, est pure fictitium; sed illud (piod univer-

salis Eeclesia tenet de sacramentis et articulis, est a

Spiritu Sancto. — Quod autem dicitur de Inno-

centio qui videtur approbasse illam consuetudinem,

potest dici quod approbavit ut doctor, et non ut

Papa. Nec sua doctrina tenetur in omnibus. Nec

Ecclesia Romana tenet illud quod ipse dicit de Pre-

sbyteris Cardinalibus concelebrantibus cum Papa.

Et, si fiebat tempore suo, nunc tamen non fit; quia

visum est periculum posse de facili contingere in

lali celebratione, immo vix fieret quin peiiculum

contingeret. Et ideo illa consuetudo abolita est, sicut
nobis constat, qui in Curia Romana longo tempore
stetimus, et adhuc ibidem sumus, et missis Sum-
morum Pontificum interfuimus, in (juibus illa con-
suetudo nunquam fuit observata (a). Et, si obser-
varetur, non esset necessarium credere quod bene
fieret : quia. secundum Hieronymum, non quod fit
Romce, sed quod fieri debet, atteudendum est.

Alius modus est, quod plures sacerdotcs eamdem
hostiam possunt consecrare, dum tamen verba con-
secrationis simul proferant; alias non, sed primo
proferens totum consecrat, et sequens nihil facit.
Quod probatur sic : Concurrentibus omnibus qua3
sunt de necessitate.sacramenti, vere perficitur sacra-
mentum ; sed quando sacerdos profert verba conse-
crationis super debitam materiam cum intentione
consecrandi , tunc concurrunt omnia qua; sunt de
necessitate sacramenti ; ergo vere consecrat ; sed qua
ratione iste consecrat, eadem ratione et alius qui
eadem verba simul profert simili intentione; quare,
etc. — Haic Durandus.

§2-

CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

erroneiiiii. — enormc Pr.

Argumenta Durandi. — Coptra secundam
conclusionem arguit Durandus (dist. 12, q. 3),
tripliciter.

Priino, contra hoc quod dicit conclusio deliquore
addito alterius speciei. Vult enim probai'e primo,
quod, si talis liquor est iiequalis vel majoris virtutis,
desinit ibi totaliter esse sanguis Christi. Secundo,
(juod si sit minoris virtutis, remanet ibi sanguissub
omni parte specierum sub qua prius erat; sed non
incipit esse sub liquore admixto et corrupto; quia
quod inde generatur, est vinum, et non species
vini.

Primum proliat. Quia quaudo desinit esse conse-
cratio, desinit esse sanguis. Sed sic est in proposito.
Ergo, etc. Minor probatur. Quia quod desinat ibi
esse quantum ad qualitates saporis et colorls, non
est difficile videre : (juia, ut dicitur, 1. Plnjsicorum
(t. c. ()4), ad agendum sufficiunt duo contraria, ad
paliendum vero unum subjectum; sed hic est dare
contrarietatem inter qualitates ejus quod apponitur,
puta aquoe, et ejus cui apponitur, puta vini; subje-
ctum autem passibile sub ulra(jue qualitate est
quantitas, qu;e de .se nata est subjici contrariis;
ergo ista sufficiunt ad hoc ut qualitates specierum
vini per admixtionem contrarii, puta qualitatum
aquiu, corrumpantur. De (piantitato autem , quo-
niodo corrumpatur per admixtionem liquorum, non
clare patet : (juia non per actionem contrarii , nec
per corruptionem subjecti, nec per divisionem, sed
divina virtule corrumpitur. Sed, dato quod non or-
rumpatur quantitas, corruptio qualitalum sufliceret

(a) observata. — conservala Pr.

DISTINCTIO Xm. — QU^STIO I.

281

ad lioc nt san<^uis Cliristi ibi dosinoret esse, ])roptor
(Ino. Prinio, (juia spocios vini portinont ad sacra-
mentum, quatenus repriosentant substantiam vini ,
fpr.e conversa est; sed substantiam magis repriiesen-
tant qualitates quam (|uanlilat(is, (piia (piantitas esl
omnibus communis, (pialitiites aulem aliipiio sunt
propriic, secundum naturain formio speciliciie; eri^o
qualitates magis pertinent ad hoc sacramentum quam
quanlitas; ipsis ergo corruptis, desinit sacramen-
tuni. Secundo, quia sa('ramentum est sensil)ile
signum, ut patet ex sua diCfinitione; sed species
magissunt sensibilesrationequalitatum quam quan-
titatis, ut sic eorum corruptio sufficiat ad corruplio-
nem sacramenti; undo Innocentius III dicit quod
ubi simiiitudo deficeret, .sacramentum non esset;
similitudo autem attenditur penes qualitates.

Secundum patet : quia tamdiu manet sanguis
Cbristi, quamdiu manent priniio species; sed illio
manent incorru})tic, sive divisae, sive non, quamdiu
sunt majoris virtutis, quia corrumpunt et non cor-
rumpuntur (a); igitur, etc. — Haee Durandus, in
forma. — E.k quibus videtur quod sanctiis Tbomas
diininute distinguit de admi.xtione bquorum alterius
speciei.

Secundo (6) potest argui contra eamdem partom
conclusionis, quicdicit quod per additioneni modici
liquoris alterius speciei, ab(jua pars specierum cor-
run)pitur. Quia non magis sequitur corruptio spe-
cierum per additionem aquai post consecrationem ,
quam ante. Sed per appositionem aquio anto conse-
crationem, non dicimus ali({uam partem vini, quan-
tumcumque modicam, corrumpi, sic quod illa non
fiat sanguis Ghristi, sicut in aliis; immo vinum con-
vertit in se aquam, et totum est vinum, quod totum
converlitur in sanguine, sicut ipsemet Tbom;is
dicit, dist. 11, q. 2, art. 4, de aqua. Ergo, a simili,
gutta a^iuic apposita speciebus vini, nulla specie-
rum pars corrumpitur, sed sola gutta aquic conver-
titur. Unde in nulla parte s])ecierum desinit esse
sanguis Cbristi, in qua prius osset.

Secundo lococontra eamdem conclusionem arguit
idem Durandus, probando quod, si liquor appositus
spociebus vini sit ejusdem speciei quoad naturam
substantiiO et qualitatuu), utpole si de eodem dolio
primo consecratur vinum, et postea consecrato appo-
neretur similo non consecratum, quod non propter
hoc desinit ibi esse sanguis Cl)i'isti, sive illud quod
apponitur sj)eciebus vini consecrali sit majus, sive
•jequalo, sive minus.

Primo. Quia simile non corrumpit sibi simile.
Sed contingit (juod liquor apj^ositus sjieciebus vini,
sit j)er omnia similis eis; ot sic ponitur in propo-
sito, cum de eodeni dolio utrumque vinum accipi-

(a) corninipKnliir. — rorrunipunt l'r.
(o) Ilocsecuindiimargumenlmii non repcriturapiulDiiran-
(lum, seil apud 1'olrum ile Palude, disl. 12, q. 5.

tur. Ergo, |ier appositionem talis liquoris, species
prioe.xsistonles non corrunqjuntur.

UUeritts ex boc aiguitur sic : Quotiescumquo
quanturn additur qiianto, manente qnanlitate utrius-
qiio, qiiai)tuiiicum(|U(! fiant uniiin conlinuiim, sem-
jicr tanion dislinguunlur seciindum j)ositionem el
silum, quia duio quantitates, etiam si sint partes
unius qiiantitatis continu;e, neces.sario di.stinguun-
tur situ et positione. Sed sic est in proposito, ut
ostensiim est : qiiia viniim appositiim, et sj)ecies
qiiibus apponitur, manentquoad (jiiantitatem suam,
ot (jiioiul (jualital(?s. Ergo, quantumcumque faciant
iinum .scciindiim continuitiitem , eo quod sunt simi-
lia secundum sjieciem, et utrumque liquidum,
projiter quod de facili continuantiir, semper tamen
distingiiuntur .secundum situm. Hanc autem conti-
niiitatem qiiantitatum, et nihilominus distinctio-
nem secun(ium situm, non sic intelligo quod totum
viniim ajipositum sit ex una parte, et species vini
con.secrati ex alia, et continuentur solum secundum
unum latus in quo applicentur, quemadmodum in
insitiono rarmis apjiositus trunco contimiatur ei
soliim secundiim unam extromitatem, si tamen sit
ibi vera continuatio : quia talis modus continua-
tionis est contra naturam liquidorum; sed unum
subintratalteriim seciindum jwrvas j)artes,et cedit(a)
uniim alteii; .semjier tarnen di.stinguuntur secun-
diim situni jiartes utriusque vini, licet imj^ercepti-
biliter, propter jiarvitatem ])artium et similitudiriem
eariiin. Et ideo sub jiartibus speciei'um vini praeex-
sistentibus manet sanguis Christi, et non sub jiarti-
bns vini apjiositi.

Confirmatur. Qiiia omnes Doctores communiter
dicunt quod sanguis Christi non desinit esse sub
spieciebus vini consecrati, nisi per talem alteratio-
nem , .seu immutalionem, per qiiam desineret ibi
esse substantia vini, si subesset. Sed constat quod
per appositionem vini similis in substantia et quali-
tate, priEcedens nullo modo desineret e.sse. Ergo per
apposilionem vini similis iii substantia et qualitate
vino consecrato et speciebus ejus, non desinit cor-
pus Christi esse sub speciebus prioribus vini conse-
crati.

Terlio loeo arguit contra eamdem conclusionem ,
probando printo (6), quod si liquor apjjositus sit
ejusdem sjieciei qiioad siibstantiam, non autem
(jiioad ali(juas qiialilates, piila si vino rubeo conse-
crato apponeretnr vinum album non consecratum ,
quod adliuc remanet sanguis Christi, ac si fuisset
ajipositum vinum totaliter simile. Quia prijecedens
color non est corruptiis, nec novus generatus,secun-
dunirem, sed solum .secunduni apjiarentiam, per
secuspositionem (y) jiarvarum partium utriusque

(a) cedil. — cedunt Pr.

(6) prinio. — Om. Pr.

(y) secitspositioneni. — SKSceplionetn Pr.

282

LiniU IV. SENTENTIAUUM

li<|uoris; (|iio(l ex eo posset aliquis crodere hoc (a),
(juia coior (|ui resultat ex a})positione vini albi cuin
rubeo, nuiKjuam apj)aret itapurus nec ita uniformis
in suis partibus, sicut si esset naturalis, Vel, dato
quod pra^cedens color corrumpatur, non obstat
(juoad proj50situm. Quia corruptio, vel variatio illa-
rum sjiecieiinii (jua; se habent per accidens ad
sacramentum, non mutat ij:)sum. Sed variatio albi
et nigri circa vinu)Ti, se habetper accidens ad sacra-
mentum; j)otest enim confici de uno sicut de alio.
IsiiB etiam qualilates non proprie demonstrant spe-
Giena vini, cum possint in aliis rebus inveniri; non
sic autem est de sapore, vel aliquo alio tali. Ergo
corruptio, vel mutatiotalium qualitatum non mutat
saci'amentum. — Et j)otest confirmari per ralionem
immediate prius factam : quia substantia vini non
desineret esse per solam alterationem de colore in
colorem ; et eodem modo nec sanguis Christi.

Ulterins finaliter {fj) probat quod ratio adducfa
pro contdusione non valet. Fundatur enim conclusio
in hac ratione : Qijailibet jiars mixti est mixta. Si
ergo aliquis liquor misceatur sj)eciebus vini conse-
crati, quielibet jiars totius mixti erit mixta. Ergo
non erit seorsum signare liquorem appositum et
species preeexsistentes. Ergo per totum inixtum est
sul)stantia liquoris appositi. Sed sanguisGhristi non
est in hoc sacramento cum substantia alterins cor-
poris. Ergo jier taleni admixtionem desinit ibi esse
sanguis Christi. Ecce rationem. — Quod autem ista
ratio non valeat, ostendit, dicens : In ajipositione,
inquit, similium, non est mixtio proprie dicta,
secundiim qiiam (juailibet jiars mixti est mixta; de
(jua loquitur Aristoteles, \. de Gencralione. Illa
enim mixtio diCfinitur, secundum ijisum (1. de
Goner. et corrupt., t. c. 90), quod est inixtihilinm
alteratornrn nnia. Et loquitur de alteratiouo (juie
inducit corrujitionem : sicenim alteranturelementa,
ut veniunt in compositionem corporis mixti; quia
non manent actu secnndum suas formas et quali-
tates activas et j)assivas, sed virtute tantum. Similia
autem secundum sj)eciem, si sint quoad omnia
similia, nullo modo se alterant. Si vero sint similia
secunduni sjKH/iem substantiic, et dissimilia seciin-
dum aliquas qualitates, sicut vinum album est dis-
simile rubeo, sic jmssunt se alterare aliquo modo,
sed non corrumpere. Mixtio ergo taliiim est per
jiixtapositionem jiartium : ita quod nulla jiars est
immixta; hm\ totuin dicitur mixtiim, qiialenus con-
tiiiet j)artes diversorum. • — Ha3c ille, in lorma.

Et in hqc tertius articulus terminatur.

(a) Iiuc. -
(g) lerliu.

h\v Pr.
- Ad. Pr.

.^i 1.

AOTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

Ad ARf.UMENTA CONTRA PRIMAM
CONCLUSIONEM

Ad argumenta Durandi. — Quantum ad ter-
tium articulum resjwndendum est objectionibus
supradictis. Et quidem, ad objecta contra primam
concliisionem j)rimo modo intelleclam, scilicet an
plures possint eamdem bostiam simul jiartialiter
consecrare, ita quod neuter totam , sed unus unam
medietatem, et alius consecret aliam ; — dicitur
primo, quod illum modiim jionendi non legitur
sanctus Thomas jjosuisse, nec in Scripfis, nec in
Summa, sed solum secundum modum ibidem reci-
tatum. Et ideo non est necesse respondere argu-
mentis secundum (a) primum dicendi modum acci-
piendis (6).

Dicitur secundo, quod nec argumenta adducta
contra illum modum concludunt sufficienter, potis-
sime contra secundum membrum divisionis ibidem
factai. Conceditur enim quod concliiditur ibidem
contra primum membrum, scilicet quod intendens
in confuso, et sine aliqua speciali determinatione,
consecrare medielatem alicujus hostiai, nihil conse-
crat. Sed, si intendat consecrare medietatem deler-
minatam alicujus hostia;, quam signat sensu , aut
imaginatione, aut intellectu, potest illam solam
consecrare; et alius aliam medietatem consimiliter
signatam, dato quod hostia sit iutegra, potest con-
secrare. Et sic duo possunt eamdem bostiam par-
tialiter consecrare, sic quod neuter totam, sed uter-
que dimidiain consecret,

Nec argumentain oppositum valent. Non quidem
prinrum; quia minor est falsa, sciiicet quod una
I^ars hostiae integrse non jiossit converti in corpus
Christi, alia jiarte non conversa, sed remanente.
Nec valet jirobatio illiiis minoris; quia fundatur in
uno manifeste falso, scilicet quod suhstanlia jianis
et vini non habeat alias jiarles distinctas a jiartibus
qnantitatis sihi inhairentis et eam extendentis. Licet
enim quantitas sil jiartibilitas substantia;, et id quo
formaliter substantia habet partes unius rationis;
tamen partes substantiic non sunt partes quanti-
tatis, nec econtra, sed sub diversis partibus quanti-
tatis siint diversin partes substantitc unius rationis.
Et licet sit eadem extensio formalis substantiaj et
quantilatis, non lamen idem extensum utriusqne :
quia substantia est quid extensum, licet denomina-
tive et per aliud; quantitas vero est aliquid exton-
sum formaliter et per se. Si enim substantia quanti-
tati suhjecta nullas haberet jiartes prtcter jiartes
quantitatis, sequitur quod ipsa se haberet ad quan-

(a) sr.nmdum. — Oin. pr.

(6) accipiendis. — reeipientis Pr.

DISTINGTIO XIII. — QU/ESTIO I.

283

lilatoin sihi inlifnronlcm , sicnl anima rationalis S(!
Iiahot ad corpns (jnod iiirorinat, scilicot ((iiod ossot
tota in toto, ot tola iii qnalihot parte. So(|nitnr
etiam qnod diversa^ partes qnantitatis haherent idcm
suhjectnm adaeqnatum; immo qnod idem esset
snhjoctnm ada'([natnm totins (|nantitatis ct cnjus-
lihot parlisejns; ct (juod duo accidontia, imnio infi-
nita ejusdem speciei, essent in eodem suhjccto
adanpjato, scilicet inlinita puncta, infinitai lincio,
innnitio snperficies, infinilii^ partos proportinnalcs
ejusdem (juantitatis. Sequitnr etiani (piod ali(|uid
es.set snl)jectum quantilatis continui(!, et nnllo modo
e.sset exton.snm, noc divisihilc actn nec potentia in
partos inlrinso('as. Kt infinita alia inconvoniontia
.seqnnntnr ex illa posiiione. Item, si prohatio valo-
ret, non solnm conclnderet quod non esseni alia;
partcs suhstantifG a pailihus quantitalis, vernm
etiam quod nuUnm accidons haherct paries alias a
partihus quantitatis, ncc por se, ncc per accidons,
nec aciu , nec poieniia. Ilcm, quod eijedem e.sseni
paries suhstaniite, ct qnaniitatis, et qnalitaiis, oi
omninm conconiitantium vel priocedontinm ant
se(jueniium quaniitatem. Ouoo omnia sniii ahsurda,
ei manifeste falsa. Sequereinr eiiam (juod (^adeni
suhstantia materialis, esset circumscripiive in diver-
sis locis, (juia snh diversis [)ariihns (pianiitaiis, quii!
suni in diversis sitihus. Conccdiinr crgo quod aliiJG
sunt [laries iniegrales suhsianiia^ suhjeciic quanii-
taii , ei alioB sunt partes quaniiiatis, et aliic suni
partes qualiiatis, licet raiio pariihiliiatis omninm
sit qnantitas; alias possct conccdi et dohcrci ([uod
in sacramenlo Eucharisliic remancni [lartes suh-
stantiai prius suh quantilate exsistentis, cum ihi
remaneant parlessuiie quantitaiis, exquo illffi paries
ot istio erant eiedem ; et si remaneni omncs paries,
ergo et idem totum; et sic iota suhsiantia remanet;
(juod csl falsuni, De hoc sancius Thomas, 4 p.,
q. 76, art. (), in .solniione .secundi, sic dicit :
(( Dimensioncs ([uaniiiaiivie sunt accideniia conse-
(juentia corporeitaiem, quiv, maieriir! ioii convenit.
Unde materia jam intcllecta suh corporoitatc et
dimcn.sionihus, poiest intelligi ui distincta secun-
dum diversas partes, ut sic acclpiai diversas for-
mas. » — Ha?c ille. — liem, in iractiiin dcNalura
tiialcrix (cap. 5), sic dicii : « Nihil [lenitus est
commune formiic ei privaiioni, nisi matcria nnda :
quia terminus aciionis physiciB, scilicei generaiio,
aitingit nndam esscntiam maleriio; (piia gencratio
non esi moius. Alteraiio aniom non aiiingii ipsam
essentiam materiic, cum nullum accidens transeat
siium suhjectum. Suhjectum autem alteraiionis esi
ens actu , hahens diversas parles; qui;i alteratio est
motus. Loquimur enim de altoraiione qUcC est .sem-
per ahjiciendo aliquitl n re alterata; talis namque
alterationis terminus est generatio. Materiam autcm
liah(^re diver.sas partes per se, non est possihilo;
([uia diversitas partium est proprio ipsius comi^ositi

(•onstiliiti ex divorsis partihiis. Unde materia, siciit
ost in [lolonlia ad formam , in (•ujiis acqnisitione est
generalio comjiositi constitiiii ex diversis partihns;
ita est in potentia ad divorsitatein partiurn ejusdem
compositi ex ea generati. Ex materia enim non
goncriiinr forma, socundum Philosophum, per se :
([uia illiid ex (|uo genciiitur aliqnid per se, est pars
ojns; materia autem non est pars formai, sed ipsius
coniposiii. Ideo compositum generatur per se, ut
dicitur, 7. Metaplnisicx (t. c. '21). Coinposilum
aiitem dicitur, ([iiod diversas partes hahet. Unde
diversitas partium non est materiai per .se, nec
ibrmai per se, sed compositi. Composilum vero esse,
nihil aliud ost ([uani iiiatoriam transinutari ad for-
niain, ad qnain erat in potenlia.Ex quo manifcsium
e.st quod non aliunde materia est in potentia ad
paries terminaias et distinctas, quam per id quod
est in jioientia ad formam, cujus indnciio est gone-
ralio compositi ex diversis jiartihus. Eiex hoc mani-
fcslum est quod niilla potontia ponenda est ex j^arte
niaieriio, nisi ilhi ([ulo j)erficitur per formam suh-
stiuitialom; ciim ;i(l idcm genns specient niaieria et
siia forma. Potentia auieiii in (|ua diinensiones prio-'
(licliT! ponuniur, nou inforinatnr forma sul).staniiali,.
ciiin ad idem genus sub.stantiije non (7.) pertineat.
In)[)o,ssihile esi ergo aliam potontiam j)onere a jiarle
inaleria) re.speciu formio snhstaniialis, ei resj)ectu
divcrsitatis j)artiuin ipsins compositi generati j)cr
induciionem forma» in materia. Quando ergo aliqua
Ibrma suhsiantialis jierficit maieriam, sicut jiotenlia
materia^. ad fonnani esi reducia ad actum, ita por
vim sive virliiiem ejn.sdem esi niateria iransmutal;i
ad disiinctionem ei terminationem tolius et jiar-
tium. In forma enim suhstantiali non solum est vis
perfoctiva materiai, sed distinctivatotius per jiaries.
Et huic e.st necesse respondere potentiarn a jiarfe
niateriiie, quio rospiciat et ijisam perfectionem suain
jier formam, et etiam joartium sequcntem diversifa-
tem. » — Iliec ille. — Conceditur tamen quod
forma substaniialis, poti.ssime forma toiius, sicut
esi lapideiias, vel lignciias, est ioia, aliqua toiali-
tate, sub qualihet jiarte quaniitatis. De lioc sanctus
Thomas, 4. Senlent., dist. 10, q. i, art. .S, in solu-
iione feriiiie quiosiinnculiT', sic dicii : « Forma qnie-
.scens ahsoluie in suhjecio, aut est consequons quan-
filaicm, sicut alhedo, (juie fnndatur in superficie;
aut est praicedens quantitaiem, sicui forma suh-
slantialis. Si jirimo modo, dc necessitate est tota iii
toto, et jiars in jjarte, ante fractionem ot j)ost. Si
autem est prsecedens quantitatem, est tota in toto,
et tota in jiartihus, ante fractionem et post : sicut
fof;i forma suhstantialis ligni osi in qualihet jiarte
ejus; quia totalitas forma3 suhstaniialis non rospicit
totalitatcm quantitatis, sicut est de totalitate fbr-
niarum accidentalium, quaj fundantur in (jnanfi-

(a) non. — Om. Pr.

284

LIBRI IV. SENTENTIARUM

tate, et prsesupponunt ipsarn. » — Hnec ille. —
Simile ponit, 3 p., ([. 7G, arl. ;{ : « Manifestum
est, inquit, quod natura substanli;)u tola est sub qua-
libet parte diinensionum sub quibus continetur,
sicut sub qualil)et parte aeris est tota natura aeris;
et hoc iudiHerenter, sive dimensiones fuerint actu
divisa' (sicut cum aer dividitur, vel panis), vel etiam
siut actu indivisffi, divisibiles vero potentia. » —
Hffic ille. — Simile ponit, 1 p., q. 76, art. 8. —
Sciendum etiam quod partes materia; individuales,
vel partes inteyrales signala?, uon sunt partes spe-
ciei, sed compositi et individui sub natura speciei.
Et de hoc sanctus Thomas, super Boetium, de Tri-
nitate, in illa qua^stione qua qua-rit, UtrnminatJie-
matica considcratio sit sine rnateria (q. 5, art. 3),
de his quae habent esse in materia sic dicit :
« Totum non a quibuslibet partibus potest abstrahi.
Sunt enim qua^dam partes, a quibus dependet ratio
totius : (juando scilicet hoc est esse tali toti quod est
ex talibus partibus componi ; sicut se habet syllaba
ad litteram , et mixtum ad elementa. Et tales partes
dicuntur partes speciei, et formui, sine quibus totum
non potest intelligi, cum ponantur in ejus diffini-
tione. Quaidam vero partes sunt, qute accidunt toti,
inquantum hujusmodi : sicut semicirculus se habet
ad circulum ; accidit enim circulo quod sumanlur
per divisioneni dua; ejus partes tequales, vel in:ie-
(piales, vel pliires; non autein accidit triangulo quod
in eo designentur tres lineae, quia ex hoc triangulus
est triangulus. Similiter etiam per se compelit
homini quod in eo inveniantur anima rationalis et
corpus compositum ex quatuor elementis. Unde
sine his partibus homo intelligi non potest. Et has
oportet poni in diffinitione hominis. Unde sunt
partes speciei et formK. Sed digitus, pes, et manus,
et hujusmodi partes, sunt prieter intellectum homi-
nis. Unde ex illis ratio essentialis hominis non
dependet. Unde sine his intelligi potest : sive enim
halmt pedes, sive non, dummodo ponatur conjun-
ctus (a) ex anima rationali et corpore composito ex
quatuorelenientis, propria commi.\tione quam requi-
rit talis forma , est homo. Et hai partes dicuntur (S)
partes matericO, quie non ponuntur in diffinitione
totius, sed magis e converso. Et hoc modo se habent
ad hominem omnes partes signata^, sicut haicanima,
hoc corpus, et hoc os, et hujusmodi. Hse enim par-
tes sunt partes quidem Socratis et Platonis, non
tamen bominis inquantum est homo. » — Ha^c ille.
— Simile dicit, 7. Metapliysicx (lect. 9), in illo
capit,, Quoniam vero diffinitio ratio cst, etc. ; et
(lect. 10), capit. sequenti, quod incipit, Dictum est
ergo , etc. — Ex quibus omnibus apparet : primo,
quod manifeste falsum est substantiam quantitati
subjectam non habere alias partes prroter partes

(a) dunimodo ponalur conjiincUts. — dum ponatur Pr.
(6) parles dicuntur. — dlcu>it tales Pr.

quantitatis; secundo, quod forma substantialis est
tuta in loto, el tota in qualibet parte; tertio, quod
essentia, vel natura specifica, non habet partes inte-
grales, nec partes materiaj signatas, sic quod ad
ipsam per se primo pertineant, licet sine illis essc
non possit; quarto, quod individuum materiale per
se ex talibus partibus constituilur. Verumtamen
sanum intellectum hujus, quomodo scilicet forma
substantialis, quse dicitur forma totius, vel forma
partis. est tota in toto, et tola in qualibet parte, et
qua totalitate, require 1 p., q. 76, art. 8; item,
2. Contra Gentiles, cap. 72; item, de Anima,
q. 10; et de Spiritnalibns creatiiris, q. 4; et multis
aliis locis.

Ulterius dicitur quod, posito, sed non concesso,
quod substantia panis sub quantitate hostia; non
haberet partes alias a partibus quantitatis, adhuc
probatio minoris non valet. Nam , sicut dicit Petrus
de Palude (dist. 13, q. 4), « licet divisio requirat
quantitatem quoad principium, non tamen quoad
terminum ; sicut corruptio requirit ens pro termino
a qiio , non pro termino ad quem. Non enim potest
Deus dividere non quantum ; sed bene potest divi-
dere quantum in non qtiantum, immo in non entia,
quia (lividendo potest annullare (a) utramque par-
tem, vel alteram. Et quando natura i'esolvit compo-
situm in quatuor elementa, licet distinctio genera-
torum sit propter divisionem quantitatis manentis,
tamen divisio corrupti, puta quod haic pars conver-
tatur in istud elementum, et alia in ilhid, non est
propter quantitatem quK maneat, sed propter illam
quic corrumpitur. Quia enim invenit quantum illud
quod corrumpit, ideo potest divisim corrumpere.
Quod autem corrumpit cum substantia quantitatem,
hoc est quia aliter non potest attingere substan-
tiam. Deus ergo, qui potest immediate attingere
substantiam , non quidem per divisionem partium,
quai non sunt, sed per multiplicationem, potest
convertere substantiam prout stat sub hac parte,
non ])rout .sub illa. Et similiter, quando sine cor-
ruptione quantitatis, albedo, vel alia qualitas, in
una parte corrumpitur, non potest dici quod pars
sit corrupla et pars incorrupta, cum non sit ibi pars
nisi in quantitate. Unde contradictio est dicere quod
substantia, vel qualitas, non habeat partibilitatem
nisi illam quse est quantitatis, et, illa non tacta,
dicatur substantia vel qualitas partita, sive in partes
manentes, sive non manentes. • — • Nec \a\ei prima
ratio qua; adducebatur. Quia, licet substantia non
habeat partibilitatem formalem nisi quantitatem,
tamen, inquantum substantia panis stat formaliter
sub ista parte quantitatis, ipsa est distincta situ a
subslantia qu;e stat sub alia parte. Unde, cum prius
attingalur a convertente et separante quam desinat
esse formaliter quanta, videtur quod hoc sufficiat

(x) annullare. — adjuvare Pr.

DISTINGTIO XIII.

QU.^^STIO I.

283

ad hoc quod partialiter possit converli. Posset eiiim
Deus, retenta intc|,n-a quantitate, annihilare suh-
stantiam prout stat suh ista parte, et retinere prout
stat suh alia; et, pari ralione, potest converlere. »
— Ha2c Petrus; et hene quoad lioc quod ostendit
conclusionem non valere; male autem (juoad hoc
quod videtur concedere antecedens superius impro-
hatum, scihcet quod eadem omnino suhstantia in(h-
vidua, sit suh diversis parlihus (juantilatis tota. Ex
hoc enim sequitur quod sit circumscriptive in diver-
sis locis et sitihus, et quod cadem numero suhstan-
lia potest esse conversa et non conversa, annihilata
et actu exsistens, simul et semel, non quidem
secundum diversas partes ejusdem suljstantiae, sed
secundum se totam, et secundum quodhhet sihi
intrinsecum suhstantiale; et inulta aha falsa.

Ad sccundcan rationcm, respondetPetrus(ihid.),
quod (( unum potest lieri multa sine divisione unius
(piantitalis in duas, cum illa multa hahent quanti-
tates distinctas : sicut Deus de una suljstanlia ignis,
manente quantitate, vel annihilata, et non divisa,
posset facere duas aquas; et de uno mixto corrupto,
non diviso, possunt generari quatuor elementa;
quia, si natura potest facere, quantitate corrupta,
non divisa, Deus posset hoc facere, quantitate ser-
vata integra. — Solutio autem Durandi, qua dicit
quod divisio in partes manentes non est sine divi-
sione quantitatis, sed in partes non manentes, sic
non valet. Quia nihil dividitur realiler, nec in
manentia, nec non manenlia, nisi quantum. Et non
potest de illo fieri conversio, de quo non potest fieri
generatio. Unde, si de suhstantia panis, quantitate
non divisa, non potest fieri generatio, sic quod ali-
quid de suhstantia maneat suh prima quantitate,
et ahud suh nova; pari ratione, nec conversio.
Unde dicendum est quod non est proprie divisio.
Nam unum lignum , quamdiu est quantum, potest
dividi in duo ligna; et illud idem, separata quanti-
tate, posset fieri duo ligna per generationem , non
per divisionem. Et sic est hic : quia, licet quantitas
corporis conversi maneat integra, est tamen divisa,
quantitate corporis Christi, in quod est conversa;
unde suhstantia panis, prout stat suh una parle suae
quantitatis, convertetur in aliud quantum, quod est
corpus Ghristi; et ipsa eadem, prout stahat suh alia
parte (|uantitatis , suh eadem remanehit. — Pra2-
terea, secundum (juod dicit Durandus, eadem est
ratio de suhstantia et quahtate quoad extensionem.
Unde, cum ad sensum appareat quod, adhihito igne
ad aquani ex una parte, ex una parte corrumpitur
frigiditas per calorem , et manet adhuc in parte
opposita aquic, non divisa nec corrupta quantitate
aqua2 in parte, nec in toto; sic Deus potest suhstan-
tiam pro parte convertere, et pro parte non, quan-
titate non divisa, nec corrupta, nec conversa. Si
dicatur, Ergo est alia jyars suhslaniix a parte
qnantitatis, non sequitur : quia non proprie dici-

lur quod pars suhstantioi convertatur, et pars
maneat; sed una et eadem suhslantia, secundum
quod suhslat uni parti, convertitur, et secundum
quod suhslatalii, manel. Sed in his qu;je sunt actu
distincta, sicut sunt duo ligna divisa, hene verum
est quod hahent alietatem et diversitatem aliam a
diversilale quantitatis; quia illa partialitas non est
essentialiter (luanlitas, sed est per quantitatem ,
sicut per causam in fieri, et sine qua non. Unde
quando quanturiti lignum dividitur, dua) sunt multi-
plicationes, sed est una divisio : ita quod quantitas
quidem dividitur et multiplicatur, sed suhstantia
l)er se formaliter et e.ssenlialiter multiplicatur, .sed
non dividitur, nisi quia est su])jeclum ejus quod
dividitur. » — H;cc Petrus; et hene quoad aliqua;
male autem quoad illud falsum fundamenlum quod
supponit concorditer cum Durando, .scilicet quod
suljstantia non haheat alias partes a i^artihus quan-
titalis. Hoc enim est dicere quod partes suhstanliae
nou sunt suhslantia?, sed accidentia, et quod suh-
stantiie componatur ex non suhstantiis; item , quod
eadem suhstantia corporea, secundum se totam,
naturaliler est in diversis locis et sitihus, ut prius
dictum est. Similiter, falsum est quod sola quanti-
tas dividatur, et non suhstantia, nec qualitas. Rur-
sus, falsum est quod eadem suh.stantia multiplica-
tur in diversas partes, nullo sihi addito, vel ah ea
remolo, quod esset sihi intrinsecum per modum
partis, sed solum per divisionem quantitatis sihi
inhaerentis. Concedendo namque taleni multiplica-
tionem, pos.set dici quod per (Jivinam potentiam ex
suhslautia pugilli aeris posset lieri tantus aer quan-
tum est totuni elemenlum aeris, sine additione
materia}, et sine ahqua rarefactione; immo quod
materia fahai occuparet tantum spatium quantum
est spalium totius mundi, et quod illa materia pos-
set fieri tota spha^ra generahilium et corruptihi-
lium. — Et ideo aliter potest dici hreviter : scilicet
quod antecedens, vel major hujus argumenti est
falsa, scilicet quod unum non possit fieri multa sine
divisione quantitatis. Potest namque unum fieri
niulta sine divisione quantitatis, quando illud ununi
hahet multas partes in potentia, suh diversis parti-
hus quantitatis; potissime per divinam potentiam ,
qutc potest attingere immediate suhstantiam quan-
titati suhjectam, convertendo vel corrumpendo vel
dividendo, non dividendo nec convertendo nec cor-
rumpendo quantitatem. Sic autem est in proposito.
Nec hoc est contra diffinitionem quantitatis : quia
suhstantia, si divi(htur, est quanta; et per quanti-
tatem hahet plures partes, non quidem actu divisas,
sed potentia, sicut et quantilas sihi inha?rens. Prae-
terea, sicut arguens dicit, in tali casu non est pro-
prie divisio, sed alius modus actionis vel passionis.
Et multis aliis modis instari potest contra argumen-
tum.

.\d illud vero quod in fine dicitur, de signatione

286

LllilU IV. SENTENTIAllUM

ineilietatis liostiic, etc. ; — dicitnr ])iiin(j, quod
liostia iii qua sunt linese et circulus, potest sitiuari
faciliter : puta quod sacerdos vult consecrare illud
quod est infra circulum, et niliil aliud, et e con-
verso. Et sic erit facile. Et tunc pars consecratur.
— Dicitur secuiido, quod, « si sensu non sii^netur,
duni tanien intellectu signetur, idem sequitur : piila
si de hostia plana intendat consecrare solam medie-
tatcm quco est ex parte sua, et non aliam, velaliquid
hujusmodi. Cum enim ctucus possit consecrare, et
simihter videns hostias superpositas aliis (a) quas
iion videt, nihil facit signatio, nec demonstratio ad
sensuin, dum tamen sit in pncsentia : quia ihi con-
curril materia (cum quiflihet pars panis et vini sit
panis et vinum), et forma, et intentio detferminata
secunduin intellectum, etsi non secundum sensum,
cum intentio sit actus partis intellectiva;, non sen-
silivie. Et quamvis alias determinalio intellectus sit
secundum determinationem sensus, hic tamen non
oportet quod sit signatio certce partis secundum
sensum : quia nec per visum, cum Ccccus possit
consecrare; nec per tactum, cum sine tactu etiam
mancus ])ossit conlicere; nec per imaginationem,
aut aUum sensuin : (juia indivisihile, secundum
(|Uod hujusmodi, non est sensu perceptihile; illud
autem quo una jiars continui ah aha dislinguilur,
secundum quod hujusmodi est, est indivisihile,
sicut linea, quse secundum latitudinem est indivisi-
liilis (6), unain i^artem superficiei dividit ah alia.
Quod autem dicitur magnitudo esso ununi de sen-
sihilihuscommunihus, verum estinquantum magni-
tudo est divisihilis, non inquantum indivisihihs.
Unde sufficit signatio (y) secundum intellectuin :
quia intellectus hujusinodi indivisihile apprehen-
dei-e potest; (|uod non potest sensus. » — IIa!C
Petrus; et hene : quia etiamdum consecrans panem
dicit, Hoc cst corpus niemn, ly hoc non demon-
strat ipsa accidentia sensil)ilia, sed suljstantiam
suh accidentihuscontentam ; et conse(juenter demon-
strat aliquid inlelligihile, et non sensihile sensu
exteriori, ut dicit sanctus Thomas, 3 p., q. 78,
art. 5, in solutione secundi.

Et hoc sufficit ad argumenta contra primam con-
clusionem in primo sensu intellectam.

Ad argumenta contia eaindem conclusionem
intellecUun secundo modo, — dicitur primo, quod,
licet iVpostoIi non concelehraverint Christo in ccEna,
tamen omnes communicaverunt de manu ejus, et
potestatem celehrandi et consecrandi Eucharistiam
acce])erunt. Et quia preshyteri in sua ordinatione
in eodem gradu et jiotestate instituuntur, ideo, ad
hoc ]ierfecterei)r<esenlandum, non solum cominuni-
cant, Episcopo communicante, immo concelehrant

(a) svpojiositas aliis. — aliis sui)positas Pr.
(g) indinisibHis. — divisibilis Pr.
(y) signatio. — Om. Pr.

et consecrant, Episcopo consecrante, secundum
morem aliquaruin Ecclesiarum. Causa autem quare
Apostoli tunc non consecraverunt, Chrislo conse-
crante, potuit esse multiplex : utputa ut ostende-
retur institutio hujus sacramenti ad solum Chri-
stum pertinere; et quia adhuc erant inexperti circa
celehrationem , nec erant sufficientes et idonei ad
consecrandum , usque post ascensionem Christi et
adventum Spiritus Sancti. Causa autem quare pre-
shyteri in sua ordinatione Episcopo concelehrant ,
ostendit Innocentius, de Officio Missie, lih. 4,
cap. 25 : Consueverunt , inquit, Presbyteri Cardi-
)iales Romanam circumslare Pontificeni , et cum
eo pariter celebrare, cunique consummatum est
sucrificium , de manu ejus communionem acci-
pere , significantes Apostolos, qui, cum Domino
pariier discumbentes, sacrani de manu ejus
Eucharistiajn accepcrunt . Et in eo quod ipsi con-
celebrant , ostendunt Apostolos tunc a Domino
hujusmodi rilum sacrificii didicisse. — Haic ille.

— De hoc Petrus de Palude (dist. 13, q. 4) :
(( Quando, inquit, dicit arguens, quod non conse-
craverunt A])ostoIi, verum dicit; tamen communi-
caverunt carni et sanguini, et dictuni est eis : Hoc
facite in meam commonorationem. In cujus
reprcesentationein , preshyteri, in sua ordinatione,
communicant et concelehrant. Sed hene verum est
quod istud nullam Iiahet necessitatem : quia magis
repnesentaretur quod factum fuit in coena, si ordi-
narentur et comniunicarent tantum et non celehra-
rent, sicut tunc de Apostolis factum est, quam si
plus. Nec Thomas inducit hoc pro causa necessaria :
quia tunc Ecclesia? hoc non facientes, peccarent;
quia deberent se conformare Christo in dis])ensa-
tione sacramentoruin, nisi (juoad ea iii quihus est
contraria ratio in Christo et in nohis, sicut cele-
hrando ])ost coenam. » — Hmc Petrus; et hene; nisi
quoad hoc quod dicit : Si preshyteri in sua ordina-
tione non concelehrarent, magis repneseiitarent
quod tunc factum fuit. Hoc enim falsuin est, ut
l^atet per Innocentium : quia, licet hoc factum simi-
lius esset alteri quocid exteriora, tamen non perfecte
repra?sentaret interiora facta tunc, puta collationem
s])iritualis potestatis celehrandi, quae nunc repixc-
sentatur dum concelehrant.

Dicitur secundo, quod illud quod arguens dicit de
consuetudine Ecclesiarum, etc, non valet. Quia,
sicutdicit Petrus de Palude (ihid.), « magis est cre-
dendum Tnnocentio quam arguenti. Sed in hoc
verum dicit, quod, si residuuin canonis diceretur,
et sola verha formic omitterentur, nihil consecra-
rent; sicut est de catecliismo et exorcismo res])ectu
formaB haptismi. Et quod dicit, quod illa consue-
tudo ost corruptela, quia non dehet exequi ea quic
sunt ordinis, quousque sua ordinatio sit com])leta;

— dicendum quod regulariter exequi non dehet,
sed in casu, et dispensative, de consuetudine Eccle-

DISTJNCTIO XIII. — UU/ESTlO I.

281

ayjii, ({uain Roinaim Eccle.sia scit ot dissimiilat,
immo Innoceiitius Papa approbat, Ex quo enim
cbaracterem sacerdolalem recipit, etiam si nibil
adderetur, conficere potest, et debet, in casu ab
Ecclesia concesso, Et sicut celebratur rnissa in con-
summatione consecrationis ecclesioc, et consumma-
tur dedicatio (a) in celebratione et terminatione
missae, sic et hic consueludo Ecclesire excusat, Et
quando mos erat, crimen non erat. Unde, si nunc
dicat verba consecrationis, excusatur, si talis est
mos illius Eccle.siae, et Romana Ecclesia scit et iion
reprobat, » — Ha3c Petrns, et benc;,

Dicitur tertio, quod, licet in tali celebratione et
ordinatione quidam proferant simul cum Episcopo,
quidam prius vel post, boc non obstat. Unde Inno-
centius, ubi supra, sic dicit : Cnm autoii iiiter-
dum 'imi Poiitifici multi sacerdotes concelehranl,
si forte non omnes siiiiul verba consecrationis
Ijronuntient , an (6) solus ille conficiat, qui pri-
iiius pronuntiat? Quid ergo civteri faciunt? An
iterant sacramenla? Poterit ergo conlingere quod
ille non conficit, qui jjrincipaliler celebrat, ct ille
conficiet, qui secundario celebrabit ; et sic pia
celehraidis inteniio defraudahitur? Sane dici
potest, et prohabililer responderi, quod, sive jirius,
sive posterius proferant sacerdotes, referri dehet
eorum intentio ad instans prolationis Episcopi,
cui principaJiter celebraiUi assistunt; et tunc
omnes simul consecrant et conficiunt. — IP,ec
lunocentius, in forma. — Et cum arguens arguit
contra hoc, respondet Petrus de Palude (ibid.) :
« Qiiod, inquit, dicit arguens, (juod impo.<sibile est
consecrare simul plures, si in diversis temporibus
verba proferant, sine dubio diflicile est; (juia, ut
dicit, intentio consecrantis non potest anticipare aut
rctardareeffectum verborum, quin in ultimo instanti
baljeant effectum, vel nunquain. Sod dicendum est
([uud omnia quoe sunt de e.ssenlia alicujus elfectus,
oportet simul concurrere, Sed, cum principale
agens iu sacramentis sit virtus divina, quce ex
voluntate agit, sic sufficit ad verum sacramentum,
ea qua; aliquid aguiit, ad illud concurrere sicut
Deus vult. Quia ergo Ecclesia regitur a Spiritu
Sancto, supponimus consuetudines ab Ecclesia
approbatas, esse conformes divinai voluntati. Quia
ergo omnes sirnul con.secrantes intentionem suam
ordinaut ad horam prolationis principalis, Hcet aU-
(|ui prius, aliqui posterius proferant, tunc tamen
est elfectus ex divina ordinatioue; quamvis ahas,
secundum communem cursum, intentio non posset
anticipare vel retardare. Hoc tamen est verum,
quod })rimus qui verba profert, non consecrat ante
alios, si boc non intendat. Unde, si homo proferi-et
verba consecrationis, intentione non consecrandi.

(a) dedicatio. — Om. Pr.
(6) an. — quia an Pr.

nihil consecraret. Ergo, si proferat cum intenlione
non tunc consecrandi, tunc non consecrat. Sed ul»
est virtus qua postea consecrattn-? Pot('st dici (jurjd
ilhi virtus manet subjective in aere subjecto vocis
quaD transit, Dei virtute eam conservanle (juou.sque
oumia .sint completa, Item, sicut Sjjiritus Sanctus
in primitiva Ecclesia diversas formas baptismi ordi-
navit, propter diversas causas, sic ordinare potuit
divensas formas, in taHbus Eccle.siis ubi sunt tales
ritus; sicut aliter con.secrant grajci, et aliler latini.
In illo igitur ritu quo plures celebrant, curn ultimus
com{)leverit, omnes habent suum elfectum : ita
quod tamdiu manet in aere virtus prai-cedens,
quousque veniat virtus sequens, non ex intentione
dicentis solum, sed ex virtute divina, virtutem illam
producente et conservante. Certum est enim quod
liic oportet aliquid de communi cursu mutari, sci-
licet quod verba habeant elfeclum vel postquam
prolata sunt, quantum ad illos qui prius comj)lent,
vel antequam sint prolata, quautiun ad illos (jui
jwstea })roferunt, nisi omnium intentio feratur ad
instaus quo ultimus profert. Si autem non omnes
consecrant, sed tautum uuus, non ideo esset dicen-
dum quod solus ille consecret, qui primus verba
profert, cum hoc non inteudat; sed vel Episcopus,
vel ultimus; nisi diceretur quod quilibet intendit
consecrare, verba sua diccndo vel complendo, sed
nou iuteudit complere nisi siuuil cum Episco[)o vel
cum (a) ultimo; tunc verisimile est quod dicit,
quod solus qui primo protulit, confecit. » — Haje
Petrus, et bene,

Dicitur quarto, quod lurc solutio Pelri non suffi-
cienter impuguatur a Durando. Non enim est licti-
tium, nec deri.^oiium, dicere (juod Sj^iritus Sanclus
regeus Ecclesiam , et dirigens in suis ritibus sacra-
mentalibus, singulariler miracuIo.se ojieretur in sin-
gularibus ritibus et consecrationibus sacramento-
rum, sicut est illud in quo plures sacerdotes conce-
lebrant, et eamdem materiam panis et vini ex ejus
instinctu consecrant, Nemini enim dubium esse
debet, Ecclesiam Romanarii talem consuetudinem
nec invenisse, nec observasse, nec tolerasse aut
approbasse, sine speciali consilio Spiritus Sancti,
Modo nil mirum ergo si Spiritus Sanctus in hac
singulari consecratione aliquid singulare operetur :
puta quod virtus instrumentalis consecrativa verbo-
rum sacramentalium transeat de subjecto in subje-
ctum ; vel remaneat .sine subjecto, deficienle proprio
subjecto, puta voce; vel babeat elfectum j»osfquam
desiit esse, vel antequam sit. Hoc enim non est
novum, nec inconveniens de causa efficiente instru-
mentali, Quod jiatet in simili : nam jiassio Ghristi,
jier virtutem instrumentalem in se exsistentem,
habuit elTectum in pnedestinalis pnecedentibus
Ghrisli passionem, et in sequenlibus, sicut jjonit

(a) ciim. — Oni. Pr.

288

LIBRI IV. SENTENTIARUM

sanclus Tliomas, o \)., (j. 48, arl. 0, iil)i ar^uit sic
(arj?. 2) : (( Nulluni agens corporale agit nisi per
contactuni ; unde et Cliristus tanyenilo mundavit
leprosum, ut ostenderet carnem suam salutiferam
liabere virtutem, sicut dicit Chrysostomus (Hom. 26
in Matth.). Sed passio Christi non potuit contingere
omnes homines. Ergo non potuit efficienter operari
omnium hominum salutem. » Ecco argumentum.
Sequitur respousio: ((Dicendum (juod i^assio Cliristi,
licet sit corporalis, habet tamen virtutem spiritua-
lem ex divinitate unita; et ideo per spiritualem con-
tactum eflicaciam sorlitur, scilicet per fidem et fidei
sacramenta, etc. )) — Htcc ille. — Similitei', (\. 02,
art. 5, ostendit quod « sacramenta Ecclesitc specia-
liter babent virtutem ex passione Christi, cujus
virtus quodammodo copulatur per suscoptiouem
sacramentorum ; in cujus signum de latere Clu"isti
pendentis in cruce fluxerunt aqua et sauguis, quo-
rum unum pertinet ad baptismum, aliud ad Eucha-
ristiam, quic sunt potissima sacramenta. )) Itom ,
ibidem, iu solutione secundi, sic dicit : a Per fideni
Christus habilat in nobis. Et ideo virtus Cliristi
copulatur nobis per fidem. Et quia virtus remissiva
peccatorum, speciali quodam modo ])ertinot ad pas-
siouem ipsius, ideo per fidem passionis ejus specia-
liter homiues liberautur a peccatis; et virtus sacra-
mentorum, qu;e ordinatur ad toUendum peccata,
prsecipue est ex fide passionis Christi. )) — Haic ille.
— Item, q. 78, art. 5, sic dicit : « Sicut ex contactu
carnis mundissim;c Chri.sli vis regenerativa perveuit
non solum ad illas aquas qu;c Christum tetigeruut,
sed ad omnes ubicumqueterrarum })er omnia futura
sa'cula ; ita etiam, ex prolalioue ipsius Christi, hpcc
verba consecrcktiouis Eucharistia^ virlutem consecra-
tivam sunt consecuta, aquocumque sacerdote dican-
tur, ac si Christus ea pra^sentialiter proferrel. » —
lldnc ille. — Ex quibus habeutur duo. Primum
^st, quod virtus instrumentalis potest habore effe-
ctum antequam illa virtus sit, et postquam desiit
esse, dum tamen copuletur passo, et contingat illud
modo spirituali, puta per fidem. Secuudum est,
quod , sicut si Deus potest anticipare eflectum vir-
tutis, vel retardare enectum virtutis passionisChristi
in hominibus, vel in sacramentis, non apparet
inconveniens quod intentio consecrantis et concele-
brantis Episcopo, ex fide Ecclesia^ procedcns, et a
Spiritu Saucto regulata, possit anticii)are vel retar-
dare effectum consecrationis, potissime ubi Deus est
principale agens, quod potest uti virtute instru-
mentali verborum sicut vult, sicut utitur virtute
passionis in pra^destinatos pnccedentes, et sequen-
tes, et concomitantes passionem Chri.sti. De hoc
sanctus Thomas, prima distinctione Quarti, q. 1,
art. 4, in solutione tortiai quifstiuncula}, sic dicit :
(( Instrumentum virtutem non recipit nisi secuu-
dum quod agenti principali continuatur, ut virtus
ejus quodammodo in in.strumentum transfundatui'.

Principale autem et per se agens ad justificationem
est Deus, sicut causa efficiens, et passio Christi,
sicut meritoria. Huic autom caus;c coutinuatur
sacrameutum j^er fidem Ecclesise, qu;o instrumen-
tum refert ad principalem causam, et .signum ad
signatum. Et ideo efficacia vel virtus sacramentorum
est ex tribus : scilicet ex institutione divina, sicut
ex principali causa agente ; ex passione Christi, sicut
ex ])rima cau.sa meritoria; ex fide Ecclesi;e, sicut ex
continuante instrumentum principali agenti. ))

Dicitur quinto, quod, ut praidictum fuit, cum
Inuocentius fiieritPapa, meliusscivit consueludines
Romau;i3 Ecclesiie quam arguens. Nec est creden-
dum quod Ecclesia Romana unquam observaverit
consuetudiues aut ritus in celebratione Eucharistia?,
vel aliorum sacramentorum, irrationabiles, aut peri-
culosos, qui debereut dici corruptokc Utrum autem
illa consuetudo nunc observotur in Ecclesia Romana,
nescio. Constat tamen quod tempore Innocentii, et
multorum Sunimorum Pontificum , tam pra?ccden-
tium (]uam se(]uentium, servata fuit; et in multis
Ecclesiis, tempore sancti Tliomai, servabaLur, ut
ipse testatur. — Ad ea voro qu;ic dicunt contra
Innocentium et Ecclosiam Romanam , non oportet
rosponderc, quia temere et detractorie dicta sunt.

Dicitursexto, quod secundus modusquemarguens
])onil, insufficiens e.st. (( Cum enim dicit quod, si
virtus divina sit assistens, et non ponatur abqua
virtus insti^umeutalis, tunc ij)sa potest per unum et
per plures, sicut sibi jilacet; — hoc enim bene
verum est; sed tuuc non debet distingui utrum
simul an succes.sive proferant : quia sicut Deus
potest agere indilferenter cuu) uno et cum i^Iuribus,
ita cum j^Iuribus simul et non simul; quia sem])er
suut causa sinc qua non. Posset enim Deus ordi-
nare quod non fieret conversio, nisi duo vel tres
])roferrent verba, uuus post alium.)) — H;cc Petrus,
et bene.

Dicitur se])timo, (luod, cum arguens dicit, in alio
proposito, quod si virtus consecrandi sit inha?rens
subjective verbis, impossibile est quod plures simul
cousecrent, etiam si verba simul compleant, quia ab
agentibus naturalibus simul concurrontibus non
procedit effectus nisi intensior; — (( dicendum est
quod, licet intentio sit voluntaria, et actio sacra-
mentorum necessaria, sicut si duo voluntarie (a)
ap])Iicarent ignem qui nece.ssario combureret, tamen
si passum non esset natum .suscipere plus ab uno
quam a duobus, vel effectus esset non inteusibilis,
niliilominus a duobus sequeretur idem effectus qui
ab uno (non enin> plus ab uno quam ab alio, cum
sit ;equalis ratio; nec a neutro, cum quodlibet sit
sufficienter ap]n'oximatum etdispositum, noc unum
impodit, sed juvat aliud); et ita est in pro])osilo.
Unde ab utroquc erit consecratio; non tamen major

(a) volunlarie.

Om. Pr.

DISTINGTIO XIIT. — QU^.STIO I.

289

nec minor quann ab vino. Et prol)atur per rationem
suam : quia, concurrentibii.s omnibus necessariis ad
sacramentum, sequitiu- .sacramentum ; sed hic sunt
omiiia necossai'ia respectu ulriusque agenlis, sci-
licet materia et forma ct intentio; eri^o, ctc. » —
Ilyec Petrus, etbene.

Et haec sufficiant ad argumenta contra primam
conclusionem inducta.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

Ad argumenta Durandi. — Ad arf^umenta
contra secundam conclusionem inducta, nunc dicen-
dum est. Etprimo, ad ea quffi primo loco inducun-
tur, scilicet de mixtione liquoris alterius speciei.

Et quidem, ad probationem pi-imsc conclusionis
ibidem intioducta!, scilicet quando liquor additus
alterius speciei est majoris virtutis, etc. ; — dicitur
primo, quod, quidquid sit de conclusione, tamen
probatio ejus non valet, quia assumit falsum, sci-
licet quod, desinentibusqualilatibus, manentequan-
titate, desinit ibi esse corpus Christi , vel sanguis.
Nec probationes ad hoc inducta? conchidunt. Non
quidem prima. Unde, re.spondendo ad ilhid ai-gu-
mentum, sic dicit Petrus (dist. i2, q. 5) : « Si qua-
Htates, manente quantitate, sic corrumperentur
quod non remaneret simihtudo nec rei contentie
nec rei convers^e, tunc desineret ibi esse corpus
Christi et sanguis; sicut quando de speciebus fit
aqua, vel acetum. Sed, si maneat simihtudo rei
contenta.', id est, corporis vel sanguinis Christi,
quamvis non rei conversae (ut quando fit sub
specie (a) carnis, aut sanguinis, aut pueri), manet
ibi corpus Ghristi. Immo, supposita communi opi-
nione, quod corpus Christi sit in loco conversse sub-
stantiae in se, cum absentia illius sub.stantiiB sit
causa pnesentise corporis Christi, quamdiu remanet
ibi veltota quantitas, vel pars, sine subjecto, quan-
tumcumque omnes quahtates sint corruptiie, manet
ibi corpus et sanguis Christi. E converso autem,
quam citoincipit sub speciebus fieri nova substantia,
quantumcumque aha omnia manerent, incipit ibi,
ubi est substantia, desinere esse corpus Christi et
sanguis. Et ideo illa propositio de repra^sentatione
specierum , qufc dicit quod species vini pertinet ad
sacramentum quatenus repracsentat substantiam
vini, etc, falsa est : quia species non pertinet ad
sacramentum per hoc quod repnesentat rem conver-
sam, sed magis per hoc quod repra^sentat rem con-
tentam; unde, hac similitudine manente, manet
sacramentum. » — Uscc Petrus, et bene, prycter
hoc quod supponere vel concedere videtur quod
quando ex viuo fit aqua, vel acetum, corrumpanlur
omnes quahtates vini et remaneat eadem quautitas

(a) sub specie. — substantia Pr.

in generato et corrupto. Hoc enim falsum est : quia,
corrupta substantia, corrumpitur ejus quantitas,
et quodhbet ejus accidens, ut ipse postea dicit. —
Ad secundam probationem, dicil quod « u])i .sjmili-
tudo rei conleulai dcficeret, .sacramentum non esset,
quia tunc etiam separatio a subjecto deficeret. Cor-
ruptis enim quahlatibus corporahbus, et quantitas
corrumpilur, et aha substantia et aha accidentia
gencra n lu r . Sed , si , corru pta si m ihtud i ne, remaneret
quautitas sine subjecto, ut prius, adhuc remaneret
ibi sacramentum. Si ergo simihtudo rei contentte
remaneat, sufficit. Et de ista conchidunt rationes.
Dato etiam quod non remaneret simihtudo rei con-
tentaj, nec ahcujus alterius, et nullaetiam quahtas
remaneret , si tamen quantitas ibi remaneret ,
Chri.sti (a) sanguis ibi remaneret : quia tamdiu
remanet ibi sanguis Cliristi sacramentaliter, quam-
diu ibi mansi.sset sul)stantia vini localiter, si con-
versa non fuisset; sed iha mansisset semper cum
quantitate sua, omnibus ahis corruptis; ahas, suh-
stantia corrupta, posset quantitas non corrumpi;
igitur, etc. Cum autem probatur quod sacramen-
tum corrumpitur per solam corruptionem signi
sensibihs et simihtudinis, ■ — dicendum quod ah-
quando plus requiritur ad rci factionem , quam ad
rei facta3 conservationem ; sicut mohities requiritur
in c«ra ad figur» impre.ssionem , non autem ad
conservationem. Et simihter, verum est quod ratio
signi et simihtudinis magis attenditur secundum
quahtates quam secundum quantitatem, immo quan-
titas sola nihil horum est. Sed hse rationes, licet
requirantur a principio ad hoc quod de non sacra-
mento fiat sacramentum, tamen, ex quo semel
factum est sacramentum, non desinit esse .sacra-
mentum, licet desinat esse signum. Vel, si desinat
habere nomen sacramenti, non tamen desinit habere
essentiam rei : sicut oleum congelatum, de quo non
potest fieri unctio corporalis, nec per consequens
signatio spiritualis, non propter hoc desinit esse
consecratum; ita et hic ». — HaE;c Petrus, et bene,
concorditer sancto Thomae. Unde, 3 p., q. 76,
art. 8, ubi qu;erit : Utrum corpus Chri.sti desinat
e.sse sub sacramento, quando ibi miraculose apparet
caro, vel puer, sic dicit : « Dupliciter contingit talis
apparitio, qua quandoque in hoc sacramento mira-
culose videturcaro, aut sanguis, aut etiam aliquis
puer. Quandoque enim hoc contingit ex parte viden-
tium, quorum oculi immutantur tali immutatione,
ac si expresse viderent exterius carnem, aut sangui-
nem , vel puerum , nulla transmulatione facta ex
parte sacramenti, etc. Quandoque etiam contingit
talis apparitio non per solam immutationem viden-
tium, sed specie, quae videtur exterius, realiter
exsistente. Et dicendum quod , tunc manentibus
dimensionibus qua? prius fuerunt, fit miraculose

(a) Cliristi. — corpus et Pr.

VI. — 19

290

LIBIU IV. SENTENTIARUM

qurcdam inimutatio circa alia accidentia, puta fitiu-
ram, et colorem , et alia bujusmodi, ut videatur
caro, aut sanguis, aut puer. Et hoc non est deceptio:
quia in figuraejusdem veritatis (a) contingit, scilicet
ad ostendondum per hanc apparitionem , (piod in
hoc sacramento est vere corpus et .sanguis Christi.
Et sic patet quod, remanentibus dimensionibus,
quffi sunt fundamenta aliorum accidentium, rema-
net verum corpus Ghristi in hoc sacramento. » —
Hsec ille. — Item, ibidem, arguit sic (arg. 1) :
« Gorpus Christi desinit esse in sacramento, quando
desinunt species sacramentales. Sed quando apparet
caro, vel puer, desinunt esse species sacramentales.
Ergo, etc. » Ecce argumentum. Sequitur responsio.
(( Dicendum quod, facta tah apparitione, species
sacramentales quandoque quidem manent totaliter
in seipsis, quandoque autem secundum illud quod
est potissimum in eis, scilicet quantum ad dimen-
siones. » — Hsec ille. — Simile ponit, 4. Scntent.,
dist. 10, q. 4, art. 4, q'" 2, in solutione primi : « In
tali casu, inquit, adhuc species panis manent, quan-
tum ad dimensiones qua? prius subsistebant et ]nin-
cipales erant in sacramento; quamvis color et alia
hujusmodi non maneant, divina virtute hoc faciente.
Et ideo sub illis dimensionibus adhuc manet corpus
Ghristi. » — Htec ille. — Ex quibus patet quod,
cum divina virtute qualitates sensibiles Eucbaristiaj
destruuntur, dumtamen maneant dimensionespanis
aut vini , non ideo desinit ibi esse corpus Ghristi ,
nec ratio sacramenti.

Dicitur secundo principaliter ad conclusionem
primam Durandi et secundam simul, quod in ali-
quibus casibus habent veritatem, et in aliquibus
non. Unde Petrus (ibid.) loquens de opinione sancti
Thomse et Durandi simul : (( Possunt, inquit, hve
duai opinionessicconcordari. Quia talis liquor polest
addi speciebus differens specie, qui non est penetra-
bilis ab eis, nec penetrativus ; sicut si oleum adda-
tur, quod natum est aliis liquoribus non misceri,
sed supernatare. Aliquando autem liquor additus
et prajcedens sunt ad invicem penetrabiles, sed,
propter spissitudinem et compactionem alterius, per
talem mixtionem nullus liquor potest sic dividi,
quin qua^libet pars remaneat ita magna quod in ea
nata est salvari forma totius; sicut esset de cervisia,
et quibusdam vinis (6) grossissimis ad instar san-
guinis canis. AIiquan(lo autem, etsi sint liquores
invicem commixtibiles et divisibiles usque ad talia
minima in quibus species salvari non possunt, isla
tamen tanta (y) divisio fit tarde, et non statim. In
istis vero omnibus est vera opinio Durandi. Quia in
talibus non fit corruptio per divisionem; ergo aut
non fit ibi aliqua corruptio, aut fit per actionem

(a) veritatis. — virtutis Pr.
(6) vinis. — vrinis Pr.
(y) tanta. — causata Pr.

virtutis contrariae. Et quia virtus dominans cor-
rumpit et non corrumpitur, inde est quod quando
species vini sunt niajoris virtutisquam liquor appo-
situs, tunc corrumpunt illum. Vel, si nondum cor-
rumpunt, tunc, antequam sit facta commixtio, non
possunt corrumpi : quia nec ratione virtutis, qua?
minor est; nec ratione divisionis, qua.' aut non fit,
si non subintrat, ut oleum, aut supponitur non-
dum facta. Etsicadhuc,expartespecierum nulla facta
corruptione, manet sanguis sub omnibus partibus,
sicut prius. Si autem sint sequalis virtutis, quamvis
non aiqualis quantitatis, adhuc finaliter (a) genera-
tur inde tertia species, et sic tunc totaliter desinit
ibi esse sanguis Ghristi. Si autem liquor superad-
ditus est majoris virtutis, tunc corrumpit et con-
vertit in se species; et sic, pari ratione, desinit ibi
esse sanguis Ghristi. — Si autem liquores sint ad
invicem penetrabiles, et fiat divisio praiexsistentis
usqiie ad minima, tunc locum habet opinio Thomaj
distinguens de quantitate niolis. Quia, si liquor
additus est aequalis, vel major, facta perfecta com-
mixtione, in minimas partes dividitur pra^exsistens ;
et sic non manet aliqua particula non corrupta;
quia vel convertitur in liquorem superadditum , si
est majoris virtutis, vel in tertium uterque (6). Si
autem est minoris quantitatis, sicut se habet totum
ad totum, sic pars ad partem; unde tunc, facta per-
mixtione ad partes proportionatas, et illai corrum-
puntur (y) per viam divisionis; et, per consequens,
desinit ibi esse sanguis Christi; sive ex ipsis fiat
vinum (o), quando species pra^valent in virtute;
sive liquor additus, quando e converso; sive tertia
species, quando sunt a^qualis virtutis, licet inae-
qualis quantitatis. » — Haec Petrus, et bene.

Ad secatidam ibidem adductum contra eamdem
partem conclusionis, dicitur, (( concedendo majorem,
et negando minorem. Ita enim corrumpitur parti-
cula vini per appositionem guttai aqua^, sicut ali-
qua particula specierum. Sed sicut species conver-
tunt guttam in vinum , novum generando, quod
continuatur partibus praeexsistentibus , et posset
converti in sanguinem, si dicerentur verba; ita
gutta aqua} apposita vino ante consecrationem , cor-
rumpit aliquam particulam vini, de qua cum gutta
aquae generatur vinum, et totum fit vinum unum
continuum, quod totum per verba consecratur. Cum
enim omne agens naturale compatiatur, quando
minus de aqua apponitur vino, vel speciebiis vini,
propter aliqualem resistentiam aquae, modicum quid
de vino corrumpitur, vel de speciebus; et sic ex
utroque fit generatio vini. V^el ista corruptio fit per
divisionem (e), ut postea dicetur. » — Haec Petrus,

(a) finaliter. — faciliter Pr.

(g) uterque. — utrumque Pr.

(y) et illse corrunipuntur . — vel corrumpitur Pr.

(6) vinum. — unum Pr.

(e) divisionem. — generalionem Pr.

DISTINCTIO Xm. — QU.EST10 I.

291

et l)ene; duin tarnen seni[)er intclliti;atur de liquori-
l)us diirerentibus specie, natis ad inviceni ai^ere et
niutuo se corrum[)ere et convertere; alias non hahe-
let verum.

Ad ar'i^umenta seciindo loco inducta contra carn-
dem conclusionem, scilicet quoad illud quod dicit
de liquoribus ejusdem speciei quoad suhstantiain et
accidontia, ut est vinum de eodern dolio, — dici-
tur primo, (juod conclusio Durandi, si genci^aliter
et in ornni casu intelliyatur, videtur lalsa et iiTatio-
nahilis : « Quia tunc, si gutta sanguinis projiciatur
in dolium plenum vino ejusdem speciei, non desi-
neretihi esse san<^uis ChrisLi; rpiod videtur ridicu-
lum. Unde videtur distinguendum , ut pr'ius. Quia
aut illud vinum est ita spissum quod non commi-
scetur speciehus per divisionem usque ad minima
([ua3 [ier se non possunt salvar^i, vel tarde hoc fit; et
antequam lioc factunr sit, cum plures particulae non
sint corru[)tic, rrec per viam divisionis, ([uae non in
totum processit adhuc, nec per alterationem con-
traria; virtutis, quia sunt ejusdern rationis (a), sic
verum dicit Durandus; ([uia tunc integre remanet
in omnihus partihus sanguis Christi. Aut facta est
commixtio usque ad talia minima; et tunc desinit
ihi esse sanguis Christi, vel totaliter, si aiqualis aut
majoris quanlilatis sit viuum additum, vel particu-
lariter, si ininoris, ut dictum est. » — Hyec Petrus
(dist. 12, q. 5), et hene.

Dicitur secundo, quod ratio Durandi non valet.
«Licetenim nihil corrum[5atur a suo simili [ler se,
sed a suo contrario, i^ed tamen per accideiis sic :
quia quando fit divisio alicujus elementi vel niixti
usquead minimum ([uod est dare, divisioneamplius
facta, fit corruptio, undecumque fiat hicc divisio,
sive per virtutem contrarii, sive per suhintrationem
similis. In illo ver-o quod permiscetur, sive corrum-
patur, sive corrum[iat (6), nunquam fit sanguis
Christi : quia nunquam perdit mater'iam suam , vel
formam, nisi corrumpatur; quando autem corTum-
pitur, retinet materiam, perdit autem primam for-
mam suhstantialem, sed accipit novam; unde cum
illa suhstantia, qu;c nunquam fuit conversa in san-
guinem, non stat sanguis. Sciendum autem quod in
cominixlione liquoris, sive a^qualis, sive inaK[uaIis
virtutis, quando sunt divisihilia facilis suhintratio-
nis ad invicem, s;epius fit corru[)tio via divisionis
quam via alter-ationis, ([uia virtus divisa dehilior est
quam unita. Undequando non est notahilisexcessus
virtutis, vel est a^qualitas, statim incipit divisio, et
remittitur actio qu;c erat [)er contactum vel per con-
trarietatcm, ita quod citius [)artes corrumpuntur
per divisionem sui, quam per aclionem contrarii,
uhi est contrarietas. Item, quando illud additum

est minoris quantilatis, differens S[)ecie vel non,
tunc in parte ;i!([uali, [)ost factam divisionem, de.si-
nit esse sanguis Ghristi : non sic intelligendo quod
sit una pars sola continua e regione sita isti con-
juncta, in qua desinat esse sanguis; sed, sicut duo
[)ugilli aquie, vel unus aqu;c el (aj alius vini , per-
fecte miscerentur, et lotum illud corrumperetur, et
generaretur aliquod tertium, sic gutta aquai vel
vini suhintrat paitem :rqualem , et ad invicem fit
niixtio et divisio in diversis [)artihus vel in uno, et
totum corrumpitur, et una forma in [larticulis con-
junctis inducitur, et per creationem vel reparatio-
nem vel conversionem essentia', nnateri;c proportio-
nalitcr superadditur, et ihi desinit esse saiiguis. Et
si dicatur quod immo in omnihus desinit : quia tan-
tum extenditur suhstantia quantum sua quantitas;
et, cum sit una ([uantilas luunero specierum manen-
tiumetsuhstauli;cgerierata,'expartead(lilact [)arle(C)
pr';cexsisteiitis corru[)ta, ergo suhutra([uesuhslantia
illa extenditur, et per consequens desinit ibi esse
sanguis; — dicendum quod suhstantia tantum exten-
ditur quantum sua quantitas quai est per se sua,
non autem quantum illa quae est per accidens sua,
scilicet quai per accidens est facta una continua cum
illa qua3 erat sua. Sicut si Deus duas aquas sic
conjungeret, quod una non suhintraret aliam, per
juxtapositionem, fieret unum continuum, nec tamen
esset una aqua aflecta quantitate alterius; sicut nec
pes afficitur quantitate manus, quamvis continuen-
tur. Ita et hic : pars prajexsistens manet sine sub-
jecto; addita tamen substantia hahet quantitatis
[)arlem ; quamvis sit difficile imaginari, cum suh-
stantia se extendat quousque terminetur quantilate,
et quantitas uhi iron est terminata non possit ter-
minare, cum quantilas continua non habeat termi-
num in medio, qui terminet ibi substantiam. » —
Uxc Petrus, et hene, et conformiter sanclo Thoma?
iii omnihus, pra^ter hoc quod videtur negare suh-
stantiam haber"e alias partes a partibus quantitatis,
et ponere suhstantiam niaterialem secundum se
totam esse sub qualihet [)arle quantitatis suse. Fal-
sum etiam est quod quantitas continua non habeat
terminum in sui medio, actu vel potentia; cum de
ratioire quantitatis continuK sit habere terminum
communem, ad quem partes ejus copulentur. Fal-
sum etiam est quod quielihet pars substanti;e tan-
tum extendatur quantuin extenditur totius suh-
stantia^ quantitas cujus est [)ars. Et mulla alia,
descendentia ex illo falso priiicipio in primse conclu-
sionis objectionibus recitato et reprobato.

Ex pnediclis [latet i-esponsio ad omnia dicta
Durandi secundoloco inducta contra secundam con-
clusionem. Nam primum argumentum fundatur
in falso, scilicet quod simile nunquam corrumpat

(a) et. — Ad. Pr.

(6) corrumpalw, slve corrumpat. — corrumpetur, sive
corrumpit Pr.

(a) et. — Om. Pr.
(8) parte. — Om. Pr.

292

LTBRI IV. SENTENTIARUM

simile, ut dictiim est. Et consequenter, falsum est
quod ibi concluditur, scilicet, quod per appositio-
nem vini omnino consimilis, species non corrum-
pnntur.

Similiter secundum argumentwn non valet :
quia fundatur in falso, scilicet quod, in tali apposi-
tione liquoris ad species, utrumque maneat incor-
ruptum. Et consequenter falsa est conclusio ibidem
illata, scilicet quod sanguis Cbristi maneat sub qua-
libet parte specierum ut prius, nec desinat esse sub
aliqua.

Similiter confirmatio non valet : quia minor falsa
est, sicut patuit in solutione argumentorum primo
loco inductorum contra conclusionem , potissime in
solutione secundi. Sicut enim per appositionem
vini omnino consimilis corrumpitur aliqua specie-
rum pars post consecrationem , ita per ejus apposi-
tionem fuisset corrupta aliqua pars vini ante conse-
crationem. De hoc sanctus Tbomas, decimo Quod-
liheto, art. 3, sic dicit : « AHqua admixtio alterius
liquoris facit ut totaliter desinat esse sanguis Cbristi
sub speciebus, et aliquanon, sed solum sub parte
specierum. Dum enim esset ibi suKstantia vini, si
alius liquor in magna quantitate admisceretur,
totaliter illud vinum corrumperet, et desineret esse
vinum_, si liquor admixtus esset alterius speciei;
vel desineret esse hoc vinum, si esset ejusdem
speciei. Si autem alius liquor in parva quantitate
admisceretur, non posset illius liquoris permixtio
ad totum vinum pervenire, sed ad aliquam partem
ejus; quam variaret vel secundum species, si esset
alterius speciei, quam per mixtionem non totaliter
amitteret; vel secundum numerum, si esset ejus-
dem speciei ; vel speciem suam per mixtionem tota-
liter amitteret, sicut gutta aquse projecta in amphora
vini. » — Hsec ille. — Et ista intelligenda sunt de
liquoribus faciliter penetrativis et penetrabilibus ad
invicem , modo prius exposito.

Ad argumenta tertio loco contra conclusionem
inducta, dicitur primo, quod conclusio illorum argu-
mentorum in casu est concedenda, et in casu
neganda. Unde Petrus (ibid.) : « Videtur, inquit,
in hoc esse distinguendum sicut prius. Quia potest
esse ejusdem speciei, habens qualitates contrarias,
sicut si differret specie. Si ergo vinum dissimile
superadditum penetret, vel penetretur, sic quod
praeexsistens dividatur in minima non subsistentia,
desinit ibi esse sanguis Christi, vel totaliter, si ad
omnes partes ha^c divisio et corruptio pertingat, vel
partialiter, si ad quasdam tantum. Si autem non
fiat corruptio per divisionem, et sit virtus contraria
in vinis, et per consequens sint in se mutuo activa,
si est sequalitas (a) virtutis, tandem fit tertium
vinum, differens numero, et per consequens desinit
ibi esse sanguis Ghristi. Si autem sit major in

praeexsistente, quia forte erat grsecum vel vernati-
cum, et aliud debile gallicum, vel, si in magna
quantitate erant species, et istud in una gutta, tunc
species corrumpunt illud , et sic manet ibi integra-
liter sanguis; si autem econtra, non manet, quia
totum corrumpitur (a). » — Ihiec J*etrus , et
bene.

Dicitur secundo, quod rationes pro conclusione
adductse non concludunt. Non quidem 'prima, pro-
pter duo : primo, quia falsuni assumit, in hoc quod
dicit priorem colorem nunquam corrumpi ; secundo,
quia falsum dicit, in hocquod asserit priorem sapo-
rem nunquam corrumpi, nec alia accidentia sensi-
bilia vini, vel quod corruptio talium nunquam infert
corruptionem sacramenti, vel desinitionem san-
guinis sub speciebus. — Similiter confirmatio non
valet : tum quia est contra arguentem; tum quia
falsum a.ssumit.

De istis duobus late prosequitur Petrus (ibid.),
dicens : « Ista opinio deficit, quse dicit quod manet
idem color numero qui prius : quia tunc essent
multi colores secundum speciem , et per consequens
non continui ; quia sicut motus differentes specie
non possunt continuari, sic nec qualitates. Hoc
autem videtur falsum: cum per mixtionem liquido-
rum fiat unum continuum secundum quantitatem ,
et per consequens secundum qualitatem, quia qua-
litas coextenditur quanto, etsic copulantur ad unum
communem terminum; ergo, cum totus color sit
continuus, videtur esse unus; et sic duo primi sunt
corrupti, et tertius est generatus. — Sed ista ratio
non videtur necessaria : quia unius continui una
pars potest esse alba, et alia nigra; nec erit aliqua
pars superficiei abscolor media, sed distinguentur
se ipsis; nec erunt continui colores, sed nec discon-
tinui , licet sint in continuo. Nec oportet quod, si
ex substantiis et quantitatibus quaj sunt unius
rationis, fiat et tertia, quod pi^opter hoc ex qualita-
tibus quse differunt specie, fiat tertia. Magis tamen
probabile est quod , sicut ex diversis substantiis et
qualitatibus elementorum fit in mixto qualitas media
et substantia media, sic et hic; maxime si verum
est quod ex mixtione liquidorum , propter subin-
trationem partium, sequatur utriusque subjecti cor-
ruptio, quia, per consequens, quantitates et omnia
alia accidentia corrumpuntur. Et quod dicitarguens,
quod secus est de colore, qui accidit, et de sapore,
qui videtur esse propria qualitas vini, — videtur
esse contra illud quod supra dixit indistincte, quod
corruptio solius qualitatis facit desinere esse sacra-
mentum. Hoc autem dicit non de illa qualitate quse
accidit, sicut color, sed de illa quse est propria vini,
sicut sapor. — Praeterea, per admixtionem vini alte-
rius in magna quantitate, quod est fortissimum, ut
vernaticum et hujusmodi, non solum mutatur color,

(a) aequalilas. — sequalis Pr.

(a) corrumpitur. — corrunipit Pr.

DISTINCTIO XIII. — QU^STIO I.

293

sed totaliter mutatur sapor, odor, vigor, calor (a), et
fere omnes qualitates sensibiles ; et sic, secundum
eum, non maneret sacramentum. Tamen, sicut
supra dictum est, qua^cumque accidentia mutentur,
si quantitas manet eadem numero sine subjecto,
sicut prius, semper manet sacramenlum. Sed per
tantawi mutationemqualitatumnaturaliumexnatura
individui, videtur quantitas corrumpi, ut dictum
est; et etiam per subintrationem omnium partium
videtur nulla (S) manere sine subjecto; et sic ubi-
que (y) est alia substantia ; et, per consequens, desi-
nit esse sacramentum. — Item, per talem mixtio-
nem fit corruptio substantialis, et, per consequens,
omniuAi accidentium , ut ex supra dictis patet. —
Item, si est alia qualitas nova, corrupta qualitate
connaturali, tolum destruitur, ut supra dictum est.
— Et ideo non valet illud quod arguens adducit.
Quia, quamvis qualitates diversorum vinorum acci-
dant sacramento, tamen, qualitatibus naturalibus
corruptis, ca;tera corrumpuntur, et substantia, si
ibi est, et quantitas, nisi miraculose retineatur
(sicut quando apparent species carnis et sanguinis,
vel pueri, per novas species superinductas ; sed non
posset fieri hoc, nisi cum corruptione primarum , et
per consequens quantitatis, nisi Deuseam retineret).
Et ideo, cum eadem quantitas possit esse partim
sine subjecto, et partim in subjecto, dum tamen
quaelibet pars per se sumpta sit tanta quod posset
esse per se separata ab omni alia, et in tali natura
quale est subjectum quod habet vel habuit; unde,
quando minor liquor admiscetur, qui tamen per se
prius stabat, fit unum continuum , quod est cum
subjecto, quantum occupat pars adjuncta, vel forte
dupla, et alia sine subjecto, quanta est residua pars;
quae tamen non sunt ad sensum distincta^. Sed
quando liquor admixtus est major, vel lequalis, fit
unum continuum ; et quia omnes partes subintran-
tur et penetrantur, non est dare paiiem sine sub-
jecto, quiE posset per se stare, nec aliam cum sub-
jecto; unde totum corrumpitur, et tertium genera-
tur, addita materia, vel multiplicata, et generata
nova forma; licet hic (5) non sit illa mixtio cujus
qua^libet pars mixti est mixta. » — Haic Petrus, et
bene quoad ilUid (juod dicit de dimensione partim
exsistenle in subjecto, et partim sine subjecto. De
hoc sanctus Thomas,3 p., q. 77, art. 8, ubi arguit sic
(arg.2):((SialiquisIiquorpermisceturillisspeciebus,
oportet quod ex illis fiat aliquod unum. Sed non
potest fieri aliquod unum neque ex liquore, qui est
substantia, etspeciebus, qua^sunt accidentia; neque
ex liquore et sanguine Christi, qui ratione sui est
incorruplibilis, neque additionem recipit, neque
diminutionem. Ergo nullus liquor potost admisceri

(a) ralor. — color Pr.
(6) nulla. — nalura Pr.
(y) ubique. — ubicunique Pr.
(6) hic. — /ta,'tl^r.

vino consecrato. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendurn, inquit, quod liquor appo-
situs vino consecrato, nullo modo miscetur sub-
stantise sanguinis Christi. Mi.scetur tarnen specie-
bus sacramentalibus, ita tamen quod, permixtione
facta, corrumpuntur praidicta; species, vel in toto,
vel in parte. Et si quidem corrumpuntur in toto,
nulla jam remanet quaistio, quia jam totum erit
unilbrme. Si autem corrumpantur in parte, erit
quidem una dimensio secundum continuitatem
quantitatis, non tamen una .secundum modum
essendi, quia una pars ejus erit sine subjecto, et
alia erit in subjecto; sicut si aliquod corpus consti-
tuitur ex duobus metallis, erit unum corpus secun-
dum rationem quantitatis, non tamen secundum
speciem naturaj. » — Haec ille. — Idem dicit,
4. Sentent., dist. 12, q. 1, art. 2, q'^ 6, in solu-
tione tertii , dicens : « Non est inconveniens unam
dimensionem, secundum unam partem sui, esse in
hoc sacramento non in subjecto, et aliam esse in
subjecto; quia plures partes dimensionis, quamvis
sint una dimensio in actu, sunt tamen plures in
potentia. » — Ha^c ille.

IUud autem quod dicit Petrus, de multiplicatione
materise, non valet, ut visum est, 2. Sentent.,
dist. 49. Hoc enim est ita rationi dissonum sicut
illud quod dicit Magister de formatione corporis
Evai ex costa Adse per multiplicationem materiai,
nulla additione facta. Unde sanctus Thomas, 1 p.,
q. 92, art. 3 (ad 4"'"), sic dicit : (( Quidam dicunt
quod per multiplicationem materiaj, absque alterius
materia; additione, formatum fuit corpus mulieris,
ad modum quo Dominus multiplicavit quinque
panes. Sed hoc est omnino impossibile. Multipli-
catio enim praidicta, aut accidit secundum transmu-
tationem substantiic ipsiusmateria3,autacciditsecun-
dumtransmutationemdimensionumillius.Nonautem
secundum transmutationem substantia; ipsius mate-
riai : tum quia materia in seconsiderata, estomnino
intransmutabilis, utpote exsistens in potentia, et
habens solum rationem subjecti ; tum etiam quia
multitudoet magnitudo sunt prseter essentiam ipsius
maleriae. Et ideo nullo modo potest intelligi multi-
plicatio materite, eadem materia manente, absque
additione, nisi per hoc quod materia majores dimen-
siones accipiat. Hoc autem est eam (a) rarefieri, sci-
licet majores accipere dimensiones, ut dicit Philo-
sophus, 4. Physiconim (t. c. 84). Dicere autem
materiam multiplicari absque rarefactione , est
ponere contradictoria simul, scilicet diffinitionem
absque diffinito. » — Hkc sanctus Thomas. — Ex
quibus patet quod illa multiplicatio quam ponit
Petrus, est irrationabilis, sicut et positio Magistri;
et quoad aliquid deterior, in hoc quod ponit eam-
dem materiam, secundum se totam, esse sub diver-

(a) eam. — causa Pr.

294

LIBRI IV. SENTENTIARUM

sis dimensionibus partialibus, ita quod tota sub
qualibet parte dimensionum, et tota sub distinctis
sitibus.

Ultima (a) vero ratio Durandi non concludit;
nam duo falsa assumit. Primum est, quod mixtio
non potest esse similium secundum speciem et acci-
dentia; secundum est, quod simib'a secundum spe-
ciem, licet dissimiUa quoad accidentia, possunt se
alterare, sed non corrumpere. De bis Petrus sic
dicit (ibid.) : « Quod autem dicit arguens, quod
simiba nuUo modo se alterant, — boc est verum
per se; sed per accidens utique pos.sunt : quia divi-
sionem in partes minimas, quoe non possunt per.se
stare, sequitur alteratio et corruptio saltem a conti-
nuitate; et boc fit per mixtionem partium subin-
trantium se mutuo; et ideo sequitur miscibiUum
alteratio. — Quod autem dicunt postea, quod dissi-
niiHa secundum qualitates possunt se alterare, non
autem corrumpere, — non valet : quia alteratio
magis facta abjicit a substantia (sicut major ignis
corrumpit minorem ignem), vel saltem per divisio-
nem et subintrationem. — Et quod dicitur (6), quod
inixtio e.st per secuspositionera partium, — non
videtur. Quia, sicut in nutritione, per hoc quod
materia cibi fit sub forma nutriti, non est dicere
quod distinguatur situ materia adveniens a pr.ieex-
sistente; sed utraque est indivisibibter commixta
sic, quia fit una quantitas et una forma substan-
tiabs, et per consequens commixtorum. Ideo non
videtur quod materia una sub alia distinguatur
situ (y); aliaseodem modo miscerentur arida bomo-
genea et bquida; quod tamen ipse negat. » — Hioc
Petrus, et bene.

Et bsec sufficiunt ad argumenta Durandi.

Ad argumentum contra quicstionem, negatur
antecedens, pro quaUbet parte. — Et ad probatio-
nem primai partis, respondet sanctus Tbomas, deci-
matertiadistinctione Quarli, q.i , art. 2, q'-' 2, in sobi-
tione primi, dicens : a. Quia intentio requiritur ad
perfectionem sacramentorum , ideo, cum omnes
habeant intentionem unam consecrationem faciendi,
non est nisi ima tantum consecratio. » — Ha;c ille.
— Ad probationem vero secundne partis anteceden-
tis, respondet, duodecima distinctione, q. 1, art. 2,
q'» 6, in solutione primi, dicens quod « Philosophus
intelligit de accidente cujus subjectum est sul)-
stantia, quod ei non permiscetur. Sic autem no7i est
in proposito ».

Et lia3c de qusestione dicta sufficiant. De qua
benedictus Deus. Amen.

DISTINCTIO XIV.

QUiESTIO I.

UTRUM SACRAMENTUM PCENITENTIJ; POSSIT TOLLERE
CULPAM REMANENTE REATU

?^*IRGA decimamquartam distinctionem 4.
Wi^^ Sententiarum, quaeritur : Utrum sacra-
^P^ mentum poenitentia^ possit tollere cul-
:^^ pam, remanente reatu.
Et arguitur quod non. Quia, remota causa, remo-
vetur effectus. Sed culpa est causa reatus poenaj;
ideo enim aliquis est dignus poena, quia culpam
commisit. Ergo, remissa culpa, non potest remanere
reatus poense.

In oppositum arguitur. Quia, 2. Regum , cap. 12
(v. 13 et 14), dicitur quod, cum David poenitens
dixisset ad Natban, Peccavi Domino, dixit Natban
ad illum : Dominus transtuUt a te peccatum
tuum , non morieris ; verumtamen filius qui
natus est tihi, morte morietur; quod fuit in poenam
pnecedentis peccati, ut ibidem dicitur. Ergo,dimissa
culpa per poenitentiam, remanet reatus alicujus
poenaj.

In bac qua-stione erunt tres articuli. In primo
ponentur cojiclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod poenitenlia est saera-

mentuiu.

Hanc ponit et probat sanctus Thomas, 3 p.,
q. 84, art. 1, ubi sic dicit : « Sicut dicit Grego-
rius (a) (et babetur in Decretis cap. Multi sxcula-
rium, c. 1, q. 1), Sacramentum est in aliqua cele-
hratione, cum res gesta ita fit, ut aliquid signif-
cative accipiamus , quod sancte (6) accipicndum
est. Manifestum est autem quod in poenileiilia ita

(a) Ultlma. — fertia Pr.

(y) ;i verlji.s iiialeria adi'euiens usque ad situ, uiii. Pr.

(x) Hsec verba non sunt Grcgorii, bene vero I.sidori, Etij-
inolog., lib. 6, cap. 19. Divus Tiiomas, post Gratianuin, ea
attribuit Gregorio, cum CA^^.Multisxcularium, exquodesu-
niuntur, collectum sit partim ex sententiis Gregorii, parlim
ex vcrbis ipsis Isidori et Hieronymi.

(g) sancte. — sane Pr.

DISTINCTIO XIV. — QU^STIO I.

295

res i^esta fit, qiiod aliquid sanctum significatur,
tam ex parte peccatoris poenitentis, quam ex parte
sacerdotis absolventis. Nam peccator poenitens, per
ea qu;c agit et dicit, oslendit cor suum a peccato
recessisse. Similiter etiam sacerdos, per ea quse agit
et dicit circa poenitentem, signidcat opus Dei remit-
tentis peccatum. Unde manifestum est quod poeni-
tentia qua^ in Ecclesia agitur, est sacramentum. »

— Ilicc ille.

Item, 4. Senlent., dist. 14, q. 1, art. 1, in solu-
tione primai quaistiunculfie, sic dicit : « Sacramen-
tum importat sanctitatem active, per modum qui
nobis sanctificandis competit, ut scilicet adjunyatur
significatio sanctificationis invisibilis (a) per visibilia
signa, prout nunc de sacramento loquimur. Unde
ubicumque fit aliqua sanctificatio siynificata aliqui-
bus sensibilibus signis, ibi est sacramentum. Et
ideo, cum bocsitin poenitentia, constat quod poeni-
tentia est sacramentum. » — Hajc ille.

Ex quibus patet faciliter ratio pro conclusione,
arguendo sic : Ubicumque fit aliqua sanctificatio
significata sensibilibus signis, ibi est sacramentum.
Sed boc est in poenitentia. Ergo, etc. — Et additur
huic conclusioni, quod poenitentia non sohim est
sacramentum, sed etiam est virtus, ut post dicetur.

Secunda conclusio est quod propria materia
sacrameuti poenitentise sunt peccata.

Hanc ponit .sanctus Thomas, 3 p., q. 84, art. 2,
ul)i sic dicit : «Duplex est materia, scihcet proxima,
et remota; sicut .statuie proxima materia est metal-
lum, remota vero aqua. Dictum est autem (ibid.,
art. 1 , ad 1"'" et ad 2"'" ) quod proxima materia poeni-
tentia3 sacramenti sunt actus poenitentis, cujus
materia sunt (6) peccata, de quibus dolet, et quix?
confitetur, et pro quibus satisfacit. Unde relinqui-
tur quod remota materia poenitentiEe sunt peccata,
non acceptanda (y), sed destruenda et detestanda. »

— Hicc ille.

Item, eadem qusest., art. 1, in sohitione primi,
sic dicit : (( Nomine corporahum rei'um intelhgun-
tur large etiam ipsi exteriores actus sensibiles, qui
ita se liabent iu hoc sacramento sicut aqua in
baplismo, vel chrisma in confirmatione. Est autem
attendendum quod in ilhs sacramentis in qui-
bus confertur excellens gratia, quixi superabundat
omnem facultatem humani actus, adhibetur ahqua
corporahs materia exterius : sicut in baptismo, ul)i
fit plena remissio peccatorum, et quantum ad cul-
pam , et quantum ad {)oeuam ; et in confirmatione,
ubi datur plenitudo Spiritus Sancti; et in extrema
unclione, ubi datur perfecta sanihis spiritualis, quic
provenit ex virtute Ghrisli, sicut ex quodam prin-

(a) signi/icalio sancti/icalionis invisibilis. — sancii/ica-
lionis invisibilis signo Pr.
(?i) a \crho actus usquo ad sunt, oin. Pr.
(v) acceptanda. — nttentptanda Pr.

cipio extrinseco. Unde, si qui actus humani sunt
in talibus sacramentis, non sunt de essentia mate-
riic sacramentorum, sed dispositive se habent ad
.sacramenta. In illis autem sacramentis quie habent
effectum correspondentem humanis actibus, ip.si
actus humani .sensibiles sunt loco maleriai, ut acci-
dit in poenitentia et matrimonio; sicut etiam in
medicinis corporalibus, quaidam sunt res exterius
adhibitii!, sicut emplastra et electuaria, quicdam
vero sunt actus sanandorum, puta exercitationes
quicdam. » — Ilicc ille.

Item, q. 90, art. 1 , in solutione tertii, sic dicit :
(( Peccata sunt materia remola pccnitentii», inquan-
tum sunt maleria velobiectum humanorum actuum
qui sunt propria materia poenitentiae prout e.st sacra-
mentum. » — Hlcc ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Quandocumque alicujus sacramenti materia
proxima est aliquis actus humanus exterior sensi-
bilis, ejusdem sacramenti materia remota, tamen
propria, e.st objectum talis actus. Sed materia
proxima sacramenti poenitentiai est aclus humanus
sensibihs, qui est confessio peccati, cujus objectum
est peccatum. Ergo materia remota, tamen propria,
e.st peccatum, quod est talis confessionis objectum.
— Quod autem confessio, vel contritio, vel satis-
factio, sint proxima materia sacramenti poenitentiic,
supra ostensum est, etc. — Et consimiliter additur
liuic conclusioni quod peccata sunt materia poeni-
tentiai qua3 est virtus, ut postea videbitur, in tertio
articulo, difl^use.

Tertia conclusio ost quod sacramentum poeni-
tentije (luandoque tollit culpani et totum rea-
tum; quandociue vero tollit culpani, remanente
aliquo reatu.

Hanc ponit sanctus Tbomas, 3 p., q. 86, art. 4,
ubi sic dicit : « In peccato mortali sunt duo, scilicet
aversio ab incommutabili bono, et conversio ad
bonum commutabile inordinata. Ex parte ergo aver-
sionis ab inconimutabili bono,- consequitur pecca-
tum mortale reatus pcEnie leterna}, ut qui contra
aiternum bonum peccavit, in ajternum puniatur.
Ex parte etiam conversionis ad bonum commuta-
bile, inquantum e.st inordinata, consequitur pecca-
tum mortale reatus alicujus poenK : quia inordi-
natio culpai non reducitur ad ordinem justitia; nisi
j)cr poenam; justum est enim ut qui voluntati suae
plus indulsit quam debuit, contra volnntatem suam
aliquid paliatur; sic enim erit icqualitas. Unde et
Apocal. 18 (v. 7) dicitur : Quantum glonftcavit se
ct in deliciis fuit, tantum dale illi tormentum c(
luclum. Quia tamen conversio ad bonum commu-
tabile linita est, non habet ex hac parte (a) pecca-

(a) partc. — per se Pr.

296

LIBIU IV. SENTENTIARUM

tum mortale quod debeatur ei poena aeterna. Unde,
si sit inordinata conversio ad bonum commutabile
sine aversione a Deo, sicut est in peccatis veniali-
bus, non debetur peccato poena seterna, sed tempo-
ralis. Quando igitur per gratiam remittitur culpa,
tollitur aversio animai a Deo, inquantum per gra-
tiam anima Deo conjungitur. Unde et per conse-
quens simul tollitur reatus poena3 seternse. Potest
tamen remanere reatus alicujus poena3 temporalis. »
— Hsec ille.

Item, ibidem, in solutione tertii, sic dicit : « Pas-
sio Christi de se est sufficiens ad tollendum omnem
reatum poenBe, non solum aeterna?, sed temporalis;
et secundum modum quo homo participat virtutem
passionis Christi, percipit etiam absolutionem a
reatu poena?. In baptismo autem totaliter homo par-
ticipat virtutem passionis Christi, utpote per aquam
et Spiritum Sanctum Christo commortuus peccato,
et in eo {'/) regeneratus ad novam vitam. Et ideo in
baptismo homo consequitur, virtute passionisChristi,
remissionem totius reatus. Non autem in poeniten-
tia,sedsolumsecundummodumpropriorumactuum,
qui sunt materia poenitentiai , sicut aqua baptismi.
Et ideo non statim per primum actum poenitentiai,
quo remittitur culpa, solvitur reatus totius poenie,
sed completis omnibus poenitentise partibus. » —
Hi3ec ille.

Eamdem ponit, prtcsenti distinclione, q. 2, art. 1,
in solutione secundtE quaBstiunculaB, dicens : « Secun-
dum Philosophum, in 8. Ethicorum (cap. 7), tam
justitia quam amicitia in quadam a^qualitate con-
si^tit. Qui ergo aliquem oflendit, peccatcontra axjua-
Htatem amicitiaj, inquantum aflectum debitum non
impendit; et contra ajcjualitatem justitia^, inquan-
tum rem debitam subtrahit. Et sicut hyec duo in
oflensa quandoque dividuntur, itactiam in compeu-
satione separantur : sicut quando oflendenti j)oena
per violentiam infertur, sic fit recompensatio quau-
tum ad justitiam, sed non quantum ad amicitiam;
similiter quando oftendens offensum verbis placat,
nondum re subtracta restituta, fit recompensatio
aniicitiie, sed non justitiai. Peccator ergo per afle-
ctum peccati amicitiam Dei violat, et per inobedien-
tiam legis divin;c honorem Deo debitum subtrahit.
Et ex primo amittit gratiam, et incurrit ofTensam;
et ex secundo meretur poenam, ut ab eo qui i^er
inobedientiam subtraxit, subtrahatur per poenam.
Et hoc meritum poenge dicitur reatus. Et ideo (6) per
poenitentiam, qua homo Deo se sup|)onit, peccata
praBterita detestando cum emendationis proposito,
remittitur quidem peccatum quantum ad oirensam ;
sed non oportet quod remittatur quantum ad totum
reatum, nisi poena jam persohila. Et sic pei' poMii-

(a) in eo.
(6) cum.

Oin. Pr.
Ad. Pr.

tentiam non simul cum culpai dimissione totus
reatus dimittitur. » — Hsec ille.

Item, la 2-"^, q. 87, art. 6, prol)at quod reatus
poenae remanet, non solum post actum peccati ,
immo post remissionem peccati. Etsimiliter, 2. -Sen-
tenl., dist. 42, q. 1, art. 2, probat quod post actum
peccati remanet reatus peccati .

Ex quibus potest formari taUs ratio pro conclu-
sione : Reatus peccati non tolHtur totaUter per
sacramentum poenitentia3 , nisi amota omni inordi-
nata aversione et conversione peccantis. Sed ha?c
duo quando(]ue amoventur in sacramento poeni-
tentiae, quandoque primum sine secundo. Ergo
quandoque lollitur totaliter reatus, et quandoque
non. — Item, per sacramentum poenitentia^ tunc
solum tollitur totaliter reatus, quando poenitens
perfecte recompensat amicitiam et justitiam circa
Deum. Sed hsec duplex recompensatio quandoque
concurrit in poenitente, et quandoque prima sine
secuuda. Igitur, etc.

Et in hoc primus articulus terminatur ; quia plura
in solutionibus, ad dictorum confirmationem, dicen-
tur.

ARTICULUS II.

PONUNTUlt OBJEGTIONES

§ 1.

CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

I. Argumentum Durandi. — Quantum ad
secundum articulum, arnuitur contra conclusiones.
Et quidem, contra primam conclusionem arguit
Durandus (dist. 14, q. 3). Et primo vult probare
quod poenitenlia non sit sacramentum, nec debeat
dici sacramentum poenitenliie, sed sacramentum
confessionis et absolutionis. Quia in confessione et
absolutione consistit hoc sacramentum , tanquam in
sua materia et sua forma. Poenitentia autem, si
accipiatur pro habitu vel actu interiori, est ad hoc
sacramentuni praivia, tanquam dispositio susci-
pienlis. Si aulem accipiatur pro executione poenai
satisfactoricC, sic est consequens ad hoc sacramen-
tum. Et sic poenitentia, quocumque priedictoi-um
modorum accepta, non est intrinseca huic sacra-
mento.

II. Alia argumenta Durandi. — Secundo
arguit (dist. 14, q. 2 et I) quod pcenitentia non sit
quaedam specialis virtus ab aliis distincta, potis-
sime a justitia.

Priiuo (7.). Qiiia vel esset iiifusa, vel aciiuisita. Scd
neutruin est. Ergo, etc. Minor j^robalur. Quia nulla
virtus est infusa prajter tres theologicas, ut dicit se

(a) Prinw. — Om. Pr.

DISTINCTIO XIV. — QU^STIO I.

297

probasse lertio lihro (dist33, q. 6). Quod autem
non sit acquisita, prol^at. Quia, si esset secundurn
se qusedam virtus acquisita ex actil)us poenilendi,
tunc ille qui {^luries peccaret et iduries poenileret,
esset virtuosior, seu plures virtutes haberet quaiii
innocens, qui semper in actibus virtuosis perseve-
raret, et per consequens non accjuireret sibi virtu-
tem poenitentiaj ex actibus poenitendi, quia nun-
quam poeniteret, eo quod peccatum non fecisset.
Hoc autem est irrisorium. Est ergo virtus poeni-
tentiffi ipsamet virtus justitiai, cujus actus est red-
dere unicuique quod suum est : Deo ol)edientiam ,
observando mandata, et fui>iendo transj^ressioneui
eorum ; et, si contingat transi^r-edi, tunc elicit actuni
poenitendi ; propter quem actum sortitur nomen
poenitentia^.

Secundo ad idem. Quia prenitere non potest esse
principalis actus alicujus virtutis. Quia primus et
principalis actus virtutis nunquam pra^exigit actum
vitii in operante virtuose : actus enim principalis
temperantiaj non requirit quod homo prius intem-
perate egerit, nec actus principalis liberalitatis
requirit quod aliquis prius fuerit avarus, et sic de
singulis virtutibus ; alioquin nuUus posset fieri vir-
tuosus nisi prius fuisset vitiosus; quod non est
verum. Sed pcenitere necessario prajsupponit actum
vitiosum praicessisse in poenitente; est enim de
malo commisso. Ergo poenitere non potest esse pri-
mus et principalis actus alicujus virtutis. Ergo, etc.

Tertio. Quia actus primus et principalis virtutis
cujuslibet est secundum electionem boni ut fiat;
secundus vero, differens a primo, re vel ratione, est
fuga niali, ne malum fiat; tertius autem est, si con-
tingat malum fieri, quod illud displiceat; ut patet
in omnibus virtutibus. Et sic poenitere de malo
quod jam contigit, non est primus et principalis
actus virtutis, .sed secundarius, vel tertius, et de
objecto contingenti per accidens ipsi virtuo.so : con-
tingit enim virtuosum peccare, sed non inquantum
est virtuosus; per habiluni tamen virtutis detesta-
tur malum, si quid contingit.

Quarto. Quia omnis virtus, vel est intellectualis,
vel theologicalis, vel moralis. Sed poenitentia neu-
trum esse potest. Constat enim quod non est intel-
lectualis. Quod autem non sit theologica, probatur :
quia virtus theologica habet Deum pro objecto, et
non actuni hunianum bonum vel malum; sed poeni-
tere habet pro objecto actum humanum, scilicet
peccatum per hominem commissum ; ergo poeni-
tentia non est virtus theologica. Quod autem non
sit moralis, patet : quia virtus nioralis non habet
pro fine proximo, nec pro cii"cumstantia informante,
aliquid qiiod excedat dictamen ralionis naluralis;
sed poMiitentia, vel poenitere, habet pro fine proximo,
et pro circumstantia informante, aliquid quod exce
dit dictamen rationis naturalis. Quod patet : quia
finis proximus poenitendi est ut homo reconcilietur

Deo quem offendit per peccatum , satisfaciendo per
poenitentiam ; illud autem non cadit sub dictamine
lationis naturalis. Oportet ergo quod actus poeni-
tendi non solum sit a virtute rnorali, sed a (a) theo-
logica, una vel pluribus, qualilercumque hoc fiat.
Ergo poenitentia non est specialis virtus, secundum
se distincta ab aliis, poti.ssime a justitia.

Quinlo. Quia omnis virtus moralis <[UiG ordinat
hominem ad alterum in ratione debiti, pertinet ad
justitiam. Sed poenitentia ordinat hominem ad alte-
rum in ratione debiti. Igitur pertinet ad justitiam.
Major patet. Quia virtutes inorales alia; a justitia :
aut non ordinant hominem ad alterum, ut tempe-
rantia; aut, si ordinant, ut liberalitas, non tamen
in ratione debiti ; non enim liberalis tenetur ei cui
dat ex aiiquo debito; si enim leneretur ex debito,
non esset liberaliler dalum, sed neces.sario reddi-
lum. Sed ad solam justiliam pertinet ralio debiti, ut
ipsum nomen .sonat : quod enim justum est fieri,
debitum est; et quod debitum est, justum est reddi.
Et sic patet major. Minor probatur : qviia pff.'nilen-
lia ordinat hominem ad Deuin in ratione debiti. —
Haic Durandus, in forma.

§2.

CONTRA SECUND.^M CONCLUSIONEM

I. Argumenta Aureoli. — Contra sccundam
conclusionem arguit Aureolus (dist. 14, q. 1, art. 1).
£t primo probat quod materia vel objectum poeni-
tentiie virtutis non sit peccatum, sed poena.

Primo ex dicto Pbilosophi, 5. Elhicornm (cap. 4) :
Justitia punitiva, in poenis est, quaB reducit ofTen-
sam ad Kqualitatem. Considerandum est onim quod
ille qui injuriatur, habet plus, quia egit quod non
debet; ille vero qui passus est, habet minus, quia
pr'ivatus est honore proprio. Poena autem justa redu-
cit istos ad a^qualitatem. Propter quod poena, ut
sic, est objectuin justitiic punilivie. Asimili, pecca-
tum indiicit(6)quamdam iiuequalitatem interDeum
et hominem, auferendo illud quod suuin est, puta
i'everentiam , obedientiam et honor^em , in quo Deus
per peccatorein, inquantuni est ex parte peccatoris,
fit minus habens; })eccator (y) autem, attribuendo
sibi et usurpando propriuin votum et beneplacitum
ac desiderium, fit plus habens. Idcirco hanc inaJ-
qualitatem reducit ad aiqualitatem poenitentia, aufe-
rendo ])eccatori propriadesideria, et exhibendoreve-
rentiam Deo et obedientiam. Ergo peccalum non est
objectum poenitentiie, sed poena, utreductiva illius
ina-qualilatis ad a^qualitatem.

Seeuiulo sic. Illud est i)ropi'ie objeclum et mate-
ria alicujus virtutis, ciiX'a quod illa virtus imme-
diate ponit et conjecturat bunum, el medium ralio-

(a) n. — Om. Pr.

(g) indurit. — cm)i iiiducat Pr.

(y) peccalor. — pcccata Pr.

298

LIBR[ IV. SENTENTIARUM

nis facit, quod est quasi forma inducenda a virtute.
Sed poenitentia non ponit hujusmodi bonum et
medium rationis circa peccata, sed circa poenas, ut
illius iniJGqualitatis reductivas. Ergo, etc. Major
patet ex 2. Ethicorum (cap. 6) : quia virtus est
conjectrix (a) medii, puta circa medium rationis
consistens; et debilas circumstantias inducit in
materiam determinatam. Minor palet : quia in pec-
catum hujnsmodi circumstantias non inducit; sed
agens circa poenitentem, apponit poenas quas opor-
tet (6), et quando et ubi et sicut oportet, et sic de
aliis cii'cumstantiis.

Confirmatur. Quia nulla virtus habet pro objecto
illud quod corrumpit; cum ipsa babeat modificare
suum objectum. Sed poenitentia corrumpit peccata.
Ergo, etc.

Tertio. Quia, sicut est de justitia punitiva, et
vindicativa, sic est de poenitentia. Justitia enim
punitiva, est directiva in poenis quae a judice infli-
guntur. Justitia autem vindicativa, est directiva in
jioenis quse infliguntur a persona privata, ubi judi-
cis non habetur prsesentia; sicut, tempore Maclia-
beorum, Mathathias (y) et filii ejus punierunt pec-
catores. Ultra istas, est tertia, punitiva suiipsius,
infligendo pcenam sibi debitam secundum judicium
rationis; et ha^c est poenitentia. Dico ergo quod,
sicut est de justitia punitiva, et vindicativa, quae
sunt ad alterum, sic est de poenitentia, quse est
justilia puuitiva in seipsum. Sed justitia punitiva,
et vindicativa, sunt directe in poenis; nec habent
pro objecto peccata, sed poenas, licet moveantur ex
peccatis commissis; tamen proprius actus illarum
est circa moderationem poenarum in alteruni, secun-
dum circumstantias requisitas. Ergo justitia dire-
ctiva poenarum in seipsum, etsi motum capiat ex
peccato, tamen totus ejus actus est circa poenas ut
reductivas ad ccquahtatem. — Haic ille.

^II. Alia argumenta Aureoli. — Secundo loco
ax'guit (dist. 16, q. 1, art. 1), probando quod nul-
lus aUus actus poenitentis sit de essentia poenitentiie
qua^ est sacramentum, pnieter confessionem.

Primo. Quia istud sacramentum potest esse sine
satisfactione. Unde Papa potest committere simpHci
sacerdoti quod aljsolvat poenitentem a poena et
culpa; et simihter sacerdos nuUam tenetur injun-
gere poenitentiam, tanta posset apparere contritio
in poenitente. Sed nuUum sacramentum potest esse
sine eo quod est propria materia sacramenti , vel de
ejus essentia. Ergo, etc. ■

Secundo. Quia illud non est materia sacramenti,
in quo non potest esse aUqua virtus supernaturaUs
infusa, secundum te, qui dicis quod in maleria

(a) conjectrix. — conjectatrix Pr.

(6) quas oportel. — quia Pr.

(y) Mathathias. — Machabaius Pr.

sacramenti est virtus supernaturaUs infusa, activa
respectu dispositionis gratiee. Sed in satisfactione
nuUa potestesse virtusinfusa,quK sit activa respectu
iUius dispositionis : quia ante satisfactionem infun-
ditur gratia. — Si dicas quod non deletur («) culpa
sine satisfactione in proposito ; — Contra : Satisfa-
ctio in proposito non est signum sensilMIe; ergo nec
materia hujus sacramenti.

Tertio sic. Nunquam essentia hujus sacramenti
manet, quando morbus non manet. Sed quando
poenitentia imposita expletur, non manet morbus;
quia culpa jam deleta est. Ergo, etc.

Consimiliter dico de contritione, quod non potest
esse materia hujus sacramenti, cum non sit signum
.sensibile. — Hsec ille.

§ 3. — CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Contra tertiam con-
clusionem arguit Scotus (dist. 44, q. 1), probando
quod, cessante actu peccati, non manet aliquis rea-
tus, vel obligatio, quse sit aliquid reale, relativum
vel absolutum : quia nulla relatio realis manet in
anima, cessante actu peccati ; secundo, quia, si
maneret (6), non ab illa diceretur anima peccatrix.

Primum probatur. Quia relatio realis intrinsecus
adveniens, sequitur necessario positionem extremo-
rum. Hiiecautem non sequitur. Patet : quia, manente
eadem anima, et Deo, seu poena, eodem modo se
habente, non propter hoc anima est obligata ad
poenam ; quia non ante peccatum. Quod si sit extrin-
secus adveniens, necesse est ibi dare causam per
quam adveniat, extremis jam positis, sicut est de
ubi : non enim potest esse respeclus realis qui non
sequatur extrema posita, quin sibi ut termino
respondeat aliqua actio realis. Sed istius obligationis
dari non potest actio realis, nec agens reale. Non
enim anima : quia peccando non habuit nisi unicam
actionem deordinatam, quie fuit ad illud velle pri-
vatum debitis circumstantiis, et ita non ad illum
respectum ut ad terminum. Nec potest dici ista
obligatio terminus divinte actionis immediate : quia
nuUa anima dicitur peccatrix proccise ab illo quod
est terminus immediatus divinaj actionis.

Secundum probatur. Quia, si esset in anima talis
obligatio, non posset fingi inesse nisi a Deo imme-
diate; et ita per illam non esset anima peccatrix for-
maliter, cum Deus non sit causa peccati per se, sed
solum permissive. Istam difficultatem tangit Magi-
ster, dist. 18, cap. ult. Et videtur solvere per hoc
quod (( polluta est anima quou.sque poeniteat, sicut
erat dum erat in ea prava voluntas. » Et exempli-
ficat de illo qui tetigit morticinum : cessanle enim
actu, est immundus sicut prius. Et subdit : « Ita

(x) deletur. — debetur Pr.
(6) maneret. — manet Pr.

DISTINCTIO XIV. — QU/ESTIO I.

299

polluta anima roinnnet, sicut fuit in i[)SO actu pec-
cati; quia ita e«t Um^c a Deo per (lissimilitudineni.
Ipsa enim dissimilitudo, qute inest anima^ ex pec-
cato, et est elongatioanimse a Deo, macula videtur. »
— Sed contra istud slat prior deductio : quia macula
ista, vel elongalio, vel dissimilitudo, quocumque
nomine censeatur, non potest esse tanlummodo
carentia gratiae habitualis, f|uia ista totaliter inest
iu priiiio p('r(;ato ; nec carentia r^jctitudiuis in actu,
(juia illa nou est nata mauere, nisi manente macula
in aclii. Ilem, macula summi odii A, et summus
amor ipsius A, repugnant; ergo perunum aufertur
aliud; et, per coiise(|uens, maciila odii A posset
auferri per immoderatum amorein ipsius A.

Tertio. Quia, si ali(juid derelictum ah actu pec-
cati dicatur manere, illud non est formaliter pecca-
tum : quia potest stare in juslificato (a); sicut halii-
tus vitiosus, vel disiiositio ad iiluin, manet in justi-
ficato subito. Et hoc patet : qiiia in principio pronus
est ad acquirendum illam inclinationem liahitus
vitiosi , sed , pugnando contra eam, meretur el
acquirit habitum contrarium ; unde magni peccato-
res, non statim quando justificati sunt, habent illam
pacem quam habent perfecti et exercitati in virtuti-
bus. Quicumque etiam habitus vel dispositio vitiosa
relinquitur ex actibus, desineret esse post fluxum
temporis, nisi firmaretur perfecte per frequentiores
actus; sicut universaliter omnis dispositio ad habi-
tum desinit esse, cessantibus actil)us. Sed illud quo
aliquis dicitur p(?ccator, postquam commisit, non
desinit esse. Non ergo est ibi aliquod absolutum vel
relativum, positivum vel privativum, a quo dicatur
peccator a tempore cessationis usque ad poeniten-
tiam ; sed tantum qunedam relatio rationis, inquan-
tum est objectum intellectus vel voluntatis Dei ;
quia, postquam commisit, voluntas Dei ordinat
illum ad poenam correspondentem peccato, et intel-
lectus providet pro omni tempore, donec poena sit
persoluta.

Quarto. Quia Augustmus, super illud Psalini (31),
Beali qnorum remissx sunt iniquitales, etc. :
Videre, inquit, peccatinn Deurn, est aii pmnam
impniare ; avcrtere autem faciem a jieccatis, hoc
est ea ad pcenam non reservare. Ita ergo dicit ab
eotecta, noii ut non videat, sed ut non velit aiii-
madvertere, id est, punire. Ergo hominem rema-
nere in reatu post actum peccali transeuntein, non
est aliud nisi ipsum a Dei voluntate ordinari ad
poenam condignam illi peccato. Objectum autcm
intellectus vel voluntatis, ut intellectum vel voli-
tuni, non habet nisi respectum rationis. Ergo, etc.

Qiiinlo. Qiiia, esto (juod Dous in mulliplicatio-
nem nieiitorum nou intenderet habituiii charitatis
(.sicut possibile est, si merita sint remissa, vel etiam
si essent intensa), tainen ille qui pluia merita

(a) justificato. — injusllficato Pr.

liabuit (a), tran.seuntibus interioribus et exteriori-
bus, est magis meritusquam alius; quod nihil aliud
est nisi quia ordinatus est ad majorem gloriam ; per
quod non habetur aliquod positivum vel privati-
vum, ab.solutum vel relativum, intrinsecum isti,
sed tantummodo relatio rationis, inquantum e.st
objectum divin» voluntatis, ut sic ordinetur ad
multip]icioi'em gloriam; isti enim in acceptione
divina ordinantur per ista merita, vel iste per i.sta
merita ordinatur ad talem vel talem gloriam. Sicut
ergo ista acceptatio, propter merita tran.seuntia,
nihil est realiter nisi actus divina; voluntatis, et in
isto tantumiiiudo relatio rationis, sicut iii objecto
volito; ita, ex alia parte, propter peccata transeun-
tia, e.st abjectio, vel reprobatio, vel expulsio in
voluntate divina, et in peccatore est relatio rationis
tantum, ut objecti reprobati ad talem vel talem
poenam.

Sexto. Quia, si quis ofTendat magnum principem
tali offen.sa cui correspondeat magna jioena, ces-
sante illo actu, nihil est in ip.so quod prius non fuit
ante actum peccati, propter quod nunc dicatur ini-
micus et non priiis;sed tantum in voluntatedoniini
est actus transiens super ipsum; et per hoc in ipso
est relatio rationis, ut in objecto volito ad talem
poenam. Ex quo patet quod, cessante actu peccati,
nihil aliud est oflensa, niacula, vel reatus, nisi ista
relatio rationis. Sed ista relatio rationis, scilicet
ordinatio ad poenam, ut est disconveniens animse,
dicitur ejus macula, sicut per oppositum pulchri-
tudo; ut aiitem est obligatio formaliter ad illam
poenam, dicitur reatus; et ut est actus voluntatis
divinse, in qua est tota illa realitas, per quem actuni
ordinatur ad talem poenam, dicitur offensa. — Ha)c
Scotus, in forma.

II. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
conclusionem arguit Aureolus(dist. 14, q. 1, art. 4).

Et primo nititur probare quod illud quo quis
dicitur formaliter peccator, transeunte actu peccati,
non sit respectus realis.

Primo (6). Quia nullus respectus realis iiotest de
novo acquiri, nisi acquisito aliquo absoluto. Sed,
tran.seunte actu peccati, non advenit aliquod abso-
lutum reale de novo. Igitur, etc.

Item. Cum iste respectus non sit de genere rela-
tionis, secundum te, nec apparet de quo genere sit,
non est i'ationabile illum ponere.

Item. Si obligatio ad poenam est illud quoaliquis
dicitur formaliter peccator, ergo in quocumque
esset talis obligatio, ille esset in culpa. Quod est
falsum : ({uia, peccato per poonitentiam dimisso,
adhuc remanet obligatio ad ali^iuam pcvnam. —
Dices quod sola obligatio ad poenam seternam est

(a) habuit. — liabuerit Vr.
(g) Prinw. — Om. l^r.

300

LlBRl IV. SENTENTIARUM

illud quo quis dicitur formaliter peccator. — Con-
tra : quia peccatum veniale manet sine obligatione
ad poenam a^ternam; ergo ubi non est obligatio ad
pcenam a?ternam, il)i est ratio culpoe.

Ulterius probat quod illud quo quis dicitur for-
maliter peccator, transeunte actu peccati, non sit
privalio actuab's justitiaj vel gratise in voluntate.
Quia illud non potest dici formalis ratio peccati,
quo non intenso nec remisso, peccatum dicitur
intendi et remitti; formalis enim ratio etillud cujus
est ratio, mutuo intenduntur. Sed, tali privatione
non intensa nec remissa, peccatum dicitur intendi
et remitti. Ergo, etc. Minor probatur : quia pri-
vatio justitise et gratise non suscipit intensionem
aut remissionem ex additione peccatorum ; a^que
enim privatur gratia qui fecit unum peccatum, sicut
qui fecit mille. Similiter aliquis posset esse privatus
gratia, nec tamen diceretur peccator; sicut ille qui
in puris naturalibus crearetur. Nec valet si dicas
quod ex privatione gratiaj simpliciter non dicitur
quis peccator, sed oportet quod commiserit culpam,
per quam gratia se privavit. Hoc enim non valet;
quia ego loquor de formali ratione-peccati.

Ullerius arguit quod illud quo quis dicitur for-
maliter peccator, transeunte actu peccati, non sit
macula ex peccato relicta, sicut contagium ex con-
tactu morbi. Quia tunc illud esset qusedam babi-
litas relicta ; et boc non potest esse, quia aliquis non
peccator potest esse magis babilitatus quam pecca-
tor. Aut esset aliquid aliud; et non apparet quid
potest esse. — Ha^c ille.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 4. — Ad argument.\ contra primam
conclusionem

I. Ad Argumentum Durandi. — Quantum
ad terlium articulum, respondendum est objectio-
nibus supradictis. Et quidem , ad ea qute Durandus
primo loco objicit contra priniam conclusionem ,
dicitur primo, quod boc sacramentum proprie nomi-
natur sacramentum poenitentia^ : tum quia finis
ejus principalis est per poenam punire peccatum et
peccantem, ad satisfaciendum Deo, et ad abolendum
oflen.sam Dei; tum quia omnia concurrentia ad boc
sacramentum babent rationem poenai, ut puta dolor
contritionis, erubescentia confessionis, ligamen
sacerdotis ad poenam, et labor satisfactionis. De
pi-aidictis beatus Tbomas, 4. Sentent., dist. 10,
q. 1, art. 1, in solutione secuiukc qua!.stiuncuI;o,
sic dicit : « Poenitentia culpte praecedentis olfensam
abolet per modum recompensationis cujusdam. Hkc

autem recompensatio differt a recompensatione vin-
dicativoi justitise in duobus. Primo, quia, in vindi-
cativa justitia, ille qui peccavit, se habet ad recom-
pensationem ut patiens tantum, inquantum poena
per quam fit culpai recompensatio, est ab alio
inflicta; et ideo non pra^supponitur ad recompensa-
tionem dolor de peccato, sed ex poena recompen-
sante dolor infligitur. In poenitentia autem, ille qui
peccavit, se habet ad recompensationem etiam ut
agens, quia ipse sponte sua ad poenam recompen-
santem accedit; et ideo displicentia culpai prajexigi-
tur. Secundo diftert, quia, in vindicativa justitia,
taxatur poena recompensans secundum arbitrium
judicis, et non ejus in quem commissum est pecca-
tum. Sed, in poenitentia, oportet quod poena recom-
pensans taxetur secundum arbitrium ejus in quem
peccatum commissum est; quia talis recompensatio
fit ad reconciliandum animum offensi; quse reconci-
liatio esse non potest, nisi poena recompensans
voluntati ejus sufficiat; et ideo oportet, in poeniten-
tia, quod modus poena! satisfactoriie secundum arbi-
trium sacerdotis, qui vicem Dei obtinet, servetur.
Utrique ergo recompensationi hoc commune est,
quod fiat recompensatio , non secundum arbitrium
ejus qui peccavit, sed alterius bominis. Arbitrium
autem rectum requirit cognitionem culpaj; quae
quidem, si ei qui debet poenam taxare, per eum qui
peccavit fiat, confessio dicitur; si autem alias, vel
ab aliis, dicitur convictio. Et quia, in poenitentia,
sponte qui peccavit ad recompensationem faciendam
accedit, requiritur confessio. Et sic recompensatio
tribusgradibusperficitur. Quorum primusest displi-
centia culpai praiteritai ; alias non sponte ad recom-
pensationem accederet ; et Iioc per contritionem per-
ficitur. Secundus est, ut culpam suam notificet Deo
per sacerdotem ; alias non se ad recompensationem
secundum arbitrium ejus in quem peccavit, offerret ;
et quantum ad lioc est confessio. Tertius est, ut
recompenset secundum arbitrium sacerdotis; et
quantuin ad hoc est satisfactio. » — Ha^c ille. —
Siniilia dicit, 3 p., q. 90, art. 2. — Ex quibus
palet quod confessio, contritio, salisfactio, concur-
runt ad completam punitionem poenitentis. Et ideo
hoc sacramentum merito dicitursacramentum poeni-
tentiai.

Dicitur secundo, principaliter ad argumentum,
quod ad hoc sacramentum non solum pertinet pro
materia confessio poenitentis, imino etiam contritio
et .salisfactio. De hoc sanctus Tliomas, 4. Sentent.,
dist. 2*2, q. 2, art. 1, q'» 2, ubi qua^rit : Utrum
interior poenitentia sit res hujus sacramenti. Arguit,
tertio loco : « Poenitentia interior videtur esse idem
quod contritio. Sed contritio non est res bujus
sacramenti, cum sit pars sacramenti. Ergo interior
}»a:'uitentia non est res hujus sacramenti. » Ecce
argumentum. Sequitur rcsponsio : « Dicendumquod
tres partes poenilentia) sunt in poenitentia exteriori

DISTINCTIO XIV. — QUiESTIO I.

301

et interiori : quia confessioet satisfactio, quse viden-
tur tantinn ad exteriorem painitentiam pertinere,
inveniuntur in interiori pa?nitenlia, quantum ad
propositum et priomeditationeni eorum; et etiam
contritio, qusc videtur tantum interioris poenitentiae
esse, invenitur in poenitentia exteriori secundum
quaedam signa, quibus sensibiliter manifestatur,
vel aliis, vel saltem ipsi poenitenti, qui dolorem
sensibilem percipit in seipso. » — Hsec ille. — Ex
quil)us apparet quod non solum confessio exterior,
verum etiam contritio et satisfactio pertinent ad
materiam hujus sacramenti; et quod hoc sacramen-
tum proprie dicitur sacramentum poenitentia?. Item,
4. Sentent., dist. 16, q. 1, art. 1, in solutione
tertise qusestiunculoe, sic dicit : « Poena quam poeni-
tens patitur, tota in rationem satisfactionis cedit.
Non enim sola exteriori poena homo satisfacit, sed
etiam interiori; alias oratio mentalis non esset
satisfactoria. Unde et poena quae est in contritione,
et quse est in confessione, in partem satisfactionis
cedit. Et quia satisfactio est ultima pars, totum
sacramentnm a poena denominatur, sicut res deno-
minatur ab ultimo sui. » — Hsec ille. — Ex quibus
patet quod divisio quam arguens facit, insufficiens
est : quia poenitentia non solum accipitur pro actuali
habitu interiori, aut pro exteriori poenitentia injun-
cta, verum etiam pro ipsa confessione, quse est quse-
dam poena, et poenitentise pars.

Cum autem dicit arguens, quod contritio non
potest dici parshujus sacramenti, quia est dispositio
prsevia ad sacramentum, etc; — dicitur quod est
dispositio proevia, antequam adsit confessio; sed,
assistenteconfessione, est pars integralissacramenti.
Potestetiam diciquod contritio prsecedens confessio-
nem etiam est pars sacramenti, quia in illa incipit
sacramentum. Et similiter, dicitur quod executio
poenitentise satisfactoriae non sequitur completum
sacramentum, sed est ultima pars, complens sacra-
mentum quoad suum materiale. Sacramentum enim
poenitentia; est quoddam totum integrale, successi-
vum, sicut docet sanctus Thomas, ubi supra(4. Sen-
tent., dist. 16, q. 1, art. 1, q'» 3). « Partes integrales
sunt duplices. Quaedam sunt partes quantitatis;
qurc quandoque sunt unius rationis, ut in totis
homogeneis; quandoque vero diversarum rationum,
ut in totis heterogeneis. Qugedam vero sunt partes
essentiae, sicut materia et forma, etnon quantitatis.
Et ha? semper sunt diversarum rationum; et hahent
ordinem naturai ad invicem, et quandoque etiam
ordinem temporis, in his quorum esse non est
simul. Et hujusmodi sunt partes de quihus loqui-
mur : quia poenitentise sacramentum, secundum
rationem sua; speciei, ex his tribus integratur; et
una est prior altera secundum naturam , et quando-
que etiam secundum tempus : eorum enim actuuni
humanorum qui sunt materiales in poenitentia, non
est totum e&se simul, sed succedunt sibi invicem ;

sed quandoque plures eorum, quorum unus est
altero prior secundum naturam, sunt simul tem-
pore. )) Item , in solutione secundi argumenti, sic
dicit : « In partihus successivorum, ex qualibet
parte potest concludi totum : sicut, Hora tertia est,
ergo dies est. Non tamen totum de una parte pra^di-
catur : non enim dicimus quod hora sit dies; sed
tantum de omnibus parti])us simul acceptis aliquo
modo invenitur praedicari totum, licet improprie.
Et sic etiarn de qualibet parte poenitentise poenitentia
concluditur, eo quod poenitentia non hahet totum
csse suum simul. Non tamen totum de partibus
praedicatur, neque conjunctim, neque divisim, pro-
prie loquendo. » — Haec ille. — Ex quibus patet
quod contritio prsecedens confessionem et absolu-
tionem, est pars sacramenti poenitentia^, et pertinet
ad ejus integritatem essentialem. Secundo, patet
quod executio poense satisfactorite pertinet ad inte-
gritatem essentise dicti sacramenti. Tertio, patet
quod nec contritio prsecedens absolutionem, nec
satisfactio sequens absolutionem , praecedunt aut
sequuntur sacramentum poenitentiae, sicut arguens
false putat; sed contritio illud inchoat, et executio
poenitentia? satisfactorise illud consummat. De his
tamen plura dicentur in sequentibushujus articuli,
et forte in decimasexta vel decimaseptima distin-
ctione. Verumtamen ad omnia quae ibi dicit Duran-
dus, volens probare quod nec contritio nec satisfa-
ctio sint partes hujus sacramenti, patet responsio
per prsedicta, quia omnia in virtute soluta sunt. Nec
de illis propter hoc oportet facere .specialem quae-
stionem , nisi fortius aliquid occurrat.

II. Ad alia argumenta Durandi. — Ad ea
quae secundo loco inducit, scilicet de poenitentia ut
est virtus, — dicitur primo, in generali, quod poeni-
tentia est quaedam virtus specialis, distincta non
solum ab intellectualibus aut theologicis, immo a
qualibet trium moralium cardinalium. Quod enim
sit virtus qua^dam, ostendit sanctus Thomas, 3 p.,
q. 85, art. 1 (a), dicens : « Poonitere est de aliquo a
se prius facto dolere. Dolor autem , vel tristitia,
dicitur dupliciter. Uno modo, secundum quod est
passio qua^dam appetitus sensitivi; et, quantum ad
hoc, poenitentia non est virtus, sed passio. Alio
modo, secundum quod consistit in voluntate; et hoc
modo est cum quadam electione; quae quidem, si sit
recta, necesse est quod sit actus virtutis. Dicitur
enim, 2. Ethicorum (cap. 6), quod virtus est habi-
tus electivus secundum rectam rationem. Pertinet
autem ad rectam rationem quod aliquis doleat de
quo dolendum est, et eo modo et fine quo dolendum
est (^). Quod quidem observatur in poenitentia de
qua nunc loquimur : nam poenilens assumit mode-

(a) art. 1. — Om. Pr.

(6) a verbis et eo modo usquc ad esf, Om. Pr.

302

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ratum dolorem de peccatis pra-teritis, cum inten-
tione removendi ea. Unde nuuiire.stum est quod
poenitentia de qua nunc loquimur, est virtus, vel
actus virtutis. » — IliEC ille. — Item, 4. Sentent.,
dist. 14, q. 1, art. 1, in solutione secundtc qute-
stiuncuke, sic dicit : « In poeiiitentia se liabet liomo
ut recipiens et ut agens. Recipit enim a Deo veniam
et reconciliationem per EcclesiiE ministros ; et, secun-
dum hoc, habet rationem sacramenti. Sed ex paiie
actus, sunt de ipso diver.sse opiniones. Quidam enim
dicunt quod est actus virtutis, et non e.st virtus.
Sed hoc non potest esse : quia, cum actus virtutis
non sint in dormiente, dormiens non posset dici
pcenitens; quod est falsum. Et ideo aliqui dixerunt
quod, ex parte ista, poenitentia est virtus, sed non
proprie loquendo, sed communiter, prout omnia
laudabilia virtutes dicuntur, etiamsi sint passiones.
Sed hoc non e.st verum : quia, secundum Philoso-
phum, 6. Ethicoriim (cap. 2), principale in virtute
morali est electio; unde omnis habitus qui facit
rectam electionem, potest dici proprie loquendo vir-
tus. Unde, cum actus poenitentite non causetur tan-
tum ex passione, sed magis ex electione, etiam si
nulla sit passio, constat quod poenitentia proprie
loquendo est virtus, et non improprie, sicut vere-
cundia, vel hujusmodi. » — Hiiec ille. — Item , ibi-
dem, in solutione primi argumenti, sic dicit : « Non
secundum idem poenitentia est virtus et sacramen-
tum ; sed inquantum per poenitentiam recipit gra-
tiam curantem peccati vuhius, potest esse sacra-
mentuni; inquantum autein per habituni infusuin
ordinatur ad actum rectum, sic est virtus. » — Hnec
ille. — Quod autem poenitentia sit specialis virtus,
ostendit, 3 p., ubi supra (q. 85), art. 2 : « Species,
incjuit, habituum distinguuntur secundum species
actuum. Et ideo, ubi occuiTit specialis ratio actus
laudabilis, ibi necesse est ponere specialeni habitum
virtutis. Manifestum e.st autem quod in poenitentia
inv§nitur specialis ratio actus laudabilis, scilicet
operari ad destructionem peccati pra^teriti , inquan-
tum est offensa Dei ; quod non pertinet ad rationem
alterius virtutis. Unde necesse est ponere quod
poeuitentia sit specialis virtus. » — Ha!C ille. —
Item, 4. Sentent., ubi supra (dist. 14, q. 1, art. 1),
in solutione tertiEe quaestiunculae, sic dicit : « Poeni-
tentia accipit vel aspicit specialem rationem objecti;
quia respicit peccatum a se commissum, ut expia-
bile per poenitentis actuni. Et ita actus poenitentia^
non est detestari peccatum absolute, quia hoc est
cujuslibet virtutis; sed detestari ad expurgationem
ejus, et quantum ad culpam, et quantum ad lea-
tum. Hoc enim nulla alia virtus facit. » — Hajc
ille. — Quod autem poenilentia non sit virtus theo-
logica, ostendit, ibidem, in solutione quartas qute-
stiunculai, dicens : « Virtus theologica habet idem
pro objecto et pro fine. Hoc autem non est in poeni-
tentia : quia objectum ejus est peccatum commis-

sum, quod intendit expiare; finis autem esl Deus,
cui intendit reconciliari. Et ideo non est virtus theo-
logica, sed inter virtutes morales numeranda est. »
— ■ Hyec ille. — Quod autem poenitentia sit alia
virtus a justitia communiter dicta, ostendit, ibideni,
in solutione quintaj quiiestiuncukc, dicens : « Quia
justitia ai-qualitas qusedam est, ideo ubi non potest
esse adequatio vera, ibi non potest esse perfecta
ratio justitiie, sed aliquis justitia^ modus; sicut dicit
Philosophus in 5. Ethicornm (cap. 6), quod domini
ad servum non est simpliciter justum, sed domina-
tivum justum. Cum ergo inter hominem et Deum
sit maxima distantia, non poterit ibi esse proprie
dicta justitia honiinis ad Deum, sed aliquis justitia;
modus, quasi per similitudinem. Homo autem effi-
citur deliitor alteri homini dupliciter. Uno modo,
per hoc quod ab eo sibi datum est, sicut in volunta-
riis commutationibus, puta in emptionibus et ven-
ditionibus. Alio modo, per hoc .quod ei subtraxit,
sicut e.st in involuntariis commutationibus, ut est
furtum, percussio, et hujusmodi. Similiter aliquis
efficitur Deo debitor per hoc quod ab eo aliquid
recipit; et, in hac ratione, Deo reddit debitum hono-
reni latria, sive religio. Alio modo, ex hoc quod
contra Deum peccat; et sic reddit Deo debitum
poenitentia. Unde, sicut religio ponitur pars justiliic
a TuIIio (de Invent., lib. 2), non quideni quasi
species, sed quasi pars potentialis, inquantum ali-
quem modum justitiye participat; ita etiam poeni-
tentia pars justitise debet poni. » — Hsec ille. —
Similia dicit, 3 p., q. 85, art. 3; nisi quod ibi vide-
tur velle quod poenitentia sit qua^dam species justi-
tia2. Ait enim sic : « Poenitentia non habet quod sit
specialis virtus ex hoc solo quod dolet de malo per-
petrato; ad hoc enim sufficeret charitas; sed ex eo
quod pffinitens dolet de peccato commisso, inquan-
tum est ollensa Dei, cunj emendationis proposito.
Emendatio autem offensLe contra aliquem commissie
fit non per solam cessationem oftensae; sed exigitur
ulterius qua^dam recompensatio, qure habet locum
in olfensis in alterum commissis, sicutet retributio;
nisi quod recompensatio est ex parte ejus qui oflen-
dit, utputa cum satisfacit, retributio autem est ex
})arte ejus in quem fuit olfensa commissa. Utrum-
que autem (a) ad materiam justitiae pertinet, quia
utrumque est quajdam commutatio. Unde manife-
stum est quod poenitentia, secundum quod est vir-
tus, est pars justitiaj. Sciendum tamen quod, secun-
dum Philosophum, 5. Ethicorum (cap. 6), duplici-
ter dicitur justum, scilicet simpliciter, et secundum
quid. Simpliciter quidem justum, est inler a;quales,
eo quod justitia e.st a^qualitas quiedam; quod ille
vocat justuni politicum, vel civile, eo quod omnes
cives sequales sunt, quantum ad hoc quod sunt
immediate sub principe, sicut liberi exsistentes.

(a) aule))i. — eni))i Pr.

DISTINCTIO XIV. — QU^STIO I.

303

Justum autem secundum quid, dicitur illud quod
est inter illos quorum unus est sub potestate alte-
rius, sicut servus sub doniino, filius sub patre,
uxor sul) viro. Et lale justuni consideratur in poc.ni-
tentia. Unde poenitens recurrit ad Ueum cum emen-
dationis proposito, sicut servus ad dominuni, secun-
dum illud Psalm. 122 (v. 2), Sicut oculi servoram
in manibns dominorum suortim, ita ocidi nostri
ad Dominum Deum nostrum, donec misereatur
nostri; et sicut filius ad patrem , secundum illud
Luca} 15 (v. 21), Pater peccavi in ccelurii et coram
te; et sicut uxor ad virum, secundum iUud Jere-
miae 3 (v. 1), Tu fornicata es cum amatoribiis
multis, tamen revertere ad me, dicit Dominus. »

— Hwc ille. — Ex quibus patet quod virtus poeni-
lentia) non est juslitia simpliciter, sed secundum
quid. Et sic debet intelligi illud quod dicit in solu-
tionequarti, scilicet quod poenitentia est « directe
species justitine » ; et similiter iUud quod dicit in
solutione tertii, scilicet quod poenitentia « contine-
tur sub justitia commutativa ».

Istis pruemissis, dicitur ad argumenta singula.
Et,

Ad primum quidem , dicitur, negando minoiem :
nam poenitentia potest dici virtus infusa, et virtus
acquisita. Nec valet improbatio hujus. Tum quia
falsum est quod solae virtutes theologicae infundan-
tur a Deo, ut visum fuit, 3. Se^itent., dist. 33; et
ibi responsum fuit objectionibus arguentis. Tum
etiam quia habitus poenitentise acquisitus ex actibus
potest dici virtus. Et cum dicit arguens, quod tunc
poenitens haberet virtutem, qua caret innocens, etc. ;

— dicitur quod sicut non est inconveniens quod ille
qui fuit peccator, liabeat, dum poenitet, aliquem
actum virtuosum quem non habuit innocens, qui
nunquam peccavit; sic non est inconveniens quod
habeataliquem habitum virtuosum, potissimeacqui-
situm ex actibus, quem nunquam habuit innocens.
Unde argumentum parum vel nihil habet appa-
rentia;, et minus exsistentiye. De prajdictis sanctus
Thomas, 4. Sentent., ubi supra (dist. 14, q. 1),
art. 3, in solutione secundai quaestiuncultc, sicdicit:
c( Hal)itus est medius inter potentiam et actum. Et
quia, remoto priori, removetur posterius, non autem
e converso; ideo, remola potentia ad actum, remo-
vetur habitus, non autem remoto actu. Et quia sub-
tractio materise tollit actum, propter hoc quod actus
non potest esse sine materia in quam transit; ideo
habitus aHcujus virtutis compelit ahcui cui non
suppelit materia, propterhoc quod suppetere potest,
et ita in actum exire; sicut pauper homo potest
habere habitum magnificentiic, sed non actum, quia
non habet magnitudinem divitiarum, quic sunt
materia magnilicentiye, sed potest habere. Et ideo,
cum innocentes in statu innocentia^ non habeant
peccata commissa, quae sunt materia poenitentiie ,
Hcet possint habere, actus poenitentiae in eis esse

non potest, .sed habitus potest, et hoc, si gratiam
habeant, cum qua omnes virtutes infunduntur. »
— Hijcc ille. — ibidem etiam ostendit, in sobitione
tertiai qua^stiunculffi, quod panitentia remanet in
beatishominil)us, licet quoad alium actum quam in
via. Item, in multis locis, tenet sanctusThomasquod
in Ghristo non fuit spes, noque poenitenlia; ut
palet, 3 p. (q. 7, art. 4), et 3. Sentent. (dist. 20,
q. 2,art. 5).

Ad secundum, negatur principale assumptum.
Poenitere enim est principalis et primus actus vir-
tutis poenitenti;e. Nec valet [)robatio; quia secus est
de viitutibus retrahentibus a malo, et de aliis. Unde
sanctus Thomas, 4. Sentent., ubi supra (dist. 14,
q. 1), art. 1, q''» 2, arguit sic, quarto loco : « Omnis
virtus est per ordinem ad bonuin. Sed pamitentia
dicitur per ordinem ad malum (a). Ergo non est
virtus. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum quod bonum illud ad quod virtus
immediate ordinatur, est aclus perfectus ipsius. Et
ideo aliqua; virtutes sunt, quai principalem actum
habent in retrahendo a rnalo; sicut modestia, et
temperantia, et hujusmodi. Et similiter actus per-
fectus poenitentiai est in retrahendo a malo. Nec
propter hoc sequitur quod non sit virtus. » — Hasc
ille. — Item, ibidem, in solutione quinti, sic dicit :
« Poenitentia respicit turpe in pra^terito , cui potest
succedere perfectio in praesenti. Et ideo non est
actus imperfecti de necessitate. » Item, 3 p., q. 85,
art. 1, in solutione secundi, sic dicit : « Poenitentia,
secundum quodest passio, non est virtus. Estautem
virlus, secundum quod habet electionem rectam ex
parte voluntatis. Quod tamen magis potest dici de
poenitentia quam de verecundia : nam verecundia
respicit turpe factum ut praesens, poenitentia autem
ut pra?teritum; est autem contra perfectionem vir-
tutis, quod aliquis in pra;senti habeat turpe facluin,
de quo oporteat eum verecundari ; non est autem
contra perfectionem virtutis, quod aliquis prius
commiserit turpia facta, de quibus oporteat eum
poenitere, cum ex vitioso fiat aliquis virtuosus. » —
Hu_'c ille.

Cum autem dicit arguens, quod aliquis potest
fieri virtuosus qui nuiujuam fuit vitiosus; — dici-
tur quod hoc non valet. Tum quia virtus poenitentiuj
simul infunditur cum gratia in baplismo; sed non
potest exire in actum, nisi praicedente aliquo pec-
cato. Unde sanctus Tliomas, 4. Sentent., ubi supra
(dist. 14, q. 1), art. 3, q'^ 2, arguit sic, primo loco:
« Poenitere est mala commissa plangere. Sed iuno-
centes nullum malum commiserunt. Ergo in eis
non est poenitentia. » Ecce argumentum. Sequilur
responsio : « Dicendum quod , quamvis non com-
miserint, possunt taiiien committere; et ideo eis
habitum poenitentiai habere competit. Sed tamen

(a) ad maluni. — a malo Pr.

304

LIBRI IV. SENTENTIARUM

iste hal)itns non potest exire in actum , nisi forte
respectu venialium peccatorum, quia peccata mor-
talia tollunt ipsum. Nec tamen est frustra, quia est
perfectio potentia? naturalis. » — Hicc ille. — Tum
eliam quia non est inconveniens, aliquom habitum
acquisitum ex actibus a malo retrahentibus, esse et
dici virtutem , ut dictum est.

Ad tertiiim patet sokitio per pra'dicta. Conceditur
enim quod principahs actus pcenitentife est bonum
facere, vel ebgere; sed ista J)ona electio potest esse
in retraiiendo a malo, et detestando illud, eligendo
talem detestationem tanquam rectffi rationi conso-
nam , et in electione proportionando et taxando
pcenam peccato commisso, et in placando Deum, et
expurgando peccatum. Unde materia remota poeni-
tentiae, ut supradictum est, est peccatum et makim,
circa quod potest esse multiplex bona electio; sicut
temperantia facit rectamelectionemcirca turpissimas
passiones, scilicet circa concupiscentias et delecla-
tiones tactus, ut ostendit diffuse sanctus Thomas,
'i'" '2"', q. 141, in octo articulis. Non oportet autem
quod pi'imns et principalis actus virtutis sit electio
circa bonam materiam remotam, cum circa furtum
et Jiomicidium bene eligat ipsa justitia. Item , ut
dictum est, aliud est de virtutibus retrahentibus a
malo, et aliud de inclinantibus in bonum.

Quis autem sit actus pcenitentia?, et quos habeat
communiter, ostendit sanctus Thomas, 3 p., q. 85,
art. 5, dicens : « De poenitentia possumus loqui
dupliciter. Uno modo, quantum ad habitum; et sic
immediate infunditur a Deo, sine nobis principaliter
operantibus, non tamen sine nobis dispositive coo-
perantibus per aliquos (a) actus. AJio modo possu-
musJoqui de poenitentia, quantuni ad actus quibus
Deo operanti in poenitentia cooperamur (6). Quo-
rum actuum primum principium est Dei operatio
convertentis cor, secundum illud Thren. 5 (v. 21),
Converte nos, Doniine, ad te, et convertemur;
secundus actus est motus fidei ; tertius actus est
motus timoris servilis, quo quis, timore supplicio-
rum, a peccatis retrahitur; quartus est motus spei,
quo quis, sub spe veniai consequendse, assumitpro-
positum emendandi; quintus actus est motus chari-
tatis, quo alicui peccatum secundum se displicet, et
non jam propter ipsa suppJicia; sextus est motus
timoris filiaJis, quo, propter reverentiam Dei, ali-
quis eniendam Deo voluntarius oflert. Sic ergo
patet quod actus poenitentise a tiinore servili pro-
cedit, sicut a primo motu affectus ad hoc ordinati;
a timoreautem tiJiali, sicut abimmediato et proximo
principio. » — Hiec ille. — Item, sequenti articulo:
(i. In virtutibus, inquit, non attenditur ordo tem-
poris quantum ad habitus; quia, cum virtutes sint
connexio, omnes simuJ incipiunt esse in anima.

(a) aliquos. — alios Pr.

(6) cooperamiir. — cooperantur Pr.

Sed dicitur una earum esse prior aJia ordinenaturae,
qui consideratur ex ordine actuum, secundum quod
actus unius virtutis prresupponit actum alterius
virtutis. Secundum hoc ergo dicendum est quod
actus quidam laudabiJes etiam tempore praicedere
possunt actum et habitum poenitentite ; sicut actus
fidei et spei informis, et actus timorisservilis. Actus
autem et habitus charitatis simuJ sunttempore cum
habitu et actu poenitentiie, et cum habitibus aJia-
rum virtutum : nam, in justificatione impii, simuJ
est motus liberi arbitrii in Deum, qui est actus fidei
per charitatem formatus, et motus Jiberi arbitrii in
peccatum, qui est actus poenitentiaB. Horum tamen
duorum actuum primus naturaliter praecedit secun-
dum : nam actus poenitentia^ virtutis est contra
peccatum ex amore Dei; unde primus actus est
causa et ratio secundi. » — Hkc ille. — SimiJia
dicit, 4. Sentcnt., ubi supra (dist. 14, q. 1), art. 2, in
solutione primaiet secunda? qusestiunculae. Unde, in
solutione quinti argumenti secundae qusestiuncuJa? ,
dicit quod motus poenitentias quandoque provenit ex
electione J)oni, quandoque ex fuga maJi. Et, in
eodem articulo, siepe dicit quod poenitentia ordina-
tur ad recessum a maJo, et omnes aJise virtutes ad
consecutionem boni. Ex quibus omnibuspatet quod
sufficit ad primum et principaJem actum virtutis
quod sit electio boni , vel quod ipsum concomitetur
eJectio boni. Sic autem est de actu poenitentiae,
quem concomitatur amor Dei.

Ad quartum dicitur quod poenitentia est virtus
moralis. Et ad improbationem hujus, dicitur quod
nuJJa virtus moraJis mere habet pro objecto, veJ
fine proximo, vel pro circumstantia informante,
aliquid excedens dictamen rationis naturalis; et hoc
ex seipsa. Potest tamen talia Jiabere ex concursu
veJ imperio virtutum theologicarum. Item, licet
illa propositio haberet verum , Joquendo de virtuti-
bus moraJibus acquisitis, non tamen Joquendo de
infusis. Et de hoc .sanctus Thomas, 4. Sentent., ubi
supra (dist. 14, q. 1), art. 1, q'» 4, in soJutione
.secundi, sic dicit : « Virtutes infusBe tripJiciter se
habent ad Deum. Qusedam enim habent Deum pro
oI)jecto et fine, sicut theoJogicie. Qua^dam vero non
pro objecto in quod transeat actus, sed pro fine
proximo; sicut patet de Jatria, quae aJiquas servi-
tutis protestationes quasi materiam haJjet, quas
immediate ordinat in Deum quasi in finem. Et taJes
virtutes propinquissimse sunt tlieoJogicis. Unde et
actus harum virtutum attribuuntur theologicis,
sicut proxime imperantibus. Unde ab Augustino
(Encldr., cap. 3) dicitur quod fide, spe, charitate
colitur Deus. Quaedam autem non habent Deum
pro objecto, neque pro line proximo, sed ultimo :
sicut temperantia, quae habet passiones pro mate-
ria, et quietem animi pro fine proximo; sed hanc
uJteriusordinat ad Deum. Poenitentia autem, quam-
vis non habeat Deum pro oJjjecto, Jiabet tamen

DISTINCTIO XIV. — Q.U^STIO I.

30o

Dcum pro fine proximo; quia ad lioc in |)0ccata
commissa deslruenda moveLur, ut Deo reconcilietur.
Et ideo aclus ejus, scilicet peccatum expellere, vel
jnsti(i('are, quandofjuo fidoi, quando({U(! charitali
ascrihitur. » — Ihoc ill(!.

Ad quinliun dicitur ([uod solum prohat (juod
pcEiiitentia pertineatad justitiam ; non quidem quod
sit ipsa virtus justitiiji siinpli(;iter dictuc, quye est
inter a^quales, et reddit aiquale ex dehito; quia non
sic potest homo reddere Deo ffiquale. Sed pertinet
ad justitiam quasi pars potentialis, vel pars subje-
ctiva justitiiE conimuniter et secundum quid dict;,o.
Non'enim quadihet virtus quye ordinat hominem ad
alterum in ratione dehiti (a), est justitia proprie
dicta, ut oslendit sanctus Thomas, 2'' '2^^, q. 80,
art. 1, ubi sicdicit : (( In virtutihus quuaalicui prin-
cipali adjunguntur, duo sunt considerauda : primo
(piidem, quod virlutes illio iu ali^iuo cum virlute
principali conveniant; secundo, quod in aliquo defi-
ciant a perfecta ratione ipsius. Quia vero justitia ad
alterum est, omnes (6) virtutes quie ad alterum
sunt, possunt, ratione convenientiije,,justitiicannecti.
Ratio vero justitiai consislit in hoc quod altein red-
datur quod ei dehetur secundum ffiqualitatem.
Dupliciter ergo aliqua virtus ad alterum exsistens,
a ratione justitiai deficit : uno ({uidem modo, inquaii-
tum deficit a ratione iequalis; alio modo, inquan-
tum deficit a ratione debiti. Sunt enim qusedam
virtules, quyc dehitum quidem alteri reddunt, sed
non possunt reddere aiquale. Et priuio quidem
([uidquid ab homine Deo redditur, debitum est;
non tamen potest esse a^quale, ut scilicet tantum
hoiuo ei reddat, quantum dehet, secundum illud
Psalmi 115 (v. 12) : (Juid retribuam Domino j)ro
onmibus qux retribuil mihi? Et, secundum hoc,
adjungitur justitiie religio {j), quiB, ut dicit TuUius
{delnvent., lib. 2), superiori cuidani natarie ,
quam divinamvocant, curam, vel cultuni, cxre-
moniamque offert, elc. » — Huec ille. — Et sicut
dicit ibi de religione et pietate et observantia, quod
deficiunt a ratione justitiaj, quia, licet reddant dehi-
tum, non tamen iEquale; ita dicendum est de poeni-
tentia, ut superius patuit.

Et ha;c sufficiunt ad argumenta Durandi.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta Aureoli. — Ad argumenla
Aureoli contra secundam conclusionem, dicitur
primo, in generali, quod materia et ohjectum poeiii-
tentiic virtulis potest dici non solum ipsa poena,
immo ipsum peccatum commissum, pro quo infer-

(a) debiti. — delicti Vv.

(o) autem. — Ad. Vr.

(y) religio. — religioni Pr.

tiu" poona. Quod enim ohjec^tum pmnitentiiE sit pec-
catum, patet ex pr^cedentibus. Et ulterius, quia
princiiialis pjiis actiis est dolere ot dotosfaii; coiislat
autem quod materia et ohjectum illius actus est
peccatum; et, per consequens, est materia virtutis.
Quod etiam poona possit dici objectum vel raateria
j)Conitentiro, patet : (luia ad poenitentiam non solum
Iiorlinet delestari peccala, immo, ultra lioc, actus
pffinitentiLo est propositiim emendandi et purgandi
peccatum per pa>nam. Et sic utrumque, tam pcena
quain culpa, potest dici materia vel objectum pami-
tentii.0. De praidictis sanctus Thomas, 4. Sentent.,
dist. 14, q. 1, art. 1, in solutione sextcC qua;stiun-
culaj, sic dicit : (( Poenitentia et vindicativa justitia
circa idem aliquo modo sunt, scilicet circa punitio-
nem offen.SiE. Sed in duobus diiferunt. Primo, quia
viudiciiliva proprie est iii judice pa^nam infligente,
quam reus quandoque invite sustinet; sed paniiteii-
tia est in ipso reo, qui voluntarius poenam sustiuet
pro culpa commissa. Secundo, qui;i viudicativa
justitia respicit offensam communiter; sed poeiii-
t(iiitiiE virtus respicit ofiensam Dei. Unde oportet
quod poenitentia consistat in emendatione olfensiE
voluntarie assumpta, et tali qualis Deo competit.
Sicut aulem liomiiiihus, qui vident ea quue foris
patent, fit offensa; recompensatio per aliqua exte-
riora; ita Deo, qui intuetur cor, oportet quod inci-
piat recompensatio fieri in ipso cordis affectu. Fit
autem recompensatio exterius in duohus : primo,
iii lioc quod aliquis exterius poenani subit pro
offensa quam fecit; secundo, in lioc quod cavet in
futurum ne similis offensa ab eo fiat. Et liiec duo
oportet quod homo in corde exhiheat per poeniten-
tiam : primo, dolorem cordis pro malis qua; fecit;
secundo, propositum de cetero talia non commit-
tendi. Et hoec duo diffinitio poenilentiai continet.
Unde Magister, diffinieus poenitentiam , ali^iuid
ponit quasi genus, in lioc quod dicit quod esl vir-
tus; dolorem de peccatis, in hoc quod dicit, qua
mala commissa plangimus; et propositum de
futura emendatione, in lioc quod dicit, cum emen-
dationis proposito. » — Ha;c ille. — Ex quibus
patet quod actus completus poenitentise duo objecta
respicit : scilicet culpam de qua dolet, et poenam
ciuam assumit. Utrum autem eodem simplici actu
doleat de peccato et eligat poenam et emendam , aut
sint duo actus, non refert ad propositum; sed vide-
tur quod sit idem actus, Iiabens duo objecta ordi-
nem inter se habentia, ut finis et id quod est ad
finem, aut aliquo alio modo ordinata. Item, ibidem,
in solutione secundi argumenti, sic dicit : (( IUud
quod pertinet ad corporalem immulationem, non
pertinet ad virtutem quasi essentialis actus ejus;
sed potest pertinere ad virlutem, sicut materiale
circa quod operaLur, quia etiani passiones corpo-
rales sunt virtutum niateria. Et, secundum hoc,
dicendum quod ipsius virtutis poenitentia; sensibilis

VI. — -20

306

LIBRI IV. SENTENTIARUM

dolor, vel corporalis fletus, potest esse quoddam
materiale, inquantum hoc reddit Deo poenitens,
quasi debitum pro oiTensa commissa. Et ideo, si per
planctum significatur actus poenitentiae, tunc nihil
aliud dicit quam detestationem ; si autem dicatur
materiale poenitentia^ , sic potest etiam sensibilem
vel corporalem fletum dicere. » — Ha:!c ille.

Dicitur secundo, quod primum argumenlum
magis est ad oppositum quam ad propositum : quia
justitia punitiva, et generaliter justitia commuta-
tiva, non solum habet pro materia poenam, immo
culpam, cui reddit aequalem poenam. De hocsanctus
Thomas, 2» 2^, q. 61, art 3, ubi sic quserit : Utrum
eadem sit materia justitise distinbutivse et commuta-
tivse? Sic dicit : « Justitia est circa quasdam opera-
tiones exteriores, scilicet distributionem et commu-
tationem. Quse quidem sunt (a) usus quorumdam
exteriorum, vel rerum, vel personarum, vel etiam
operum : rerum quidem, sicut cum aliquis aufert
vel restituit alteri rem suam ; personarum autem ,
cum aliquis in ipsam personam hominis injuriam
facit, puta percutiendo vel conviciando, aut etiam
cum irreverentiam exhibet; operum autem, sicut (6)
cum quis ab alio juste exigit, vel reddit aliquod
opus. Si ergo accipiamus ut materiam utriusque
justitiae ea quorum operationes sunt usus, eadem
est materia commutativae et distributivse justitioe :
nam et res distribui possunta communi in singulos,
et commutari de uno in aUum ; et est etiam qusedam
distributio laboriosorum operum, et recompensatio.
Si autem accipiamus ut materiam utriusque justitise
actiones ipsas principales, quibus utimur rebus et
personis et operibus, sic invenitur utrobique alia
materia : nam distributiva justitia est directiva
distributionis; commutativa vero justitia est dire-
ctiva commutationum , quse attendi possunt inter
duas personas. Quarum qusedam sunt involuntarise,
quaidam voluntarise : involuntarise quidem, quando
aliquis re alterius utitur, vel persona, vel opere, eo
invito; quod quidem quandoque contingit occulte
per fraudem, quandoque manifeste per violen-
tiam, etc. » Et postea, enumeratis commutationi-
bus, tam voluntariis quam involuntariis, concludit,
dicens : a In hujusmodi autem actionibus, sive
voluntariis, sive involuntariis, eadem est ratio acci-
piendi medium, scilicet secundum sequalitatem
recompensationis. Et ideo omnes istae actiones ad
unam speciem justitise (y) pertinent, scilicet com-
mutativam. » — Hsec ille. — Ex quibus patet quod
justitiee materia sunt non solum punitiones, immo
furta, homicidia, et aliae involuntarise et culpabiles
commutationes. Sicut ergo justitia punitiva respicit
illa duo, sic poenitentia respicit, tanquam materiam

(a) quidem sunt. — sunt quidani Pr.
(6) sicut. — sunt Pr.
(y)justitias. — injustitiae Pr.

vel objectum , tam culpam quam poenam ; sed diffe-
renter, quia culpam respicit ut materiam circa
quam agit, poenam vero ut id quod agit, et quasi
proprium eflectum; sicut et justitia punitiva vel
commutativa differenter respicit justum et inju-
stum. Unde argumentum non aliud concludit nisi
quod peccatum non est objectum poenitentiai ut
operatum ab ea, quia illo modo poena est ejus
objectum. Cum quo stat quod peccatum est obje-
ctum poenitentise , tanquam id circa quod operatur,
et super quod cadit principalis actus poenitentise ,
scilicet detestatio et displicentia.

Ad secundum, negatur minor. Unde sanctus
Thomas, 4. Sentent., ubi supra (dist. 14, q. 1),
art. 1 , q'a 4, in solutionequarti, sic dicit : « Medium (a)
non eodem modo accipitur in justitia, et in aliis
virtutibusmoralibus.Accipiturenimjustitiyemedium
per adaequationem rei ad rem, Hsec autem adaequa-
tio fit in justitia commutativa, quando ab eo qui
habuit plus, aliquid subtrahitur; et ei qui minus
habuit, additur. Ille autem qui alterum ofTendit,
vel Isesit, plus habuit; et qui laesus est, habuit
minus; inquantum huic subtractum est quod ei
debebatur, et ille usus est propria voluntate in hoc
quod non debuit. Et ideo vindicativa justitia ab eo
qui offensam fecit, quantum habuit plus debito,
tantum subtrahit ei, et dat illi qui est laesus, dum
ad honorem et in satisfactionem ejus alium punit.
Sic ergo vindicativa justitia constituit medium in
ofTensis, quae sunt materia ejus : non quidem
tenendo medium in ofTensis, ut quasdam recipiat,
et quasdam abjiciat (sicut temperantia ponit medium
in delectationibus) ; sed omni offensiTe proportio-
nando poenam debitam, Et similiter, poenitentia
pro quolibet peccato commisso poenam infert sibiipsi
debitam; non autem ita quod aliquod peccatum
dimittat, et aliquod retineat. (g) » — Hsec ille. — Ex
quibus patet falsitas minoris argumenti, dicens quod
poenitentia non ponit medium in offensis aut pec-
catis. — Quod autem dicit de circumstantiis, etc,
non valet : quia eodem modo poenitentia ponit cir-
cumstantias circa peccatum, sicut ponit medium;
quia scilicet poenam circumstantionatam et propor-
tionatam peccatis adhibet.

Ad confirmationem , dicitur quod non est simile
de poenitentia et aliis virtutibus. Unde sanctus Tho-
mas, ubi supra (4. Sentent., dist 14, q. 1, art. 1),
in solutione primi argumenti tertia? qusestiunculae,
sic dicit : (( Omnis virtus expellit peccatum opposi-
tum formaliter, quantum ad suum actum primum,
qui est informare subjectum. Sed actus secundus in
aliis virtutibus, qui est operatio, non ordinatur
principaliter ad repellendum peccatum, sicut est in
poenitentia. Et ideo poenitentia non formaliter, sed

(a) in justitia. — Ad. Pr.
(g) retineat. — abjiciat Pr.

DISTINCTIO XIV. — QD.ESTIO 1.

307

quasi efTeclive, pcccatuin expollit : habet enim pcc-
catum expcllenduiu pro nialcria, et oper^atuf cii'ca
ipsum ut expeilatur. » — ll;cc iilc. — Iteui, ;» |».,
({. 85, art. '2, iii solutione scciindi, sicdicit: « Pueui-
tentia hahet quidcin realiter generalem materiam ,
iuquanliim respicit omnia pcccata; scd (7.) tamen
sub ratione speciali, inquantum sunt emendabilia (€)
per actum hominis cooperantis Deo ad suam justiti-
cationem. » Itein, in soliitione tertii, sic di(-it :
(( PcEnitentia expeliit ouiiie peccatum efTective,
inquantum operaturad destructionem peccati, prout
est remissibile ex divina gratia, homine coope-
rante. » — Hicc ille. — Ex quibus omnibus patet
quod poenitentia respicit pro materia et objecto
illud quod ipsa destruit, licet habeat pro partiali
objecto aliquid quod ip.sa efficit, ut supra dictum
fuit.

Ad tertiuin patet responsio ex solutione primi et
secundi; (juia minor est neyanda, scilicet qiiod
justitia punitiva vel vindicativa non habeat offen-
sam pro materia vel objecto.

II. Ad alia argumenta Aureoli. — Ad ea

quse secundo loco objicit contra conclusionem eam-
dem, dicitur. Et ad prinuim quidem, dicitur primo,
quod ad materiam .sacramenti poenitentia' pertinent
tres aclus poinitentis : scilicet contritio, confessio,
et satisfactio. Et de hoc pluradicta sunt in principio
hujus tertii articuli. Unde .sanctus Thomas, 3 p.,
q. 90, art. 2, sic dicit : « Duplex est pars, ut habe-
tur in 5. Mctaphysicx (t. c. 31) : scilicetpars essen-
lise, et pars quantitatis. Partes quidem essentia'
sunt naturaliter materia et forma, logice autem
genus et ditlerentia. Hoc autem modo quodlibet
sacramentum dividitur in materiam et formam ,
sicut in partes essentise. Unde sacrarnenta consi-
stunt in rebus et verjjis. Sed quia quantitas se tenet
ex parte materiaj, partes quantitatis sunt partes
materiae. Et hoc modo sacramento poenitentia^ spe-
cialiter assignantur i^artes, quautum ad actus poeni-
tentis, qui sunt materia hujus sacramenti. Scien-
dum autemquod alio modo fit recompensatioofTensaB
in poenitentia, et in justitia vindicativa. Nam , in
vindicativa justitia, fit recompensatio secundum
arbitrium judicis, non secundum voluntatem oflen-
dentis vel ofTensi ; sed, in poenitentia, fit recompen-
satio offeusye secundum voluntatem peccantis, et
secundum arbitrium Dei, in quem peccatur; quia
hic non quEeritur sola reintegratio sequalitatis justi-
tiai, sicut in justitia vindicativa, sed magis reconci-
liatio amiciticG, quod fit duni offendens reconipensat
secundum voluntatem ejus queni oflendit. Sic ergo
requiritur ex parte poenitentis : prinio quidem,
voluntas recompensandi , quod fit per contritionem ;

(a) sed. — et Pr.

(6) eniendabilia. — emundabilia Pr.

seciindo, quod se siibjiciat arbitrio sacerdotis loco
Dei, quod fit in confes.sione; tertio, quod rficom-
penset secundum arbitrium ministri Dei, quod fit
iu .satisfactione. Et ideo contritio, confessio, satisfa-
ctio ponuntur partes poenitentia!. » — Ha!c ille.

Dicitur secundo, ({uod antecedens, vel majorargu-
menti est falsa : quia sacramentum poenitentiue non
est perfectum sacramentum, nisi p(ji;nitens satisfa-
ciatactu, vcl proposito, perse, vel per aliiini. Nec
valet illud qiiod addiicitiir de Papa : (juia, dum
Papa dat tales indulgentias, non tollit satisfactio-
nem; sed satisfactionem et poenitentias Sanctorum
qui sunt in gloria, applicat taliter ab.solutis, sicut
ostendit sanctus Thomas, 4. Soilent., dist. 20, q. 1,
art. 3, in solutione primse qu<jestiuncula?, et ibidem,
in solutione secundiargumenti, ubi sic dicit : « Ille
(pii indulgentias suscipit, non absolvitur simplici-
ter loquendo a debito pcena>, sed datur sibi unde
debitum solvat, etc. » De hoc alias (dist. 20).

Cum auteiu ulterius dicit quod tanta posset appa-
lere contritio in pcenitente, etc. ; — dicitur (juod,
in tali casu, in poenitente essetsatisfactio tripliciter :
scilicet in })roposito, et in signo, et in sui initio.
Quod enim talis satisfaciet quoad propositum, patet;
aliter non esset contritus, nisi haberet pro})ositum
satisfaciendi et recompen.sandi , et omnem poenam
sibi rational)iIiter injungendam portandi. Quod
autem haberet satisfactionem sicut in signo, patet
ex dictis : ex quo enim confitetur, subjicit .se arbi-
Irio sacerdotis, et significat se paratum satisfacere.
Quod autein liabeat satisfactionem sicut in sui initio,
vel medio, patet : quia satisfactio incipit in contri-
tione, et mediatur in confessione, et completur in
exteriori poena. De hoc sanctus Thomas, 4. Sen-
tent., dist. IG, q. 1, art. l , in solutione tertia?
(juaistiunculye, ubi sic dicit : (( Poena quam poeni-
tens patitur, tota in ratione satisfactionis .succedit.
Non enim sola exteriori poenitentia homo satisfacit,
sed etiam interiori; alias oratio mentalis non esset
satisfactio. Unde et poena qua^ est.in contritione, et
poena quse est in confessione, in partem satisfactio-
nis cadit. Et quia satisfactio est ultima pars, totum
sacrainentum a poena denominatur, sicut res deno-
minatur ab ultimo sui. » — Hsec ille.

Ad secundum, negatur major. Nec valet pro-
batio; quia sanctus Thomas non dicit quod in mate-
ria cujuslibet sacramenti sit aliqua virtus superna-
turalis, ut patet, dist. 22, q. 2, art. 1, in solutione
prima," qua^stiunculae, ubi sic dicit : « In sacramento
poenitentitB, sacramentale signum non est aliqua
materia exterius apposita, sed exteriores actus, qui-
bus homo ad salutem suam cooperatur (x) ; et com-
plementum operationis ab extrinseco significatur,
per absolutionem sacerdotis; sicul materia, in aliis
sacramentis, per ministri sanctificationem efficaciam

(a) cooperatur. — operatnr Pr.

308

LIBRI IV. SENTENTIARUM

sacramentalem recipit. Et ideo pcenitentia exterior

est sacramentale signum in sacramento pceniten-

tia'. )) — Ilaic ille. — Ilem, iljidcni, in .solutione

secundi, sic dicit : « Materia, qute est in aliis saci'a-

mentis signum sacramentale, inquantum ab exte-

riori datur, repra^sentat exlerius agens in sancti(ica-

tione; et ideo aliquo modo compelit ut graliam

causet. Sed poenilentia exterior, qu* esl signum

sacramentale in hoc sacramento, repricsentat coope-

ralionem recipientis, et non influentiam quse est ex

parte agentis extrinseci. Et ideo non competit ei

quod gratiam aliquo modo causet. » — Haic ille. —

Ilem, ibidem, in solutione tertii, sic dicit : « Sacra-

mentalibus signis, in aliis sacramentis, adhibetur

foi'ma verborum, ad eorum sanctificationem ; quia

gratiam continent et causant. Sed exterior poeni-

tentia non est signum gratiam causans. Et ideo non

oportet quod sanclilicetur per ahquam formam ver-

borum. Sed verba qua3 a sacerdote absolvente profe-

runtur, immediate feruntur ad eum qui se subjicit

sacramento. Unde ipse sanctificatur virtute absohi-

tionis, et gratiam suscipit; non autem sanctificatur

ejus confessio, ut ex ea gratiam accipiat, sicut erat

in baptismo de sanctificatione aquoe. » — Haec ille.

— Item, ibidem, in solutione secundae qusestiun-

culse, sic dicit : « Interior poenitentia est res exte-

rioris poenilentise, sed ut significata tantum per

actus poenitentis, ut significata autem et causata

per eosdem actus adjuncta absolutione ministri, per

quam ahquo modo ad gratiam disponitur : sicut

etiam in sacramento Eucharistia^, corpus Chi^isti

verum , est res significata tantum per species panis

et vini , sed causata per verba ministri ; et iha duo

conjuncta sunt simul signum et causa. » — Hiec

ille. — Ex quibus patet quod non est mens sancti

Thoma3, quod in quohbet sacramento nova? legis

materia sacramenti habeat virtutem supei'natiu'ahter

infusam, activam respectu dispositionis ad gratiam,

sed solum in ilhs in quibus verba ministri dirigun-

tur ad materiam sanctificandam. Item, sufficitquod

materia sacramenti sit dispositio ad gratiam, hcet

non causet aham dispositionem ex ahqua virtute

sibi inhaerente; sic autem est de ipsa contritione. —

Ad impugnationem responsionis ibidem datoe, dici-

tur quod, licet satisfactio poenitentiahs, ut pra^cise

concepta, vel in proposito vohta, non sit signum

sensibile, nec proprie inateria sacramenti poeni-

tentiee; tamen, ut vohta, et significata , et inchoata,

et mediata, est signum sensibile; et, ut sic, potest

esse materia sacramenti.

Ad tertium, negatur major : quia ejus opposita
vera, scilicet quod in eodem instanti quo inchoatur
hoc sacramentum in sui materia, puta in vera con-
tritione, desinit morbus peccati quoad culpam. Et
ideo nil mirum si, completa satisfactione , desinit
morbus quoad poenai reatum. Unde ihud argumen-
tum parum habetapparentiie. Unde beatusThomas,

3 p., q. 90, art. 2, in secundo loco, arguit sic : « In
sacramentis novae legis confertur gratia. Sed in satis-
factione non confertur aliqua gratia. Ergo .satisfactio
non est pars sacramenti. » Ecce argumentuin. Sequi-
tur rcsponsio : «Dicendum, inquit, quod satisfactio,
prout est iii proposito, confert gratiam ; et auget
eam, prout est in executione; sicut baptismus in
adultis. » — Ha>c ille. — Ex quil)us patet nuhitas
argumenti : quia, si quid probaret, utique conchi-
deret quod Ijaptisinus cohatus contrito adulto non
esset sacrarnentum ; quod est falsum.

Ad iUud quod ultimo adducitur, de contritione,
dicitur quod , — hcet contritio in se non sit sensi-
bihs exterius, est tamen sensibihs in se ipsi con-
trito, ut supra dictum e.st. — Dicitur secundo,
quod, hcet contritio in se non sentiatur exterius ab
ahis a contrito, potest tamen .sentiri in suo signo et
effectu, puta confessione et satisfactione. De hoc
sanctus Thomas, 3 p., ubi supra (q. 90, art. 2).
•Arguit enim sic (arg. 1 ) : « Contritio est in corde;
et sic pertinet ad interiorem paniitentiam. Con-
fessio autein est in ore, et satisfactio est in opere;
et sic duo ultima pertinent ad exteriorem poeniten-
tiam. Poenitentia autem interior non est sacrainen-
tum, sed sola pcenitentia exterior, qme sensui sub-
jacet. Ergo contritio non est pars sacramenti poeni-
tenti;e. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod contritiosecundum essen-
tiam quidem est in corde, et pertinet ad interiorem
poenitentiain ; virtuahter autem pertinet ad poeni-
tentiam exteriorem, inquantum imphcat proposi-
lum confitendi et satisfaciendi. » — HLec ihe.

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra tertiam conclusionem , dicitur primo, in
generali, quod nusquam legi sanctum Thomam sen-
sisse quod reatus derelictus ex actu peccati sit quid
reale absohitum, pula habitus, aut dispositio de
genere quahtatis; nec simihter quod sit respectus
aut relatio realis. Nam sanctus Thoraas, loquensde
reatu, quajrit, 1" 2^, q. 87, art. 1 : Utrum reatus
poena,' sit eflectus peccati? Et, in responsione prin-
cipah, sic dicit : « Ex rebus naturahbus ad res
humanas derivatur ut illud quod contra aliud insur-
git, ab eo detrimentum patialur. Videmus enim in
rebus naturalibus, quod unum contrarium vehe-
mentius agit, altero contrario superveniente; pro-
pter quod aqux calefactse magis congelantur, ut
dicitur in 1. Meteor. (cap. De grandinis genera-
tione). Unde in hominibus hoc ex naturali inchna-
tione invenitur, ut unusquisque deprimat eum qui
contra ipsum insurgit. Manifestum est autem quod
qucecumque continentur sub ahquo ordine, .sunt
quodammodo unum in ordine ad principium ordinis.

UISTINGTIO XIV. — QU^STIO 1.

309

Unde quidquid contra aliquem ordinem insurgit,
consequeiis ost ut al) ipso ordine ct (7.) principe
ordinis deprimatur. Cuni autem peccatum sit actus
inordinatus, manifestum est (juod quicumque pec-
cat, contra aliquem ordinem agit; et ideo ab ipso
ordine conveniens est ut deprimatur; qu:c quidem
depressio (S) poena est. Unch' .secundum tres ordi-
nesquibus sulxlitur humana voluntas, triplici poena
potest homo puniri. Primo quidem subditur humana
natura ordini propritc rationis; secundo, ordini
exterioris hominis gubernantis spirituahter, vel
temporahter, pohtice, seu oeconomice; tertio, sub-
ditur-universah ordini divini regiminis. Quihl)et
autem horum ordinum per peccatum pervertitur,
dum ille qui peccat, agit et contra rationem, et con-
tra legem humanam, et contra legem divinam. Unde
triphcem poenam incurrit : unam quidem a seipso,
quaj est conscientiac remorsus; aham vero al)
homine; tertiam vero a Deo. » — Ha^c ille. — Item,
eadem quaestione, art. 6, qun?,rit : Utrum reatus
poense remaneat post peccatum? Et respondet sic :
(( In peccato duo possunt considerari : scihcet actus
culpje, et macula sequens. Planum est autem quod ,
cessante actu peccati, remanet reatus in omnibus
peccatis actuahl)us. Actus enim peccati facit homi-
nem reum poenoe, inquantum transgreditur ordi-
nem divinie justitia); ad quem non redit nisi per
quamdam recompensationem poenK, quac ad aiqua-
litatem justitiaj reducit; ut scilicet qui plus volun-
tati suae indulsit quam debuit, contra mandatum
Dei agens, secundum ordinem divinae justitia), ali-
quid contra id quod vellet simpliciter, spontaneus
vel (y) invitus patiatur. Quod etiam in injuriis
hominibus factis observatur, ut per recompensatio-
nem reintegretur sequalitas justitiai. Unde patet
quod, cessante actu peccati vel injuriae illat;e, adhuc
remanet debitum poenae. Sed, si loquamur de abla-
tione peccati quoad maculam, sic manifestum est
quod macula peccati ab anima auferri non potest,
nisi per hoc quod anima Deo conjungitur, per cujus
distantiam delriiiientum proprii nitoris incurrebat,
quod est macula. Conjungitur autem homo Deo per
voluntatem. Unde macula peccati tolli non potest,
nisi voluntas hominis ordinem divinfo justitia; acce-
ptet, ut scilicet vel ipse poenam sibi spontaneus
assumat in recompensationem culpse prseteritaj, vel
etiam a Deo illatam patienter suscipiat : utroque
enim modo poena rationem satisfactionis habet.
Poenaautem satisfactoria diminuitaliquid d'e ratione
pcenaj. Est enim de ratione poensc quod sit contra
voluntatem. Poena autem satisfactoria , etsi secun-
dum absolutam considerationem sit contra vohnita-
lem , non tamen ut hic et nunc; et, per hoc, est

Pr.

(a) et. — a Pr.

(6J depressio. — repressio Vv.

(v) simpliciter , spontaneus vel.

similiter sponlaneus

voluntaria. Unde simpliciter est voluntaria, secun-
dum quid autem involuntaria. Dicendum est ergo
quod, remota macula culpa}, potest quidem rema-
nere reatus poenffi, non simpliciter, sed poena; satis-
factorine. )) — Ylrec ille. — Ttem, 2. Sentent.,
dist. 42, q. 1, ait. 2, sic dicit : (( Reatus dicitur
secundum quod aliquis est reus pccna;. Et ideo pro-
prie reatus nihilaliudest fpiam obligatio ad poenam.
Et quia hxc obligatio quodammodo est me(lia inter
culpam et poenam , ex eo quod propter culpam ali-
quis ad poenam obligatur ; ideo nomen medii transu-
mitur ad extrema, ut interdum ipsa culpa, vel
etiam poena, reatus dicatur. Cum autem poena sit
medicina quajdam, ut dicit Philosophus in 2. Efhi-
coriim (cap. 3), medicina vero non est nisi contra
aliquetn defectum, oportet quod ad poenam pro ali-
quo defectu obligetur : non quod ille defectus sem-
per sanetur per poenam in eo in quo est, ut patet in
damnatis, et in fure qui suspenditur; sed poena
recompensat defectum in statu universi, vel etiam
reipublica;, propter ordinem justitia; qui in poena
apparet. Non autem defectus quilibet ad poenam
obligat : sunt enim defectus quidam involuntarii,
magis misericordiam quam iram provocantes. Sed
illi soli defectus qui ex actibus voluntariis relin-
quuntur, poenam merentur in eo qui voluntarie
in defectum inducitur (a). Unde, cum, transeunte
actu, defectus remaneat, oportet etiam quod reatus
remaneat post actum. )) — Ilaec ille. — Item, ibi-
dem, in solutione tertii, sic dicit : « Reatus non
fundatur, per se loquendo, supra dispositionem vel
liabitum, sed per accidens, secundum quod talis
dispositio vel habitus cuidam defectui conjungitur. ))
Item, in solutione quinti , sic dicit : « In peccante
sunt duo defectus : unus qui est in ipso actu pec-
cati, secundum quod aliquis limites legis divina? et
rectte rationis transgreditur; alius est in ipso pec-
cante, privatio virtutis ex priori defectu actus
inducta. Quamvis autem cum aliquis gratiam recu-
perat, secundus defectus tollatur, non tamen ex
toto primus sublatus est : quia oporlet ut quantum
voluntati suse obedivit praeter legem Dei, tantum in
contrarium recompenset, ut sic justitiae servetur
iTcqualitas; et ideo post gratiam recuperatam injun-
gitur satisfactio, et est homo adhuc reus temporalis
poenac. )) — liccc ille. — Item, in solutione primi,
sic dicit : (( Causa proxima reatus est ipse defectus
per actum peccati inductus; actus vero est sicut
causa remota. Unde non oportet quod , transeunte
actu, reatus transeat. )) Item, in solutione secundi,
sic dicit : (( Non solum quia verum est dicere ali-
quem actum peccati quandoque egisse, ad poenam
obligatur (quia sic quandocumque verum esset
dicere eum hoc fecisse, esset paMiae obnoxius); sed

(a) qui voluntarie in defectum inducitur. — quod volun-
tarie defectuni inducunt Pr.

3iO

LIBRl IV. SENTENTIARUM

quia defeclus mancl in ipso adliuc ])ropler aclum
quem i^rius fecit. » — Hsec ille. — Ex quibus patet
quod, secundum eum, reatus non est quid reale
absolutum, per modum babitus aut dispositionis.
Nec est relatio realis : cum proximum ejus funda-
mentum, et causa, sit negatio, vel privatio, seu
defectus ex peccato derelictus, et non actus, nec
babitus aut disposilio; defectus autem, vel negatio,
non potest fundare respectum realem. Est ergo
respectus ralionis : puta obbgatio ad poenam, pro-
pter defectum voluntarium, puta transgressionem
ordinis divin;» legis, aut humaniB, vel rectse rationis,
ut supra dictum est. Et talis respectus potest conse-
qui actum intellectus creati, vel increati.

Dicitur secundo, quod argumenta Scoti contra
istum sensum non procedunt. Non quidem piiimim.
Conceditur enim quod iste respectus est extrin-
secus adveniens, et baljet pro causa remota actum
peccandi. Nec valet bujus improbatio : quia eadem
actio est ad velle inordinatum per se primo, et ad
defectum et reatum per accidens, vel consecutive et
secundario. Necvaletquod dicitur dedivina actione.
Dato enim quod ille respectus consequatur actum
divini intellectus ordinantis animam qua? peccavit
ad poenam,ex hoc non sequitur, sicut infert arguens,
quod anima sit peccatrix formaliter prKcise per
ilhid quod est a divina actione : tum quia ille respe-
ctus consequitur actuin peccati, et actionem inordi-
natam creatura;, et non solum divinum agere; tum
quia anima non dicitur formabter pec-catrix pra^cise
per ilkim respectum, sed per aclum peccati pruele-
ritum, qui fuil causa bujus respectus, nec iste
respectus aut obbgatio est peccatum , sed effectus
peccati. Unde sanctiisThomas, iJe Malo, q. 2, art. '2,
arguitsic, in decimoquarto ioco : « Augustinus (bcit
{de Nupt. el concwp., lib. 1, cap. 26) quod pecca-
tum transit aclu, et inanet reatu. Hoc autem non
esset, si ipse actus exterior esset peccatum. Ergo
ipse actus extei'ior non est peccatiuii. » Ecce argu-
mentum. Sequitur responsio : « Reatus, inquit,
idest, obbgatio ad poenam, est quidam efTectus con-
sequens ad peccatum. Unde, cum dicitur quod pec-
catum transit actu et manet reatu , idem est ac si
diceret quod transit persuam essentiam et manet in
suo effectu. )) — Hi3ec ille.

Ad secumlum, negatur antecedens. Quia, ut sta-
tim dictum est, illa obligatio non sohim causaliir
a Deo, sed a creatura, per actum suum inordina-
tiim : a Deo siquidem est quod omnis legem trans-
grediens obbgetur ad poenani ; quod autem iste
transgrediatur legem, non est a Deo, sed a volunlate
propria; et ila istum obligari ad pipnani est a Deo
sicut a causa primaria et universali, sed a propria
voluntate sicut a causa proxima et piTjpria. Quod si
quis dicat : iste respectus, cum sit ralionis, est
effective per actum inlellectus; sed non intellectus
creati, qui forte talem respectum non considerat;

ergo est solum per actum intellectus divini, et ila
est a solo Deo effective; — dicitur quod ille respe-
ctus est potentialiter, aptitudinaliter et exigitive ex
parte peccantis, sed completive est per intellectum
qui intelligit peccantem in ordine ad poenam, eo
modo quo natura rei exigit, supposita lege divina,
vel humana, vel recta ratione.

Dicitur ulterius, quod similitudo quam ponit
Magister, l)ona est. Nec valet quod contra eam indu-
citur. Non quidem primum : quia macula animse,
post peccatum remanens, non solum dicit caren-
tiam babitualis gratiaj, nec solum dicit carentiam
rectitudinis in actu ; sed dicit utrumque, scilicet
carentiam habitualis gratiic causatam ex carentia
rectitudinis in actu vel ex actu inordinato. Unde
sanctusThomas, 4. «Senit., dist. 18, q . 1 , art. 2, in solu-
tione primpe quaistiuncuhB, sic dicit : (( Ex boc ali-
quid maculatum dicitur, quia debitai pulcliritudinis
patitur detrimenlum. Unde macula,secundum quod
hujusmodi, non babet quod aliquid ponat. Sed per
comparationem ad id quod pulchritudinis causat
detrimentum, aliquid quandoque ponere dicitur;
sicut aliquid in facie inductum, quod candorem
faciei tegit aut privat. Pulchritudo autem animic
consistit in assimilatione ipsius ad Deum, ad quem
formari debet per claritalem gratia^ ab eo susce-
ptam. Sicut autem perceptio claritatis corj)oralis a
sole prohibetur a nobis per aliquod obstaculum
interpositum ; ita etiam claritas gratiue prohibetur
ab anima per poccatum commissum, quod dividit
inter nos et Deum, ut dicitur, Isaice, cap. 59 (v. 2).
Unde ipsa macula, quantum in se est, non ponit de
essentia sua nisi privationem gratiic; sed ponit ut
causam obstaculum peccati, quod obstat ad gratiic
rcceptionem; et propter boc etiam macula dicitur
tenebra, ratione pricdictse similitudinis. )) — Ha^c
ille. — Item, ibidem, in solutione primi argumenti,
sic dicit : (( Quamvis quoad ipsam privationem
gratiic non dilTerant macuke peccatorum , differunt
tameu quantum ad causam ex qua macula conse-
quitur; et, secundum boc, eliam quodlibet peccatum
unam macul;uii addit, inquantum novum obstacu-
lum gratiic poiiit. )) — Hicc ille. — Itein, 2. Se)i-
lent., dist. 42, q. i, art. 2, in solutione quarti, sic
dicit : (( Privatio gratise non babet rationem macukc
nisi secunduni quod ex actu praecedente inducitur.
Et ideo, secundum diversitatem actuum, sunt etiam
diversiC maculiC. Quamvis enim quolibet actu mor-
talis peccati quiclibet virtus privetur, non tamen
eodem modo; sed actu luxuritc castitas per se pri-
vatur, et aliiC virtutes ex consecjuenti , secundum
quod sunt ciistitati annexic; jier furtum autem pri-
valur per se juslitia, et aliiC virtutes ex consequenli ;
et sic de aliis. Et ideo non oportet quod omnium
jieccatorum sit una macula, vel unus reatus. » —
Hicc ille. — Item, pi 2''^', q. 80, arl. 1, sic dicit :
(( Macula proprie dicitur in corj)oraIibus, quando

DISTINCTIO XIV. — QUiESTIO I.

311

aliquod corpus nitidum perdit suum nitorem ex
contactu alterius corporis , sicut vestis et aurum et
argentum, aut aliud hujusmodi. In rebus autem
spiritualibus ad similitudinem hnjus oportet macu-
lam dici. Habet autem anima hominis dupHcem
nitorem : unum quidem ex refulgentia luminis
naturahs rationis, per quam dirigitur in suis acti-
bus; aHum vero ex refulgentia himinis divini, sci-
Hcet sapientise et gratia:i, per quam homo perficitur
ad bene et decenter agendum. Est autem quasi qui-
dam animaj tactus, quando inha!ret ahquibus per
amorem. Cum autem peccat, adliseret rebus aHqui-
bus contra Himen ralionis et divinae legis. Unde
ipsum detrimentum nitoris ex taH contactu prove-
niens, macula animse metaphorice vocatur. » Item,
ibidem, in sohitione tertii , sic dicit : « Macula non
est aHquid positive in anima; nec significat priva-
tionem solam (a); sed significat privationem quam-
dam nitoris animse in ordine ad suam causam, qua^
est peccatum. Et ideo diversa peccata diversas macu-
las inducunt. » — Hsec iUe. — Ex quibus patet
quod macula non solum dicit privationem gratise,
nec solum carentiam rectitudinis in actu, ut putat
arguens; sed importat privationem gratise causatam
ex inordinato actu.

Gum autem dicit arguens, quod carentia rectitu-
dinis in actu non est nata manere, etc, — non
valet : quia privatio exsistens subjective in actu,
Hcet non sit nata manere, non manenteactu; tamen
transgressio ordinis divina^ justitiai, et ina^quaHtas
ex actu inducta, manet, cessante actu; nec toUitur
nisi factaquadam recompensatione, utsupra dictum
est (in sokit. primi).

Cum autem ulterius dicit, quod macula summi
odii A , et summus amor, etc. , — non valet. Unde
hoc argumentum solvit quasi in forma sanctus Tho-
mas, 1=" 2"", q. 113, art. 2, ubi arguitsic, tertio
loco : (( NuUus subjicitur simul duobus contrariis.
Sed qusedam peccata sunt contraria, ut prodigaHtas
et iUiberaHtas. Ergo qui subjicitur peccato prodiga-
litatis, non simul subjicitur peccato iUiberahtatis.
Potest tamen contingerequod prius eisubjiciebatur.
Ergo peccando vitio prodigaHtatis , Hberatur a pec-
cato iUiberaHtatis; et sic remittitur ahquod pecca-
tum sine gratia. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : (c Dicendum, inquit, quod, sicut dicit
Augustinus in Hbro de Nuptiis et conciipisc.
(Hb. 1, cap. 26), si a peccato desistere, hoc esset
non hahere peccalum , sufficeret ut hoc moneret (6)
Scriptiira : n B\li, peccasti, non adjicias iterum
(Eccli. 21, V. 1). )) Non autem hoc sufficit, sed
additur : « Sed de pristinis deprecare , ut remit-
tantur; )) transit enim peccatum actu, et remanet
reatu. Et ideo, cum aHquis a peccato unius vitii

(a) a verbo nec usque ad solam, om. Pr.

(6) /loc moneret. — liomineni nwneret et Pr.

transit in peccatum contrarii vitii, desinit quidem
haliere actum prajteriti ; .sed non desinit habere rea-
tum. Unde simul habebit reatum utriusque pec-
cati. Non enim peccata sunt contraria ex parte
aversionis a Deo, ex qua parte peccatum habet rea-
tum. )) — HcEC iUe. — Et sicut dicit de reatu, ita
dicendum est de macula.

Ad tertlum principale conceditur quod macula,
vel reatus, non est ahquid positivum reale ex pec-
cato dereHctum. Unde beatus Thomas, 1^2^, q. 86,
art. 1, arguit sic, tertio loco : (( Si peccatum macu-
lam causat, aut iUa macula est aHquid positive, aut
est privatio pura. Si sit aHquid positive, non potest
esse nisi dispo.sitio vel habitus : nihil enim aHud
videtur ex actu causari. Sed dispositio vel habitus
non est : contingit enim, remota dispositione vel
habitu, adhuc remanere maculam; ut patet in eo
qui mortaHter peccavit prodigaHtate, et postea
transmutatur, mortaHter peccando, in habitum vitii
oppositi. Non ergo macula ponit aliquid positive in
anima, etc. )) Et idem argumentum facit, 4. Sen-
tent., dist. 18, q. 1 , art. 2 (q'=> 1 , arg. Sed contra).
Cum quibus tamen stat quod macula est privatio,
de qua supra (ad secundum) dictum est; et quod
reatus e.st obHgatio supradicta, quse, Hcet non sit
respectus reaHs, est tamen respectus rationis, ut
postea (ad quintum) dicetur.Per quid autem dicitur
quis peccator, cessante actu peccati, supra (ad pri-
mum) dictum est. Falsum autem est quod dicit
arguens, quod sciHcet, cessante actu peccati, non
remaneat aHus respectus rationis nisi qui consequi-
tur actum divini inteUectus aut divinse voluntatis,
puta respectus ordinati et prsevisi, etc. : nam, .sicut
patetex prsedictis, transeunte actu peccati, remanet
respectus inaequalitatis, et obHgationis, et debiti, et
indignitatis, et meriti, cum muUis aHis.

Ad quartum patet ex proedictis. Primo namque
falsum concludit, quod ex peccato non reUnquatur
reatus nisi per actum divini inteUectus aut voHin-
tatis. Sicut enim supra (ad primum) dictum est,
secundum tripHcem ordinem reHnquitur triplex
reatus; et sic dictus respectus non solum insurgit
ex actu divini inteUectus, verum etiam ex actu intel-
lectus ipsius peccantis, vel sui principis aut supe-
rioris. Rursus, quiHbet iUorum reatuum non solum
insurgit ex parte intellectus, immo principaliter ex
parte objecti. Indignitas enim et(a) deformitas actus
et agentis, talem respectum et reatum ex natura rei
fundat, suppositis (6) superiori lege et ordine ac
omnibus iUis (y) qu» tali actu violantur, ut supra
dictum est; alias, si talis reatus praecise ex actu
divini intellectus vel voluntatis inesset, et nuUo
modo ex parte objecti exigitive, non magis ex natura

(a) et. — Om. Pr.

(6) suppositis. — supposita Pr.

(y) oninibus illis. — illa Pr.

312

LIBRI IV. SKNTENTIAUUM

rei rev]S esset adulter quam Dei dilector super
omnia; quod est falsum.

A(l quintum, negatur minor. Dicitur enim quod
sicut in peccatore, post actum peccati, remanet
reatus poen;c, qui non solum provenit ex parte
intellcctus, verum etiam ex parte objecti, su})posita
superiori lege et rogula; sic, per oppositum , dicilur
quod in eo qui legem servat, et merita multiplicat,
est respectus meriti et debiti, et congrui vel con-
digni, in ordine ad prajmium, qui non solum insur-
git ex parte divini intellectus aut voluntatis, verum
etiam ex parte ol)jecti, ex natura actus etagentis,
praesupposita divina promissione. Conceditur tamen
quod uterque respectus est rationis, et non realis.
Cujus ratio assignata est superius (ad primum). Et,
pneter illam , potest alia assignari : quia nullus
respectus entis ad non ens est realis; sed sic est de
utroque istorum ; quia terminus utriusque est quid
futurum, nondum actu exsistens, scilicet poena vel
pnrmium, loquendo de poena alterius sa^culi, et
similiter de gloria. Quod autem quilibet talis respe-
ctus sit rationis, et non realis, ostendit sanctus Tho-
mas, de Poientin Dei, q. 7, art. 11, ubi sic dicit :
(( Sicut realis relatio consistit in ordine rei ad rem ,
ita relatio rationis consislit in ordine intellectuum.
Quod quidem potest dupliciter contingere. Uno
modo, secundum quod istc ordo est adinventus per
inlellectum, et attributus ei (juod relative dicitur.
Et Iiujusmodi sunt relationes qu;e allribuuntui- ab
inlellectu rebus intellectis, j^rout sunt intellectie,
sicut relatio generis et speciei : has enim relationes
ratio adinvenit, considei-ans ordinem ejus quod est
in intellectu, ad res qua^ sunt extra, vel etiam ordi-
nem intellectuum ad invicem. Alio modo, secundum
quod hujusmodi relationes conseqmmtur moduin
intelligendi , videlicet quia intellectus intelligit ali-
({uid in ordine ad aliud ; licet illum ordinem intel-
lectus non adinveniat, sed magis ex quadam neces-
sitate conseqnatur modum intelligendi. Et hujus-
modi relationes intellectus non attribuit ei quod est
in intcllectu, sed ei (juod est in re. Et hoc quidcm
contingit secundum quod aliqua non habentia secun-
dum se ordinem, ordinate inlelliguntur; licet intel-
lectus nou intelligat ea habere orxliuem, quia sic
esset falsus. Ad hoc auteni quod aliqua habeaut
ordinem, oportet quod utrumque sit ens, et utrum-
que distinctum (quia ejusdem ad seipsum non est
ordo), et utrnmquo sit ordinabile ad alind. Quando-
<\ue autem intellectus acci})il aliqua duo ut entia,
quorum alterum vel neutrum est ens; sicut cum
accipit duo futura, vel uuum praisens et aliud fntn-
rnni, ct intelligit unnm ciun oidinead aliud,diceiis
alternm esse |)iins altero; uude sunt lelationes
rationis taiitum, ut[)ote niodum intelligendi conse-
quentes. Quandoque vero accipit unuin ut duo, et
intelligit ea cuin quodam ordine; sicut cum dicilur
aliquid esse idem sibiipsi ; et sic talis relatio est

rationis tantum. Quandoque vero accipit aliqua duo
ut ordinabilia ad invicem, inter quie non est ordo
medius, immo alterum illorum est es.sentialiter
ordo; sicut cum dicit relationem accidere subjecto;
unde talis relatio relationis (7.) ad (juodcumque
alind, tantum rationis est. Quandocpie vero accipit
aliquid cum ordine, ut primum est terminus ordinis
alterius ad ipsum , licet ipsum non ordinetur ad
aliud; sicut cum accipit scibile ut terininum ordinis
scientiiG ad ij^sum; et sic, cum quodam ordine ad
scientiam, nomen scibilis relative significat; et est
relatio rationis tantum. Et similiter ;diqua nomina
relativa Deo attribuit intellectus noster, inquantum
accipit Deum ut terminum relationum creatura-
rum ad ipsum; unde hujusmodi relationes sunt
rationis tantum. y> — H;ec ille. — Et sciendum (piod
tales relationes rationis quandoque Iiabent realem
causam in eo quod refertur per eas. Unde sanctus
Thomas, ibidem, in solutione tertii, sic dicit :
(( Sicut aliquid est idem realiter sibiipsi, et non
solum secundum rationem, licet relatio sit secun-
dum rationem tantum, propter hoc qnod relationis
causa est realis, scilicet unitas sul)Stanti;e quam
inlelleclus .sub relatione intelligit; ita i^otestas coer-
cendi subditos est in Deo realiter, quam intellectus
intelligit in ordine ad subditos pro})ter ordinem
subdilorum ad ipsum; et, propter hoc, dicitur
Dominus realiter, licet rehdio sit rationis tantum.
Et eodem modo a}iparet quod Dominus esset, nullo
intellectu exsistente. » — Hgoc ille. — Ex quibus
ap}iaret, primo, quod, cum reatus sit obligatio ad
poenain fnturam, non potest esse re.spectus realis,
sed r;\tionis tantum; secundo, quod, hoc non
ohstante, peccator dicitur realiter reus et obligatns
;id poenam , quia in eo est causa realis talis res})e-
ctus; tertio, quod talis respectus non solum de})en-
det ab intelh^ctu, immo a re. Et quod dictum est de
reatu, iutelligcndum est de merito congrui vel con-
digni.

Ad sextum dicilur primo, quod , in casu argu-
menti, in otrendente })rinci})em, cessante actu, est
aliquid novum , })uta inoequalitas opposita amicitire
et justitise, et ohligatio ad poenam , quse, licet sit
respecHus rationis, habet tamen realem causam in
oirendente, et est in ipso potentialiter et exigitive,
licet actualitas respectus, qualem natus est habere,
compleatur per intellectum. — Dicitur secundo,
quod illa adaptatio (}u;un facit arguons de macula et
re;itu et olTensa, incompetens est. Tum quia macula
dicit quid privativum. Tnm quia ordinatio ad
|)oenam remanet in anima, cessante macula }3eccati,
nt })atet in contrito qui nonduin }ilene satislecit ; el
sic non suiil idem. Tum (iiiia, suhlala ollensa, eL
recuperata amicitia Dei }jer infiisionem gndia' gra-
fuiu f;icienlis, potest remanere ali(}uis reatus, ut

(a) rclalionis. — ralionis Pr.

DISTINCTIO XIV. — QU.4i;STI0 I.

313

supra (lictiim fiiit. Falsiirn estorgofinod idoin rospe-
ctus latiouis sit reatus, et inacula, et ofTonsa; sed
macula, sicut dictum est supra (ad secundum), osl
ipsa pj'ivalio luminis gratuiti vcl naturalis, ex actu
poccati dorolicta ; reatiis voro est ol)iigatio ad prenam,
et diHerl a macula sicut cfreclus a sua causa;
offensa vero est inocqualitas qua:!dam , ((Uio similitor
est causa reatus. De praidictis sanctus Thomas,
4. Sentent., dist. 14, q. 2, art. 1, in solutiono
primio qu;ostiunculai, sic dicit : « OITensa, inquan-
tum hujusmodi, est insequalitas quyodam, qua uniis
altori subtrahit quod debitum erat , etc. » In solii-
tiono verosequentis(}u;cstiuncul;evideturdicerequod
oOensa sit violatio divinai amicitia; ex parte })ecca-
toriim. Dicit enim sic: «Poccator, per afTectum pec-
cati, amicitiam Dei violavit; ex quo amittit gratiam,
et inciirrit oHensam, otc, » iit [)rius dictuin fuit iii
tortia conclusione. Veruin estquod, dist. 18, q. 1,
art. 2, in solutione tortia; quiestiunculac, videtur
dicere quod offensa sit quoedam indignatio offensi ad
offendentom. Et forto mens sua est quod offensa ox
parte olfendonlis sit ina^qualitas, sed ox parte oflensi
est indignatio. De hoc sanctus Thomas, de Verltate,
(j. 28, art. 2, sic dicit : « Offonsa, quas ex peccato
sequitur, sine gratia aboleri non potest; sive acci-
piatur offensa ex parte hominis, inquantum homo
peccando DeuKi offondit; sive ex [)arte Dei , secun-
dum qiiod a peccatore estofTensus, secundum illud
Psalmi (5, v. 7) : Odisti omnes qui operanlur ini-
quitatem. Quicumquo enim rem aliquam dignio-
roin indigniori sup[)onit, injuriam ei facit; ct tanto
amplius, quanto resestdignior. Quicumquoautem(a)
in re teinporali finem sibi constituit (quod facit
omnis mortaliter peccans), ex lioc ipso, quantum
ad affectum suum, pra5[ionit creaturam Creatori,
diligens plus creaturam quam Creatorem ; finis enim
est quod maxime diligitur. Cum ergo in infinitum
Deus croaturam excedit, erit contra Deum peccantis
mortaliter infinita offensa, ex [larte dignilatis ejus
cui per peccatum quodammodo fit injuria, dum i[Dse
Deus contemnitur, et ojus pn«ceptum. Unde ad
hanc offensam abolendam non sufficiunt viros
humana;, sed roquiritur inunus divinai gratia\ I[ise
eliam Deus dicitur peccatori oflensus, vel eum
odire, non odio quod opponitur amori quo diligit
oinnia (sic enim nihil odit eorum qua^ fecit, ut
dicitur, Sapient. 11, v. 25), sed aniori quo diligil
sanctos, bona yeterna eis praiparando. Hujus aulem
amoris eflectus est donum gratia; gratum facientis.
Unde offensa qua Deus homini offenditur, non
removotur nisi por hoc quod gratiam dat. » — Ihcc
ille. — Similiadicit, l^' 2"", ([. 113, art. 2. — Quod
aiitem macula et reatiis noii sint idem, ostendit,
eadem dist. 18, ([. 1 , art. 2, q"' 3 (o), dicens : « In

(a) auleni. — enim Pr.

(6) q. -1, art. 2, q'" 3. — ibideni Pr.

I)eccatoduo sunt : scilicet conversio ad l)onum com-
mutaliile, et aversio ab incommutabili l)ono. Et,
.secundum hoc, duo sunt eff(jctus peccati : unus est
indignatio Dei ad nos, aversioni correspondens;
alius est poena inordinatam conversionom ordinans.
Et quia primum in peccalo ex parto noslra est con-
versio; et quod est prius in generatione, est poste-
rius in destructione; ideo ex parte Dei primo est
reconciliatio illiusad nos, secundiim est liberatio a
dobito poena'. Sed poena est duplex : scilicet exler-
minans hoistes, et talis poena in ipsa reconciliatione
removetur; alia poena est qiia; corrigit civem vel
amiciim, ot dobilum illiiis potest remanere reconci-
liatione jam facta. Et ideo simul cum peccatum
remittitur quoad maculam, remittitur quoad pa^nam
;cternam, quse est exterminans, sed non quoad
poenam lomporalem, qiuc ost corrigcns. )) — H;cc
ille. — Itoiu, ibidem, in solulione [)rimi, sicdicit :
« Sicut actus praicedens fuit causa maculsc, et
tamen, transeunle actu , non transit macula; ita
actus, mediante macula, fuit causa debiti paMuc. Et
ideo non oportet quod, cessante macula, debitum
pocnrc ccssot; quia, cessante primo effectu, non
oportet quodcessetsecundus. » — Ha:!C ille. — Item,
2. Sentent., dist. 42, in expositione littenc sic
dicit : « Macula est medium inter actum peccati et
reatum, qiiasi effoctus ipsius actus et fundamentum
reatus. )) — H;cc illo. — Ex quibus patet quod
macula, reatiis et ofTensa non sunt idem respectus
per essentiam, ut piitat arguens.

11. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum
oorum qu;c primo loco adducit Aureoliis (a) contra
oamdem conclusioneiu , dicitur quod .supponit duo
falsa. Primum est,quod sanctusThomas ponat homi-
nem dici fonnaliter [leccatorem, transeunte actu
peccati, pnccise per res[)ectum qui dicitur roatus
vel obligatio ad [loenam; hujus enim oppositum
dictum est prius (ad primuin Scoti). Secundum est,
quod reatus sit respectus realis.

Ad secundiim patet per idem. Cum enim talis
res[)ectus non sit realis, non 0[)ortet sibi assignare
genus reale, proprie loquendo. Potest tamen roduci
ad genus ad aliquid, cum habeat aliquam conve-
nientiam cum relativis consequentibus agere vel
pati, sicut merituin et demeritum,debitum, dignum,
obligatiini, et similia.

Ad tertium patet ex dictis; quia fundatur iii
falso. Non enim obligatio ad poenam temporalem,
vel ;cternam, est id quo quis dicitur formaliter pec-
cator; sed potius pcccatum pra;sens, aut pra^teri-
tum, manens tamen in suo effectu, puta in in;cqua-
litate (6), vel oflensa, vel macula, aut alio simili.

Ad ea similiter quaj secimdo loco inducit coiitra

Pr.

(a) cariDu (juoi prinw loro addncil Aureoh(s. — Aureoli

(6) inasquaHtate. — xqualitate Pr.

314

LIBRI IV. SENTENTIARUM

conclusionem , patet quod falsum supponunt. Non
enim sanctus Thomas ponit quod aliquis dicatur
formaliter peccator, transeunte actu peccati, per
aliquam privationem aclualis justitice vel cjratiai in
voluntate prascise, nec similiter per talem privatio-
nem ut est derelicta ex actu peccati; sed, ut dictum
est, ille qui peccatum commisit, transeunte actu
peccati, nondum peccato remisso per oratiam aut
gratiaB sacramento, in illo intermedio dicitur forma-
liter peccator per peccatum prsecedens aliquo modo
manens in suo effectu derelicto ex parte conversionis
vel aversionis. Nec oportet quod, si iste dicatur
actu peccator, quod sit formaliter peccator per ali-
quid quod est actu prsesens : quia non univoce dici-
tur (|uis peccator esse dum actu peccat, et dum
cessat ab actu peccati, licet non a reatu ; et ideo,
propter talem analogiam hujus nominis peccator,
et non univocationem , potest quis denominari pec-
cator formaHter non solum a peccato praesente,
immo a peccato praiterito, dummodo aliquaHter
maneat.

Ad iHud quod tertio loco adducit, patet responsio.
Tum quia falsum supponit, et false imponit. Tum
quia prima consequentia argumenti non valet : quia
non oportet quod macula sithabitus, aut liabiHtas,
vel dispositio, nec aHquid positivum, absoHitum aut
relativum; sed quid sit, superius (ad argum. Scoti)
dictum est sa^pius. Et itat patet quod argumenta
contra conclusiones inducta non valent.

Ad argumentum contra qusestionem , respondet
sanctus Thomas, 3 p., q. 86, art. 4, in sohitione
primi, ubi sic dicit : « Culpa mortaHs utrunKjue
habet, et aversionem a Deo, et conversionem ad
bonum creatum. Sed aversio a Deo est ibi sicut for-
male; conversio autem ad bonum creatum, est ibi
sicut materiale. Remoto autem formaH cujusHbet
rei, toHitvu' res ipsa; sicut, remoto rationaH, toHitur
species humana. Et ideo ex hoc ipso dicitur culj^a
jnortaHs remitti, quod per gratiam tolHtur aversio
mentisaDeo simul cum reatu poenaj ajterna^. Rema-
net tamen id quod est materiale, sciHcet inordinata
conversio ad bonum creatum, pro quo debetur lea-
tus poenBe temporaHs. » — Haec ille.

Et ba!c de qua^stione dicta sufficiant. De qua
benedictus Deus. Amen.

QUiESTIO II.

UTRUM POST PCENITENTIAM RESURGAT HOMO
IN .EQUALI VIRTUTE

Jterum, circa quartamdecimam distinctio-
nem, qua^ritur : Utrum post poeniten-
tiam resurgat homo in aequali virtute.
Et arguitur quod sic. Dicit enim Apo-
stolus, Roman. 8 (v. 28) : Diligentibus Deum

omnia cooperantur in bonum; ubi dicit Glossa
Augustini (de Corrept. et gratia, cap. 9), quod hoc
adeo verum est, ut si qui eorum devient et exor-
bitent, hoc ipstim Deus faciet eis in bonum profi-
cere. Sed hoc non esset, si homo resurgeret in
minori virtute. Ergo, etc.

In oppositum arguitur. Quia charitas proficiens,
vel perfecta, major est quam charitas incipiens. Sed
quandoque aliquis cadit a cbaritate proficiente,
resurgit autem in charitate incipiente. Ergo resurgit
homo quandoque in minori charitate et virtute.

In hac qua^stione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum , sit

Prima conclusio : Quod per poenitentiam vir-
tutes restituuntur.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 89, art. 1,
ubi sic dicit : « Per poenitentiam remittuntur pec-
cata. Remissio autem peccatorum non potest esse
nisi per infusionem gratia^. Unde relinquitur quod
per poenitentiam gratia homini infundatur. Ex
gratia autem consequuntur omnes virtutes gratuitse,
sicut ex essentia animse fluunt omnes potentiai.
Unde relinquitur quod per poenitentiam omnes vir-
tutes restituantur. » — Hsec ille.

Eamdem ponit, prsesenti distinctione, q.2, art. 2,
dicens : « Gratia et virtutes in anima causantur ex
influentia divini luminis. Quse quidem influentia
impeditur per peccatum, quod animain a Deo aver-
tit; sicut nubes, interposita inter nos et solem,
radium ejus a nobis prohibet; unde dicitur, Isaise 59
(v. 2) : Pcccaia nostra diviserunt inter nos et
Deum nostrum. Et quia per poenitentiam peccata
dimittuntur, et in primo poenitentiae actu quantum
ad oflensam; ideo, sicut ventus auferens nubem ,
radium solis nobis restituit, ita poenitentia, tan-
quam removens prohibens, gratiam gratum facien-
tem et omnes virtutes nobis restituit. » — Hsec ille.

Ex quibus potest formari talis ratio : Quidquid
restituit gratiam gratum facientem, restituit vir-
tutes. Sed poenitentia est hujusmodi. Ergo, etc.

Secunda conclusio cst quod poenitens non sem-
per resurgit in tequali yratia vel virlute, imnio
quandoque in minori.

Hanc ponit sanctus Thomas, 3 p., q. 89, art. 2,
dicens : « Motus liberi arbitrii , qui est in justifica-

DISTINCTIO XIV. — QU^STIO II.

315

tione (a) impii, est ullima dispositio ad gratiam.
Unde in eodem instanti est gratiic infusio cum pno
dicto motu liberi ar])itrii. In quoquidem motu coin-
prehenditur actus pa^nitentiae. Manifestum est
autem quod formLC (pue possunt recipere mnf/in et
mimis, intenduntur et remittuntur secundum diver-
sam dispositionem subjecti. Et inde est quod secun-
dum quod motus liberi arbitrii in poenitentia est
intensior vel remissior, secundum hoc pcenitens
conse([uitur majorem vel minorem i^ratiam. Con-
tingit autem intensionem motus poenitenlis quan-
doque proportionatam esse majori gratiaj quam illa
a qua cecidit per peccatum, quandoque autem
ffiquali, quandoque autem minori. Et ideo poenitens
quandoque resurgit in majori gratia quam prius
habuerat, quandoque autem in a:!quaU, quandoque
etiam in minori. Et eadem ratio est de virtutibus,
qu3e ex gratia conse({Uuntur. » ■ — H:ec ille.

Eamdem ponit, 3. Sentent., dist. 31, q. 1, art. 4,
ubi, in .solutione primae quajstiunculse, sic dicit :
(( Mensura charitati prsefigitur a Deo secundum
suam voluntatem, et aliquo modo commensuratur
ad conatum iliius qui gratiam recipit. Unde, cum
ahquis post peccatum possit multum et parum
conari ad recipiendum charitatem , et divinte libe-
ralitati non ponatur terminus per peccatum (cum
ipse, quantum in se est, sit par-atus omnia peccata
totaliter delere), oportet dicere, sicut et communiter
dicitur, quod aliquis potest in majori et minori
charitate resui'gere. » — Hicc ille.

Item, ibidem , in solutione secundye qUcCstiun-
culse, sic dicit : « Non est nece.ssarium quod pceni-
tens semper in majori charitate resurgat; quia etiam
minor prajparatio et a^qualis sufficit ad hoc quod
gratia infundatui'. » — Ila^c ille.

Item, in solutione teilise qua'stiunculai, sic dicit :
(( In minori charitate potest homo i-esurgere; quia,
quantumcumque remisse de peccato doleat et ad
gratiam se pneparet, dummodo ad terminum con-
tritionis perveniat, qua phis displicet ei a Deo
reces.sisse quam aliquod temporale incommodum,
gratiam habebit, etiamsi non tantum prajparet se
quantum prius, duni fuit innocens, })ra3paravil. »
— Iliec ille.

Item , ibidem (arg. Sed contra) arguit sic :
(( Minima contritio sufficit ad deletionem omnium
peccatorum. Sed secundum quantitateiu conti-itionis
attenditur quantitas charitatis ia qua quis resurgit.
Ergo, cum potuerit, quando prius gratiam habuit,
ex magna pneparatione gratiam accepisse, videtur
quod possibile sit quod recipiat minorem gratiam
et cliai'itatem quam prius hal)uit. » — Hicc illo.

Et in lioc primus articuhis tcrminatur.

(a) injustificatione. — injustitix Pr.

ARTIGULUS n.

PONUNTUR OBJECTIONES
CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Quantum ad secun-
dum articuhim, aiguendum est contra conclusiones.
Et (juidem, contra secundarn arguit Scotus (dist. 2'2,
q. 1, art. 2), probando (juod omnis resuigens a pec-
cato, resurgit ad majorem gloriam quam ante
casum.

Priino. Quia resurgens resurgit in omnibus illis
bonis quic prius habuit, jam vivificatis, et, pra-ter
hoc, in isto actu poenitentiai per quem resurgit, et
quem superaddit illis praiteritis; et sic habet plura
merita in acceptatione divina, (piam dum cecidit;
et, ex ea parte, ordinatur ad majorem gloriam. —
Si dicatur quod non cuicumque merito debetur ali-
quod praemium es.sentiale sibi correspondens in
gloria, sed tantum aliquod pra^mium accidentale;
— Contra hoc : Quia, si quis illud soliim haberet
sine alio merito, beatificaretur non praci.se in illo
gradu in quo (a) propter solam gratiam sine meritis
beatificaretur, sicut parvulus baptizatus : gloria
enim cuju.scumque habentis proprium meritum,
excedit gloriam talis. Ergo quodcumque meritiim
sequens alia merita jam habita, requirit proprium
giadum gloriae e.ssentialis sibi correspondentem.
Nec tamen per quodcumque meritum statim auge-
tur gratia; nec liabens plura merita, semper est in
majori gratia. Etsi ergo sufficiat sola gratia ad ali-
quam gloriam, tamen meritis correspondet aliquis
determinatus gradus gloria^ saltein ; licet majori
gratiic sine meritis correspondeat major gloria,
tamen in quocumque gradu eodem ponatur (6)
meritum annexum , licet illo non statim intenda-
tur (y) gratia, tamen correspondet sibi aliquis gra-
dus gloriai, ultra illum gradum qni prtecise corre-
spondet isti gratiie.

Secundo. Quia ista via consonat Scriptunc, quse
in multis locis istain sententiani diviiue justilite
as.serit, quod reddet unicuique secundiun opera
sua (in Psalmo Gl , v. 13; et ad Roman., cap. 2,
V. 6); nusquam autem habetur quod unicuique
reddet .secundum habitum suum. Consonat etiam
ob.'^ervantiaj diviuai legis. Quia, secundum ipsam,
utile est, quantum possibile est, opera meritoria
exercere, quamvis remissa adeo ut (o) per illa noh
statim augeatur (s) gratia; quia correspondet sin-
gulis in acceptatione divina determinatus gradus

(«) a wrho beatificarelur usquo ad inquo, om. Pr.
(6) ponatur. — ponitur Pr.
(y) intendatur. — intenditur Pr.

(3) quamvis reniissa adeo ul. — quantunicumquc re-
missa adeo ut ctsi Pr.
(e) augcatur. — augetur Pr.

316

LIBRI IV. SENTENTIARUM

glorise. Nec adeo expedit salvare graliani quantum
opus remissum agere, per quod non augetur gratia :
quia, etsi (a) iste remisse agens non haljeat majorem
graliam por opus suum quam ille dormiens in quo
salvatur gi-atia siue lali opere, non tamen iste f)"u-
slra egit, nec in nullo excedit illum qui dormivit;
immo, per hoc quod egit, jam dignus est aliquo
bono teterno, quo non est dignus ille alius. — Hlcc
Scotus, in foi'ma.

II. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
conclusiouem arguit Aureolus (dist. 22, q. i, art.l),
probaudo quod resurgensa peccato, semper re.surgit
iu inajori hahitu charitatis et gratiai, vel saltem
in a^quali; et idem est de gloria.

Priino. Qiiiabona opera reviviscunt. Ergo meren-
tur eumdem gradum glorite quem prius; et non
solum hoc, sed eumdem gradum gratiie. Per actum
etiam poenitentite acquiritur novum meritum , qui,
additus prioi-ilnis, meretur ampliorem gradum gra-
tias, et, ex consequenti, graduin (6) gloriai amplio-
rem.

Secundo. Quia quando aliqua cadunt ordinate
sub merito niediate et immediate, ita quod alteri
debetur meritum alio mediante, quicumque mere-
tur mediatum, meretur immediafum, per quod
devenitur ad illud mediatum. Sed augmentum
gloriaj et augmentuin grati;Te hoc modo cadunt sub
mewto ordinate, quod nullus meretur augmentum
glorise, nisi mediante angmento charilalis, juxta
illud Augustini (Epist. 18G, al. 106, cap. 3) : Cha-
ritas Dieretur aiigcri, nt aucta mereatiir pcrlJci;
supple per prxnniim gJorios ; quaiSi dicat quod ideo
charitas augetur, ut prLeniium gloriie augeatur; ac
per hoc videtur quod gloria per hoc augetur, quia
gratia prius augetur. Sed, per te, bona opera meren-
tur augmenlum glorite. Ergo necessario merentur
augmentum gratiffi.

Confirmatur. Quia cuicumque competit augere
majus, competit augere minus. Bona autem opera
merentur augmentum gloriffi. Ergo et augmentiuii
grati;E.

Tertio. Qiiia qui habet plura merita, est Deo
magis acceptus. Ergo quicumque meretur majorem
gradum pra^mii, meretur majorem gradum gratire.

Quarto. Quia quicumque est nielior, magis est
Deo gratus. Sed quicumque habet plura merita, e.st
melior. Ergo est 13eo magis gratus.

Quinto. Quia ex opjtosito sequitur hoc inconve-
niens, quod qui magis diligitur a Deo, minus prae-
miatur : nam, perte, habentem minorem gratiam
magis pra-miabit.

Ha^c Aureolus, in forma.

III. Argumenta Henrici. — Gontra eamdem
conclusionem arguit Henricus, Qiiodlibeto 5, q. 24,

(a) etsi. — si Pr.

(6) gradum. — gratiam Pr.

ubi viilt prohare primo («), quod resurgentium a
peccato, unus nou resurgit in majori gratia quam
alius, sed omnes in asquali, dicens sic : Aliqui
dicunt quod charitas datur secundum conatum reci-
pientium ; et quia, po.st peccatum, potest homo plus
vel minus conari, et unus plus quam alius, et
Deus (6) paratus est dare cuilibet secundum quod
paratus est et dispositus, unus (y) potest resurgere
in icquali, vel majori, vel minori. — Sed hoc non
valet.

Primo (S). Quia conatus qui e.st in detestationem
peccati et adeptionem gratise, est ad bonum super-
naturale; et ideo non potcst esse sine gratia pra^ve-
niente liberum arbitrium, et inclinante ad illum
motum, et praiveniente illum conatum,

Seciindo. Quia gratia non datur regulariter secun-
dum mensuram conalus. Quia, si gratia praiveniens
daretur secundum mensuram conatus, tunc daretur
secundum mensuram operum sequentium. Quod
est fal-sum : quia, si gratia daretur secundum men-
suram operum sequentium, tunc omnes qui ex
majori gratia prajvenirentur, majora opera facerent;
quod non ponitur. Si ergo illa gratia sit gratum
faciens, non datur secundum mensuram conatus.
Si vero sit gratia (s) gratis data , pra^veniens cona •
tum liheri arbitrii, oportet quod ipsa (Q, ex se, sine
cooperatione liberi arbitrii, in detestationem pec-
cati et appetitum gratiae moveat, ita ut liberum
arbitrium non moveatur nisi motum. Cui inclina-
tioni, seu impulsui, si liberum arbitrium non resi-
slat, qua^ro : utrum, antequam coagat, detur gratia
justificaus, aut non, sed expectatur ejus cooperatio,
quaj dicitur conatus? Si primo modo, ergo non
datur illa secundum conatum. Si secundo niodo,
tunc gratia dabitur ex merito; et sic justificatio erit
ex merito congrui, non condigni. Quod non est
dicendum : quia tunc parum dabitur largitati
divinai; quia Augustinus, contra Pelagianos, vide-
tur sentire quod gratia justificans prajvenit omnem
motum liberi arbitrii ex electione. Et ideo non est
ponendum quod libero arbitrio a gratia impulso et
nou rel)ellanti detur gratia justificans, ut ii^sum non
rcbollare sit (?]) merituin congrui. Et ideo videtur
luagis quod Deus inclinat per gratiam gratis datam
ad detestationem peccati et bonuni supernaturale;
dumniodo tali motui non resistat, dat gratiam , licet
non couelur, nec cooperetur : ut sic in prima justi-
ficatione Deusjustificet te sine te non rebellanle; ut
cooperatores Dei simus, solum augmentum gratitc
justificantis merendo; ita ut mensura charitatis sit

(a) prinw. — Om. l'r.
(<j) qni. — Ad. Pr.
(y) unus. — Om. Pr.
l^) Primo. — Om. Pr.
[i.) sit gratia. — Om. Pr.
(i;) ipsa. — ipsu»! Pr.
(r,) non. — Ad. Pr.

DISTINCTIO XIV

QUiflSTIO II.

317

a Deo solum secundum libitum voluntatis ejus.
Quantum tamen ex parte liheri arbitrii in quo reci-
pitur, habet comnicnsurari dispositioni ejiis. Ha^c
autem dis{)osilio est j)ure nei^aliva, scilicet non
resislere. In pura autem nei^atione nonest magisei
miniis. Et i(l(!o iion maj.;is resislit unus (piam alter,
sed omnes jcqualiler; licet resislcre bene recijiiat
magis et minns, ([uia lit per aliquid positive. Et
ideo prima gralia justificans, quantum est ex parte
liberi arbitrii, a^qualiter datur omnibus. Et sic
omnis resurtjens , inquantum resurgens, in ajquali
charitate resurgit.

Secundo loco principaliter agit de comparatione
charitatis praecedentis ad sequentem, dicens : Si
vero fiat comparatio ad charitatem quam cadeudo
amisit, dicendum quod hanc quaestionem pryeceduiit
alitC dua2 : scilicet utrum opera mortificata revivi-
scant in resurgente; et, dato quod sic, utrum cha-
ritas ex qua processerunt, repareturin charitate illa
qua resurgens justificatur, an in dispositione divina
reservetur conferenda in augmento charitalis (juod
fiet in glorificatione. Si primo modo, tunc (juilibet iii
majori resurgeret. Si secundo modo, tunc non
resurgeret nisi (a) iii minori, si, post primam gra-
tiam, per bona opera, aliquod augmentum gratiaj
meruisset.

Tertio loco vult probare quod cuilibet resurgenti
a peccato datur major gratia quam innocenti, dicens :
Si, inquit, fiat comparatio ad qualitatem recipientis
justificationem a peccato originali tantum,utin par-
vulis, non requiritur ibi gratia prseveniens ad incli-
nandum liberum arbitrium, neque praeparatio posi-
tiva, ut in adultis; sed solum requiritur quod non
ponatur obex, scilicet motus aliquis iu peccatum
morlale contrarius gratiai (6). Et sic ista dispositio
negativa est. Propter quod aequalis gratia confertur
omnibus innocentibus. Sed alia est ratio negationis
in non ponendo obicem, et alia illius in non rebel-
lando : quia ista est negatio processus in malum,
illa autem pugnae contra bonum ; et pertinet ista ad
concupiscibilem et conversionem ad bonum ut nunc,
illa ad irascibilem et conversionem a bono simpli-
citer. Quia ergo pejus est impugnai^e bonum siinpli-
citer quam concupiscere bona ut nunc (quia for-
malis ratio peccati magis consistit in aversione a
bono simpliciter, (juaia in conversione ad bonum ut
nunc; non enim mala esset illa conversio, nisi qiiia
mala est aversio), tanto econtra melior est impu-
gnatiouis negatio quam concupiscentiai, et melior
dispositio ad majorem gratiam disponit; ideo major
gratia datur quibuscumque resurgentibus a peccato
actuali, quam quaj datur innocentibus purgatis a
solo originali. — Haec ille.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

(a) nisi. — Om. Pr.

(o) nwtus aliquis inpeccatum morlaJe contrarius gratix.
— modus aliquis iii peccaluni morlale Pr.

ARTICULUS 111.

P 0 N IJ N T (J R S 0 I, U T \ O N K S

An ARGUMENTA CONTRA SECUNDAM
C 0 N G L U S 1 0 N E M

I. Ad argumenta Scoti. — Quantum ad ter-
tium articulum, respondendum est objectioniljus
supradictis. Et ideo

Ad priniuni Scoti contra socundam conclusionem,
dicitur quod ad illud argumeutum respondet .sanctus
Thomas, 3. Scnlent., dist. 31, q. 1, art. 4, qi'^ 3,
ubi arguit sic, in quarto loco : « Poenitentia vivifi-
cat merita per peccatum mortificata. Ergo poenitens
tantam habehit gloriam , quantam aiite peccatum
meruerat. Sed tantum meruerat, quantum de cha-
ritate habuerat. Ergo gloria quam poenitens hahe-
bit, proportionatur charitati quam aute peccatum
liabuit. Proportionatur autem cliarilati in qua in
morte invenitur post p(]enitentiam : quialignum ubi
ceciderit, ibi erit, Eccles. 11 (v. 3). Ergo charitas
in qua resurgit poenitens, est a^qualis charitati a
qua cecidit. » Ecce argumentum. Sequitur respon-
sio : (( Dicendum, inquit, qiiod, sicut ex pnedictis
patet, per^priora merita merebatur sibi tantam glo-
riam, quantam charitatem habebat. Sed ipse per
peccatum factus est alter, et non plenarie ad pristi-
num gradum restitutus. Et ideo non plenarie reci-
piet etfectum priorum meritorum, nisi quantum ad
praemium accidentale, quod commensuratur actibiis
magis quam habitui charitatis. » — Hiec ille. —
Item, art. 1, in solutione secundi, sic dicit : (( Qui-
dam dixerunt quod charitas nun(juam merelur, iiisi
finalis. Sed hoc falsum est : quia charitas finalis
non potest dici nisi quse est in ultimo termino vita^;
et tunc forte homo nihil meretur, sed dormit. Unde
dicendum quod quolibet actu charitatis meretur
vitam Kternam, et efficit eam sibi debitam. Sed
quando peccat, jam efficitur quodammodo alius,
ut dicit Philosophus in 9. Ethicorum; quia trans-
mutatur ab eo quod erat sibi conveniens secundum
naturam, in id quod est prieter naturam. Et ideo
non oportet quod ei reddatur; sicut et illud quod est
debitum reddi sano, non redditur furioso. » — Ha^c
ille. — Ex quibus patet quod, licet poenitens resur-
gat in omuibus meritis quie ante peccatum habuit,
et pro quolibet correspondeat sibi aliquis gradus
gloriai, non tamen tantus quantus ante peccatum
sibi correspondebat , nisi resurgat in requali chari-
tate; quia, si resurgat in minori, jam est efiectus
alter, ct indispositus ad recipiendum totum efTe-
ctum prascedentium ineritoruni vivificatorum. Nec
tamon dicitur quod in tali resurgente merilis vivifi-

318

LIBIU IV. SENTENTIARUM

catis corrospondeat tantum (a) prsemium acciden-
tale, et nulluni essentiale. Et ideo responsio quam
arguens recitat, non est tenenda. Nec est secundiim
rnentem sancti Thomie. Quod patet : nani , 3 p.,
q. 89, art. 5, arguit sic, tertio loco : « Opera in
charitate facta merentur gloriam secundum quanti-
tatem gratiiic vel charitatis. Sed quaudo(iue per
poenitentiam homo resurgit in minori gratia vel
cliaritate. Ergo non consequitur gloriam secundum
merila priorum operum; et ita videtur quod opera
mortifitata per peccatum, non reviviscant. » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : « Dicendum,
inquit, quod ille qui per poenitentiam resurgit in
minori charitate, consequitur prsemium essentiale
secundum quantitatem charitatis in qua invenitur;
habebit tamen majus gaudium de operibus quse
sicfecit; quod pertinet ad praemium accidentale. »

— Hlcc ille.

Dicitur secundo, quod impugnatio illius respon-
sionis assumit quoddani dubium, vel forte falsum,
scilicet quod cuicumque merito addito gratise cor-
respondeat majus pnemium essentiale, quam soH
grati;ie prajcise. Si enim hoc sic intelhgatur, quod
ahquis gradus glori* correspondet operi prsecise,
qui non correspondeat gratise prsesenti vel futunc,
falsum est; quia pnemium essentiale commensura-
tur gratise et charitati. Si autem intelligatur sic,
quod operi elicito a gratia praesenti correspondet
aliquis gradus glorise, qui non commensuratur prae-
senti gratise, sed futuraj, verum dicit; nam qui-
cumque actus est meritorius novffi glori» , vel novi
ejus gradus, est etiam meritorius novi gradusgratiyc,
cui correspondet et commensuratur gradus gloria:!.
De hoc sanctus Thomas, 1» 2** , q. 114, art. 8, in
sohitione tertii argumeuti, sic dicit : « Quolil)et actu
meritorio meretur homo augmentum graliu2, sicut
et gratiai consummationem; quse est vita seterna;
quqp, sicut non statim redditur, sed suo tempore,
ita nec gratia statim augetur, sed suo tempore, cum
scilicet ahquis sufficienter fuerit dispositus adgratiie
augmentum. » — Haic ille. — Item, 2-' 2"^, q. 24,
art. 6, in solutione primi, sic dicit : « Quihbet actus
charitatis meretur vilam aiternam, non quidem
statim exhibendam, sed suo tempore. Simihterqui-
hJjet actus charitatis meretur charitatis augmen-
tum ; non tamen statim augetur, sed quando aliquis
conatur ad hujusmodi augmentum. » — Haic ille.

— Verumtamen, 1. Serdent., dist. 17, q. 2, art. 3,
in solutione quinti, videtur dicere oppositum. Ait
enim sic : « Quando est tahs actus charitatis, quahs
requiritur ad augmentum charitatis, tunc etiam
augetur pra^mium substantiale, quod debelur majori
charitati consequenti actum, non aulem charitati
quse est radix actus. Non autem omnes sunt tales.
Et ideo ad multiplicationem talium actuum non

(a) tantum. — totum Pr.

sequitur de necessitate augmentum pra^mii sub-
stantialis. » — Ha^c ille. — Et plura simiha dicit
in eodem articulo, et 2. Sentent., dist. 40 {■x). Sed
tenendum est quod finahter dixit in Siimma.

Dicitur tertio, quod, concesso quod poenitens
resurgat in pluribus meritis quam ante, non tamen
sequitur quod resurgat semper ad majorem glo-
riam : quia quandoque merita praecedentia pecca-
tum, et sequentia post poenitentiam, innituntur
minori habitui gratiK et charitatis quam ante; et
sic sunt minus gralifica, et minus accepta, et ad
minorem gloriam ordinata.

Ad secundunx dicitur primo, quod via sancti
ThomK magis consonat Scriptura? quam via Scoti :
quia, Hcet Scriptura dicat Deum redditurum cuihbet
secundumopera sua, tamen ahbi {Roman. 6, v. 23)
dicit : Gratia Dei, vila xterna. Unde sanctus Tho-
mas, 4. Sentent., dist. 49, q. 1, art. 4, q'» 4, ubi
quai^rit , Utrum diversne mansiones patria:; distin-
guantur penes diversos gradus charitatis, arguitsic,
in secundo loco : « In Psalmo (61, v. 13), dici-
tur : Tu redde$ itnicuique secundum opera sua.
Sed illud (juod redditur, est beatitudinis mensura.
Ergo gradus beatiludinis distinguentur secundum
diversitatem operum, et non secundum diversita-
tem charitatis. » Item, tertio, arguit sic : « Pra;-
mium debetur actui, et non habitui; unde non for-
tissimi coronantur, sed agonizantes, ut })atet,
1. Ethicor. (cap. 8); et 2. Timoth. 2 (v. 5), Non
coronabitur, nisi qui legilime certaverit. Sed bea-
litudo est pra-mium. Ergo diversi gradus beatilu-
dinis erunt secundum diversos gi'adus operum , et
non secundum diversos gradus charitatis. » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : « Ad secundum,
inquit, dicendum quod opera non habent quod eis
retriJ)utio gloria^ reddatvu-, nisi inquantum sunt
cliaritate informata; et ideo, secundum diversos
charitatis gradus, erunt diversi gradus in gloria. —
Ad tertium, dicendum quod , quamvis habitus cha-
ritatis vel (6) cujuscumque virtutis non sit meritum
cui debeatur pra?mium, est tamen principium et
tota ratio merendi in actu ; et ideo secundum ejus
diversitatem pra^mia distinguuntur; quamvis etiam
ex ipso genere actus possit ahquis gradus in merendo
considerari , non quidem res})ectu })r3emii essen-
tiahs, quod est gaudium de Deo, sed respectu ali-
cujus praemii accidentahs, quod est gaudium de
ahquo bono creato. » — lldsc ille. — Item, in prin-
cipali responsione qua^stionis, sic dicit : « Prin-
cipium distinctivum mansionum , sive graduum
habitudinis, est duplex : scilicet propinquum, et
remotum. Propinquum est diversa disposilio quai
erit in beatis, ex qua continget diversitas perfe-
ctionis apud eos in operatione beatitudinis. Sed

(a) Cfr. praesertim q. 1 , art. 3, ad 4"m.
(6) vel. — Om. Pr.

DISTINCTIO XIV. — QU/ESTIO 11.

319

principiiim remotum, est meritum quo talern beati-
tudinem consecuti sunt. Primo modo autem distin-
guuntur mansiones secundum charitateni patriic;
quic, quanto in aliquo (!rit pcrfectior, tanto cum
reddet capaciorem divinai claritatis; secundum cujus
autjmentum (a) augebitur perfectio divina^ visionis.
Secundo modo vero distinguuntur secundum cbari-
tatem via^. Actus enim noster non babet quod sit
meritorius ex ipsa substantia actus, sed solum ex
babitu virtutis quo informatur. Vis autem merendi
est in omnibus virtutibus ex charitate, qua3 babet
ipsum finem pro objecto. Et ideo diversitas in
merendo tota reducitur ad diversitatem cbaritatis.
Et sic cbaritas viae distinguit mansiones per modum
meriti. » — Ha2c ille.

Dicitur secundo, quod illa via Scoti non ita con-
sonat observantia3 legis sicut via opposita. Obser-
vatio enim legis consistit magis in gratia et chari-
tate, quam in exteriori opere; nam lex nova princi-
pabter consistit in gratia Spiritus Sancti. De boc
sanclus Thomas, 1»2'^, q. 106, art. 1, sic dicit :
(( Unaquxque res videtur esse illud qiiod est in ea
potissimum , ut dicit Philosopbus, 9. Ethicorum
(cap. 8). Illud autem quod est potissimum in lege
novi testamenti, et in quo tota ejus virtus consistit,
est gratia Spiritus Sancti, quaj datur per fidem
Cbristi. Et ideo principaliter lex nova est ipsa gratia
Spiritus Sancti, quae datur Christifidelibus. Et boc
manifeste apparet per Apostolum, qui, Roman. 3
(v. 27), dicit : Ubi est gloriatio tua? Exclusa est.
Per quam legem? Factorum? Non ; sed per legem
fidei; ipsam enim fidei gratiam legem appellat. Et
expressius, ad Rom. 8(v. 2), dicitur : Lex Spintus
vitse in CJiristo Jesu liberavit me a lege peccati ct
mortis. Unde et Augustinus dicit, in libro de Spi-
ritu et Littera (cap. 24), quod sicut lex factorum
fuit in tabulis lapideis, ita lex fidei scripta est in
cordibus fdelium. Et alibi dicit, in eodem libro
(cap. 21) : Qu3e sunt leges Dei ab ipso Deo scriptx
in cordibus, nisiipsa prsesentia Spiritus Sancti?
Habet tamen lex nova qusedam sicut dispositiva ad
gratiam Spiritus Sancti, et ad usum bujus gratia?
pertinentia, quK sunt quasi secundaria in lege
nova, de quibus oportuit instrui fideles Christi et
verbis et scriptis, tani circa credenda quam circa
agenda. Et ideo dicendum est quod principaliter
nova lex est lex indila, secundario autem est scripta. »
— Hsec ille. — Item ad hoc facit Glossa ex Augu-
stino sumpta, super illud Psalmi 70 (v. 15), Quo-
niam non cognovi negotiationem, vel litteratu-
ram, etc. Quac sic dicit : Negotiatio grxce ab actu
dicitur, latine a negato otio {&). Negotiatores ergo
actuosi sunt, scilicet Judsei, et alii, qui ab eo

(a) secundiim cujus augmentum. — et secundum eius
Pr.

(6) negato otio. — negotio Pr.

quod agunt prsesumunt, opera sua laudant, non
perveniunt ad gratiam, qus» hoc commendat ut
)iemo de se glorietur. Qui vero gloriatur , tan-
(juam negoliator dc femplo a homino cjicitur ,
qui ejecit vendentes et ementes de templo. Econtra
requies est in Deo, qui justificat. Illi negotiatores
potius sunt inquieti quam boni operatores. Unde
et negotiatorcs dicwdur , qui negant otium, de
quo dicilur (Psa\m. 45, v. 11) : Vacate el videte
quoniam suavis est Dominus. Et est sensus: Non
cognovi negotiationem, id est, de actibus prsesu-
mentcs, et ex operibus suis justitiam quseren-
tes, etc. Et, post multa, sic dicit : Non cognovi lit-
teraturam , id est, non approbavi quemquam ex
operibus legisjustificari; sed reprobavi de littera
legis prsesumentes , a gratia resilientes. — Ha^c
ille. — Ex ({uibus patet quod observatio legis non
principaliter stat in actu exteriori, vel in negotia-
tione.

Dicitur tertio, quod per opera remissa nullus
acquirit nec meretur novum gradum gloriu?, nisi
quia simul meretur novum gradum gratiai vel cba-
ritatis. Et ideo principalis conatus debet esse cui-
libet ut crescat in gratia et charitate Dei et proximi,
in qua est principalis observatio legis, et .secundum
quam quantificabitur gloria, ut ssepe dictum est.
Ad intellectum prBedictorum facit illud quod dicit
sanctus Tbomas, 3. Sentent., dist. 18, q.l, art. 2,
in solutione quarti argumenti , ubi sic dicit : (( Ille
qui meretur, non oportetquod proficiat quantum ad
rationem merendi : hoc enim accidit ei ex hoc quod
radix meriti, scilicet cbaritas, non est in suo ter-
mino. Sed oportet quod omnis qui meretur, profi-
ciat quantum ad mercedem quam meretur, ut sci-
licet eam sibi debitam faciat vel simpliciter, vel
quantum ad aliquem modum quo sibi prius debita
non erat. » — Ha3c ille. — Item , art. 5, sic dicit :
(( Mereri est facere aliquid sibi debitum. Hoc enim
contingit tribus modis. Uno modo, quando aliquis
facit de non debito sibi debitum ; sicut aliquisprimo
motu cbaritatis meretur vitam ffiternam, faciens
eam sibi debitam , quae prius ei debita non erat.
Alio modo, quod erat sibi minus debitum, faciendo
magis debitum ; quod contingit in eo in quo charitas
augetur. Tertio modo contingit quando aliquis quod
est uno modo debitum , facit alio modo sibi debi-
tum; sicut puer baptizatus, cui debetur vita oeterna
ex habitu gratiai in baptismo infus», quando usum
liberi arbitrii incipit habere, facit eam sibi debitam
ex actu. Primo ergo modo Cbristus meruit in primo
instanti suai conceptionis claritatem corporis; quai
quidem non erat sibi debita ex conditione naturaj
in se consideratse , neque consequebatur ex unionis
necessitate, sicut gloria fruilionis. Secundo auteni
Cbristus mereri nou potuit, quia charitas non est
aucta in ipso, Tertio meruit sibi in omnibus actibus
suis post primum instans conceptionis suae; quia

320

LIHIU IV. SENTENTIAllUM

fecit sibi debitum aliquibiis actibus, quod prius aliis
actibus deliebatur. » — Iliec ille. — Non tainen
iulelliiias quod nunquam per actum exercitum al)
babitu cliaritatis vel grati;e aliquis mereatur novum
gradum gloriLe, nllra illud quod deljetur babitui
elicienti et infoi'manti aclum; sed sobmi illud (juod
uno modo debebatur actui primo, alio modo debea-
tur actui secundo. Iste enim sensus falsus est, ut
patuit, et patebit. Sed est intelligendum quod ille
gradus glorise, qui debebatur gratia^ , debetur actui
ebcito per eam ; et, ultra hoc, debetur ei novus gra-
dusgloriai, correspondens novo gradui gratiai quam
meretur, si gralia sit augmentabilis, et non in ter-
mino. Nullus enim meretur novum gradum gloria^,
nisi quia prius natura meretur augmentum gratia'
etnovum gradum ejus.

II. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum

Aui'eoli, negatur prima consequentia. Licet enim
priora merita morliticata reviviscant in poenitente,
non tamen habent omnem et eumdem vel tantum
effectum quem vel quantum ante peccatum, dum ex
majori gratia vel charitate eliciebantur, quam sit
nova gratia in qua poenitens resurgit; et sic non
oportet, in illo casu, quod perducant ad eumdem
vel aiqualem gradum glorise qui eis ante peccatum
deljebatur. Et hoc contingit propter indispositionem
remisse poenitentis, ut prius dictum est.

Ad secundum dicitur quod nihil concludit contra
nos. Quia, si loquatur de meritis prtecedentibus
peccatum, conceditur quod illa utrumcpie mereban-
tur, scihcet augmenlum gratia^ et gloriai; sed in
isto remisse poenitente, qui non disponit se ad susce-
ptionem aiqualis sed minoris gratia^, non sortiuntur
com})letum eflectum, ut scilicet in pra^senti recipiat
totum illud augmentum gratite, et in futuro totum
illud augmentum gloria;, nisi inlensius se dis})onat
cfuam in actu primo poenitentia^. Si autem loquatur
de merito novo actus remissi poenitentiaj, qui minori
charitate et gratia informatur et elicitur quam pra^-
cedentia merita, dicitur quod non meretui' a^qualem
gradum gloriaj, et sic nec a^qualem gradum gratia^,
sicut priora merebantur.

Adconhrmationem, })atct per idem. Potest tamen
dici quod, posito quod primum meritum poenitentis
mereretur asqualem gradum gratiic, non tamen
sequitur quod augmentuni grati» statim sibi infun-
datur, sed in futurum, quando ad lioc erit dis})o-
situs; et sic non sequitur quod resurgat in aiquali
vel raajori gratia, sicut nec resurgit cum gloria, ut
patet ex praidictis.

Ad terlium dicitur quod antecedens e.st dubium,
vel falsum. Si enim iutelligatur comparatio inter
duos, quorum unus habet plura merita quam alius,
antecedens universaliter intellectum, falsum est.
Nam contingit aliquem habentem }3auca merita, esse
Deo magis acceptum et gratum quam sit alius

habens plura merita : sicut patet de angelo respectu
hominis, et de anima Cbristi res}Dectu animte Vir-
ginis Mai-i;)B, comparando eas pro instanti conce})tio-
nis Christi; in illo enim inslanti illa anima eiat
summe accepta et grata Deo, licet haberet (a) pauca
merita. Non enim habens })lura merita, est gratior
Deo quanj habens })auciora, nisi ca^tera sint paria,
puta actus ajque perfecti secundum s}3eciem, et
aeque inten.si secundum gradum, etinformati a^quali
gratia et habitu virlutis; alioquin unum meritum
intensum, majori gratia informatum, reddit gratio-
rem quam multa merita remissa, parva gratia infor-
mata. Si autem fiatcomparatioejusdem ad seipsum,
qui scilicet nunc habet plura merita quam prius
Jiabuit, adhuc antecedens univensaliter intellectum,
falsum est, nisi ca^tera sint paria, tam ex }3arte
meriti quam ex parte merentis. Contingit enim gra-
tiorem esseeumdem hominem cum quatuor meritis,
tem})ore quo habet majorem gratiam , quam cum
(}uin(}ue, tempore quo habet minorem gratiam, et
remissius se disponit, et remissius diligit Deum et
proximum propter Deum, actu et habitu, quam
prius. Si auteni ca^tera sintparia, tunc conceditur
quod habens plura merita, est gratior simpliciler,
vel secundum quid, in re, vel in spe; quia scilicet
ad multiplicationem meritorum augetur gratia , vel
iu futurum augebitur, nisi prsestetur im}iedimen-
lum. Ex quibus patet quod, si antecedens intelliga-
tur in sensu quo debet concedi, argumentum non
valet : quia miuor e.st neganda; nam poenitens
remisse se disponens, licet habeat })lura merila
quam prius, non tamen asqualia prioribus, vel non
;equaliter respectu ejus o})erantia, propter suam
indis})ositionem.

Ad quartuni, negatur minor, si universaliter
iutelligatur. Conceditur tamen quod habens })lura
merita (}uam })rius, et a.H}ualia in se, et respectu
merentis, ut prius, est melior simpliciter, vel secun-
dum quid, in re, vel in s})e, quam prius; sed hoc
non habet locum in proposito, ut })atet cx dictis
s;epe.

Ad quinlum, negatur consequentia. Nec valet
ejus probatio. Non enim dicimus quod resurgens in
minori gratia magis pra^mietur essentiali pnemio
propler plura merita reraissa (}ua' habet nunc, quam
prius, dum habehat })auca, sed intensa. Sed potest
concedi quod propter plura dignus est praimiari
nunc quara prius; vel quod meretur plura pniemia,
non taraen leque inteusa, ut prius, ut de se patet.
Unde omnia argumenta procedunt ex falso intel-
lectu conclusionis, vel ex quadam falsa sup})ositione,
non concessa, nec probata, scilicet quod quilibet
resurgens a }ieccato }3er poenitentiam , resurgat ad
a^qualera gloriam essentialis praBmii; quod sanctus

licel lutberet. — el iicel liabebaL V

DISTINCTIO XIV. — QUyESTIO II.

321

Thomas non
patuit (a).

intendit, nec concedit, iit supra

III. Ad argumenta Henrici. — Ad ar^umenta
IJenrici contra eamdem conclusionem inducta, dici-
tur quod oinnia tria piincta, vel tres conclusiones
quas iiitendit probare, falsijc sunt. Unde

A(J priminn pro prima sua conclusione dicitur,
nci^ando antecedens. Non enim oportet quod dispo-
sitio positiva ad oratiam , scilicet detestatio peccati,
et appetilus grati;e et justiti;e, procedat ex gratia
habituali gratum faciente; sed sufficit quod proce-
dat ex gratia actuali gratis data, quse est aliqua
motio, ut ostendit sanctus Thomas, !■' ^^, q. 112,
art. 2, ubi sic dicit : « Gratia dupliciter dicitur :
quandoque ipsum habituale donum; quandoque
autem ipsum auxilium Dei moventis animam ad
bonum. Primo ergo modo accipiendo gratiam , exi-
gitur ad gratiam aliqua animnp pncparatio; quia
nuUa forma potest esse nisi in niateria disposita.
Sed, si loquamur de gratia secundum quod signi-
ficat auxilium Dei moventis ad bonum, sic nulla
pneparatio requiritur ex parte hominis, quasi pnx;-
veniens divinum auxihum ; sed potius quaicumque
prseparatio in homine esse potest, est ex auxiho Dei
moventis animam ad bonum. Et, secundum hoc,
ipse bonus motus hberi arbitrii quo quis praepara-
tur ad donum gratise suscipiendum , est actus liberi
arbitrii moti a Deo; et, quantum ad hoc, dicitur
homo se pra^parare, secundum illud Proverb. 16
(v. 1) : Hominis est prxparare animum. Et
tamen est principahter a Deo moventeUl)erum arbi-
trium; et, secundum hoc, dicitur a Deo voluntas
hominis prxparari {Prov . , c. 8, v. 35, juxta ver-
sion. LXX), Qi a Domino gressus hominis dirigi
(Psalm. 36, v. 23). » — Hsec ille. — Item, art. 4,
sic dicit : « Gratia, ex parte subjecti, potest reci-
pere magis et minus, prout scihcetunus perfectius
illustratur a lumine gratiue quam ahus. Cujus diver-
sitatis ratio quidem (6) est ahqua ex parte pnepa-
rantis se ad gratiam : qui enim se ad gratiam magis
prff-parat, pleniorem gratiam suscipit. Sed ex hac
parte non potest accipi prima ratio hujus diversi-
tatis : (juia pncparatio ad gratiam non est hominis
nisi inciuantum liberum arbitrium ejus praiparatur
a Deo. Unde prima hujus diversitatis causa est acci-
pienda ex parte Dei, qui diversimode sua dona
dispensat, ad lioc quod ex diversis gradibus pulchri-
tudo et perfectio Ecclesiai consurgat; sicut etiam
diversos gradus reium instituit, ut esset universum
perfectum, etc. » • — Hkc iile. — Similem senten-
tiam ponit, 4. Sentent., dist. 17, q. 1, art. 2, in
sohitione secundie quu^stiuncnlse, et in responsione
ad secundum, ubi sic dicit : « Voluntas nostra est

(a) Gfr. ad primum Scoti.
(6) quidem. — quxdam Pr.

omnino pedissequa respectu divina? gratiae, et nuUo
modo pnevia : quia ipsa voluntas bona,quai gratiam
graturii facientem jiiUTcdit, ex Deo nobis provenit,
qui gratuita sui voiuntate nos ad hoc provocat, vel
nageihs, vcl aliquo auxilio interiori. Nec tamen
voluntas ha^c e.st prKvia, sed pedissequa respectu
gratifE gratum facientis; quia non est causa ipsius,
sed ahqualiter (a) ad ipsam viam parat. » ■ — Haec
iUe.

Concordat isti solutioni Bernardus de Gannato ,
in inipugnatione praidicti Quodlibeti Ilenrici , ubi
sic dicit : « Multa, inquit, dubia dicit. Et opinio
quam impugnat, vera est, quod in adultis, secun-
dum majorem vel minorem conatum, datur major
vel minor cliaritas, secundum communem cursum;
licet Deus, de potentia sua absolula, posset dare
sine conatu, vel majorem, ubi esset minor conatus.
— Quod autem dicit, quod conatus in detestationem
peccati et acceptionem gratiai est supernaturalis; —
dicendum quod lahs conatus supponit ali^juid super-
naturale, puta vel fidem informem, vel auditum
aliquem de rebus supernaturalibus (6); non autem
oportet quod pruicedat ipsum gratia gratum faciens.
Item, istum conatum pra^ceditqutcdam molio divina,
qua homo movelur ad Iwnuni supernaturale, faciendo
quod in se est. Quod autem per specialem Dei
motionem moveatur vel conetur {•{) ad aliquid
supernaturale, non est inconveniens. Ihe tamen
conatus, hisi sit cum charilate, non est meritorius
merito de condigno, sed de congruo. Non ergo opor-
tet quod gratia praeveniat hberum arbitrium, ut
dicit, sed motio ilia, vel aliqua pra^cognitio de supei^-
natuialibus. » — ilicc Bernardus, et bene.

Ad secunduin, negatur consequentia : quia cona-
tus ille non est opus sequens tempore vel natura
gratiam gratum facientem , sed pra^cedens tempore
quandoque; licetsequatur aliquam gratiam secundo
modo dictam, puta divinam motionem. De hoc Ber-
nardus, ubi supra, .sic dicit : « Ad aliud quod dicit,
quod si gratia daretur secundum mensuram cona-
tus, tunc daretur secundum inensuram operum
sequentium; — dicenduui quod non sequitur. Prima
enim gratia, qua homo justificatur, datur gratis, et
sine merito de condigno. Potest tamen ipsam prae-
cedere meritum de congruo; et, secundum quod
majus est in uno quam in alio, datur major cha-
ritas. Et istud meritum est conatus iste, secundum
quem regulariter datur major vel minorcharitas. Si
autem illa motio qua liberum arbitrium moveturad
bonum supernaturale, vocetur gratia gratis data,
tunc talem conatum prascedit gratia gratis data. Nec
oportet quod inclinet liberum arbitriuni ad dete-
standum peccatum sufficienter : quia tunc sine cha-

(a) aliqualiter. — aliquam Pr.

(6) supernaluralibus. — spiritualibus Pr.

(y) vel. — Ad. Pr.

VI. — 21

322

LIBRl IV. SENTENTIAHLAI

ritate posset suffioienter detestari peccatum; quod
est falsum. Nec esl inconveniens quod lil)erum arbi-
trium non moveat se ad gratiam liralum facientem,
nisi motum a Deo, nec detur etiam gratia justificans
adulto antequam coagat aliquid consentiendo divinse
motioni : quia etiam ipsum detestari peccatum
imperfecte, ut per attritionem, et appetere gratiam,
agere quoddam est ; et hoc praicedit gratiam justifi-
cantem, licet sinuil tempore possit esse. Unde ali-
quando attritio priBcedit conlritionem, aliquando
autem non prsecedit attritio, sed simul tempore,
cum homo incipit detestari peccatum, datur ei
gratia, ita quod actus, qui ex parte sui principii non
erat meritorius, per gratiam concomitantem quasi
justificat. Et ideo adhuc dabitur secundum mensu-
ram conatus, licet Deus possit eam dare sine conatu,
ut dedit Paulo. — Quod autem dicit, quod, si gratia
non pra^cederet illum conatum, vel si conatus esset
dispositio ad gratiam, tunc justificatio esset ex
merito, sicut reprobatio; — dicendum quod non est
inconveniens quod justificatio sit ex merito de con-
gruo, non autem de condigno. Et ideo non simpli-
citer ex merito datur, sed secundum divinam largi-
tatem. — Quod autem dicit de Augustino, quod
gratia justificans pra^cedit omnem motum liberi
arbitrii ; — dici potest dupliciter. Primo, quod pra;-
cedit omnem motum meritorium liberi arbitrii.
Secundo, quod Augustinus vocat hic gratiam jusli-
ficantem illamdivinam motionem qua primo incipit
moveri liberum arbitrium , quse dicitur justificans,
quia disponit ad justificationem , non quia faciat
justificationcm. Necponimus, sicut isteponit, quod
ipsum non rehellare sit meritum congrui (hoc
enim parum esset); sed ipsum consentire ex majori
vel minori affeclione illi motioni divins, ponimus
esse meritum congrui. Unde non rebellare non est
sufficiens dispositio : quia plus potest homo facere,
etiam sine gratia; quia consentire illi motioni, et
appetere gratiam. Et ideo extorte exponit dictum
Augustini : quia Deus non justificat adultum nisi
eo cooperante saltem per consensum ; et ideo non
sufficit quod non rebellet. Unde cooperatores Dei
sumus, non solum merendo augmentum gratitc, ut
dicit, immo etiam merendo primam gratiam, merito
de congruo, non de condigno. Deus autem non men-
surat gratiam , secundum communem cursum , nisi
secundum recipientium dispositionem. — Quod
autem dicit, quod dispositio ad gratiam est pure
negativa, — non est verum; immo est positiva, ut
visum est, et intenditur et remittitur in diversis.
Et ideo non datur aiqualis gratiajustificansomnibus
resurgentibus, ut fingit. De gratia autem qua^ datur
parvulis, est alia ratio : quia illa datur sine merito
proprio et congrui et condigni, ex mera liberalitate
Dei. Unde, quantum est ex parte parvulorum,
omnes sunt Kqualiler dispositi ad gratiam. Et ideo
Bequalis gratia regulariler eis dalur, licet Deus pos-

set aliter facere. » — Huec Bernardus, et bene, et
conformiter sancto Thouiic, 1» 2^*, q. 112, art. 2,
et q. 114, art. 3 et 5, quoad multa. Et simililer,
2. Sentent., dist. 27, q. 1, art. 4, ubi arguit sic,
quarlo loco : « Si Deus dat alicui gratiam, aut dat
digno, aut indigno. Si dat indigno, insipiens est et
injustus; quod est impossibile. Ergo dat digno. Sed
nullus est dignus habere aliquid, nisi qui lioc
meruit. Ergo quicumque accipit gratiam primam ,
prius meruit ipsam. » Ecce argumentum. Sequilur
responsio : c( Dicendum quod indignum potest sumi
dupliciler. Vel (=t) negative tantum ; et sic Deus dat
gratiam indignis , quia his qui non sunt sufficienter
ad hoc digni, sed tamen habent aliquam dispositio-
nem ad recipiendum, ex quodicuntur quodammodo
ex congruo mereri. Nec ex hoc sequitur quod Deus
sit injustus, sed liberalis. Vel sumitur contrarie, ut
dicantur indigni (jui habent voluntatem rcsistentem
gratia^; et talibus gratiam non infundit, quia ad
virlutem non cogit, ut dicit Damascenus (2 de Fkl.
Ort., cap. 12 et 30). » — Hsec ille. — Item, de Vir-
tufibas, q. 1, art. 1, in solutione secundi, sic dicit :
ft Mei'eri dupliciler accipitur. Uno modo, proprie;
et sic nibil aliud est quam facere alitjuam actionem
unde aliquis juste sibi acquirat mercedem. Alio
modo, impi^oprie; et sic quLclibet condilio qua2 facit
hominem aliquo mododignum, meritum dicitur; ut
si dicamus quod species Priami meruit imperium,
quia digna fuit imperio, etc. h — Hkc ille. — Ex
quibus patet quod, secundum eum, in dictis locis,
posset dici (juod homo posset sibi mereri primam
gratiam merito congrui, licet non condigni.

Verumtamen, in l'"» 2*"^, videtur ponere quod nuUo
modo potest quis sibi mereri primam gratiam ; sed
quod actus pra^cedentes gratiani habitualem, licet
possint dici dispositiones, non tamen merita respectu
gratia3. Unde, q. 112, art. 2, in solutione primi, sic
dicit : « Pra^paratio hominis ad gratiam habendam ,
quaedam est simul cum ipsa infusione gratise. Et
talis prseparatio est quidem meritoria; sed non
gratiaj, qua^ jam habetur, sed glorix', qu3e nondum
habetur. Est autem alia pneparatio gratiae imper-
fecta, quse aliquando pra^cedit donum gratiae gra-
tum facientis, quae tamen est a Deo movente. Sed
ista non sufficit ad meritum , nondum homine per
gratiam justificato : quia nullum meritum potest
esse nisi ex gratia. » — Ha^c ille. — Et similiter ad
hoc videtur redire, 2. Sentent., ubi supra (dist. 27,
q. 1, art. 4); nam, in solutione quinti, sic dicit :
(( Potentia matericB est proportionata ad receptionem
formai. Et ideo dispositiones illius et habilitates con-
venienter possunt merita nominari. Sed gratia exce-
dit omnem proportionem natura;, ut actusnaturales
non possint dici merita respectu gratiae, sed disposi-
tiones remotifi tantum. » — Haic ille. — Item, 1» 2'^,

[/) Vel. — sciUcel Vi.

DISTTNCTIO XV. — QU^STIO II.

323

q. 114, art. 5, in solutione secundi, sicdicit: « Deus
non (lat irratiam nisi diijnis : non tamen ita ([uod
prius d\u;m fuerint; sed quia ipse per i^i^atiam eos
facit dignos, qui solus potest facere mundum de
immundo concejjlum senilne (Job, 14, v. 4). » —
Ihec ille. — Ex quibus patet quod, secundum ulti-
niam ejus determinationem, nuUa disposilio prijece-
dens habitum gratiye potest dici meritum primse
gratia;, nec decondigno, nec de congruo, nisi mul-
lum improprie.

Dicitur ullerius, quod, cum arguens ponat ali-
quam jdispositionem negativam ex parte suscipientis
gratiam, qua; sic est ab homine, quod non a Deo
movente per gratiam, aliqualiter declinat ad erro-
rem Pelagianorum ponentium aliquam dispositio-
nem ex parte liberi arbitrii , quam non habet a Deo
vel divina gratia. Nec efTugitur error ille per distin-
ctionem de dispositione positiva et negativa : quia
talis dispositio negativa habet rationem boni; et sic
habet illa positio dicere aliquod bonum non esse a
Deo; quod erroneum est, potissime in bonis quo-
cumque modo ad gratiam pertinentibus, sive ante-
cedenter, sive concomitanter, sive consequenter. De
hoc sanctus Thomas, 1 p., q. 23, art. 5, ubi diffuse
de hoc loquitur; et, inter caetera, dicit : (( Quidquid
est in homine ordinans ipsum in salutem, totuni
comprehenditur sub effectu prsedestinationis, etiam
ipsa prima prieparatio ad gratiam. Neque enim hyec
fit nisi per auxilium divinum, secundum illud
Thren. ult. (v. 21) : Converte 7ios, Domine, ad te,
et convertemur. » Item, ibidem, sic dicit : « Non
est distinctum quod est ex libero arbitrio et ex prai'-
destinatione, sicut non est distinctum quod est ex
causa secunda et ex causa prima. Divina enim pro-
videntia producit effectum per operationescausarum
secuudarum. » — IIa;c ille. — Item, l'» 2"", q. 109,
art. 6, probat quod « homo non potest se pnoparare
ad himen gratiae suscipiendum, nisi per auxiliuni
gratuitum Dei interius moventis ».

Ad illud quod adducit pro sua secunda conclu-
sione, respondet Bernardus, ubi supra, dicens :
« Licet autem opera mortificata reviviscant in resur-
gente a peccalo, non tamen oportet quod semper
resurgat in majori charitate quam fuit illa quam
amisit, ut dicit : quia non sic reviviscunt, ut gratia
prsecedens redeat, et aliaaddatur; sedquiain dispo-
sitioue divina imputantur ad vitam aiternam, quas
non imputarentur nisi iste resurgeret a peccato; et
ideo secundum conatum majorem vel minorem
dabitur ei major vel minor charitas quam fuit illa
quam amisit. Nec oportet, quidquid detur, quod
semper resurgat in minori • quia nec sic Deus servat
in sua dispositione bona opera, vel charitatem ex
qua processerunt, quin etiam paratus sit dare cha-
ritatem majorem magis disposito. Quod autem dicit
in solutione argumenti, quod Deus restituit gratiam
amissam, — non credo quod restituat eamdem

numero : quia idem potest facere alia gratia; et ideo
non oportet quod semper sit major recuperata rpiam
perdita. » — Umc Dernaidus, et bene. — Ex quibus
patet ad argumentum. Quia nec prima charitas
eadem numero reparatur etaique intensa sernper in
resurgente, nec eadem charitas et leque intensa
reservalur sibi conferenda in j)0sterum. Nec sirni-
hter oportet quod, si ex opeiibus ex prima gratia
elicilis meruit aliquod augmentum gratise, recupe-
rel illam vel lequalem gratiam cum ^je^juali aug-
niento, ut prius dictuni fuit; inimo potest contin-
geie quod resurget in minori charitate et gratia;
sed forte in posterum pertinget ad iilud augmentum
quod prius meruit, et forte nunquam pertinget, si
debiliter, remisse, aut tepide, aut nulliter ad hoc
conetur.

Ad probationem tertite conclusionis respondet

Bernardus, ubi supra, dicens : « Quod autem dicit

de duabus dispositionibus negativis, non valet;quia

non sunt dispositiones per se. Imnio in adultis est

dispositio positiva. Et ideo non est necessarium

quod dicit, quod omnibus resurgentibus a peccato

datur major gratia quam innocentibus. Potest enim

adultus tam modice conaii, quod modica gratia

dabitur ei, forte minor quam parvulo, cui datur

gratia sine conatu, et sine dispositione positiva. »

— Hsec ille, et beue, pra^ter hoc quod ponit graliam

infundi parvulis sine quacumque dispositione posi-

tiva. Hoc enim non est verum : quia baptismus col-

latus parvulis, imprimit eis dispositionem aliquam

positivam ad gratiam, qua^ dicilur ornatus, vel cha-

racter, ut alias dictum est (a). Et de hoc alias forte

videbitur. Videtur enim sanctus Thomas velle quod

nunquam confertur gratia alicui nisi cum disposi-

tione positi vaad gratiam. Unde, l"" 2'"^, q. 112, art. 2,

arguit sic (tei'tio loco) : « Agens inlinitai virtutis

non requirit dispositionem in materia; cum nec

ipsam materiam requirat, sicut in creatione apparet;

cui collatio gratia; comparatur, qua; dicitur nova

creatura, ad Gal. ult. (v. 15). Sed solus Deus, qui

est infinita3 virtutis, gratiam causat. Ergo nulla

prcTcparatio requiritur ex parte hominis ad gratiam

consequendam. »Ecceargumentum. Sequiturrespon-

sio : « Dicendum est quod agens infinitye virtutis

non exigit materiam, vel dispositionem materiai,

quasi praisuppositam ex alterius causse actione. Sed

tamen oportet quod, secundum conditionem rei

causanda}, in ipsa re causet et materiam et disposi-

tionem debitam ad formam. Et similiter, ad hoc

quod Deus gratiam infundat animaj, nulla praepa-

ratio exigitur, quam ipse non faciat. » — Hsec ille.

— Consimiliter, prima distinctione Qnarti, q. 1,

art. 4, in solutione primic quaistiunculoc, sic dicit :

« Principale agens respectu justificationis Deus est,

(a) Cfr. dist. i, q. 1, art. 3, § 3, III, ad2"m; et dist. 4, q. 1,
art. 3, i% 11, ad 2'""; ot dist. 7, q. 1, arl. 3, ad 2"'".

324

LlBRl IV. SENTENTIARUM

nec indiget ad hoc aliquibus instrumenlis ex parle
sua; sed propter congruitatem, ex parte hommis
justificandi , ulitur sacramentis quasi quibusdam
instrumentis justificationis. Hujusmodi autem matc-
rialibusinstrumentiscompetit aliquaaclio exnatura
propria, sicut aquse abluere, et oleo facere nitidum
corpus; sedulterius, inquantum instrumenta divinffi
misericordise justificantis, pertingunt instrumenta-
liter ad ahquem effectum in anima, qui primo cor-
respondet sacramentis, sicut est character, vel ah-
quid hujusmodi. Ad ultimum autem effectum, qui
est gratia, non pertingunt etiam instrumentaliter,
nisi dispositive, quantum ad hoc quod illud ad quod
instrumentaliter effective pertingunt , est dispositio,
quse est necessitans, quantum in se est, ad gratise
susceptionem. » — Hsec ille. — Similia ponit, 3 p.,
q. 63, art. 6, in solutione tertii , et in niultis aliis
locis.

Caetera vero qute dicit Bernardus, possunt stare,
potissime de dispositione requisita in adultis. Unde
sanctus Thomas, !■' '2"', q. 112, art. 2, arguit sic,
secundo loco : « IUe, inquit, qui in peccato progre-
ditur, non se praeparat ad gratiam habendam, Sed
aliquibus in peccato progredientibus data est gratia ;
sicut patet de Paulo, qui gratiam consecutus est
dum esset spimns minarum et csedis in disci-
pulos Domini, ut dicitur, Act. 9 (v. 1). Ergo nulla
prseparatio ad gratiam requiritur ex parte hominis. »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Homo,
inquit, ad gratiam se prajparare non potest, nisi
Deo praeveniente et movente ad bonum. Et non
refert utrum subito vel paulatim ahquis ad perfe-
ctam prseparationem perveniat. Dicitur enim,
Eccli. 11 (v. 23), quod (a) facile est in oculis Dei
suhito honestare pauperem. Gontingit autem quan-
doque quod Deus movet hominem ad bonum , non
tamen perfecte; et talis praiparatio praecedit gra-
tiam. Sed quandoque statim perfecte movet ipsum
ad bonum, et subito homo gratiam accipit, secun-
dum illud Joan. 6 (v. 45) : Omnis qui audivit a
Patre et didicit, venit ad me. Et ita contigit Paulo :
quia subito, cum esset in progressu peccati, per-
fecte motum est cor ejus a Deo, audiendo et addi-
scendo et veniendo ; et ideo subito gratiam conse-
cutus est. )) — Hsec ille.

Et hiBC sufficiunt pro responsionibus objectorum.

Ad argumentum pro qusestione, respondet sanctus
Thomas, 3 p., q. 89, art. 2, in solutione primi,
dicens : « Non omnibus diligentibus Deum coope-
ratur in bonum hoc ipsum quod per peccatum a
Dei timore cadunt (quod patet in his qui cadunt, et
nunquam resurgunt, vel qui resurgunt, iterum
casuri); sed (6) his qui secundum propositum
vocati sunt sancti (Roman. 8, v. 28), scihcet prae-

(a) quod. — quia Pr.
(g) in. — Ad. Pr.

destinatis, qui, quotiescumque cadant, finaliter
tamen resurgunt. Cedit ergo eis in bonum hoc quod
cadunt, non quia semper in majori gratia resur-
gunt, sed quia resurgunt in permanentiori gratia :
non quidem ex parte ipsius gratise, quia, quanto
gratia est major, tanto est permanentior; .sed ex
parte hominis, qui, tanto stabiHus in gratia per-
manet, quanto est cautior et humilior. Unde et
Glossa, ibidem , subdit quod ideo p)^"oficit eis in
bonum quod cadunt, quia humiliores redeunt,
quia doctiores fiunt. y) — Hsec ille. — Et in idem
redit responsio data ad idem argumentum, 3. Sen-
tent., dist. 31, q. 1, art. 4, q'^ 3, in solutione primi,
ubi sic dicit : « Hoc dictum intelligitur non semper
quantum ad majorem quantitatem charitatis, sed
quantum ad majorem diligentiam vel humilitatem,
inquapoenitensresurgit, ad minus actualiter. Minus
autem malum est ut charitas diminuatur quam ut
totaliter amittatur; et minus malum computatur
pro rnagis bono, ut dicitur, 5. Ethicorum (cap. 1).
Et ideo in bonum diligentis Deum cedit peccatum,
etiam si in minori charitate resurgat : quia per
humilitatem et cautelam ab omnimoda gratiie amis-
sione curatur (a). )) — Hicc ille.

Et haec de qu;estione sufficiant. De qua benedictus
Deus in ssecula. Amen.

DISTINCTIO XV

quj:stio I.

UTRUM HOMO POSSIT DEO SATISFACERE
PRO PECCATO

'iRCA decimamquintam distinctionem
il IJ^TILZ ^' 'S'^"^^'^*^'^»''< w qua?ritur : Utrum homo
i^^^w'^ possit Deo satisfacere pro peccato.
[^^^=^t^ Et arguitur quod non. Quia ille cujus
totum quod habet, non sufficit ad unum debitum
exsolvendum , non pote.st pro alio suo debito satisfa-
cere. Sed quidquid homo est, et potest, et habet,
non sufficit ad exsolvendum debitum pro beneficio
creationis; unde, Isaise 40 (v. 16), dicitur quod
ligna Libani non sufficient ad holocaustum. Ergo
nullo modo potest satisfacere pro debito offensse
commissse.

In oppositum arguitur. Quia, sicut dicit Hierony-
mus (in Exposit. fidei ad Damas.), qui dicit Deum
aliquid impossibile prxcepisse Jiomini, anathema

(a) curatur. — tueatur Pr.

DISTINCTIO XV. — OlJy«'^ST10 I.

325

sit. Sed satisfactio est in pra^cepto, Lucse 3 (v. 8) :
Facite dignos fructus pcenitentix. Ergo possiy^ile
est Deo satisfacere.

In hac qusestione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Qnod purus homo non pote.st
perfecte satisfacere Deo, nisi in virlute meriti
Chrisli.

Hanc conclusionem ponit sanctus Thomas, 3 p.,
q. 1, art. 2, in solutione secundi, ubi sic dicit :
(( Aliqua satisfactio potest dici sufficiens dupliciter.
Uno raodo, perfecte, quia est condigna, per quam-
dam adajquationem ad recompensationem culpa?
commissoe. Et sic hominis puri satisfactio esse non
potuit sufficiens. Quia tota natura humana erat per
peccatum corrupta; nec bonum alicujus personae,
vel plurium, poterat per asquiparantiam totius
natune detrimentum recompensare. Tum etiam quia
peccatum contra Deum commissum quamdam infi-
nitatem habet ex infinitate divina^ majestatis : tanto
enim ofTensa est gravior, quanto major est ille in
quem delinquitur. Unde oportuit, ad satisfactionem
condignam, ut actio satisfactionis satisfacientisliabe-
retefficaciam infinitam, utputa Dei et hominis exsi-
stens. Alio modo potest dici satisfactio sufficiens
imperfecte, scilicet secundum acceptationem ejus
qui est ea contentus, quarnvis non sit condigna. Et
hoc modo satisfaclio puri hominis est sufficiens. Et
quia omne imperfectum pra^supponit ahquid perfe-
ctum, a quo sustentetur, inde est quod omnis puri
honiinis satisfactio efficaciam habet a satisfactione
Christi. )) — Haec ille.

Eamdem ponit, 3. Sentcnt., dist. 20, q. 1, art. 2,
dicens : (( Oportebat, inquit, quod pro peccalo
naturuc human;c fieret condigna satisfactio. Tum
quia aliter homo non restitueretur primie dignati.
Tum quia conveniens est esse unum primum in
genere satisfactionis perfectum , supra quod omnes
alipc satisfactiones imperfecta; fundentur. Ad hoc
autem quod satisfactio esset condigna, oportebat
quod haberet virtutem infinitam. Quia peccatum
pro quo fiebat satisfactio, infinitatem quamdam habe-
bat ex tribus : primo, ex infinitate divinai majesta-
tis, inquantum oflensa fuerat per contemptum ino-

bedientiae((juantoenim major est inquem peccatur,
tanto gravior est culpa); secundo, ex bono quod per
peccatum auferebatur, quod est infiniturn, scilicet
Deus ipse, cujus participatione fiunt homines beati ;
tertio, ex ipsa natura quse corrupta erat, qua^ infi-
nitatem quamdam habet, inquantum in ea possunt
in infinitum supposita rnultiplicari. Actio autem
pura3 creaturye non potest habere efficaciam infini-
tam. Et ideo nuUa pura creatura poterat sufficienter
satisfactionem facere. )) — Hsec ille.

Item, art. 1 , q'» 3, in sohitione tertii, sic dicit :
« Remissio poense ({uai fit ahis hominibus, prsecipue
poenai satisfactoria;, fundatur .super virtutem satis-
factionis Ghristi, quae superabundavit ad amoven-
das omnes p(]enas, quanturn in se fuit. Unde oportet
quod particulata satisfactio fundetur super satisfa-
ctionem Christi condignam, sicut in quolibet genere
imperfectum oritur ex perfecto. » — Hsec ille.

Item, dist. 1 Terlii, q. 1, art.2, in solutionesexti,
sic dicit, in fine : « Dicendum, inquit, secundum
quosdam , quod etiam pro actuali peccato non suf-
ficit purus homo satisfacere, nisi prsesupposita satis-
factione Christi, ex cujus passione etiam antiquo-
rum patrum satisfactio efficax fuit, qui in fide ejus
salvabantur. )) — Hsec ille.

Ex quibus patet quod, in dictis locis, sensit quod
purus homo non sufficit satisfacere pro peccato
actuali mortali, sicut nec pro originali. Verum ,
4. Sentent., dist. 15, videtur ahter dicere. Nam,
q. 1 , art. 2, sic dicit : « Dupliciter homo Deo debi-
tor efficitur : uno modo, ratione beneficii accepti;
ah"o modo, ratione peccati commissi. Et sicut gra-
tiaruni actio, vel latria, vel si quid est hujusmodi,
re.spicit debitum l)eneficii accepti; ila satisfactio
respicit debitum peccati commissi. In his autem
honoribus qui sunt ad parentes et deos, etiam
secundum Philosophum, impossibile est a^quivalens
reddere secundum quantitatem ; sed sufficit ut homo
reddat quod potest, quia amicitia non exigit a^qui-
valens, sed quod po.ssibile est. Et hoc etiam est
a^quale ahqualiter, scilicet secundum proportiona-
bilitatem : quia sicut se habet hoc quod Deo esset
debitum, ad ipsum Deum; ita hoc quod ipse potest
reddere, ad eum. Et sic ahquo modo forma ju.stitiaj
servatur. Et simihter est ex parte satisfacientis.
Unde homo non potest satisfacere, si ly satis sequa-
htatem quantitatis importet. Contingit autem quod
importet aequalitatem proportionis, ut dictum est.
Et hoc, sicut sufficit ad rationem justitiai, ita suf-
ficit ad rationem satisfactionis. )) — Ha}c ille.

Item,ibidem,in solutione primi, sicdicit : « Sicut
offen-sa hal)uit quamdam infinitatem ex infinitate
divina^ majestatis, ita et .«atisfactio accipit quamdam
infinitatem ex infinitate divinse mi.^ericordiai, prout
est gratia informata, per quam acceptum redditur
quod homo Deo reddere potest. Quidam tamen
dicunt quod habet infinilatcm ex parle aversionis.

326

LlBRl IV. SENTENTIARUM

et sic gratis dimittitur; sed ex parte conversionis
finita est, et sic pro ea satisfieri potest. Sed hoc
nihil est : quia satisfactio non respondet peccato nisi
secundum quod est ofTensa Dei; quod non habet ex
parte conversionis, sed aversionis solum. Alii vero
dicunt quod , etiam quantum ad aversionem , satis-
fieri potest pro peccato, virtute meriti Christi, quod
quidem infinitum fuit. Et hoc in idem redit quod
prius dictum est; quia per fidem Mediatoris gratia
data est credentihus. Si tamen aho modo gratiam
daret, sufficeret satisfactio per modum praedictum. »
— HEec ille.

Ex quihus videtur quod purus (a) homo potest
sufficienter satisfacere pro peccato actuah mortali,
sine merito passionis Christi ; cujus oppositum supe-
rius dixit. Sed hic nuUa est proprie contradictio;
quia superius loquitur de satisfactione perfecta, hic
vero de imperfecta. Unde potest taHs ratio pro con-
clusione formari : Ad pei^fectam satisfactionem pro
peccato, requiritur adsequatio satisfactionis ad ofTen-
sam. Sed talem et tantam non potest purus homo
exhihere, nisi conjuncto merito passionis Christi.
Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod nulliis pofest satis-
facere Deo de uno peccato, non satisfaciendo de
alio, sed illud relinendo.

Hanc ponitsanclus Thomas, pncsenti distinctione
15, q, 1, art. 3, iii solutione primie qua^stiunculae,
ubi sic dicit : « Quidam dixerunt quod potest fieri
satisfactio de uno peccato sine aho, vel in alio, ut
dicit Magister in Httera. Sed hoc non polest esse.
Gum enim per satisfactionem deheat tolh offensa
prrecedens, oportet quod tahs sit modus satisfactio-
nis, qui competat ad tollendum ofi^ensam. Oflensa;
autem ablatio est amicitiae restitutio; et ideo, si sit
ahquid quod amicitise restitutionem impediat, etiam
apud homines satisfactio esse non potest. Cum ergo
quodhhet peccatum amicitiam charitatis impediat,
quaj est hominis ad Deum, impossihile est quod
homo de uno peccato satisfaciat, aho retento; sicut
nec homini satisfaceret , qui, pro alapa sihi data, ei
se prosterneret, et aham simul daret. » — Hsec ille.

Item, ibidem (arg. Sed contra), arguit sic : « Satis-
factio est medicina curans peccata proeterita, et praj-
servans a futuris. Sed peccata non possunt sine
gratia curari. Ergo, cum quodUbet peccatum mor-
tale gratiam auferat, non potest de uno peccato fieri
satisfactio sine altero. — Item, Imirc 58, dicitur
quod jejunium eorum qui ad contentiones et htes
jejunabant, non erat Deo acceplum ; hcetjejunium
sit opus satisfactionis. Sed non potest fieri Deo satis-
factio nisi per opus Deo acceplum. Ergo (|ui hal)et
aliquod peccatum, non potest Deo satisfacere. » —
H:ec ille.

(a) purus. — pfinius Pr.

Ex quil)us potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Nullum opus insufficiens ad amicitise resti-
tutionem, et cum illius irapedimento stans, est Deo
satisfactorium. Sed omne opus factum in peccato
mortali, vel cum retentione peccati mortalis per
affectum, est hujusmodi. Ergo, etc.

Tertia COnclusio est quod nuUus, post reinissio-
neni peceali mortalis sibi factam per contritio-
nem, noviler morlaliter peccans, potest in statu
illo, exlra charitalem, satisfacere pro peceatis
prius sibi dimissis.

Hanc ponit sanctus Thomas, ubi supra (dist. 15,
q. 1, art. 3), in solutione secunda? qutestiunculae,
ubi sic dicit : « Quidam dixerunt quod postquam
omnia peccata per poenitentiam et contritionem
dimissa sunt, si aliquis ante satisfactionem pera-
ctam in peccatum decidat, et in peccato exsistens
satisfaciat, quod satisfactio talis ei valeat, ita quod,
si in illo peccato moreretur, in inferno de illis pec-
catis non puniretur. Sed hoc esse non potest. Quia
in satisfactione oportet quod, etiam amicitia i^esti-
tuta, justitia^ iiequalitas restituatur; cujus contra-
rium amicitiam solvit, ut dicit Philosophus, 9. Ethi-
coruni (cap. 1 et 3). ^(lualitas autem in satisfa-
ctione ad Deum non est secundum aequivalentiam,
sed magis secundum acceptionem ipsius. Et ideo-
oportet quod, etsi ofTensa sit dimissa per conlritio-
nem praecedentem, quod opera satisfactoria sintDeo
accepta ; quod dat eis charitas. Et ideo sine charitate
opera non sunt satisfactoria facta. » — Hi^cille.

Item, ibidem (arg. Sed contra), arguitsic : « Quia
dicitur, Proverb. 10 (v. 12) : Universa delicta
operit charitas. Sed satisfactionis virtus est delere
peccata, vel delicta. Ergo sine charitate non habet
virlutem suani. — Item, prajcipuum opus in satis-
faciendo est eleemosyna. Sed eleemosyna extra cha-
ritatem facta non valet, ut patet, 1. Corinthior. 13
(v. 3) : Si distribnero in cibos paupenitn, etc.
Ergo nec aliqua satisfactio est extra charitatem. » —
Hsec ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : NuUum opus Deo non acceptum, est satisfa-
ctorium. Sed omne opus extra charitatem factum,
est Deo non acceptum. Ergo, etc.

Quarta conclusio est qnod opera extra charila-
lem facta, sieul non sunt salisfaeloria, ila nec
alicujus pnemii eliam lemporalis proprie meri-
I oria .

Ilancponit sanctus Thomas, pnTesentidistinctione,
(j. 1, art. 3, in solutione (juarfiP quix^stiunculie, uhi
sic dicit : (( Meritum proprie dicitur aclio qua effici-
tur ut ei qui agit, justum sit aliquid dari. Sed

DISTINCTIO XV- — QU/ESTIO I.

327

justitia dicitiir (luiiliciter. Uno modo, proprie, (|uie
scilicet respicit deljitum ex parte recipientis. Alio
modo, quasi similitudinarie, quse respicit debitum
ex parte dantis. Ali(pud enim decet danlem dare,
quod tamen uou hahet recipiens dehitum recipieudi.
Et sicjustitiadicitur decentia (Hvina^ honitatis; sicut
Anselmus dicit (Proslog., c. lOj, quod Deus justus
est cum peccatorihus parcit, quia eum hoc decet.
Et, secundum hoc, meritum dicitur dupliciter. Uno
modo, actus per quem effi^^itur ut ipse agens hal)eat
dehitum recipiendi; et hoc vocatur meritum con-
digni, Alio modo, actus per quem efficitur ut sit
darKli dehituni in dante, secundum decentiam ipsius ;
et hoc meritum dicitur meritum congrui. Cuni
autem iu omnihus illis quas gratis dantur, prirna
ratio dandi sit amor, impossihile est quod aliquis
tale dehitum sihi efficiat, qui amicitia caret. Et ideo,
cum oninia hona, et temporalia, et ffiterna, ex divina
liheralitate nohis donentur, nullus acquirere potest
dehitum recipiendi aliquod illorum, nisi per chari-
tatem. Et ideo opera extra charitatem facta, non
sunt meritoria ex condigno neque seterni neque
temporalis honi alicujus apud Deum. Sed quia divi-
nam honitatem decet ut uhicumque dispositionem
invenit, perfectionem adjiciat, ideo ex merito con-
grui dicitur aliquis mereri honum aliquod per opera
extra charitatem facta. Et, secundum hoc, opera illa
ad triplex honum valent : scilicet ad temporaliuui
bonorum assecutionem, ad dispositionem gratiarum,
et assuetudinem honorum operum. Quia tamen (7.)
hoc meritum non proprie dicitur meritum, ideo
magis concedendum est quod hujusmodi opera non
sint alicujus boni meritoria, quam quod sint. » —
Ha3c ille.

Ex quihus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Ex nullo operedicitur aliquis proprie mereri
aliquod bonum, per quod nou acquiritdehitum pro-
prie dictum ex parte sui aliquod honum recipiendi.
Sed omuia opera hominis extra charitatem facta,
sunt hujusmodi in respectu ad Deuui. Ergo per
talia nihil meretur apud Deum, merito proprie
dicto, etc.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1 . — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Quantum ad secundum
articuluiu, argueuduni est contra conclusiones. Et
quidem, conlra })rimam arguit Scotus (dist. 15,
(|. i), prohaudo quod possihile sit, do potentia Dei
ahsoluta, Deum accipere ali(piem actum poenilenlis

(a) lamen. — ciuii Pr.

tanquam satisfacliouem justam pro peccalo, non
conjuncto mei-ito [)assionis Chrisli.

I*riino. Quia non est impossihile Filium Dei non
fuisse incarnatum, et, per consequens, nec passum ;
el tamen possibile est Deum produxi.sse pra^destina-
tum ad heatitudinem, et juste, non tarnen exclu-
dendo misericordiam. Ergo possihile fuisset modo
poenitentem sibi satisfecisse; quia non potest juste
sine satisfactione peccatorem beatificare.

Confirmatui' istud per Augustinum, 1.3. dc Tri-
nitate, cap. 10 : Fuit quidem et alius modus nostrai
redemptionis possibilis, quam scilicet per incarna-
tionem et passionem; sed nullus nostraj miseriaj
sananda^ convenientior. Ergo lapsus noster potuit
sanari alia via quam per incarnationern etpassionem
Christi.

Secundo. Quia passio Chri.sti non delet culpam
nostram nisi ut causa meritoria, et, per consequens,
ut causa secunda, quai non est de essentia rei. Ergo
illa reducitur ad genus causae efficientis. Sed quid-
quid potest Deus per causam secundam efficientem,
potest immediate. Ergo sine illa posset juste et ordi-
nate remittere culpam.

Si dicatur ad istud, quod Deus posset sine Christo
mediatore delevisse juste culpam viatoris, et ita eum
produxisse ad beatitudinem, secundum primum
argumentum, et immediatejustificasse, juxta secun-
dum argumentum, sed tamen non per viam satis-
factionis, quia non fuisset aliquid aequivalens red-
ditum tunc; nunc autem est redditum sequivalens
per Christi f)assionem, cum ista tamen tali quali
satisfactione istius; — Contra. Satisfactio est red-
ditio asquivalentis pro aequivalenti. Sed quanturn
malum fuit peccatum avertens a Deo, tantum bonum
cst couversio ad Deum ex charitate ; quantum etiam
honum natum fuit inesse actui nostro, tanlum
honum , et non plus, ahstulit peccatum nostrum, et
tanlum honum potest inesse actui nostro secundo.
Ergo per ipsum omuiuo ;equivalens redditur.

Tertio {■/.). Si dicatur quod actus malus non sit
ajquivalens in bono illi malo in displicentia, nisi
actus ille eliciatur a gratia; sed prima gratia non
datur alicui peccatori, nisi ex pa.ssione Christi; —
Coutra. De potentia Dei ahsoluta, hene posset dari
prima gratia sine merito passionis Ghri.sti. Quod
prohatur : quia summa gratia data creaturae, data
est animai Christi, et sine merito quocumque; nuUa
enim passio ejus, nec pra^visa, nec exhihita, erat
meritum respectu grati;\i conferenda} sibi; immo
prpcvidehatur vel prius videhatur gratiam habiturus
quam passio acceptanda.

Iteni. Passio Christi fuit houum fitiitum , etiam
accepta secuudum totam ratiouem merili in ea; (piia
non erat bonimi iucreatum (6); nec per consequens

(a) Tertio. — Om. Pr.

(o) increatmn. — iteratuni Pr.

328

LIBRl IV. SENTENTIARUM

acceplatur a Deo infinite ex parte objecti , quia non
fuit Deus beatus acceptando illam passioneni , sicut
amando suam essentiam. Si ergo infinitas in pec-
cato prohiberet salisfactionem esse possibilem, etiam
prohiberet eam, posita passione Christi.

Quinto sic. Deus, de potentia absoluta, posset
dedisse peccatori post attritionem, tanquam post
dispositionem congruam et merituni de congruo,
gratiam per quam motus ejus fieret contritio; et sic
per satisractionem delevisse peccatum, quia per
actum illum reddentem Deo sequivalens illi bono
quod abstuHt peccatum. Posset etiam actus ille esse
alias indebitus : Quia, licet quidquid sumus et pos-
sumus, teneamur Deo, tamen ex maxima sua mise-
ricordia, considerans nostram fragihtatem et diffi-
cultatem ad bonum, noluit nos regulariter obligare
nisi ad decalogum ; et ila ])otuisset ordinasse et obli-
gasse hominem tantum ad decalogum, Christo non
incarnato. Posset ergo tunc homo aH({ua superero-
gationis opera exercere, qua^. alias essent sibi inde-
bita; et tunc salvaretur tota ratio satisfactionis. De
potentia ordinata tamen Deus non disposuit siln
reconciliare injustum, nisi per obsequium sibi magis
gratum quam erat ofiensa ejus sibi disphcens; et
illud est meritum passionis Christi. — Hajc Scotus,
in forma.

II. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
conchisionem arguit Aureolus (dist. 45, q. 1,
art. 2).

Primo. Quia rigor justitiiB exigit quod actus satis-
factorius sit a^qiiivalens in l)onitate malitioc actus
peccati. Sed possibile est hal)ere actuni gratia iufor-
matum, reqnivalentem in bonitate maHtice peccati.
Ergo, etc. Minor probatur. Quia, si actus gratia
informatus non posset axpiivalero vel prccponderare
maliti;u peccati, boc esset vel (juia culpa est infinila
ratione objecti, vel ratione sui, vel ratione o])e-
rantis. Si primo modo, non magis est infinitus actus
peccati in malitia, quam actus bomis gratia infor-
matus in bonitate : quia utenjue est in Deum obje-
ctive; ergo, si, pro])ter objectum inlinitum, actus
]ieccati habet inlinitam inalitiam, eadem i-atione,
actus gratia informatus habet infinitam bonilatem.
Si secundo modo, non : quia actus peccati non est
infinitus formaliter, nec actus gratia informatus.
Sed tertio modo posset intelligi infinitas malitia)
actus ex parte o]ierantis, hoc modo scilicet, quia,
quantumcumque augeretur actusbonus in bonitate,
nunquam Kquaret gradum malitiie satisfaciendo.
Cujus ratio est : quia in conmiissione peccati est
magna injustitia ex parte hominis; quando vero
homo elicit actum bonum , non videtur (]uod possit
satisfaciendo illam injustitiam adajquare; quia nul-
lus satisfacit exhibendo illud ad quod alias, etiamsi
non esset fienda satisfactio, teneretur; sed homo,

dato quod non peccaret, teneretur (a) Deo omnem
bonum actum exhibere quem exhibet, et plus quam
exhibeat ; ergo, etc. Sed ista ratio non debet movere :
quia, licet de congruo et decenli homo obligetur ad
impendendum omnem bonum actum, hoc tamen
non est de rigore justitiai; alias quilibet obligaretur
ad intrandum religionem, et actus consimiles, qui
sunt supererogationis; ergo, si ad tales actus non
tenetur homo de rigore justitiai, si post peccatum
eliciat talem actum, ]joterit sic intensum elicere in
bonitate, quod peccati malitiam (6) adsequabit, et
per consequens erit satisfactorius. — Ha;c ille, in
forma.

III. Argumenta Durandi. — Contra eamdem
arguit Durandus (dist. 15, q. 1), dicens : Quidam
dicunt quod, licet homo ex se nou jiossit satisfacere
reddendo aiquivalens, potest tamen hoc per hoc
quod sibi communicatur meritum ])assionis Ghristi,
quod fuit aliquo modo infinitum. Sed hoc non vide-
tur verum : quia nec i]ise Christus, secundum quod
homo, potuit Deo reddere pro seipso ecquivalens
heneficiis acceptis ; cum ergo quidquid erat in Christo
secundum humanam naturam, totum esset obliga-
tum Deo et ei debitum, non potuit esse satisfactio
de condigno ]iro quocumque peccato, considerando
naturam operis vel rei, sed solum secundum acce-
ptationem gratuitam Dei.

Sed contra pnedicta arguunt quidam, dicentes
quod praidicta determinatio tollit omne meritum,
et omnem possibilitatem satisfaciendi. Quod pro-
bant : quia qui nihil potest solvere, in nullo }iotest
satisfacere; sed, secundum priedicta,quidquid homo
habet, est debitum Deo, ratione beneficii jam (y)
accepti ; ergo nuUus polest ahquo modo satisfacere
pro delicto commisso. Eodem modo etiam tollit
omne meritum : quia nullus meretur, qui non
habet ali(juid (juod possit imj)endere pro pr;emio;
sed, secundum pnedicta, nullus homo habet aliquid
(juod possit imjjendere pro praimio; ergo nullus
liomo potest aliquid mereri. — Sed ista sunt satis
frivola : quia bene concludunt (juod nullus jiolest
Deo satisfac;ere de condigno, secundum a;qualitatem
emenda; ad oflensam, nec mereri de condigno,
stricte et proprie loquendo de merilo condigni, vitam
aiternam; et hoc est concedendum. Sed de congruo,
et secundum Dei acceptationem gratuitam, jiolest
homo mereri apud Deum, et satisfacere Deo de pec-
calo commisso. Nec praedicta^ rationes probant opjio-
situm : acceptat enim Deus nostra bona opera ut
nieritoria ct satisfactoria , quamvis sint in iiobis ab
ipso, et quamvis non reddamus ei nisi quod suum
est, sicut scriptum est, 4. Paralipom. 29 (v. 14) :

(a) lcneretur. — tenetur Pr.
(6) maUtiani. — maculam Pr.

[y) jam. ■— rcl Pr.

DISTINGTIO XV. — QU.ESTIO I.

329

Tua sunt omnin, ctquse de manutua acccxnmus,
dedimus tibi. Et Iilcc opinio magis consonat pietati
fidei, qua iriinus attribuimus nobis, et plus Ueo; ut
dicat quilibet bonus, cum Psalmista (Psalm. 17,
V. 20) : Salvum, me fecit (a) quoniam voluit me;
et illud Rom. 9 (v. 16) : Non est voleiitis ncque
currentis , sed Dei miserentis. — Hijec ille.

§ 2. — GONTRA SECUNDAM ET TERTIAM
CONCLUSIONES

I. Argumenta Scoti. — Contra secundam et
tertiam conckisiones aryuit Sootus (dist. -15, q. i),
pro})andoquod aliquis nianens in uno peccato, possil
satisfacere pro alio; et quod non oporlet satisfactio-
nes pro peccatis babitualiter esse conjunctas.

Primo. Quia o{)posiIa senlentia videtur nimis
dura contra peccatores, et occasio majoris olistina-
tionis. Si enim iste homo vere poenilens, et bumi-
liter recipiens satisfactionem , esto (^) jejunium
trium diernm, cras recidivat in peccatum mortale,
et (y) de illo non poenitens, secundo die jejunet,
quia (S) sibi fuit impositum, si dicas quod illud
jejunium secundae diei non est abqua satisfactio
exterior, magis est occasio inducendi islum lapsum,
ut tertio die non jejunet, et per consequens ad
novum peccatum mortale, cum sit transgressio prai-
cepti Ecclesia; et vicarii Dei in hoc casu.

Secundo sic. Si post lapsum, ante completam
poenitentiam , non exsequatur quis satisfactionem
pristinam et sibi impositam, peccat mortabter novo
peccato. Si ergo exsequatur, bene facit, quia actum
obedientiai facit. Sed non facit actum obcdientia^,
nisi inquantum illud ost sil)i impositum tanquam
pars satisfactionis. Ergo satisfacit.

Tertio. Quia, si alicui ofTensai in regem corre-
spondeat prsecise secundum legem abscisio manus,
si isti etiam invito abscinditur- manus, satis patitur;
et intantum sufficit regi, quia, secundum legem et
justiliam, non del)et ab eo poonam ulterioiem exi-
gere; et tamen non recipit eum in gratiam vel ami-
citiam. Multo magis posset sufficere pro punitione
culpa?, si aliquis pttnam debitam sibi infiigeret,
licet non esset in gratia vel amicitia ipsius judicis
ofiensi. — Ha;c Scotus, in forma.

II. Argumenta quorumdam. — Contra eam-
dem conclusionemarguuntquidam alii (apudPetrum
de Palude, dist. 15, q. 1).

Priino sic. Quia ille qui, acceptata poenitentia,
postea incidit in mortale, solum est debitor pcena?
certic et finit;c. Sed illam exsolvit. Ergo non potest
ab eo plus exigi; et sic satisfacit.

(a) fecit. — fac Pr.

(5) eslo. — et posl Pr.
(y) et. — Om. Pr.

(6) qula. — quod Pr.

Secundo. Quia, secundum justitiam humanam,
si quis poenam taxatam et acceptatain pro prffice-
dente ofl"en.sa sibi dimissa exsolverit, etiam post-
quam denuo ofl^endit, liberatus e.st totaliter. Ergo
similitcr est .secundum justitiam divinam.

TerJio. Quia, si non esset liberatus ab bac pcnna ,
et exsolveret eam in infeino : aut ergo finilam, aut
infinitam. Si finitam, eadem ratione, finita poena
facta in peccato mortali debuit .satisfacere, vel suffi-
cere. Si infinitam, boc videtur inconveniens, quia
non erat debitor nisi pauiix; finitai.

Quarto. Quia videtur inconveniens quod homo
tantum puniaturpro peccato quod fuit .sibi veraciter
dimissum, sicut pro peccato quod nunquam fuit
sibi dimissum; alioquin non prodesset contritio,
nec confessio. Sed istud sequeretur, si pro peccato
dimisso puniretur poena uiterna in inferno. Ergo,etc.
Et si dicatur (juod nihil prohibet quod aliquis
puniatur tequali poena pro peccato dimisso, ac .si
iion fuis.set dimissum, non quidem perse, quia in
dimissione culpa; dimittitur reatus poena; aiternse,
sed per accidens, .scilicet ratione- status, quia in
inferno nulla est redenqitio, — non valet : quia
quod in inferno nou sit status expiandi poenam, hoc
est quia non est ibi .status expiandi culpam, et ad
culpam sequitur poena; sed istud non habet locum
quoad poenam culpa; dimissai debitam, quia illa jam
est expiata. Et boc expresse videtur tenere sanctus
Thomas, infra, dist. 22, art. 1, in solulione quinti
argumenti.

§ 3. — CONTRA QUARTAM CONCLUSIONEM

Argumenta quorumdam. — Contra (piartam
conclusionem arguunt quidam (apud Petrum de
Palude, dist. 15, q. 1).

Et primo contra probationem conclusionis, dicen-
tes quod non concludit : quia arguit de amore Dei
ad nos, per quem nobis dat, et non de amore nostri
ad Deum, quo carent mali, qui tamen non carent
primo, quia Deus diligit bonos et malos.

Secundo arguunt. Quia sicut exsistens in chari-
tate meretur bona gratia?, quia habet amorem gra-
tuitum, sic exsistens in statu natura? meretur bona
qua; sunt ad conservationom natura;; quia sicut se
habet amor gratuitus ad bona gratiai, sic amor
naturalis ad ea qua* sunt natune.

Tortio probaut quod nullus bomo potest aliquid
inercri de condigno : quia totum est ex liberalitate
danlis, secundum gratiam , et non secundum debi-
tum.

Quarto. Quia Deo non j)ossumus reddere a^qui-
valons. Ergo multo minus pos.sumus eum consli-
tuere debitorem nobis.

Si dicatur (piod peccans niortaliter meretur ex
condiguo poMiam , et tanien Deus non est debitor
infligendi talem pocnam, ita ut sit injustus si eam

330

LIBRI IV. SENTENTIARU VI

non infligat; et similiter in bonis, potest esse meri-
tum de condigno proprie et stricte sumpto, et tamen
Deus non erit debitor reddendi prsemium pro lali
merito, nec erit injustus si non reddat (a); — boc
non valet. Quia non est simile in bonis et in malis :
quia, in bonis, merenti ex condigno si non reddatur
prsemium, subtrabitur ei bonum quod est ei debi-
tum, et ita fit ei injustitia, nisi hoc procederet de
voluntale sua, quia nullus patitur injustum volens;
sed si peccanti non infligitur poena quam meruit,
non fit sibi injustitia, sed gratia, quia poena, ut
poena est, rationem mali habet, quo quilibet hben-
ter caret. Et ideo, in bonis, merenti ex condigno
reddendum est pra;mium ex debito, et ille ad quem
pertinet reddere, injustus est si non reddat; in
mahs vero, si non redditur poena pro culpa, non fit
peccanti injustitia, sed inisericordia.

Et in hoc secundus articuhis terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad ARGUMENTA CONTRA PRIMAM
CONGLUSIONEM

I. Ad argumenta Scoti. — Quantum ad ter-
tium articulum, respondendum est objectionibus
supradictis. Ideo ad argumenta Scoti contra primam
conclusionem, dicitur })rimo, in generah, quod si
ahquid probant, non ahud conchidunt efficaciter
nisi quod de potentia Dei absohita Deus posset acce-
ptare actionem hominis gratia informatam, non
conjuncto merito passionis Christi, vel aho ejus
merito consimih, tanqutim justam satisfactionem
pro peccato, et sufficientem secundum quid et
iniperfecte, non autem perfecte sufficientem, per
ada?quationem vel excessum emendae ad ofi"ensam ,
secundum quod dictum fuit in prima conchisione.
Unde, in casu iho, haberet locum distinctio Durandi,
quiB in idem redit cum nostra. Dicit enim sic
(dist. 15, q. 1) : (( Cum satisfactio sit actus justitia^
reducentis id quod est inaequale ad a^quahtatem,
oportet in satisfactione proprie dicta esse a;quahta-
tem inter emendam et offensam. ^Equahtas autem
inter ista duphciter accipi potest : scihcet vel secun-
dum absolutam com[)arationem rei ad rem, et iha
est a^quahtas proprie dicta; vel potest accipi sohim
secundum acceptationem ihius cui fit emenda , et
haic est Kquahtas interpretativa sohim. Dicendum
ergo quod, accipiendo satisfactionem proprie, quaa
requirit a^quahtateni rei ad rem, impossibile est
hominem satisfacere Deo pro ahquo peccato; acci-

(a) sed. — Ad. Pr.

piendo tamen large satisfactionem , prout requirit
solum sequahtatem emenda^ ad offensam secundum
divinam acceptationem , possibile est hominem Deo
satisfacere. » — Hiec Durandus, et bene, si loqua-
mur in casu arguentis, scihcetde satisfactione puri
hominis, non innixa satisfactioni Dei et hominis
Jesu Christi.

Unde ad primum Scoti , dicitur quod , supposito
casu ihius argumenti, talis poenitens prtedestinatus
non potuisset Deo satisfacere, loquendo de satisfa-
ctione proprie dicta; potuisset autem satisfacere
improprie, imperfecte et interpretative. Et hujus
ratio patet ex dictis : quia actio tahs hominis, non
innixa satisfactioni Christi vel aUerius divinaj per-
sona?, nuho modo requata fuisset nec aiquari potuis-
set offensaj in Deum commissai.

Ad confirmationem, dicitur quod lapsus hominis
ahter potuit .sanari quam per passionem Christi;
sed tunc non fuisset sanatus per condignam satis-
factionem, sicut nunc est.

Ad secundum principale dicitur quod responsio
ibidem data, sufficiens est, ut patet ex dictis.

Et ad improbationem ihius, dicitur primo, quod
non tantum (a) bona est conversio puri hominis ad
Deum per gratiam, quantum malum est aversio
ejus a Deo, secundum substantiam actus, et ex parte
hominis peccantis, loquendo de ajquahtate secun-
dum absohitam comparationem rei ad rem. Nam
aversio est infinita : tum quia est contra infinitam
majestatem Dei; tum quia aufert infinitum bonum,
et ab infinito bono hominem separat, scihcet a Deo;
tum quia infinitam poenam meretur ex condigno,
vel etiam annihilationem et privationem omnium
donorum Dei, propter ingratitudinem peccantis,
secundum quod ostendit sanctus Tliomas, 4. Sen-
tent., dist. 46, q. 2, art. 2; unde, TJirenor. 3
(v. 22), dicitur : Misericordix Domini quod non
sumus consumpti. I})sa autem conversio hominis
ad Deum per graliam,non est tahter infinita, potis-
sime inquantum pendet ex hbero arbitrio : quia,
ut sic, non est meritoria vita^ seternLe, nisi de con-
gruo, ut ostendit sanctus Thomas, l" 2^, q. 144,
art. 3. Nec sequitur, si aversio a Deo sit infinitum
demeritum, propter infinitatem Dei qui offenditur,
quod conversio ad Deum sit infinitum meritum :
quia phira requiruntur ad bonum et meritum, quam
ad malum et demeritum; non enim tantum mere-
tur, secundum legem liumanam, qui sahitat regem,
quantum demeretur qui maledicit regi. Unde opera
nostra bona, pro quanto nostra sunt, et a hbero
arbitrio procedunt, parvi valoris sunt, ut dicit san-
ctus Thomas, 2^ ^'"^, q. 162, art. 6, aUegans ihud
quod habetur Isaiie 64 (v. 6): Qnasi pannus men-
striiatx, univers.TJHstitiie iwstrse. Si autem lo(|ua-
mur de bonis oj)eribus nostrisprout sunt informata

(a) tantunt. — lante Pr.

DISTINCTIO XV. — QU^STIO 1.

331

cliaritate et gratia, sic potius sunt opera Dei quam
opera nostra. Unde beatus Thomas, 4" 2=^, q. 114,
art. 3, sic dicit : « Opus meritorium hominis potest
dupliciter considerari : uno modo, secundum quod
procedit a h'beroarbitrio; aho modo, secundurn quod
procedit ex gratia Spiritus Sancti. Si considerelur
secundum substantiam operis, et secundum quod
procedit ex libero arbitrio, sic non potest ibi esse
condit^nitas, propter rnaximam ina-qualitatem; sed
est ibi congruitas, per quamdam a^qualitatem pro-
portionis; videtur enim congruum ut homini ope-
ranti secundum suam virtutem, Deus recompenset
'secundum excellentiam sux' virtutis. Si autem loqua-
mur de opere rneritorio secundum quod procedit ex
gratia SpiritusSancti, sic est meritoriuia vitie leternte
ex condigno. Sic enim valor meriti attenditursecun-
dum virtutem Spiritus Sancti moventisnos in vitam
a^ternam, secundum illud Joan. 4 (v. 14) : Fiet in
eo fons aquve salientis in vitarn xternam. Atten-
ditur etiam pretium operis secundum dignitatem
gratiffi, per quam homo, factus consors divinse
naturse, adoptatur in filium Dei, cui debetur hsere-
ditas ex ipso jure adoptionis, secundum illud
Roman. 8 (v. 17) : Si filii, et hseredes. » — Hsec
ille. — Item, in solutione tertii, sic dicit : « Per
gratiam inhabitat hominem Spiritus Sanctus, qui
est sufficiens causa vitae ajternai, etc. » Item, ibi-
dem, arguit sic secundo loco : « Quia, super illud
Roman. 6 (v. 23), Gratia Dei vita xterna, dicit
Glossa : Posselrecte dicere, « Stipendiumjustilise
vita xterna; » sed maluit dicere, « Gratia Dei
vita xlerna, » ut intelligeremus Deum ad vitam
xternam pro sua miseratione nos perducere, non
merilis nostris. Sed illud quod ex condigno quis
meretur, non ex miseratione, sed ex merito accipit.
Ergo videtur quod homo non possit mereri vitam
aeternam de condigno. » Ecce argumentum. Sequi-
tur responsio : « Dicendum, inquit, quod verbum
Glossse intelligendum est quantum ad primam cau-
sam perveniendi ad vitam aeternam, quK est mise-
ratio Dei ; meritum autem nostrum est causa subse-
quens. » — Htec ille.— Item, q. 109, art. 9, osten-
dit quod quihbet viator, quantumcumque in gratia
constitutus,adhucindiget auxiiio divino, quo movea-
tur ad recte et meritorie agendum et recte viven-
dum. — Ex quibus patet quod aversio hominis a
Deo, prout est a hbero arbitrio, est infinita offensa,
et demeritum , et infinita^ pcena^ meritoria de con-
digno; sed nullus actus humanus, prout est a libero
arbitrio, est infinite bonus, aut infinitum meritum,
nec merilorlus de condigno infinili pnemii; sed
quod sit ilhus merilorius, hoc est ex motione exte-
rioris principii, et ut est a Deo potius quam ab
homiiie.

Dicitur secundo, quod, dato quod conversio honii-
nisad Deum per gratiam ahquam infinitatem habeat
ab extrinseco, non tamen per eam potest fieri Deo

aiquivalens satisfactio. Cujus ratio est, quia quilibet
purus homo quemcumque (a) suurn actum debet
Deo pro alio debito, puta pro beneficio conditionis,
exsolvere, si Deus districte secum agere vellet; quod
autem non exigat, hoc est liberalitatis divinae, obli-
gationem talem relaxantis. Unde sanctus Thornas,
in prffisenti distinctione, q. 1, art. 2, arguit sic,
tertio loco : « Ille (€) cujus totum quod habet, non
sufficit ad unum debitum exsolvendum, non potest
pro alio debito satisfacere, etc, » sicut allegatum
fuit in principio qua;stionis. Et, in responsione, sic
dicit : « Ratio, inquit, illa concludit quod Deo non
potest fieri .satisfaclio iequivalens; non autem quod
non possit fieri sufficiens. Quamvis enim homo
totum posse suum Deo debeat, non tamen ab eo exi-
gitur de necessitate ut totum quod possit, faciat :
quia hoc est ei impossibile, secundum statum prai-
sentis vita^, ut tolum posse suum in aliquid unum
expendat, cum oporteat eum circa multa sollicitum
esse. Sed e.st quaedam menisura homini adhibita,
quae ab eo requiritur, sciHcet impletio mandatorum
Dei; et super ea potest aliquid erogare, ut satisfa-
ciat. » — Ilsec ille.

Dicitur tertio, quod, licet peccatum non auferat
formaliter nisi tantum bonum quantum natum est
inesse actui humano, vel habitui aut potentise vel
essentiai animse humanai, vel menti angelicae;
tamen effective aufert Deum, qui est majus bonum
quam quicumque actus vel habitus humanus ; et
hoc ex condigno, et secundum quod procedit a
libero arbitrio. Per nullum autem actum bonum
sequentem potest ex condigno, secundum substan-
tiam operis, et ut procedit a libero arbitrio, tantum
bonum reddi Deo; et, si reddatur per actum gratia
informatum, hoc est potius aDeo quam ab homine;
et ulterius, ille actus non potest esse aequivalens
satisfactio expiativa praecedentis offensae, secundum
rigorem justitiae, sed ex quadam relaxatione et
acceptatione divina, ut dictum fuit, quia ille non
.sufficiebat, secundum se, ad solvendum debita priora
ratione beneficii accepti. Et similiter nullus actus
hominis est apud Deum meritorius alicujus praemii,
secundum justitiam proprie etstricte acceptam, nisi
ex pra:;suppositionedivinaeordinationis : quia « homi-
nis ad Deum est maxima inicqualitas (in infinitum
enim distant), et totum bonum hominis est a Deo;
unde non potest hominis ad Deum esse justitia,
secundum absolutam cequalitatem, sed secundum
proportionem quamdam, inquantum scilicet uterque
operatur secundum modum suum; modus autem et
mensura humamc virtutis est a Deo; et ideo meri-
tuni hominis apud Deum esse non jwtest, nisi
secundum divime ordinationis supposilionem , ita
scilicet ut illud homo con.sequatur a Deo per suam

(a) quemcunique. — quantumcumque Pr.
(6) lUe. — Hlud Pr.

332

LlBRl IV. SENTENTIARUM

operationem, quasi mercedem, ad quod Deus ei
virtutem operandi deputavit », ut dicit Leatus
Thomas, 1» S--^, q. 114, art. 1. — Ex quibus patet
quod nulla operatio liominis puri, quantumcum-
que (a) gratia vel charitate formata, est satisfactoria
offensa?, vel meritoria seternoe vits, quoad absolu-
tam sequalitatem dati et accepti quoad meritum,
nec offens;e et emendiC quoad satisfactionem ; et
sic nulhis purus homo potest perfecte Deo satisfa-
cere pro morlaU, sed solum imperfecte, propter
acceptationem divinae liberahtatis, ut dictum est. —
Ad hoc etiam addentur postea aha3 rationes, in
responsionibus argumentorum Aureoh : quia, ut
postea videbitur, omnia ista argumenta fundantur
in quodam falso principio.

Sed forte dicet ahquis : tu concedis quod meri-
tum et satisfactio hominis puri, hcet non sit vir-
tutis infinita^ secundum substantiam operis et
secundum quod est a hbero arbitrio, tamen concedis
quod habet infinitam efficaciam ex parte primi
principii efficientis, scihcet Dei, et ex parte princi-
pii formalis, scihcet habitus gratiai vel charitatis;
ergo videtur quod habes concedere quod, etsi non
ex parte hominis puri, tamen ex parte Spiritus
Sancti moventis, et ex parte charitatis vel gratiai
informantis, ahqua aclio humana posset esse per-
fecte satisfactoria et perfecte meritoria, sicut et
actio Christi Dei et hominis, propter motionem
Spiritus Sancti, qui a^quatur Christo et excedit
omnem habitum creatum gratiffi vel charitatis. —
Dicitur quod non valet consequentia, propter duo.
Primo, quia in tah satisfactione vel merito hominis
puri cum quantacumque gratia, nuHa divina per-
sona meretur nec satisfacit, sed solus homo, hcet
primum et remotum principium activum tahum
sit Deus ut efficiens, gratia vero ut ratio efficiendi
et forma tahum actuum ; secus est de meritoChristi.
Secuudo, quia tales actus a puro homine ehcitos
Deus non ordinat nec acceptat ad perfectam satisfa-
ctionem, nec ad meritum, secundum rigorem justi-
tiae; secus autem est de merito et satisfactione
Christi.

Ad lcrtium principale dicitur quod, posito quod
nulla divina persona fuisset incarnata vel passa pro
humano genere, Deus potuisset aho modo conferre
gratiam hominibus, quam per fidem Jesu Christi et
sute passionis; tamen, iii iilo casu, nuha satisfactio
hominis, post peccatum, fuisset perfecte satisfacto-
ria, sed secundum quid, et imperfecte, et interpre-
tative, secundum acceptationem divinam, ad modum
quo dicit Durandus (dist. 15, q. 1).

Ad quartuiu, negatur antecedens. Meritum enim
passionis Christi fuit infinitum, ut ostensum fuit,
lib. 3, dist, 18;non tamen infinitum infinitate sim-
phciter, sed secundum quid. Nec valet hujusmodi

(a) quantumcumqne. — quantacumque Pr.

improbatio, qua dicitur quod non erat bonum
increatum, necejus acceptatio erat beatificativa, etc,
Hoc enim solum probat meritum illud non fuisse
simphciter extra genus infinitum, sicut est essentia
divina; non autem quin fuerit infinitum in genere
meriti, ut dictum est in prima conclusione, ex dictis
sancti Thoma?, 3 p. , q. 1 , art. 2, et in muUis ahis
locis, ut visum est in Tertio (a), in materia de
gratia et merito Christi, quffi non oportet hic reph-
care.

Ad quintum patet ex prsedictis : quia solum con-
cludit quod purus homo, non concurrente merito
passionis Christi, posset Deo satisfacere satisfactione
imperfecta ; non autem quod posset satisfactione
perfecta; quia nuUus purus homo peccator, non
adjutus satisfactione Christi, potest Deo offenso ah-
quid exhibere pro emenda, quod non teneatur red-
dere Deo pro recompensatione priorum debitorum,
nec ahquid quod sit proprie loquendo suum, sic
quod non ejuscui satisfacit. De hoc sanctusThomas,
praBsenti distinctione, q. 1, art. 2, arguit sic, secundo
loco : (( Servus, quia totum quod habet, domini est,
non potest ahquid domino recompensare. Sed nos
servi Dei sumus, quidquid habemus boni ab ipso
habentes. Cum ergo satisfactio sit recompensatio
ofiensie praeterita^, videtur quod Deo satisfacere non
possumus. » Ecceargumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod homo, qvii ad imaginem
Dei factus est, ahquid hbertatis participat (fl),
inquantum est dominus suorum actuum per hbe-
rum arbitrium. Et ideo, ex hoc quod per hberum
arbitrium agit, Deo satisfacere potest : quia, quam-
vis Dei sit, prout a Deo est, tamen quod sibi con-
cessum est, hbere traditum est, ut ejus dominus
sit; quod servo non compelit. » — B.scc iUe. — Ex
quibus patet quod peccator non potest Deo satis-
facere de rebus Dei, nisi ex quadam hbera et gra-
tuita concessione; quod non est simpUciter et per-
fecte satisfacere, sed secundum quid et imperfecte;
(]uia quidquid solvit, de aUeno solvit, et de bonis
ejus cui solvit.

II. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum

Aureoh contra eamdem concUisionem, patet respon-
sio per prajdicta. Dicitur enim quod, si rigor justitiai
stricte servetur, non soUim exigitur quod actus
satisfactorius sit aiquivalens in bonitate mahticC pec-
cati, ut arguens a.ssumit; immo, prseter hoc, aha
tria requiruntur, Quorum primum est, quod, sicut
offendens fuit principahs vel totaUs causa maUlia! in
olfensa, ita satisfaciens sit principaUs causa totius
l)onitatis actus satisfactorii, et non iile cui fit satis-
faclio; quia, si sic, jam non ipse satisfacere volens
facit satis ipsi ofi^enso, sed ipsemet offensussibi facit

fa) Dist. 13 et 18.
(6) quia. — Ad. Pr.

DISTINCTIO XV. - QU^STIO I.

333

satis. Secundum est, quod satisfaciens satisfaciat
per aliquid totaliter suum, vel saltem pei- aliqiiid
quod non sit principaliiis ejus cui fienda est satis-
factio, quam ipsius satisfacientis; quia, si quis ofle-
rat regi id quod regis est potius et principalius
quam offerentis, non per hoc satisfacit proprie et
stricte regi offenso. Terlium est, quod illud quod
exhibelur in satisfactionem, non teneatur alias exhi-
bere propter alia debita, dato quod non offendisset,
ipsi offenso. Et ista triaconcurrebantin satisfaclione
Christi, qua Ghristus pro hominibus satisfecit Deo.
, Ipse siquidem erat principalis causa totius bonitatis
suae satisfactionis; et actio et passio sua non erat
potius alterius quam ejus, quia a^qualiter Patris (a)
et Filii et Spiritus Sancti, et non magis unius per-
sona3 quam alterius; et tertio ipse ex nullo priori
debito vel obligatione tenebatur reddere Deo quod
eidem obtulit in sua passione, vel actione qiiacum-
que. Et ideo ipse perfecte satisfecit Deo. Nulla
autem pui'a creatura habet aliquam istarum ti'ium
conditionum. Et ideo non sufficit ad perfecte satis-
faciendum Deo, nec proprie et stricte, nisi con-
juncto merito passionis Christi, ut dictum est.

Cum autem dicit arguens, quod non obligatur
homo de rigore justitiae ad impendendum Deo
omnem bonum actum, etc. ; — dicitur quod hoc est
ex divina liberalitate et misericordia, quoe talem
necessitatem relaxat; sed utique posset hoc exigere,
si districte nobiscum agere vellet; et propter talem
relaxationem potest homo Deo .satisfacere imper-
fecte, quia reddere aequale secundum divinam acce-
ptationem, non autem a^quale simpliciter, ei quod
deberet, si nulla sibi fieret relaxatio.

Ad omnia alia qua^ dicit, responsum est supra
(in respons. ad arg. Scoti). Omnia enim argumenta
ista, et similiter Scoti, fundantur in ista proposi-
tione, scilicet quod ad perfectam satisfactionem suf-
ficit quod actus satisfactionis in bonitate parificetur
malitiae offensa^, et quod secundus actus sit geque
bonus sicut primus fuit malus. Hsec autem propo-
sitio falsa est, ut visum est; quia hoc non sufficit,
nisi addantur tria praedicta. Vel, ut brevius dicatur,
oportet quod (6) tanta justitia sit in secundo actu,
quanta injustitia fuit in primo, et tanta ffiqualitas,
quanta fuit ina^qualitas et causa proprie dicta,

III. Ad argumenta Durandi. — Ad argu-
menta Durandi contra eamdem conclusionem,
respondet Petrus de Palude (dist. 15, q. 1), dicens :
« Licet humanitas Christi non posset Deo reddere
aiquivalens, tamen suppositum potuit ; ahas pro aho
satisfacere non potuisset, sed se totum debiiisset.
Unde ad sati.sfactionem quai est secundum divinam
acceptationem , potuit pura creatura : quia, si illa

(a) Patris. — ■ omnc Pr.
(6) quod. — Om. Pr.

est ex gratia habituali, cum tantam gratiam quan-
tam hal)uit anima Christi, potuerit de potentia Dei
absoluta habere pura creatura, per consequens
potuit sati.sfacere. Sed ad .satisfactionem quse est
secundum aiquivalentiam absolutam, oportuit satis-
factionem esse infiniti valoris. Et quia Cbristus
voluit implere omnem justitiam, ideo ex divinitate
sua fuit quod peiTecte et plenarie satisfecit; quod
creatura pura non potuit. » — Haec ille, et bene. —
Et si dicatur quod suppositum Christi, quamvis
satisfecerit, tamen non .secundiim divinitatem sed
humanitatem satisfecit, quia secundum illam passus
est et meruit; ergo, etc. ; — dicitur quod, etsi
Ghristi suppositum non satisfecit nec meruit nisi
per actionem vel passionem humanaj naturae, tamen
illa actio vel passio habebat in se virtutem divinae
natura?. Unde beatus Thomas, 3. Sentent., dist, 18,
q. 1, art. 6, in solutione primaj quaistiuncute, sic
dicit : (( Sicut dicit Damascenus in tertio libro (de
Fid. Orl., cap. 15), caro Christi et anima erat qiiasi
instrumentum divinitalis. Unde, quamvis e.s.set alia
operatio Dei et hominis, tamen operatio humana
habebat in se vim divinitatis, sicut in.strumentum
agit in vi principahsagentis. Et propter hoc (a)dicit
Dama.scenus (ibid.), quod ea quse hominis sunt,
supra hominem agebat. Unde et actio Christi meri-
toria, quamvis esset actio humana, tamen agebat in
virtute divina; et ideo erat potens supra totam natu-
ram ; quod non poterat esse de aliqua operatione
puri hominis, quia homo singularis est minus
dignus quam natura communis, quia divinius est
bonum gentis quam bonum unius hominis. Et quia
omnes homines sunt unus homo in natura communi,
ut dicit Porphyrius (Isagog., cap. de Spec), inde
est quod Christi meritum , quod ad totam naturam
se extendebat, etiam ad singulos se extendere pote-
rat; et ita aliis mereri potuit. » — Haec ille. —
Item, ibidem, arguit sic (arg. 3) : « Christus non
meruit secundum quod Deus, sed secundum quod
homo habens charitatem. Sed unus homo habens
charitatem non meretur alteri nisi ex congruo; quod
non est per seloquendo meritum. Ergo, etc. » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : (( Dicendum,
inquit, quod Christus ea quai sunt hominis, supra
hominem agebat. » — Hkc ille. — Item, 3 p.,
q. 19, art. 1, sic dicit : « Actio ejus quod movetur
ab alio, est duplex : una quidem quam habet secun-
dum propriam formam ; alia quam habet secundtim
quod movetur ab alio : sicut securis operatio secun-
dum formam propriam est incisio ; secundum autem
quod movetur ab artifice, operatio ejus est facere
scamnum. Operatio ergo qua> est alicujus rei secun-
dum suam formam , est propria ejus, nec pertinet
ad moventem, nisi secundum quod utitur hujus-
modi re ad suam operationem ; sicut calefacere est

(s) propter hoc. — prseterea. Pr.

334

LIBRI IV. SENTENTIARUM

propria operalio ignis, non autem fabri, nisi secun-
dum quod utitur ignead calefaciendum ferrum. Sed
illa operalio quiB est rei solum secundum quod
movetur ab aliquo, non est alia pra?ter operationem
moventis ipsum ; sicut facere scamnum non est seor-
sum operatio securis ab operatione artificis, sed
securis participat instrumentaliter operationem arti-
ficis (a). Et ideo ubicumque movens et motum
habent diversas formas operativas, ibi oportet quod
sit alia propria operatio moventis, et alia propria
operatio moti ; licet motum participet operationem
moventis, et movens utatur operatione moti; et sic
utrumque agit cum communione alterius. Sic ergo,
in Christo, humana natura habet propriam formam
et virtutem per quam operatur, et simihter divina.
Unde et humana natura habet propriam operatio-
nem distinctam ab operatione divina, et econtra. Et
tamen divina natura utitur operatione naturai
humanse, sicut operatione sui instrumenti ; et simi-
liter humana natura participat operationem divinffi
naturae, sicut instrumentum participat operationem
principaHs agentis. » — Ha}c ille. — Ex quibus
apparet quod, hcet Christus satisfecerit secundum
naturam humanam, tamen illa operatio satisfactoria
habebat virtutem divinam, et poterat supra totam
naturam humanam et singula ejus supposita, quoad
meritum et satisfactionem de condigno strictissime
sumpto. Et licet illa operatio satisfactoria , vel meri-
toria, esset naturae humanae sicut principii formaUs
quo agitur, erat tamen divini suppositi ut principii
principaHter agentis per eam; ideo suppositum
merebatur et satisfaciebat, proprie loquendo, et non
natura humana, nisi sicut quo. Et quamvis natura
humanain Cliristo non posset secundum se aequiva-
lens et condignum Deo reddere, hoc tamen poterat
reddere suppositum eam sustentans, et ipsa in vir-
tute suppositi, sicut quo non ut quod, ut dictum
fuit in tertio Hbro (6) diffuse. Operatio enim meri-
toria et satisfactoria et Deo regratiatoria , ut egre-
diens a divino supposito, mehor erat quam omnia
beneficia formaha in humanitate Christi recepta,
pro quanto recepta in creatura. Et sic Christus suf-
ficienter recompensabat beneficia creata suse huma-
nitati collata.

Ad aUa vero argumenta contra Durandum adducta,
et ad responsiones et obviationes Durandi, non opus
est multa dicere. Quia responsio ejus stat in falso,
scihcet quod suppositum divinum non meruit nobis
nec satisfecit pro nobis de condigno. Hoc enim fal-
sum est; immo meruit et satisfecit condignissime,
quantumcumque stricte et proprie accipiatur condi-
gnum in satisfactione et merito; et oppositum est
blasphemum, impium et sacrilegium, ut puta dero-

(a) a verbis sed securis nsqae ad artificis, om. Pr.
(6) Cfr. 3. Sentent., dist. 9, q. 1, ait. 3, § 1 , in fine; et
dist. 18, concl. 2.

gans passioni Christi; quia, secundum Doctores,
minima gutta sanguinis Christi fuisset pretium suf-
ficientissimum pro mundi redemptione, si Christus
ad hoc eam obtuh.sset. De hoc sanctus Thomas,
secundo Quodlibeto , art. 2; 3 p., q. 46, art, 5
(ad 3"'"); et multis aliis locis.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam

ET TERTIAM CONCLUSIONES

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra secundam et tertiam conclusiones, dicitur,
negando primum quod assumit, scihcet quod ista
.sententia sit occasio majoris obstinationis ; immo
ista sententia de per se est occasio majoris cautelse
vitandi peccatum, in eo qui vere poenilet, et solhci-
tus est de salutifera satisfactione fienda, ex quo scit
vel credit satisfactionem in mortah factam non
valere. Nec valet probatio assumpti. Nam , in casu
ibidem posito, ei quijejunat in mortah secundadie,
non datur occasio quod tertia die non jejunet, vel
omittat prKceptum sui confessoris; sed potius datur
ei occasio quod poeniteat de mortah post confessio-
nem et injunctionem satisfactionis commisso, et sic
compleat satisfactionem injunctam sibi, quia sic ei
valet, et sufficit ad satisfaciendum. Et, proeter hoc,
quia, hcet jejunium factum illo modo in mortah
non sit satisfactorium, est tamen impletorium prae-
cepti Ecclesise, et quietatorium obhgationis, et vita-
torium novse transgressionis. De hoc Petrus de
Palude, in prima qusestione praesentis distinctionis,
sic dicit : « Quando homo de omnibus est contritus
et confessus, et recepit poenitentiam cum absoki-
tione, si recidivans in mortaH peragat eam, ipse se
Hberat ab injunctione sacerdotis, nec incurrit pec-
catum inobedientiae, quod incurreret, si eam non
fecisset : quia non est fortius vinculum confessoris
quam Dei, vel Ecclesiae; sed homo in mortah exi-
stens, implendo praeceptum Dei de honoratione
parentum, vel Ecclesiae de jejunio quadragesima^,
ab iUo ab.solute se Hberat; ergo et hic. » — Haec
Petrus, et bene. — Item, Hcet jejunium factum in
mortah non sit pro tunc satisfactorium , tamen ejus
effectus potest esse satisfactorius, adveniente chari-
tate. Unde Petrus, ibidem : « Si, inquit, poenitentia
habet ahquem efl^ectum derehctum (ut eleemosyna
privationem seris, jejunium debihtationem corporis,
et hujusmodi), si postea poeniteat, et perseverat,
sicut character baptismahs habet eftectum suum
fictione recedente, sic et istud derehctum ex sacra-
mento quod operatur ex opere operato, incipit valere
ex subsequente ipsius approbatione et sacerdotis
ratihabitione, et non ex simpHci vivificatione, quia
opus operans mortuum nunquam vivificatur. Si
autem non habet efi^ectum derehctum, poenitentia
facta in mortaH in nuUo modo est satisfactoria, quin
ex integro hic vel aHbi oporteat satisfacere. Et idem

DISTINCTIO XV. — QUiESTIO 1.

335

est, si habuisset cffectum derelictum, nec fuisset
subsecula poenitentia finalis. » — Hsec Pelrus, et
bene, concorditer sancto Thornue, prima quaestione
hujus distinctionis, art. 3, q'" 3, in solutione tertii,
ubi sic dicit : « Aliqu;e satisfactiones sunt, ex qui-
bus nianet aliquis effectus in salisfacientibus, etiam
postquam actus satisfactionis transit; sicut ex (a)
jejunio manet corporis debilitatio, et ex eleemosynis
laryitis diminutio substantiie, et sio de similibus.
Et tales satisfactiones in peccatis factrc (S) non opor-
tet quod ilerentur : quia, (juanlum ad illud (juod in
eis manet, per poenitentiam Deo acceptae sunt. Sati.s-
factiones autem quai non derelinquunt aliquem
effectum in satisfacicnte, postquam actus transiit,
oportet quod iterentur; sicut est de oratione, et
simihbus. Actus autem interior, quia totaliter trans-
iit, nullo modo vivificatur; sed oportet quod itere-
tur. D — Ha2C ille. — Sciendum tamen est quod
ibidem, in solutione prinii argumenti, sic dicit :
(( Quanto est major coutritio, tanto magis diminuit de
poena; et quanto aliquis phira bona facit in peccato
exsistens, magis se ad gratiam contritionis disponit.
Et ideo probabile est quod minoris poena? sit debi-
tor. Et, propler hoc, debet a sacerdote discrete com-
putari, ut ei minorem poenam injungat, inquantum
invenit eum melius dispositum. » — Hsec ille.

Ad secundum dicitur quod exsequens satisfactio-
nem in peccato mortali, bene facit, vel bonum facit,
licet non bene; et quod facit actum obedientiae,
faciendo illud quod erat sibi injunctum pro satisfa-
ctione. Non tamen actus ejus est formahter satis-
factio, cum non sit acceptus Deo, propter defectum
charitatis et gratiic. Potest tamen dici materialiter
satisfactio, quia aptus est esse satisfactio, si chari-
tate formaretur. Unde argunientum fundatur in ista
falsa consequentia : Iste facit illud quod sibi injun-
ctum est tanquam pars satisfactionis, vel ad satisfa-
ciendum; ergo satisfacit vere et formaliter.

Ad lerliuin dicitur quod nullus potest satisfacere
regi offenso, satisfactione proprie dicta, nisi resti-
tuat regi acquale honori sibi ablato .secundum sequi-
valentiam vel absolutam , vel saltem a^quale secun-
dum acceptationem regis. Constat autem cjuod nul-
lus, post offensam Dei, potest Deo reddere a^quale
secundum sequivalentiam absolutam, sive sit in
charitate, sive sine charitate. Nec extra charitatem
exsistens potest Deo reddere aequale secundum acce-
ptationem Dei. Ideo nuUus in peccato mortali exsi-
stens potest Deo proprie satisfacere. Et de hoc multa
dicta sunt in secunda et tertia conclusionibus. Ulte-
rius, constat quod nullus proprie satisfacit regi
offenso, qui regi exhibet aliquid non sibi acceptum,
vel ingratum; similitor nec ille qui continuat offen-
sam i-egis. Peccator auteni non potest exhibere ali-

(a) ex. — in Pr.

(6) factae. - Om. Pr.

quid Deo gratum, et semper continuat Dei oflensam.
Unde argumentum non valet, ut postea melius
apparebit.

II. Ad argumenta quorumdam. — Ad pri-

mum eoruni quae contra eamdem conclusionem alii
inducunt, respondet Petrus de Palude (dist. 45,
q. 4), dicens : « Peccator, postquam est Deo recon-
ciliatus, est del)itor pfenae finitie, non qualitercum-
que solvenda:>, sed in statu gratiae, in quo solum est
Deo accepta; alioquin e.st debitor tanta? painitentiae
quantum meretur culpa, et illa est infinita. Unde
per se quidem peccato debebatur poena infinita, si
erat mor^tale; sed mutata fuit in temporalem, sup-
posito quod penseveret in amicitia. Necest sirnile de
recompensatione pecunise, qua? nec plus nec minus
valet tempore amicitiae sicut nec tempore inimi-
citiae, et de satisfactione injustitiaj, et maxime Dei ,
quse non habet valor-em nisi ex divina acceptatione.
Unde, si fiat tempore gratiae, satisfacit; si alias,
nunquam, quia non ex aequivalentia simpliciter,
nec gratiae habet efficaciam vel aequivalentiam. Vel,
si dicatur quod habet gequivalerrtiam ex gratia ,
respondendum quod non simpliciter sed sub condi-
tione erat facta dimissio poenae, licet dimissio culpse,
quae statim habet elfectum, esset facta simpliciter. »
— Hsec Petrus. — Et, pro majori declaratione hujus
solutionis, dicit ibidem sic, contra Durandum : « Si
dicatur quod Deus non retractat id quod semel
acceptaverit, acceptavit autem semel absolutionem a
poena a^terna, ergo illa non redit; — dicendum est
quod verum est de acceptatione secundum praedesti-
nationem et praescientiam , non autem de illa quse
est secundum praesentem justitiam, cujusmodi est
i.sta. Vel, si dicatur quod nihil retractat id quod isto
modo acceptat, quia peccata dimissa non i'edeunt,
etiam in prsescito, — tunc potcst dici quod secun-
dum prsesentem justitiam non acceptat opus, nisi
quando et contritio et confessio fuer'it tempore
gratiae; ideo eas acceptat in'eti'actabiliter, ita quod
non oportet plus confiteri vel conteri ; sed opus
satisfactorium, quod fiebattempore inimicitiae, nun-
quam fuit Deo gratum, nec acceptum; sed acce-
ptavit absolutionem a poena aeterna, et impositio-
nem poenae finitae, sub conditione, scilicet si in
gratia fieret. — Et si quaeratur : quare magis acce-
ptat abi3olutionem a culpa sine conditione, quam
absolutionem a poena? — dicendum quod culpa
ti'ansit, et macula transiit, et gratia in momento
advenit, sed satisfactio futura est; futur-is autem
solet conditio apponi, non autem pr'aeter'itis, nec
praesentibus; vel, si apponatur conditio, certa est,
quia, si est in gr-atia pro tunc, non potest esse sine
gratia; et ideo remissioculpae fit sine conditione, vel
fit simpliciter, quia conditio exsistit. Unde,sicut per
sacramentum non remitter^etur culpa, nisi adesset
gratia; sic nec postea per satisfactionem remittitur

336

LIBRI IV. SENTENTIARUM

pcena, nisi adsit gratia. — Item, non minoris valoris
debet esse pecunia de qua solvitur debitum, quam
illa de qua emitur alienum ; sed per nullum opus
potest homo ca^lum mereri , nisi sit factum in
gratia; ergo nec solvere peccatum , vel poenam pec-
cati. — Nec valet responsio, si dicatur ad hoc, quod
non est simile : quia ad merendum semper requi-
ritur gratia, quia meritum nunquam fuit prius
acceptatum; sed non requiritur ad salisfaciendum
de peccato prius dimisso, quia ejus satisfactio teni-
porahs semel fuit acceptata. Hoc quidem non valet :
quia opus satisfactorium nunquam fuit acceptatum
in se; sed hene fuit acceptatum in sua causa, quod
scilicet ille posset se liberare pcena finita, supposito
quod maneret in gratia. » — Hoec Petrus, et
bene.

Ad secundum respondet (ibid.) quod « non est
simile de pffina commissa in hominem, cui potest
respondere emenda gequalis secundum quantitatem
rei, et de illa quK debetur pro offensa in Deum com-
missa, cui respondet emenda icquahs soknii secun-
dum acceptationem divinam , qufc non est de operi-
bus extra charitatem factis. Unde, si judex damna-
ret aliquem ad emendam gratiosam, dum tamen
solveret infra tale tempus, et caveret ab offensa ;
ahas, si iterum olTenderet, exigeret ab eo poenam
pristinam; deficiente conditione, ad eam teneretur.
Sic est hic. Ideo, etc. ».

Ad tertium respondet Petrus (ibid.), quod, « culpa
dimi.ssa, tahs puniretur in inferno poena infinita,
non propter commutationem poena^ finit;e in inlini-
tam, sed quia debitor est poenai infinita^, ex quo
non solvit poenam fiuitam, sub illa conditione (jua
debuit : sicut perdens privilegium cleri , inci(Ht de
foro miti ad forum sanguinis; sic qui dechnat
forum misericordise (a), incidens in mortalead forum
justitiaj exterminantis, invenit poenam ffiternam. »
— Hiec Petrus, et bene.

" Adquartumdicit(ibid.)quod « in infernotantum
punitur homo pro peccato dimisso pro quo non fecit
poenitentiam in stalu grali», ac si non fuisset dimis-
sum. Nec propter hoc est inutihs contritio et satis-
factio : quia ista per se introducunt ad regnum, et
liberant a poena seterna. Peraccidens autem utrum-
que potest impediri, scihcet per peccatum superve-
niens, ratione cujus interimitur pra;cedens contritio
et confcssio ; et poena teterna exsolvei'etur^ quia tem-
porahs in quam mutata fuit per contritionem, non
est soluta in eo statu et conditione ut debuit. Vel
posset dici quod , hcet puniatur tantum extensive,
non tamen intensive; sicut pro uno peccato tamdiu
quantum pro miUe, sed non tantum acerlje. Si
etiam partem poenitentia; fecit, et unus dies reman-
sit, pro iha die in seternum punietur; non tamen
tam acerbe ac si nunquam contritus aut confessus

(a) misericordiie. — EccIesiasPr.

fuisset, nec in ahquo satisfactionem fecisset; ahas
peccatum rediret. — Instantia autem facta non
valet, ut sequens solutio declarat : non enim propter
statum damnatorum dicinius quod pwna pro pec-
cato dimisso debita sit infinita; sed quia talis est
debita absolute, nisi temporahs solvatur .sicut debet
solvi ». — Haic Petrus, post Durandum (dist. 15,
q. 2), qui easdem .sohitiones ponit quasi in forma.
Et in hoc non discordant a sancto Thoma.

§ 3. — Ad argumenta contra quartam
conclusionem

Ad argumenta quorumdam. — Ad primum

contra quartam conchisionem , respondet Petrus
(dist. 45, q. 4), dicens quod « Altissimus odio habet
peccatores; et, si eos dihgit, gratis dihgit, non ex
debito. Unde si quidquid Deus dat, ex amore suo
dat, quicumque non meretur ejus amorem, sed
potius ejus odium, niliil meretur apud Deum. Pec-
cator autem, quamdiu in peccato manere ehgit,
meretur odiuin Dei, non ejus amorem. Ergo nihil
meretur ab eo de condigno. Et bene verum est quod
magis est gratuitum quod datur inimico, quam quod
datur amico; sed, propter hoc, est minus debitum.
Unde, supposito quod dans nihil det nisi ex amore
suo, quamdiu ah(juis non meretur ejus amorem ,
non potest ahquid de condigno mereri dandum ex
ejusamore. Igitur, etc. ». — Haec Petrus, et bene.
Ad secuudum respondet (ibid.) quod « non est
simile quod iuducilur pro simih. Quia qui est in
statu gratia^, ejus bona opera sunt proportionata ad
merendum et bona natura? et gratia; et glorise, quse
proportio facit meritum condigni; sed qui non est in
gratia, nequaquam , immo, ex quo nou est dignus
divino amore, nec per consequens ahquo dono amo-
ris. — Et prKterea, nemo potest esse in statu dile-
ctionis debit;e, quin sit in statu dileclionis gratuita>;
(juia prima est dispositio necessilans ad secundam.
Et quicumque capax rationis non est in statu dile-
ctionis gratuita;, per consequens non est in statu
dilectionis naturalis a Deo debita}; quia est in statu
o(hi habiti, et debiti indignus est (a). Sed (6) qui est
in gratia, dignus est amore gratuito et consequen-
tibus ad iUum. Et, dato quod esset proportio amoris
natura? ad bona temporaha, et gratuiti ad bona

(a) Apiul Petrum de Paliide hocc leguntur : Et quicum-
quc capax rationis non esl iii stalu dilectionis graluitse,
per consequens non est in statu dilsctionis tialuralis a Deo
dehitae; quia est in stalu odii liabiti et debiti. Et si dili-
gitur secundum quid , hoc est gratuitum , non debituni,
quia ipse non est dignus pane quo vescitur, nec vita ipsa;
et, per consequens , nihil apud Deum meretur, quia, si
diligitur quoad bona naturse, hoc ipso indignus est, et, per
consequens, pluri et majori honore indignus est. Qaae
quidein in editione operuin Capreoli anni 1589 a Mag. Mattiia
Aquario fuerunl introducta.

(g) Sed. — Sic Pr.

DISTINCTIO XV. — QUiflSTIO I.

337

jrratitfi, in illo qni essct in pnris natnralibus, qni,
iicet non nieruerit qnod hal)et, sicut nec ille (|ui
hahel pfratiam, l)ene tamen utendo natnralibus vide-
liirdignns his qua! hahet, et hene utendo meretur
conservantia bona natnnc, sicnt est de bahenle gra-
tiam ; non tamen qui est in peccato mortali, est
dii>iius, ut dictum est. Et ideo non est siniile. » —
Hpec Petrus, et bene.

Ad tcrlium respondet Petrus (ibid.), quod « dare
aliquid ex mera liheralitate, contingit tripliciter :
uno modo, respectu dantis; alio modo, respectu
accipientis; tertio modo, respectu utriusque. Quan-
doque enim nec dans tenetur dare, nec recipiens ex
persona et (a) ex opere meretur recipere; et tunc
respectu utriuscpie est liberale donum, respectu
cujus non est meritum nisi congTui. Secundo modo,
etdans tenetur dare, et recipiens ex persona et ex
opere meretur i-ecipere, et sihi debitum fecit; et sic
proprie est uKiritum condigni. Tertio modo, reci-
piens quidem ex persona et opere proportionato
mercedi meretur, tamen dans iion tenetur dare,
quia nec ex promisso nec aliter est ohligatus ; et
tuncestmeritum condigni respectu merentis, quam-
vis sit gratuitum respectu remunerantis, qui sine
injustitia potuit non remunerare ; sicut si aliquis non
conductus facerel {)ro rege tantum (&) quantum sti-
pendiarius. Primo modo se habent, faciendo hona,
peccatores ad Deum ; secundo modo, justi; lertio
modo, iidem, si Deus non tenetur eis ex promisso.
Est ergo meritum condigni operanti dehitum, dato
quod dans non sit dehitor : quia, si meritum con-
digni non est nisi per hoc quod (y) retribuens sit
dehitor, tunc non est meritum condigni respectu
supplicii plusquam respectu praimii; non enim plus
tenotur Deus damnareJudam quam salvare Petruni,
imnio salvare Judam videretur misericordia, et
damnare Petrum injustitia; ergo, si potest dici
meritum condigni respectu poense, non ohstantequod
Deus non tenetur punire, ex sola hahitudine pec-
cantis et culpa; ad poenam condignam , pari ratione
ex parte meriti. Item, verum est quod posset Deus
juste exigere ab homine quodcumque bonum facit;
sed non exigit. Et per ea quaj exigit, sicut sunt
ea quye cadunt sub pra^cepto, et per ea qua^ non
exigit, sicut sunt quiie caduntsub (3) consilio, mere-
tur homo de condigno, supposito divino statuto,
quod bona honis creata sint; sicutest de honis com-
munitatis, ex statuto principis, qui lege sua ligatus
non est ». — Hsec Petius, et bene.

Ad qiiartinn dicit (ibid.) quod « verum est ({uod
ibi conchiditnr, scilicet quod Deum non possumus
constituere nobis debitorem , nec reddere ne^juiva-

(a) et. — nec Pr.

(6) lantuni. — Om. Pr.

(y) qnod. — Om. Pr.

(S) a verbo prxcepto usque ad sub, om. Pr.

lens, absoluto intelligendo. Sed , cum Deus non
exigat ab homine (piid^piid ipse potest, sed qiiietet
ipsum a dehito, implendo pr;i!cei)ta, de aliis potest
apud eum mereri, qua3 gratis ei exhihet. Et, (jnam-
vis nihil faciat digniim ad Deum sibi obiigandum,
tainen, ex persona et ex oj)ere proporlioiiato, mere-
tur, (jiiantum in se est, de condigno. Et licet faciens
dehitnm niliil mereatur apud privatam personam,
tamen apiid eum qui bona cominunia habet, ad hoc
servata utbonisdistribuantur, lalis meretur, laciendo
illum sibi debitorem, qui est solus administi-ator.
Sed eum qui est dominus, et non se obligavit, sed
sic sponte ordinavit quod bona sua det hene facien-
tibus, secundum j)lus et minus, aj)U(l lalem, faciendo
etiam illud ad quod tenetur debito legali (puta quod
exponit se mortis periculo pro republica, in casu in
(juo teiietur), vel morali, merelur condigne, non
constituendo illum dehitorem, sed ex j)arte sua
faciens se dignum supposita illius orvlinatione, et
sua bona opeiatione. Nam dicere quod meritum
morale non excludit meritum condigni, sed soluni
legale, quod est de prteceptis, non est benedictum :
(jiiia, si iTiutuo illi qui mihi mutuavit, non propt(!r
hoc mereor, sed solvo dehitum; sed ipse prior
meruit. Item, cum aliquis gei"it uliliter negotia
haireditatis jacentis, ij)se meretur de condigno, et
facit sibi debitas expensas; unde et habet actionem
negotiorum gestorum, secundum leges; et tamen
non est aliquis sibi vere dehitor, ac si ager'et negotia
viventis, qui j)otest ei obligari. Ita er'go pio Deo ope-
rans facit sihi lueicedem debitam, licet Deum non
constituat sibi debitorem, sicut si operaretur pr'o
homine, qui potest sibi ohligari seu debitor fieri.
Iteu) , si diceretur quod non debemus Deo totum
quodagimus, debito legali, irisi pnecepta, sed debilo
inorali consilia, — non valet; quia tunc saltein non
mereremur apud Deum quidquam, imj)lendo prse-
cej)ta; quod est gi'ave. Iteni , si dehito morali debe-
mus ei consilia, hoc intelligendum est de dehito tani
dehili quod possunius non soIver'e sine peccato.
Propter quod male dicunt qui dicunt quod semper
est peccatum, saltem veniale, quando homo non
facit quod dehet debito quocumque; alias omnis
homo omittendo quodcumque bonum, peccaret, .si
quidquid facer^e potest, totum Deo debet. Nec potest
dici quod quando facit, tunc debet, et quarido non
facit, non debet : quia hoc nunquam contingit quod
facer'e honum causet obligationem ; quia magis est
natuni toUere obligationem quam parere. Nihilomi-
nus tamen debitum rnorale impedit meritum oecjua-
liter sicut legale, sicut in exemplo j)osito. Propter
boc alia solutio melior est. Quia, solvendo debitum,
meretur, non inquantum solvit debitum, sed inquan-
tum implet illud suh cujus conditione fuit ordina-
tum quod haberet mercedem vel praiinium. Sicut,
si aliquis promisit mihi scribere librum, et promisi
sihi solvere decem , sub conditione , si scribit ; scri-

VI. — 22

338

LIBRl IV. SENTENTJARUM

bemlo librum, liberatui' ab obligatione qua mibi
tenebatur, nec possum facere eum incarcerari ul
librum sciibal, sicut prius poteram ; et cum hoc
nibilominus mei-elur niercedem , el constiluit me
sibi debitorem , non quia solvit debitum , sed quia
implel conditionem promissi. Unde, si ipse non
obligasset se ad scribendum, tamen (a) promisissem
sil)i mercedem, si scriberot librum, scribendo non
solveret debitum, et nibilominus prx'mium mere-
retur. Ita etiam , si ipse promisit mihi scribere
Hbrum , et ego nihil promisi ei , nisi quod sine ali-
qua obHgatione darem, et insinuavi quod liberaliter
ei darem, et non aliter, si bene faceret curialitatem,
tunc, eo bene faciente, ego quidem non sum debi-
tor, ettamen illud est sibi debitum, qui ita dignum
se fecit, sicut si me sibi obligassem. Ita est bic.
Ergo, etc. )) — Htec Petrus in forma, et bene.

Verumtamen sanctns Thomas, !■'' 2-'^, q. 114,
art. 1, brevius solvit ad omnia ista. Proprie namque,
primo loco, arguit sic : « Nullus videtur mercedem
mereri ex hoc quod reddit alteri quod debet. Sed
per omnia bona qua? facimus, non possumus suffi-
cienter recompensare Deo quod debemus, quin sem-
per amplius debeamus, ut etiam dicit Philosophus,
8. Ethicoriwi. (cap. 14). Unde et Lucie 17 (v. 10) :
Cum omnia quse prxcepta simt, feceritis, dicite :
Servi inutiles sumus, qux debiiimus facere, feci-
mtis. Ergo homo non potest aliquid mereri a Deo. »
Ecce argumentum. Sequitur i^esppnsio : « Dicen-
dum, inquit, quod homo, inquantum propria vohm-
tate facit illud quod debet, meretur; alioquin actus
quo quis reddit debitum, non esset meritorius. » —
Hffic ille. — Item , tertio loco , arguit sic : « Qui-
cumque apud aHquem aliquid meretur, constituit
eum sibi debitorem; debitum enim est ut aliquis
nierenti meiTedem impendat. Sed Deus nuUi est
debitor, ut dicitur, Roman. 11 (v. 35) : Quis prior
dedit illi, et retribuetur ei? Ergo nullus potest a
Deo aliquid mereri. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum , inquit, quod, quia actio
nostra non habet rationem meriti nisi ex supposi-
tione divinse ordinationis, non sequitur quod Deus
efficiatur simpliciter debitor nobis, sed sibiipsi,
inquantum debitum est ut sua ordinatio impleatur. »
— Haec ille. — Et consimilia dicit, 2. Sentent.,
dist. 27, q. 1, art. 3, ubi facit pnedicta duo argu-
menta. Unde ad primum sic solvit, tertio loco :
« Dicendum, inquit, quod etiam reddendo quod
debet, meretur aliquis. In hoc enim meretur aliquis
apud Deum, in quo etiam vita> laudabilis constitui-
tur apud homines. Actus autem justitiiB est lauda-
bilis, sicut et aliarum virlutum. Uude etiam etactus
justitiai meritorius est, quamvis quidam hoc nega-
verunt; et tamen actus justitia^ in redditione debiti,

(a) tamen. — cuni Pr.

etiam quod homini debetur, consistit. Quamvis
enim illud quod reddit, (juod debitum est alteri ,
suum non sil, nihilominus tamen mbdus in quo
fundatur vis merendi eL laus, reddentis est, qui
voluntarie et propter bonum justitia? reddit. » —
H;ec ille. — Item, ibideni, ad secundum supra reci-
latum, quarto loco, sic dicit : « Dicendum, inquit,
quod Deus non efticitur nobis debitor, nisi forte ex
promisso, quia ipse bonum operantibus praMnium
promisit; et ideo non est inconveniens si ab i])so
quis mereri possit. Vel dicendum quod, in justitia
commutativa, ille apud quem aliquis meretur, effi-
citur debitor ei qui meretur, ut patet in illis qui
operas suas locant in servitium aliorum ; sed , in
justitia distributiva, non requiritur ratio debiti ex
parte ejus qui distribuit; potest enim ex liberalitate
aliqua distriljuere, in (juorum tamen distributione
justitia exigitur, secundum quod diversis, prout
eorum gradus exigit, proportionaliter tribuit. » —
Hsec ille. — Item, 1 p., q. 21, art. 1, arguit sic,
tertio loco : « Actus justitiie est reddere debitum.
Sed Deus nulli est debitor. Ergo Deo non competit
justitia. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod unicuique debetur quod
suum est. Dicitur autem esse suum alicujus, quod
ad ipsum ordinatur : sicut servus est domini, et
non e converso; nam liberum est, quod sui causa
est. In nomine ergo debiti importatur quidam ordo
exigentise vel nece.ssitatis alicujus, ad quod aliud
ordinatur. Est autem duplex ordo considerandus in
rebus : unus, quo aliquid creatum ordinatur ad
aliud creatum, sicut partes ordinantur ad totum, et
unaqUcTeque res ad suum finem ; alius ordo, quo
omnia creata ordinantur in Deum. Sic ergo et debi-
tum dupliciter potest attendi in operatione divina :
aut scilicet secundum quod aliquid debetur Deo;
aut secundum quod ali(juid debotur rei creata\ Et
utroque modo Deus debitum reddit. Debitum enim
est Deo ut impleatur in rebus illud quod ejus
sapientia et voluntas habet , et quod suam bonita-
tem manifestat; et, secundum hoc, justitia Dei
respicit decentiam ipsius, secundum quam reddit
sibi quod sibi debetur. Debitum etiam est alicujus
rei creatse quod habeat illud quod ad ipsam ordina-
tur, sicut homini quod habeat manus, et quod ei
alia animalia serviant; et sic Deus justitiam opera-
tur, quando dat unicuique quod ei debetur secun-
dum rationem suse naturae et conditionis. Sed hoc
debitum dependet ex primo : quia unicuique hoc
debetur, quod est ordinatum ad ipsum secundum
ordinem divinse sapientise. Licet autem Deus hoc
modo debitum alicuidet, non tamen ipse est alteri
debitor; quia ipse ad alia non ordinatur, sed potius
alia ad ipsum.» — Hiaec ille. — Similia dicit, 4. Sen-
tent., dist. 46, q. 1, art. 1, per totum. — Ex quibus
patet quod ad rationem meriti non semper exigitur
(piod ille qui meretur, constituat illum apud quem

DISTINCTIO XV. — QU^STIO I.

339

merelnr, f]el)ilorem 8il)i,aut alio modo eum obligel.
Kt ({iioad lioc cst bonasolutio Petri.

liislantia veio qnam ari^uens ultimo recitat, vido-
tnr esse secnndmii inenteni J\;tri. VI ad probatio-
nem illius, dicitiir (jnod, licct in bonis et in nialis
non sint omnia similia sed innlta dissimilia, tamen
sufficit quod ibi sit ista simililudo, qnod neutrnm
meritum de condigno conslituit Deum debitorem
creatnnr. Cnm autem dicit (|ii()d rnerenli de con-
dii^no pneniium fit injustitia si non ledditur, etc. ;
— dicendum quod, sicut supra dictum est, actio
creaturpe non babet rationem meriti apud Deum nisi
ex pncsuppositione divinic ordinationis; et ideo non
constituit Deum debitorem creaturie, sed sibiipsi.
Ita consimiliter, si creaturse merenti ,de condigno
non redditur illud quod meruit secundum divinam
ordinationem , non (it injustitia ipsi creaturse, sed
Deus ipse sibimet irrogaret injustitiam, reddendo
se fallacem in promissis; quod est impossibile. Nec
tamen tunc proprie faceret sibiipsi injustum, quia
nullus injustnm patitnr volens; nisi diceremns (piod
non .secnndnm idein altributnm, sed .secundum
diversa secundum rationem, ageret et pateretur
injustum. Et simile esset dc merito condigni in
malis, si Deus ordinasset quod cuilibet perseveranti
finaliter in mortali inferretur sine giatia quacumque
pcena Kterna. — Item , sicut dicit arguens, ei qui
meretur de condigno bonum non fit injustitia, si
non redditur ei quod meruit, quando de voluntato
cjus pra^termittitur talis redditio. Cum ergo volnn-
tas Dei reputetur voluntas creaturye, sicut voluntas
domini censetur voluntas servi, et voluntas patris
censeatur voluntas filii, in rebus civilibus : sicut
non fit injustitia filio, si non redditnr ei quod suuni
est, vel qnod mei'uit de condigno, in casu quo lioc
fieret volente patre suo, vel communitate; ila
multo minusfit injustitiacreaturaiquantumcumque
merenti de condigno, si non redditur ei prajmium,
in casu quo hoc fieret volente Deo, cujus e.st ipsa
creatura, et suum velle et noUe, et omnia sua; quod
enim fieret volente Deo, censeretur fieri volente
creatura interpretative. — Posset etiam diciquod,
si Deus non redderet merenti de condigno pricmium
quod meruit, Deus faceret injustitiam creaturoe, non
quidem simpliciter, sed ex suppositione sureordina-
tionis jnstte, qnain preeteriret, vel contra quam
faceret. Quod tamen est impossibile. Sed conditio-
nalis nihil ponit, licet sit vera, sicut dicendo, Deus
potest peccare, si vult, ut docet sanctus Thomas,
1 p., q. 25, art. 3 (ad 2'""); et quinto Quodliheto,
art. 4; et aliis locis.

De prajdictissanctusTliomas, 4. Sentent., dist. 40,
q. 1, arl. 2, in solutione primoe quaestiunculae, sic
dicit : « Non ex hoc tantnm aliquid dicitur esse
justum, quia est a Deo volitum; sed ([uia est debi-
tum alicni rei creata^, secnudum ordinem creatuiLO
ad creaturam. Nihil auteni alicui rei debitum esse

potest, nisi ratione suse natura? vel conditionis.
Natiira; autem et proprietatis lei causa est divina
voluntas. VA ideo totus ordo justilia? originalit^t^r ad
(livinam volnntatem reducitur. » — Hffic ille. —
Iteni, ibidem, in solutione quarti argurnenti, sic
dicit : (( Quamvis Deus non sit debitor alicui crea-
turie, tanu^n creatunc potest esse aliquid debitum,
scilicet quod requiritur ad ipsam ad hoc quod exem-
plar diviiue .sa|)ionti;c imitetur. Et hoc debitnm
concernit justitia, cuin dicitur Dens aliqnid juste
facere. Quod quidem magis pertinet ad ordinem rei
ad rem, quam ad ordinem rei creat» ad Deum.» —
Ha3c ille. — Item, in solutione secundse qua?stiun-
culae, sic dicit : « Deus donator (7.) ornnium bono-
rum est, et in eum omnis peccator peccat. Unde
jdus posset conferre de bonis quam sit alicui debi-
tuin, et minns reddere de malis, vel etiam poenam
totaliter relaxare. Nec in Iioc contra justitiam, sed
prieter justitiam, faceret. Sed si alicui minus con-
ferret de bonis quam ei debetur, vel plus puniret
fiuam peccasset, hoc esset contra ordinem justiliai.
N(;c Dens hocposset, loquendo de potentia ordinata;
sicut non posset facere quin ejus opus, secunduin
(juod esse participat, eum imitaretur. Ex hoc enim
ipso quod aliquid alicui rei est debitum secundum
oxigentiam suic conditionis, sine illo exemplar divi-
uum imitari nou potest. » — Haic ille. — Item ,
ibidem, in solntione primi : « Deus seipsum nega-
rel, si creatunc non conferret quod ei debetur
secundum suain dispositiouem. Sic enim veritatem
uon servaret in operum conditioue vel guberna-
tione. » Item , in solutione tertii argumenti, sic
dicit : « Damnare Petrum, cui ex beueficio gratia;
sibi coUatic salus debetur, esset contrarium justitia';
unde hoc Deus non posset de potentia ordinata. Sed
salvare Judam non esset contfarium justitiic, sed
prseter eam ; sed tamen esset contrarium ejus pra?-
scientiiB et dispositioni, qua ei seternam poenam
])r;cparavit. Unde justitiai ordo non impedit quin
possit salvare Judam, sed impedit ordo prajscientiae
et dispositionis seternai. » — Haec ille. — Ex quibus
patet : primo, quod totus ordo justitiai, qua alicui
creaturae aliquid debetur, orginatur ex divina volun-
tateetordine divinic sapientise; secundo, quod Deus,
de potentia ordinata, non potest alicui creaturai
minus conferre de bonis quam ei debealur, nec
plus punire creaturam quam meruerit peccando,
sed utrumque debitum a divina voluntate et sapien-
tia originatur; tertio, quod Deus non potest suam
dispositionem pra2terire,necseipsum negare; quarto,
quod a^qne impossibilo est Deum agero contra ordi-
nationem sua) aiternai dispositionis, sicut contra
justitiam suam ; quinto, quod impossibile est Deum
facere aliquid injuriosum sibi aut creaturae.

Sciendum tamen quod in praidictis videtur sen-

(a) donator. — dominator Pr.

340

LIBRl IV. SENTENTIARUM

tire quod Deus dicitur juste facere, solum secundum
ordinem unius creaturse ad aliam, et non secundum
ordinem creatune ad Deum; cujus oppositum dicit,
1 p., ubi supra allegatum est(q. 2i,art. 1, ad3"'").
Sed non est ibi magna contradictio : quia intendit,
in Quarto , dicere quod alius modus justitiac est
hic quam ibi. Quod patet : quia, 4. Sentent.,
dist. 46, q. 1 , art. 1, in solutione prima; quiestiun-
cula;, sic dicit : a. Duo modi assignantur divinai
justitiae : unus, inquantum reddit pro meritis; alius,
secundum quod facit illud quod decet suam boni-
tatem, etc. » Et simile dicit, 1 p., q. 21, art. 1.

Ad argumentum contra qusestionem, patet respon-
sio per prsedicta (a).

Et hsec de qusestione sufficiant. De qua benedictus
Deus. Amen.

DISTINCTIO XVI.

QUJESTIO I.

UTRUM PECCATUM VENIALE POSSIT REMITTI
SINE MORTALI

iiRCAsextamdecimam distinctionem4. Sen-
ientiarum qua^ritur : Utrum peccatum
veniale possit remitti sine mortali.
Et arguitur quod sic. Peccato quod
sufficienter punitum est, non debetur alia poena;
quia non judicat bis Deus in idipsum. Sed pecca-
tum veniale potest aliquis in mortali exsistens suffi-
cienter in seipso punire, cum debeatur ei poena
finita. Ergo non reservabitur ulterius ad poenam.
Sed nunquam absolvitur aliquis a reatu poenaj, nisi
prius absolvatur a culpa. Ergo, manente peccato
mortali, potest veniale dimitti.

In oppositum arguitur. Quia Gregorius (6) dicit
quod veniale peccatum obscurat mentem, sed mor-
tale ohtenebrat. Sed obscuritas non removetur nisi
per lucem; lux autem est spiritualis gratia, quse
etiam mortale delet. Ergo non potest dimitti veniale
sine dimissione mortalis.

In hac qusestione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

(a) Cfr. prsesertim art. praes., § 1, I, ea quce secundo loco
dicuntur ad secundum principale Scoti.

(6) Haec verba non sic expresse reperiuntur apud Grego-
rium. In 10. Moralinm, cap. 11 (rec. 9, vet. 14), ostendens
discrimen vanitatis ab iniquitate, dicit : Vanilas nientem
obnuhilat, iniquitas csecat.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONGLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod peccalum veniale non
potest dUniUi, voluntate manente ad illud.

Hanc ponit sanctus Thomas, prsesenti distin-
ctione, q. 2, art. 1, in solutione primae quaestiun-
culse, dicens : « Peccatum quodlibet potest dimitti
vel remitti quoad duo : scilicet quantum ad culpam,
et quantum ad reatum. Non autem potest esse
secunda remissio sine prima; quia quamdiu manet
culpa, manet debitum poenai. Culpa autem in deor-
dinatione volimtatis consistit. Unde non potest
culpa remitti, nisi reordinetur voluntas; quod esse
non potest quamdiu in ipsa deordinatione manet,
alias duo opposita essent simul vera. Et ideo nullo
modo potest dimitti veniale, quamdiu voluntas ad
illud manet. — Item, manente causa, non potest
tolli efFectus. Sed adhserentia voluntatis inordinata
ad aliquid, erit causa venialis peccati. Ergo, manente
voluntate fixa in illo, non potest ipsum remitti. —
Item, affectus ad opus habet rationem peccati, sicut
et ipsum opus venialis peccati. Sed opus venialis
peccati, dum manet, non permittit veniale peccatum
dimitti. Ergo nec affectus ad ipsum manens. » — •
Haic ille. — Ex quibus patet multiplex ratio pro
conclusione.

Secunda conclusio est quod unum peccatum
veniale potest dimitti sine alio veniali.

Hanc ponit ibidem, in solutione secundaj qua^-
stiunculte , dicens : (( Ea quse non habent connexio-
nem ad invicem, unum potest auferri sine alio;sed
quse habent aliquo modo connexionem, unum non
potest sine alio auferri. Peccata autem mortalia,
quamvis non habeant connexionem ex parte conver-
sionis, habent tamen connexionem ex parte aver-
sionis;quia ab uno incommutabili bono avertunt. Et
ideo unum sine alio remitti non potest; cum remis-
sio culpae magis respiciat per oppositum aversionem
quam conversionem , quia culpa remittitur cum
homo restituitur ad id a quo culpa separavit. Venia-
lia autem non habent connexionem, neque quan-
tum ad conversionem , neque quantum ad aversio-
nem; cum in eis nulla sit aversio a fine, etsi sit ali-
quis defectus in actu eorum quae expediunt ad finem.
Et ideo unum veniale potest dimitti sine alio. —
Item, majoris gratise est remissio peccati mortalis
quam venialis. Sed unum peccatum veniale manens
fixum in corde, non impedit remissionem peccati

DISTINCTIO XVI. — QU^STIO 1.

341

mortalis. Ercfo miilto minus impedit remissionem
allerius venialis. » — Hiec ille.

Tertia conclusio : Quod peccalum venialc non
potest dimitli sine mortali, vel mortali rema-
nente.

Hanc ponit ibidem, in solutione tertiai qusestiun-
culic, (licens : « Remoto priori, removetur poste-
rius; nec posterius restituilur, nisi priori reslituto.
Fei"vor autem cliaritatis, cui veniale opponitur, est
posterior ipsa charitate. Unde quamdiu charitas non
restituitur, nec fervor charitatis reparari potest; in
(jua reparatione consistit venialis peccati dimis.sio,
sicut et in reparatione charitatis dimissio mortaHs.
Et ideo non pote.st veniale dimitti ei cui mortale
non dimittitijr. Potest etiam ratio assignari ex parte
remittentis : quia a Deo, qui solus peccata dimittit,
peccatum mortale separat; et ideo effectum ejus in
remissione peccati veniahs hahens pe(-catum mor-
tale non percipit. Simihter ex parte ejus quo fit
remis.sio, scihcet charitatis, quai universa dehcta
operit, Proverb. 10(v. 12), quam peccatum mor-
tale toUit. » — Ha'c ille.

Ex quihus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Quidquid repugnat cuihhet fervori chari-
tatis, impedit remissionem peccati veniahs. Sed pec-
catum mortale est hujusmodi. Igitur, etc.

Etin hoc primusarliculus terminalur.

ARTIGULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Durandi. — Quantum ad secun-
dum articuhim, ar-guendum est contra conclusiones.
Et quidein contra tertiam, qu;c respondet directe ad
(pKjpstionem , arguit Durandus (dist. 16, q. 2).

Prinio. Quia peccatum mortale (hfiert a veniah,
eo quod in mortah sunt tria : scihcet culpa, qu;t'
consistil ih deordinatione actus; olfensa, quae con-
sistit in privatione grati;e (non enim Deus dicitur
offendi peccalori secundum affectum, sed .secundum
effectum, inquantum peccatorem privat gratia, quK
habetur ad amicum); tertium e.st poena, quse pec-
cato mortah dehetur. Propter quod ad remissionem
peccati mortahs re(|uiritur reordinatio voluntatis per
contritioneni, contra ciiljiam ; restitutio gratia^, con-
tra olfensam ; commutatio poenic aiternoe in tempo-
ralem. Sed in pe(xato veniah est qiuedam culpa,
propter deordinationem actus; sed non est ibi ofiensa
priKdicto modo accepta, quia |)eccatum veniale de
se non tolht gratiam ; et est ibi poena debita, sed

finita. Ergo ad remissionem ejus sohim requiritur
reordinatio voluntatis per debitam disphcentiam
ejus quod indebite placuit, et .solutio poense finitte;
non autem restitutio gratiae, quse non est amissa
ratione peccati venialis. Sed hsec possunt fieri ab
honiine exsistente in peccato mortali. Igitur, etc.

Secundo. Quia ponatur quod puer non baptizatus,
exsistens in originali, quando venit ad setatem in (a)
qua primo potest peccare, peccet venialiter, et sta-
tim moriatur. Aiit punietur in inferno pro peccafo
veniali poena finila, vel infinita. Si finita, fortiori
ratione potuit eam in pra^senti vita solvere, si vixis-
set, non ob.stanfe peccato originali, cum quo non stat
gratia. Si infinita, videtur inconveniens, cum, secun-
dum taxationem divinam, peccalo veniali non deljea-
tur nisi pcKna finita.

Forte dicetur quod puer veniens ad aitatem in
qua potest peccare, nunquam peccat primo veniali-
ter, sed mortaliter. — Sed hoc est manifeste falsum
in pueris tam baptizatis quam non baptizatis. Multa
enim sunt delicta puerorum, quse ab omnibus repu-
tantur venialia, antequam aliquis judicet eos pec-
casse mortaliter.

Tertio. Quia, secundum omnes, per opera bona
facta extra charitatem, meretur aliquis, saltem de
congruo, aliquod bonum temporale. Sed expiatio
poense temporalis debita? peccato veniali, est quod-
dam bonum temporale. Ergo per bona opera facta
extra charitatem potest aliquis mereri apud Deum
expiationem talis poense. Et sic exsistens in peccato
mortali poterit per aliqua bona opera poenalia satis-
facere de poena peccato veniali debita.

Quarto. Quia, si aliquid obstaret, potissime vide-
retur quod poena non est apud Deum satisfactoria ,
nisi quatenus acceptatur; sed ab homine qui est in
peccato mortali, quidquid fit, non acceptatur a Deo,
cum sit inimicus; ergo non est .satisfactorium pro
aliquo peccato quantumcumque veniali. — Sed hoc
non obstat. Quiaaliquid potest esse acceptum dupli-
citer. Uno modo, tanquam remunerandum vita
ffiterna; et talis acceptatio non est nisi per gratiam.
Alio modo potest aliquid esse acceptum Deo, tan-
quam remunerabile aliquo bono temporali ; et sic
bona facta extra charitatem sunt Deo accepta. Et
quia carere malo habet rationem boni, ideo bona
facta extra charitatem sunt Deo accepta (6), non
solum ad adipiscendum temporale, sed etiam ad
expiationem poena>temporalis peccato venialidebitse.
Et in hoc est evacuatum totum fundamentum tuse
opinionis : ex hoc enim solo ponis peccatum veniale
non posse dimitti sine mortali , quia nihil potest
esse Deo acceptuin sine gratia; hoc autem falsum
est, nisi de sola acceptatione ad nieritum vitcc
ititernse.

(a) tn. — Om. Pr.

(6) a verbis Et qula usque ad accepla, om. Pr.

342

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Quinto. Quia ralio Uuc posiliouis non cogit. Cum
enim dicis quod peccatum mortale opponitur chari-
tati, veniale autem fervori charitatis; — dicendum
quod ex neutra parte est oppositio formalis. Cum
enim utrumque peccatum, tam mortale quam
veniale, formaliter consistat in deordinatione actus,
utrique tantum opponitur reordinatio actus forma-
liter. Charitas autem vel fervor charitatis nulli
eorum opponitur formaliter. Sed charitas consecu-
tive opponitur peccato mortali, quia non stat cum
deordinatione actus peccati mortalis. Fervor autem
charitatis non opponitur peccato veniali : nec forma-
liter, ut dictumest; nec consecutive, quia cum pec-
cato veniali stat charitas et fervor charitatis. Fervor
enim charitatis aut intelligitur intensio charitatis
(juantum ad habitum, et iste nunquam diminuitur
per quodcumque peccatum ; aut intelligitur de inten-
sione charitatis quantum ad aclum , et talis fervor
non opponitur veniali, quin cum tali fervore possit
manere peccatum veniale. Nec talis fervor sufficit
ad deletionem peccati venialis, sine aliqua displi-
centia vel contritione; sola autem displicentia vel
contritio sufficit ad deletionem peccati venialis, sine
tali fervore. Et ideo minor dicta^ rationis est
falsa, etc.

Sexto. Quia dictum Gregorii non juvat : quia
peccatum veniale non obscurat per diminutionem
luminisgratiiX! vel charitatis ; quia, secundum omnes,
licet gratia et charitas possint augcri , nunquam
tamen minuuntur. Et ideo non oporlet quod venia-
lia dimittantur per intensionem luminis gratise et
charitatis. Dicuntur tamen obscurare, et non tota-
liter obtenebrare : quia, cum omne peccatum mor-
tale fiat e.\ defectu luminis rationis, minor defectus
est in commissione peccati venialis, quod dicitur
obscurare, quam in commissione peccati mortalis,
quoddicitur obtenebrare. — HaBcDurandus, in forma.

II. Argumenta aliorum. — Ad idem arguitur
ab aliis. (apud Petr. de Palude, dist. 16, q. 1 ).

Priino Quia, cum veniale possit fieri mortale et e
converso, videtur quod non plus dependeat remissio
veniaiium a remissione mortalium, quam econtra.
Sed mortale potest remitti sine veniali. Ergo e con-
verso.

Secundo. Quia poena deljita veniali est finita
simpliciter, et non sub conditione, sicut est de poena
debita morlali confesso. Ergo potest solvi.

Tertio. Quia non est ibi offensa sicut in mortab,
sed solum deordinatio vohmtatis et poena finita. Ergo
sufficiunt duo opposila. Ergo, etc.

Quarto. Quia quod non tollitur actu et aptitudine
per peccatum, non oportet restitui ad remissionem
peccati. Sed per peccatum veiiiale non lollitui' gratia
actu, sicut per peccatum mortale; nec aptitudine,
sicut per secundum. Ergo, etc.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

^ 1.

ARTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

I. Ad argumenta Durandi. — Quantum ad
tertium, respondendum est objectionibus supra-
dictis.

Ad primum ergo Durandi, dicitur primo, quod in
peccato veniali non solum sunt illa duo quse tangit
arguens, verum etiam tertium , scilicet aliqualis
macula et offensa. Et quidem quod sit ibi aliqualis
macula, dicit sanctus Thomas, prsesenti distin-
ctione, q. 2, art. 2, q'* 1, in solutione primi.
Arguit enim sic : « Peccatum veniale transiens actu,
in anima manet reatu. Sed reatus fundatur super
macula. Cum ergo macula non possit ab anima
abstergi nisi per gratiam , sicut nec tenebra nisi per
lucem, videtur quod veniale dimitti non possit sinc
gratiaj infusione. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum, inquit, quod macula potest
esse dupliciter. Uno modo, per privationem pulchri-
tudinis; et sic in veniali non manet aliqua macula,
quia non tollit gratiam , qune cst animaj decor. Alio
modo, per hoc quod pulchritudo qua3 inest, impedi-
tur ne exterius appareat, sicut per pulverem pul-
chritudo faciei foedatur ; et talis macula est in veniali,
quia impeditur decor gratiie ne in actibus exterius
ostendatur. Unde non oportet quod talis macula per
infusionem gratiae tollatur, sed per actum qui
gratiic impedimentum tollat. )) — Ha^c ille. —
Simile dicit, 3 p., q. 87, art. 2, in solutione tertii,
quod recitatum est (ot) : « Sicut, inquit, in corpore
contingit esse maculam dupliciter, uno modo per
privationem ejus quod requiritur ad decorem (puta
debiti coloris, autdebitic proportionis membrorum),
aliomodo per superinductionem alicujus impedientis
decorem (puta luti, aut pulveris) ; ita etiam in anima
inducitur macula uno modo per privationem decoris
gratioe per peccatum mortale, alio modo per inclina-
tionem inordinati alfectus ad aliquid temporale, et
boc fit per peccatum veniale. Et ideo ad toUendum
maculam peccati mortalis requiritur infusio gratiiTe;
sed ad tollendam maculam peccati (6) venialis requi-
ritur actus procedens a gratia, per quem removea-
tur inordinata adha^sio ad rem temporalem. )) —
Ha2c ille. — Verumtamen ista macula non est ita

(a) Hoc enim argumentuiii (lillVrt tnuliiin ([iioad verh;i ali
eo quod aflerlur ex 4. Sentent. Sic dicit : Peccatiun
venialc inaciilani qnamdam aninise infcrt. Sed niacula
iion aufertur nisi per (jruliam, qux est spiritualis animoi
decor. Ergo videlur quod peccata venialia non dimittan-
tur sine gratiee infusione.

(6) A verbo mortalis usque ad peccati, om. Pr.

DISTINCTIO XVI. — QU/ESTIO I.

343

proprie dicta sicut macula peccati mortalis; et sic
(lelxd inlellii>i quod idem sanctus Tiiomas dicit,
1" 'i"", (i- 89, art. 1 : « Macula, incjuit, importat
detrimentum nitoris ex ali((Uo contaclu ; sicut in
corporaliljiis patet, ex quibus per similitudinem
nomen maculai ad aniinam transfertur. Sicut autem
in corpore est duplex nitor, uiiiis quidem ex intrin-
seca dispositione memhroiuni et colorum, alius
autem ex exteriori claritatesuperveniente;ita etiam
in anima est duplex nitor, unus quidein habitiialis,
quasi Intrinsecus, alius autem actualis, (juasi exte-
rior fulgor. Peccatuin autem veniale impedit qui-
dem decorem actualem , non tamen habitualem ;
quia'non excludit nec diminuit habitum cliaritatis
et aliarum virtutiim , sed solum impedit eorum
actum. Macula autem importat ali((uid manens in
re maculata; unde magis videtur pertinere ad detri-
mentum habitualis nitoris quam actualis. Unde,
proprie lo(|uendo, peccatum veniale non causat
maculam in anima; et si aliciibi dicatur maculam
inducere, hoc est secundum (juid, inqiiantum
impedit nitorem qui est ex actibiis virtutuni. » —
— HtGC ille.

Quod autem in peccato veniali sit ali(jua olTensa
Dei, ostendit ipse, prtesenti distinctione, q. 2, art. i,
q''' 2, ubi arguit sic, tertio loco : (c Ei qui displicet
Deo, peccatum non dimittitur. Sed habens veniale
displicet Deo. Ergo quamdiu manet unum, aliud
non toUitur, nec remittitur. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod
peccatum mortale ita displi(;et Deo, quod etiam facit
ijisum peccantem Deo displicentem, inquantum j)ul-
chritudinem gratite, quam Deus in ipso amat,
aufert. Sed peccatum veniale, quamvis Deo displi-
ceat, quia inordinatum est, non tamen facit peccan-
tem Deo displicentem : quia non privatur claritas
gratise, sed quodammodo obnubilatur, in quantum
ejus processus ad exteriora impeditur; et ideo dicit
Gregorius (a), quod peccatum veniale obscurat, .sed
mortale obtenebrat, etc. » — Hicc ille. — Ex quibiis
l)atet (juod, etsi propter peccatum veniale Deus non
onendaturpeccauti,tamenoirenditurpeccato,inquai)-
tiim ij)sum detestatur, et odit, et j)unit tanquam
sibi disj)licens. Est ibi ergo nonnulla olleusa; et, per
consequens, ad ejus reinissionem requiritur aliquis
actus contrarius, Deo placens, in ordine ad vitani
ajternam, scilicet aliquis actus gratia et charitate
elicitus, sicut peccatiim veniale retardat a vita
leterna, et a consecutione illius imjiedit. De hoc
sanctus Thomas, dc Malo, q. 7, art. 11, sic dicit :
« Peccatum remitti non est aliud quam peccatum
non imj)utari. Unde in Psalmo(31), cum jira^mi-
sisset(v. 1) (6), Beali qKoytDn rcm/ssa! siinl iiii-

(a) Cfr. (M (luu' siipoi'ins dicta siiiil, iii iuiiicipio (iii;c-

onis , occasioiK^ vci^horuin Circgi)i'ii.

(6) prainiisisset (v. l). — priuium i^ersnm Pr.

fjuitdtes, quasi exponeret, subdit (v. 2) : Beatus vir
cui non imputavit Dominus peccalum. Imputa-
tur autem peccatum aliciii infjuantiim j)er ipsum
imjieditur homo a consecutione ultimi finis, (jui est
beatitudo seterna; a qua impeditur homo per pecca-
tum, et ratione culpae, et ralione pcBna;. Ratione
qiiidem culpne fa) : quia, cum beatitudo a^terna sit
perfectum bonum hominis, non comj)atitur secum
aliquam bonitatis minorationem ; ex hoc autem ip.so
quod aliquisactum peccati commisit, incurritquam-
dam boni minorationem, inquantum factus est vitii-
j)erabilis, et inde(;entiam qiiamdam habens ad tan-
tum bonum. Ex hoc vero quod reus est piDenas, etiaiu
imjieditur a beatitudine j^erfecta, qu<c omnem dolo-
rem et poenam excludit : fugiet enim ibi dolor et
gemitus, I.saicC 35 (v. 10). Utrumque tainen horum
aliter imjjedit in peccato veniali, et aliter in j)eccato
mortali. Nam, in peccato mortali, homo patitur
bonitatis minorationem per privationem principii
ducentis ad finem, scilicet per privationem chari-
tatis; sed, in peccalo veniali, patitur homo minoia-
tionem et impedimentum per quamdam indecen-
tiam actus, in quo, quasi impedimento exsistente in
ipso actu quo jjeragendum erat in finem, retardatur,
salvo tamen principio inclinante; sicut etiam grave
potest impediri ne perveniat deorsum, vel propter
corruptionem gravitatis in ipso, vel propter aliquod
impedimentum occurrens, quo impeditur molus
ejus ne ad finem naturalem perveniat. Ex parte
etiam reatus poenas est dilTerentia. Nam per pecca-
tum mortale meretur, quasi inimicuselfectus, poenam
exterminantem ; per peccatum vero veniale, poenam
corrigentem. Aliterergoremittitur peccatum veniale,
et aliter mortale. Nam, quantum ad culjjam, ad hoc
quod peccatum mortale non imputetur, oportetquod
tollatur iinjiedimentum, quod erat ex corruptione
principii, per novam charitatis et gratiie infusio-
nem; hoc autem non reqiiiritur in j)eccato veniali,
quia charitas manebat, sed oportet quod tollatur
impedimentum per ali(juem fortem impulsiim repu-
gnantem iinjDcdimento quod erat ajipositum ex obice
venialis : sicut imjjedimentum quod conlingit ex
gravitatis corruptione, non j)otest tolli nisi per ite-
ratam generationem ejus; impedimentum veroquod
esset ex aliquo obice opj)osito, toUitur pcr aliquem
violentuni motum reinovenlem ijisum obicem. Sic
ergo veniale, quantum ad culjjam, remittitur j^er
fervorem charitatis; mortale vero, per gratiie infu-
sionem. )> — Haec ille.

Dicitur secundo, quod, dato (jiiod iu jieccalo
veniali non sit macula, vel ofTensa stricte et proj^rie
sumpta, sic quod })er ip.sam Deus ollendatiir pec-
canti, vel j)eccans oneiidal Deiiin; laiiuMi ille qiii
hai)el veniale cuni morlali, raliuiie niorlalis ollendil
Deum, et Deus ofiensus est illi. Et ideo, quaindiu

(a) Balume qitideni cidpae. — Om. Pr.

344

LlBRl IV. SENTENTIARUM

li;il)el inorlaleet caret cliaritate et gratia, non potest
hal)ore reordinationem voluntatis sufficientem ad
(limissioneni venialis, nec solutionem poenai suffi-
cientis ad hoc. De pi'aedictis sanctus Thomas, de
Malo, q. 7, art. 10, ubi arguit sic, sexto loco : « Con-
tingit quandoque quod aliquis in mortali moriens
poenitet de aliquo veniali commisso, mutans in hac
vita voluntatem suam quam habuerat de peccando
venialiter. Sed in illa voluntate remanet anima in
qua de corpore exit. Ergo non erit in eo qui sic
decedit peccatum veniale post mortem. Non ergo
pro eo seternaliter punietur. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : ((Dicendum, inquit, quod pec-
catum postquam transit actu, potest manere reatu,
quem non tollit qua^Iibet mutatio voluntatis, sed
solum illa quam charitas operatur. » — Ha^c ille.
• — Item, ibidem (arg. Sed contra), arguit sic, pro-
bando quod peccatum veniale sine charitate punia-
tur poena ceterna : « Qiiia quod p(x;na peccatorum
venialium terminetur, Iioc est merito fundamenti,
ut patet per Apostolum, 1. Corinth. 3. Quod qui-
dem fun(Iamentum est fides formata, ut dicit Augu-
stinus, 21. de Civitate Dei (cap. 26), et in libro de
Fide et operihus (cap. 16). Hoc autem fundamen-
tum non est in eo qui cum peccato mortali decedit.
Ergo poena venialium non terminabitur in ipso. »
— H;ec ille. — Et j)er tolum articulum ponit quod
peccatum veniale conjunctum mortali efficitur per
accidens irremissibile, inquantum est in subjecto
privato gratia. Item, 3 p., q. 87, art. 4, sic dicit :
((Remissioculpsecujuscumque nunquam fit nisi per
virtutem gratiae : quia, ut Apostolus dicit, Roman. 4,
ad gratiam Dei pertinet quod Deus alicui non impu-
tet peccatum; quod Glossa ibi exponit de veniali.
IUe autem qui est in peccato mortali, caret gratia.
Unde nullum peccatum veniale sibi dimittitur. » —
Hsec ille. — - Item, 2. Sentent., dist. 42, q. 1, art. 5,
in solutione sexti , sic dicit : (( Ille qui decedit cum
mortali et veniali simul, punitur in inferno pio
veniali, et punitur in aiternum ; longe tamen minus
acerba pcena quam illa quas est pro mortali. Hoc
autem accidit veniali, inquantum est mortali con-
junctum, quod gratiam privat, sine qua nulla pcena
potest esse purgativa vel expiativa. » — H;ec ille. —
Simile dicit, 4. Sentent. , dist. 21, q. 1, art. 2, in
solutione tertise qua^stiunculse; et aliis locis. — Ex
quibus patet quod exsistens in mortali non potest
sufficienter reordinare voluntatem suam, nec ali-
quam satisfactionem impendere, qu;e sufficiat ad
peccati venialis remissionem : quia nec contritio nec
satisfactio est extra gratiam ; reordinatio vero volun-
tatis est contritio, ut post dicetur.

Ad secuiuUnnrespondet sanctusTlionias, deMalo,
q. 7, art. 10, in solutione octavi, dicens : (( Non est
possibile quod aliquis decedat cum veniali peccato et
originali absque mortali : quia ante iisum ralionis
puer excusatur a peccato morlali, ita ut si etiam

committat actum qui de genere suo sit peccatum
mortale, non incurrit reatum mortalis peccati, eo
quod nondum habet usum rationis; unde multo
magis excusatur a reatu peccati venialis, quia quod
excusat majus peccatum, multo magis excusat et
minus. Sed postquam habet usum rationis, peccat
mortaliter si non facit quod in se est ad (jua^ren-
dum suam salutem ; si autem faciat, gratiam conse-
quitur, per quam immunis erit a peccato origi-
nali. » Et si contra hoc arguitur : quia quod ali(|uis
actu convertatur ad Deum, cadit sub praecepto affir-
mativo; pra^cepta autem affirmativa, etsi obligent
semper, non tamen obligant ad semper; non ergo
statim peccat mortaliter, si non convertatur ad
Deum actu, statim hal)ito usu rationis; potest autem
tunc peccare venialiter; ergo potest esse peccatum
veniale cum originali, sine mortali ; — ad hoc
respondet idem sanctus Thomas, ibidem, ad 9""',
(licens : (( Licet priecepta affirmativa, communiter
loquendo, non obligent ad semper; tamen ad hoc
est homo naturali lege obligatus, ut primo sit solli-
citus de sua salute, secundum illud Matth. 6 (v. 33) :
Primum quserite regnwti Dei. Ultimus enim finis
naturaliter cadit primo in appetitu, sicut prima
principia naturaliter cadunt primo in apprehen-
sione; sic enim omnia desideria prsesupponunt desi-
derium ultimi finis, sicut omnes speculationes con-
clusionum pra^supponunt speculationem primorum
principiorum. » — H;ec ille. — Simile ponit,
2.iSenfen(.,dist.42,q.l,art. 5, in solutione septimi,
ubi sic dicit: (( Positio illa est impossibilis. Quod sic
patet : Si enim aliquid est sufficiens ad excusandum
majus peccatum , multo amplius sufficit ad excu-
sandum minus; sed imperfectio ffitatis excusat pec-
catum moitale, ut puer, nondum habens usum
liberi arbitrii, mortalis reus non habeatur (a),
etiamsi actum faciat qui ex suo genere peccatum
inortale est; unde multo amplius excusat infantia
ne peccatum veniale impuletur. Et ideo noii potest
esse quod homo venialiter peccet ante illud tempus
quo usum rationis habet, ut jam mortaliter peccare
possit. Statim autem ut ad tempus illud pervenit,
vel gratiam habet, vel in peccato mortali est : quia,
si facit quod in se est, Deus ei gratiam infundit; si
aulem non facit, peccat mortaliter, quia tunc est
tempus ut de sua salute cogitet, et ei operam det.
Et ideo positio est impossibilis. Si tamen ponatur,
per impossibile, tunc talis punietur poena sensibili
pro veniali in inferno, et poena illa erit ajterna. Sed
hoc accidit veniali, inquantum est sine gratia. » —
Haec ille. — Item, 1=' 2-"^, q. 87, art. 5, in solutione
secundi et tertii (6), ubi sic dicit : (( Peccato origi-
nali non debelur poena ;eterna rationo su;e gravi-
tatis, sed ratione conditionis subjecti, scilicet homi-

(a) hahcalur. — habetur Pr.
(6) et tertii. — Om. Pr.

DISTINCTIO XVI. — QU^STIO I.

34S

nis qui sine j^-^ratia invonihir, por (luam solain fil
remissio peccali. Et similitei' est de peccato veniali.
i^]ternitas enim po3na3 non respondet quantitati
culp;c, sed irremissibilitati. » — Hsec ille.

Cum autom dicit arguens, (juod pryedicla de
pueris sunt manileste falsa, etc. ; — netialur. Sed
sua proliatio est manifeste falsa : quia illi qui judi-
cant pueros peccare venialiter priusquam habeant
usiim rationis, (|uo possint peccare rnoilaliter, false
jiidicanl. Conceditiir tamen quod ante usiim rationis
possunt facere multa, quse secundum genus suum
siint venialia peccata, non tamen in eis sunt pec-
cata; sicut in siinili dicondurn est de morlalilius.

Ad terluiiu dicitur quod, si inajor intelligatur dt;
(juolihet boiio tem|)orali, falsa est. Si aulem intelli-
gatur particulariter de aliquibus bonis temporalibus
solum , tunc major vera est; sed argumentum est
ex puris indefinitis vel particularibus; ct sic forma
argiiendi nulla est. Pro cujus declaratione, scien-
diim quod bona opera facta in peccato mortali, sunt
meritoria de congruo, si debeat dici meritum, quin-
tuplicis boni vel prai-mii, seciindum (piod ponit
beatus Thomas, decimaquinta distinctione QuaHi,
q. 1, art. 3, in solutione quarta^ et quintcC qua^-
sliuncularum. Valent enim primo ad disponendum
ad gratiam; secundo, ad assuefactionem bonorum
operum ; tertio, ad consecutionem bonorum tempo-
ralium, vel vitationem malorum ; quarto, quia
ininuunt pcenam inferni, non quidem quod liberent
a poena quain jam quis ineruit, sed quia impediunt
inerilum poenaj, quia homo reatum omissionis eva-
dit, qui hujusmodi opera perficit, et a multis pec-
catis retrahitur, et cum minori contemptu peccat;
(juiiito (a), ad dilationem vel minutionem poena:^
temporalis, sicut legitur de Achab, 3. Regum.
(cap. 21).

Dicitur secundo, quod per talia opera nullus
meretur de congruo aliquod bonum temporale; nec
expiationcm alicujiis poenic temporalis, qu?e sit
|)osterior natura infusione gratiic gratum facientis.
Sic autem est de poena satisfactoria debita peccato
veniali : nam expiatio talis pcenic pra^supponit
remissionemculpi.e venialis; el remissio ciilp;c venia-
lis praisuppoiiit actum et habitum graliac , sicut
patct per pricdicta. Unde sicut bona opera in mor-
lali facta iion sunt meritoria remissionis vel expia-
tionis poenai ffiternai, eo quia illa praisupponit
remissionem culpaj mortalis per iufusionem habitus
gratia;; ita non sunt meritoria remissionis poenic
temporalis satisfactoriyc debitai peccato veniali, quia
illa |)r;csupponit remissioneiu ciilpa) per actum
clicitum a charitatt! et gratia. Imtno niinus snnt
meritoria expiationis puMKc (lebit;e veniali , (juani
poenye debit;c pcccalo moitali. Quod patet : quia
talia bona opera suiit ineritoria de congruo tali

(a) quinto. — ergo Pr.

quali dispositionis vel infusionis gratifc; ad graliam
autem mox sequitur poenaj aitern;c remissio, non
autem pcen» temporalis, immo restat persolvenda
post remissionem culpa» venialis quandoque et ut in
pluribus. Est ergo in argumento fallacia conse-
quentis, arguendo ab iiidefinit;i ad ejus singularem,
scilicet : Bona opera in mortali facta, sunt meritoria
expiationis alicujiis poenae temporalis; ergo sunt
meriioria expiationis satisfactoi'i;c poeme debit;e
veniali. Hancsoliitionem sententialiter ponitsanctus
Thomas in pr;csenti distinctione, q. 2, art. 1, q'-' 3,
in solutione tertii, quod recitatum fuit in principio
qiiirstionis, pro parte affirmativa, dicens : (( Poena
etiam hominis offensam non tollit, nisi ab eo in
qiiem peccatum commissum est, acceptetur. Nec
acceptari potest quamdiu inimicitia ad ipsum manet.
Et ideo, manente inimicitia hominis ad Deum per
peccatum mortale, ])oena quantaciimque veniale non
purgat. Unde, Isaiyc 58 (v. 3 et 4), Dominus dicit
non esse accepta jejunia eorum qui ad lites et con-
tentiones jejunabant. » — Htcc ille. — Item, dist. 15,
q. 1, art. 3, in solutione qiiinlai qua3stiuncul«3,
arguit sic, in simili : <( Cum nuUusliberetur a poena
nisi sit absolutus a culpa, quia etTectus non dimi-
nuitur nec tollitur nisi diminuta vel ablata causa,
ideo per opera extra charitatem facta, quee neque
culpam tollere neque diminuere possunt, pana
inferni mitigari non potest. » — Hsec ille. — Ita, in
proposito, dici debet de poena debita veniali in pur-
gatorio in foro poenitentiali.

Ad quartum patet solutio per pra^dicta; quia
causam illam assignat sanctus Thonias, ut statim
allegatum est. Nec valet instantia vel solutio quam
dat arguens. Quia, ut prsedictum est, bona opera
facta in mortali non sunt accepta Deo tanquam
remuneranda (a) vita aBterna, nec aliquo bono tem-
porali, aut expiatione poenai temporalis, nisi pnc-
supponendo (€), ordine naturse, in eo qui sic remu-
neratur, habilum vel actuni gratias et (diaritatis.
Sic autem est de expiatione poenic satislactoriic
debitue peccato veniali, quse ipsum veniale purgat.
Secus est de aliis poenis debitis iii lioc seculo pec-
catis venialibiis vel mortalibus, qua} non sunt pec-
catorum purgativ;c, nec satisfactoriic, sed propter
aliud eis nolenlibus inniguntur, puta ad initium
damnationis eorum, vel gloriam Dei, vel bonum
aliorum liominum : nam ad dilationem, vel dimi-
nutionem, vel pricservationem talium poenarum
temporalium, bona opera in mortali facta valere
l)ossunt. — Sed forte arguens deceptus fuit in lioc
quod putavit peccati venialis roniissionem non esse
aliud quain paMiic temporalis solutioncm, ot non
distinxit inter remissioneni culp;e ct reinissioncm
pocna;. Quie duo nuiltum distant, ul ostendit san-

(a) remuneranda. — reniunerantia Pr.

(6) nisi prassupponenilo. — prxsuppositi Pr.

346

LIIUU IV. SENTENTIARUM

ctiisThomas, de Malo, q. 7, art. 11, iibi, postquam
oslendit quid est peccatum veniale remitti quoad
culpam, ostenditquid sitillud remittiquoad poenam,
dicens : ft Sic ergo veniale quantum ad culpam
remittitur per fervorem charitatis, mortale vero
per gratise infusionem. Quantum ad poenam autem,
peccatum mortalenon remittitur, quia habetpoenam
iriterniinabilem et seternam ; peccatum vero veniale
remittitur perexsolutionem poenaitemporahsfinitai. »
— Hsec ille. — Item, ibidem, in solutione decimi-
septimi argumenti, sic dicit : « Remissio culpse non
fit per poenam, sed per usum gratice. » Item, in
sohitione principali, dicit : (( Quibusdam venialia
remittuntur post hanc vitam quoad culpam, eo
modo quo remittuntur in hac vita, scilicet per actum
charitatis in Deum, repugnantem venialibus in hac
vita commissis, etc. » — Si vero arguens di.stinxerit
inter illa duo, tunc false putavit veniale remitti
quoad culpam per displicentiam peccati sine gratia
et dilectione Dei super omnia, et quoad poenam
remitti per exsolutionem pcenai finitseextra gratiam
et charitatem : quia, ut dictum fuit, sine gratia et
charitate nuUus dolor de peccato hal)et rationem
conlritionis, nec opus poenale rationem satisfactio-
nis; utrumque autem requiritur ad completam
remissionem peccati venialis, potissime contritio,
ut post dicetur.

Adquintuindiciturquodsohitioquamdatarguens,
probans concliisionem , non valet. Cum enim dicit
quod fervor charitatis non opponatur peccato veniali
nec formaliter nec consecutive, falsum dicit. Nec
valet sua probatio : quia fervor charitatis, qui delet
veniale, nullo modo stat cum illo venialiquod delet,
licet po.ssit stare cum ahis veaialibus; tahs enim
fervor est disphcentia et contritio de illo veniali, et
non de ahis. De hoc sanctus Thonias, prsesenti
distinctione, q. 2, art. 1, q'" 1, in solutione secundi :
(( Quodhbet peccatum mortale opponitur cuihbet
quantumcumque parvaB charitati. Non autem quod-
libet veniale opponitur cuicumque fervori charitatis.
Dicitur enim fervor charitatis per simihtudinem ,
secundum qiiod ad exteriora quodainmodo ebul-
liendo diffunditur. Ex illa autem parle qua veniale
commiltitur, charitatis fervor non apparet, sed ah-
quid pneter charitatem. Unde, quamvis sit fervor
charitatis quantum ad aliqua, potest esse tepiditas
quantum ad aha. Et sic non quihbet fervor opponi-
tur cuilibet veniah. Unde nori est similis compa-
ratio peccati mortahs ad charitatem, et venialis ad
fervorem charitatis. » — Haic ille. — Item, art. 2,
in solutione secundse quKstiuncula;, sic dicit :
(( Peccatum veniale non dimittitur quamdiii volun-
tas manet in illo. Ipsum autem recedere vohintatem
ab eo quud quis prius voleijat, est displicere ei quod
voluit. Tahs autem disphcentia dolor contritioiiis
dicitur, quando est gratia informata. Sed sciendum
quod contritio potest accipi triphciter : vel actu, vel

habitu, vel medio modo. Habitu quidem contritio
exsistens non .sufficit ad peccati veniahs dimissio-
nem : quia tunc quicumque haberet poenitentiBe
virtutis habitum, cujus actus est quaehbet contritio,
consecutiis esset peccati veniahs dimissionem ; et sic
peccatum veniale cum gratia es.se non posset. Nec
iterum requiritur quod semper adsit actuahs con-
tiitio : quia sequeretur quod peccatum quod ahquis
in meinoria vel cogitatione non haberet, remitti
non posset. Et ideo dicendum quod requiritur con-
tiitio medio modo, quando scihcet, etsi actu pecca-
tum non displiceat explicite, displicet tamen imph-
cite, quia ex virtute actus quem agit, sequeretur
displicentia explicita peccati veniahs, si cogitatio
ad illud ferretur. » — Ha^c ille. — Item, ibidem,
|)rimo loco, arguit sic : « Dicit Gregorius (imphcite
hb. 16. Moralinm, cap. 67, rec. 27, vet. 30) :
Quod est aqua ad caminum (a), hoc est veniale ad
fervorem charitatis. Sed fervor charitatis potest esse
sine contritione : quia ahquis potest ferventer in
Deum converti, et tamen de peccato. non dolere,
quod est conteri. Ergo peccatum veniale potest
dimitti sine contritione. » Ecce argumentum. Sequi-
tur responsio : « Dicendum, inquit, quod, quamvis
fervor charitatis possit esse dum homo in Deum
fertur motu charitatis, sine hoc quod de peccato
veniah cogitet explicite, tamen in illo motu impli-
cite continetur disphcentia venialis peccati, vel
unius, vel omnium; quia, si ferventer in Deum fer-
tur, disphcet ei omne quod a Deo retardat. Unde
potest esse tam fervens motus charitatis in Deum,
quod omnia venialia peccata delet, etiam sine actuali
cogitatione ipsorum. » — Haec iUe. — Similia dicit,
3 p., q. 87, art. 1, ubi sic dicit : « Remissio culpge
fit per conjunctionem ad Deum, a qiio aliquahter
separat culpa. Sed hajc .separatio perfecte quidem
fit per peccatum mortale, imperfecte autem per
peccatum veniale : nam per peccatum mortale niens
omnino a Deo avertitur, utpote contra charitatem
agens; per peccatum autem veniale retardatur affe-
ctus hominis, ne prompte in Deum feratur. Et ideo
uUumque peccatum per poenitentiam qiiidem dimit-
titur, quia per utrumque deordinalur voluntas
hominis per immoderatam conversionem ad boiium
creatum : sicut enim peccatum mortale remitti non
potest quamdiu voluntas peccato adha^ret, ita eliam
nec peccatum veniale, quia, manente causa, manet
eflectus. Exigitur autem ad peccati mortalis remis-
sionem perfectior poenitentia, ut scihcet homo actua-
hter peccatum mortale commissum detestetur, quan-
tum in ipso est, ut scilicet dihgentiam adhibeatad
lememorandum singula peccata mortaha, ut sin-
gula detestetur. Sed hoc nou re(]iiiritur ad remis-
sionem peccatorum veniahum. Non tamen sufficit
habitualis displicentia, quai habetur per habitum

[■x) caniinuni. — cavandum Pr.

DISTINCTIO XVI.

QU^STIO 1.

347

charitatis vel pocnilcntise virtutis : qiiia sic charitas
non compateretur pcccatum veniale; ffuod patct
essc falsum. Undc seqnitur quod requiritur quic-
dam virtuahs displicentia : puta cum aliquis fertur
hoc modo secunchun anoctum in Deum et res divi-
nas, ut quidquid ei occurratquod eum ab hoc motu
relardat, ct displiceret ei , et dolcret se hoc commi-
sisse, etiamsi actu de illo non cogitaret. Quod tamcn
non sufficeret ad remissioncm peccati mortalis, nisi
(|uantum ad peccata ohlita post dini^ontcm inqnisi-
tionem. » — Ha^c ille. — Item , ihidem, iu sohi-
tione tertii : « Fervor, inquit, charitatis virtualiter
implicat dispHcentiam venialium peccatorum, ut
dictum est. » — Haec ille. — Ex qui1)us omnihus
patct quod fervor charitatis opponilur virtualiter
pcccato veniali, uni, vel pluribus, vel omnihus, et
ideo sufncit ad deletioncm venialium peccatorum,
unius, vel plurium, vel omnium; et ({uod ari^uens
male intellexit talem fervorem ; et quod displicentia
quam ipse ponit, sine charitate niliil valet, vel non
sufficit ad remissionem peccati venialis. Item, quod
fervor actualis charitatis aliquando opponitnr pec-
cato veniali virtualiter, licet non .semper; ideo ali-
(]uando tollit illud , licet non semper.

Ad scxtum dicitur quod argucns insufficienter
exponit dictum Gregorii : quia Gregorius non loqui-
tur de ohscuratione luminis naturalis ralionis, sed
luminis gratia; vel charitatis; quod quideui, licet
non diminuatur quantum ad hahituni per peccatuni
veniale, minuitur tamen quantum ad actum vel
f(!rvorem. De hoc sanctns Thomas, dc Malo , q. 7,
art. 2, in .solutione decimiscxti, sic dicit : « Actus
potest diminui dupliciter. Uno modo, quantum ad
facilitatem vel facultatem agendi, ut scilicet homo
non possit tantum agere quantuni prius; et sic quod
diminuit actum, diminuit principium actus, quod
est forma. Alio modo, quantum ad executionem
actus; et sic non oportet quod illud quod diminuit
actum, diminuat formam ; non enim diminuit (a)
gravilalem Ia[)idis columna quic retinet ipsum ne
cadat deorsum, nec diminuit vii"tutem gressivam
hominis qui ligat ipsum. Etper hunc modum venialc
diiniuuitactum charitatis, uon autem primo modo. »
— I]ix,'c ille. — Iteni , ihidoni , in solutione decimi-
seplimi argumenti, sic dicit : (( Fci'vor potest accipi
duplicitcr. Uno niodo, secundum (piod importal
intcnsionem inclinalionis amantis in amatum; et
talis fcrvor est essontialiter charitas, et non dimi-
nuitur per veiiialc peccatuin. Alio modo dicitui-
fervor charitatis, secundiim quod motus dilectionis
redundat etiam in inferiores vires, ut quodammodo
non solum cor, scd ctiaiii caro cxullcl in ncum; ct
talis fcrvor (liniinuiLur pcr pccc;iluiu vcni;dc,;d)sque
diminutione charitalis. » — Hici- illc. — Pot(>sl
laincn intc^lligi (liminulio cliai'ilatis quoad habitum,

(7) diniiniiit. — Om. Pr.

non solum quoad actum, aliquo modo. Unde, ihi-
dem, in solutione ({uarti, sic dicit : (( Difficile
nwbile non esl din^ercntia constitutiva hahitiis : nec
eniin dis{)Ositio et habitus snnt diversaj species ;
alioquin non posset una et eadem ({ualitas, qu;c
prius fuit dis|)Ositio, po.stea ficri hahilus. Sed facile
mobile et difficile inobile sc liabcnt sicut perfe-
ctum et imperfectum circa eamdem rem. Datoautein
quod difficile mobile esset differentia constitutiva,
adhiic ratio non .scvpicretur. Quia qiiod aliquis ha])i-
tus fiat de facili rnobilis, {)ote.st contingcrc dupli-
citer. Uno quidem modo, per se, quia scilicct non
habet perfeclum es.se in .subjecto; et sic quidquid
diminuerct hoc quod est difficile mobile circa balii-
tum, diminueret i{)sum habitiiin. Alio modo, pcr
accidens, ex eo scilicet quod inducitur dis{)Ositio ad
contrarium : ut si dicamus quod forma aquae, per
susccptioncm caloris, fiat minus de difficili m(d)ilis;
et tamen constat quod forma substantialis non dimi-
nuitur. Et por hunc modum veniale diminiiit hoc
quod est difficile mobile circa charitatcm. Et per
hunc modum intelligcndum e.st hoc quo(] quidam
dicunt, quod veniale diminuit charitatem quantum
ad radicationem in subjecto, non quidcm pcr se, sed
per accidens, ut dictum est. » — Hicc ille.

II. Ad argumenta aliorum. — Ad quatuor
sequentia res{)ondct I*ctrus dc Paliidc (dist. 16,
q.l).

Unde ad primum sic dicit : « Non est simile :
([uia illud qiio remittitur peccatum vcniale, scilicct
fcrvor cliaritatis, supponit illud quo rcmittitur mor-
tale, sciticet charitatem; non autem e converso. —
Vel, si istud negatur, saltem rcmissio omnis peccati
est per gratiam Dci, non cx operibus Iiominis; alias
gentitis posset .satisfacere de veniali sine fide, sine
qua impo.ssil)iIe est placere Deo; non autem remittit
nisi ei qui sihi placet. Gratia autem non datur cum
niortali. Ideo, etc. »

Ad secumluiudicit (ibid.), quod, (( licet poena sit
finita, tamen requiritur quod sit Deo acce{)ta; quod
iion est quamdiu per.sona est exosa Deo. »

Ad tcrtium dicit (ibid.) quod, (( licet homo ex sc
possit deordinari et obligari ad poenam, non tamen
{)otest se ex puris naturalibus reordinare, maxime
({uando est deordinatus per mortale. Contritio enim
est motus liberi arbitrii non solum in {leccatum
detestandum simplicitcr, sed in peccatiim dctestan-
dum propter Deum; et etiam motus liberi arbitrii
in Deum super omnia diligendum. Quorum neu-
trum facit qui est in mortali : quia nec Dcum diligit
supcr omnia, quia tiinc nou adliicrct ci ; ncc dclc-
slatur {(cccalum pvu"e proptcr Dcum, qui;i tuiic
iiiagis detestaretur quod est magis contra Dcum.
Ideo, etc. Nec similiter {lotest liomo sci{isum a rcatu
{la^^mic libcnire, nisi a Deo [icr gratiani rcniittatur. ))

Ad <[iiai-(um dicit (ibid.) quod (( illnd quod nec

348

LIBRI IV. SENTENTIARUM

loUilur nec supponitur ad reslilutionem ejus quod
directe toUilur per peccatuni, non oportet reslitui;
sed quod pra^supponitur, sic. Sicut per peccatum
quodcumque in moribus non tollitur fides, necspes,
quia peccator et credere el sperai^e potest; tamen de
nullo peccato potest homo liberari sine fide etspe,
(juia sine fide impossibile est Deo placere, et sic
supponitur ad omnem reordinationem. Similiter est
de cbarilate et gratia ». — - Ha?,c Petrus, et l)ene,
conformiter ad pncdicta.

Verumtamen, ibidem, in sequentibus, dicitaliqua
contraria sancto Thoma? et veritati. Dicit enim,
respondendo ad secundum aroumentum superius
sohUum (a), quod (c non est siraile. Quia ille qui in
solo oiiginah et veniahest, potest ex puris naturah-
bus Deum super omnia dihgere, et sic voluntatem
suam reordinare; et est gratus Deo ad bona naturie
babenda, et ad mala sensus evadenda, quae non
debentur peccato originah ; hcet non sit gratus quoad
habendam gloriam et vitandam poenam damni. Sed
ihe qui est in mortah , habet vohmtatem deordina-
tam simphciter, et est reus poenai seternas damni et
sensus; unde non potest se ordinare; unde pro
veniah cum mortah moriens in aeternum punietur.
Non sic autem est de originah et veniah. Unde (hco
quod sine gratia potest renhlti veniaic in non habenti
mortale actuale, non tamen cum mortah; (juamvis
ahqui dicant quod nec sine (6) gratia simphciter ».
— Hiioc Petrus, et male. — Quod enim dicit de
dilectione Dei super omnia possibih habenti pecca-
tum originale, falsum est, et contra sanctum Tho-
mam, 1" 2-'^, q. 109, art. 3, ul)i sic concludit :
« Homo in statu naturse integra^ non indigebat
dono gratia? superadditie naturalibus bonis ad dili-
gendum Deum super omnia, licet indigei-et auxilio
Dei ad hoc eum moventis. Sed in statu natura^ cor-
ruptaj indiget etiam homo ad hoc auxilio gratia^
naturam sanantis. )) — HcCC ilie. — Et de boc multa
dieta sunt, 2. Senle)it., dist. 28 et 29. Unde Petrus
quoad hoc false dicit, et, consequenter, quoad "hoc
quod ali(|uis possit sufficienter sine gratia conteri
de ah(juo pceccato etiam veiuali.

Ad arguraentum pro quiestione, patet solutio ex
dictis in solutione tertii Dui-andi (y).

Et haec de quicstionesufficiant. De qua benedictus
Deus omne per sevum. Amen.

(a) Arguinentum secundurn Diirandi
I, socundo.

(o) sine. — sic Pr.

(y) Durandi. — Om. Pr.

Cfr. art. prtcccd.,

QUJESTIO II.

UTRUM PCENITENTIA HABEAT PARTES

TERUM, circa eamdem distinctionem ,
qu;eritur : Utiura poenitentia habeat
partes.

Eit arguitur quod non. Poeniteutia
enira est virtus et sacraraentum. Sedei, inquantum
est virtus, non assignantur partes, cum virtus sit
habitus quidara, qui est .simplex qualitas mentis.
Sirailiter etiam ei poenitentiaB, inquantuni est .sacra-
mentum, non videtur quod partes sint assignand;e;
quia baplisrao et aliis .sacranientis non as.signantur
l^arles. Ergo poeuiteutia3 nulke partes debent assi-
gnari.

In oppositum arguitur. Quia partes sunt, ex qui-
bus pei-fectio alicujus integratur. Sed paMiitentiie
perfectio integratur ex pluribus, scilicet ex contri-
tione, confessione et satisfactione. Ergo poenitentia
habet partes.

In hac qu;cstione sunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Poenitenlia habet partes.

Hanc ponit .sanctusTliomas, praesenti distinctione,
q. 1, art. i, in solutione prima^ qua?stiuuculie,
dicens : « In poinitentia non est pro materia aliqua
res exterior, sicut iu haptisnio aqua; .sed ip.se actus
hunianus loco materiie in hoc .^acramento se habel ,
(|ui per quamdam recompensationem olfensam culpic
priccedentis tollit. In actibus autem humanis est
quidam gradus ad perfec^tionera pertingendi, pro-
pter divensas partes honiinis, quarum una aliara
movet. Et ideo oportetquod diver.sa secundum ordi-
nem ad perfectionem poenitentiie considerentur. Et
liaec dicuntur pcpnitentiic partes. )) — Hicc ille.

Simile dicit, 3 p., q. 90, art. 1 : « Partes, inquit,
rei sunt inquas raaterialiter dividiturtotum : habent
euiui se partes ad totuni (a) sicut materia ad for-
mam; unde, in 2. Physicorntn (t. c. 31), partes
ponuntur in genere caus;x> materialis; totum aiitera
in genere causa^ formalis. Ubicumque ergo ex parte

(a) ad totum. — Om. Pr.

DISTINGTIO XVI. — QU^STIO II.

349

materisc invenitur aliqna pluralitas, ibi est invenire
partiuni rationeni. Insaciamentoautem paMiilentia!,
actus huinani se liaheut per luoihim materi:e. Et
ideo, cum phires actus humani requirantur ad per-
fectionem poenitentia;, scihcet contritio, confessio et
satisfactio, consequensest quod sacramcntum puini-
tentitc lial)eat partes. » — thec ille.

Ex quihus potest formari talis ratio : Omne sacra-
mentum hahens plures et cUversos actus secundum
speciem loco materisc, hahet partes. Sed poenitcntia
est hujusmodi. Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod pocnitenlia, secun-
dum quod est virtus, non habet partes.

Hanc ponit, praesenti distinctione, nhi supra (q. i,
art. 1), in solutione quart;e quicstiunculye, uhi sic
dicit : (( Ah eo quod sequitnr rem , non accidit ali-
qua compositio in re; quia componentia sunt priora
composilis. Unde, cum actus nostri sint posteriores
virtutihus a quihus eliciuntur, diversi actus, qui
secundum ordinem a virtute aliqua progrediuntur,
non faciunt aliquam compositionem in virtute. Et
ideo prsedicta tria non sunt partes poenitentiiE vir-
tutis; sed poenitentise sacramenti, quia ipsi actus
sunt quasi materia sacramenti, et penes divisionem
materise partes rei quandoque sumuntur. » — Haec
ille.

Item, 3 p., uhi supra (q. 90, art. 1), in solutione
secundi, sic dicit : (( Poenitentiue, secundum quod
est virtus, non assignantur partes : actus enim
humani,qui multiplicantur in poenitentia, non com-
parantur ad hahitum virtutum sicut partes, sed
sicut eflectus. Unde relinquitur quod partes assi-
gnentur pcenitentise, inquantum est sacramentum ,
ad quod actus humani comparantur ut materia. In
aliis autem sacramentis materia non sunt actus
humani, sed aliqua materia exterior : vel una qui-
dem simplex, ut aqua, vel oleum ; sive composita,
ut chrisma. Et ideo aliis sacramentis non assignan-
tur partes. » — Hsec ille.

Ex quihus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : NuIIus hahitus hahet actus humanos pro
partihus. Sed virtus poenitentiye est quidam hahi-
tus; partes autem poenitentise sunt actus humani.
Ergo, etc.

Tertia COnclusio est quod partes poenitentia;
convenienterassignanturtres: scilicet eontritio,
confessio , satisfactio.

Hanc ponit, 3 p., uhi supra (q. 90), art. 2, ubi sic
dicit : (( Duplex est pars, ut dicitur, 7. Melaphysicx
(t. c. 33 et 34) : scilicet pars essentioe, et pars quan-
titatis. Partes quidem essentiie sunt naturaliter
materia et forma; logice autem genus et diflerentia.

Hoc autem modo quodlihet -sacramentum dividitur
in materiam et formam sicut in parte essentiu?.
Unde supra (3 p., (|. 60, art. 5 et G)dictum estquod
sacramenta consistuut in rchus et in verhis. Sed
quia (piantitas tenet se cx parte materiai, partes
(piantitatis sunt partes materia^. Et hoc modo sacra-
mento pOMiitentia: specialiter assignantur partes,
quantum ad actus prenitentis, qui sunt materia
hujus sacramenti. Dictum est aulem supra ()} p.,
({. 85, art. 3, ad 3"'"), quod alio modo lil recompen-
satio otrensui in poenitentia et in justitia vindica-
tiva : nam, in vindicativa justitia, fit recompensatio
secundum arhitrium judicis, non secundum volun-
latem ofTendentis vel oflensi ; sed in poenitentia fit
recompensatio oflensa) secundum voluntatem pec-
cantis, et secundum arbitrium Dei in quem pec-
catur; quia hic non quasritur sola reintegratio
lequalitatis justitia^, sicut in justitia vindicativa, .sed
niagis reconciliatioamicitiai, quod fit dum oflendens
recompensat secundum voluntatem ejus quem oflen-
dit. Sic ergo requiritur ex parte poenitentis : primo
quidem voluntas recompensandi, quod fit per con-
tritionem; secundo, quod se subjiciat arbitrio sacer-
dotis loco Dei, quod fit in confessione; tertio, quod
recompenset secundum arhitrium minislri, quod
fit in satisfactione. Et ideo contritio, confessio,
satisfactio ponuntur partes poenitentise. » — Ha?c
ille.

Similia ponit, praisenti distinctione, q. 1, art. 1,
in solutione secundai quaestiunculaj; qua^ recilata
fuerunt superius, dist. 14 (a). Ait enim sic : « Pceni-
tentia culpae prajcedentis ofl"ensam aholet per modum
recompensationis cuju-sdam. Hsec autem recompen-
satio differt a recompensatione vindicativae justitiie
in duohus, etc, » ut supra recitatum fuit.

Ex quihus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Tot et non plui'es sunt partes jicTenitentia; ,
quot sunt actus poenitentis requisitiad recompensa-
tionem Deo fiendam. Sed ad talem recompen.-^atio-
nem requiruntur isti tres actus pcenitentis, et non
plures, nec alii : scilicet conlritio, satisfactio, con-
fessio. Ergo lot ettales, et non plures, nec alii, sunt
partes poenitentise.

Quarta conclusio est quod prsedicta? partes
dicuntur partes pcenitentite inlenrales, non
auteni proprie subjectivie, uec potentiales.

Hanc ponit, prsesenti distinctione, q. 1, art. 1, in
solutionetertiajquffistiunculse.Aitenimsic : ((Quidam
dicunt quod illa tria sunt partes suhjectiva» pooni-
tentia;, uno modo poenitenliam considerando, secun-
dum quod habet (6) rationem tantum poense : quia

(a) Cfr. disl. 14, q. l.art. 3, § l, I.
(o) /lalxH. — Itabenl Pr.

3b0

LIBllI IV. SENTENTIARUM

quselibel harum parlium ost punilio qufcdam. Sed
lioc non potest esse : Quia totum univer.sale non
pra^dicatur in singulari de suis partibus pku^alibus
siinul sumptis, sive sit genus, sive species; tres
enim homincs non sunt animal, sed animalia;
unde, cum tres partes pocnitentiLC non sint ties
paeiiilciitia", sed una, non potest esse quod sint tres
partes subjectiva'. Praeterea, pwna quam poenitens
palilur, tota in rationem satisfactioiiis cadit : non
enim sola poenitentia exteriori homo Deo satisfacit,
sed etiam interiori, alias oratio mentalis non esset
satisfacloria; unde et poena qua^ est in contritione,
et quae est inconfessione(a), in parteni satisfactionis
cedit; et quia satisfactio est ultima pars, totum
sacramentum a pa^na denominatur, sicut res deno-
minatur ab ultimo sui. Et ideo alii dicunt quod sunt
partes potentiales. Sed hoc iterum non potest esse :
quia in partilnis potentialibus totum adest secun-
dum essentiae sua; ratiouem cuilibet parti complete,
sicut essentia anims cuilibet polentitTe; sed tota
ratio poenitentise secundum speciem nonest in quo-
hliet horum. Pra^terea, unum eorum non inchidit
in se vim omnium aUorum, quod requiritur in par-
tibus potentiahbus; sed uniimquodque officium
suum servit. — Et ideo dicendum cum ahis, quod
sunt partes integrales. Sedsciendum est quod partes
integrales sunt duphces. Quaidam suntpartes quan-
titatis; quaj sunt quandoque unius rationis, ut in
totis homogeneis; quandoque vero diversarum ratio-
num, ut in totis heterogeneis. Qua^dam vero sunt
parles essentia;, sicut materia et forma, non autem
quantitatis; et hoe semper sunt diversarum ratio-
num, et habent ordinem natune ad invicem, et
quandoque etiain ordinem temporis in his quorum
esse non est simuL Et hujusmodi sunt partes de
quibus loquimur : quia poeiiitentioe sacramenlum,
secundum rationem suse speciei, ex his tribus inte-
gralur; et una est prior aha secundum naturam,
et quandoque etiam secundum tempus : corum eiiim
actuum qui sunt in poenitentia materiales, non est
totum esse simul, sed succedunt sibi invicem; sed
quandoque plures eorum, quorum unus est prior
aho per naturam, sunt simul tempoi'e. » — Ha:'c
ille.

Simiha dicit, 3 p., q. 90, art. 3.

Ex quibus potest formari tahs ratio pro conclu-
sione : Ilke partes de quibus siinul sumptis totum
prajdicatur in singulari numero et non in itlurali,
et quarum nulli totum adest complete .secundum
totam essentiffi rationem, sunt partes integrales,
non autem subjectiviB, nec potentiales. Sed con-
tritio, confessio et satisfactio, sunt hujusmodi par-
tes respectu poenitentiffi. Ergo sunt ejus partes inte-
grales, et non subjectivai, nec potentiales,

Et in hoc primus articulus terminatur.

§ 1-

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
CONTRA PRIMAM ET TERTIAM CONCLUSIONES

(a) confessione. — satisfactione Pr.

I. Argumenta Durandi. — Quantum adsecun-
dum articulum , arguitur contra conclusiones. Et
quidem, contra primam et tertiam conclusiones
arguit Durandus (dist. 16, q. 1), probando quod
poenitentia, ut est sacramentum, non habeat pro
partibus tria prsedicta, scilicet contritionem, confes-
sionem et satisfactionem.

Primo. Quia omne sacramentum dispensatur a
ministris Ecclesiai secundum quamlibet sui partem.
Sed nec contritio, nec confessio, nec satisfactio con-
fertur poenitenti a ministris Ecclesiaj. Ergo non
quodlibet eorum est pars sacramenti poenitentia^.

Secundo. Si ista^ sunt partes sacramenti preni-
tentia^, aut sunt partes subjectivffi, aut integrales.
Non subjectiviie : quia totum salvatur perfecte in
(pialibet parte subjecliva; sed sacramenlum poeni-
tentifc non salvatur perfecte in aliqua istarum trium
partium, quia sacramentum pffiuitentise non sal-
vatur perfecte in sola contritioiie , et sic de aliis ;
ergo non sunt partes sul)jectivie. Nec integrales :
quia totum integrale requirit actualiter quamlibet
sui pailem ; sed sacramenlum poenitentiye, dum
exhibetur, non requirit actualiter satisfactionem ;
ergo satisfactio non est de ejus integritate.

Tertio. Quia, praiter materiam et formam , in
sacramentis non est dare alias partes proprie dictas.
Sed contritio et satisfactio non sunt materia nec
forma sacramenti poenitentiai : forma enim consistit
in verbis absolutionis; materia vero, si qua sit, iu
verbis confessionis, quibus poenitens suam conscien-
tiam aperit sacerdoti. Ergo contritio et satisfactio
non sunt partes sacramenti pcenitentiae , proprie
loquendo.

Quarto. Specialiter arguit de contritione. Quia
(juidquid est de integritate sacramenti, opoi^tetquod
sit aliquid sensibile, extrinsecus adhibitum; loqui-
inur enim modo de illo quod est sacramentum tan-
tum. Sed contritio non cst hujusmodi. Ergo non e.st
de integritate sacramenti, tanquam pars intrinseca
sacramenti poenitentiae. Sed pra^exigitur necessario
ad hoc ut poenitens sit dispositus ad suscipiendum
effeclum sacramenti, qui est gratia et remissio pec-
cati mortalis : quia nullum peccatum potest remitti
quamdiu voluntas manet in eo; voluntatem autem
recedere ab eo quod prius volebat, est displicere ei
({uod prius itlacebat; in qua displicentia dolor con-
tritionis consistit; et ideo contritio requiritur tan-
quam dispositio necessaria poenitentis, et non tan-
quam pars intrinseca sacramenti.

Quinlo. Arguit specialiter de satisfactione. Quia,
delicienle aliijuo quod est de necessitate sacramenti,

DISTINCTIO XVI. — QU^STIO II.

351

frustralur totum sacramentum. Sed si alicjui non
exsolvantpo3nitentiam in confessionesibi injunctam,
niliiloiiiinus |)rius ("uil vorum sacr'ameiilum. Er"i;o
satislaclio non est de inlranculate sacramenti poeni-
tentiuj, tanijuam pars. Sed sicut conlrilio prieexigi-
tur tanquam disposilio paMiitentis, sine (jua efle-
ctum sacramenti non reciperet; sic satisfactio con-
comitatur taiujuam operatio sine qua fructus
sacramenti in poenitente uon remaneret. Patet ergo,
ut dicit, quod contritio et satisfactio non sunt partes
sacramenti poeniLentiu^, pro})i'ie loquendo. Si vero
sumatur pars large, pro omni eo quod requiritur
ad dehilam confessionem, sive antecedenter, sive
consequenter, sic contritio et satisfactio possunt dici
partes poenitentiye.

II. Argumentum aliorum. — Contraeasdem(a)
arguuiit alii (apud Pelr. de Palude, dist. 16, q. 4).
Quia sine essentia sacrarnenti non habetur totus
eflectus sacramenti. Sed quaudoquo est tanta con-
Iritio, quod non requiritur satisfactio. Et sic sine
satisfaclione est perfectum sacrameiitum poeni-
tentiije; et, per consequens, non est de essentia,
cum sine parte essentiali non possit esse perfecta
rei essentia.

III. Argumentum Auctoris. — Item (6) potest
argui : Quia, si contritio sit pars integralis sacra-
menti poenitentia^, sequitur quod ille qui non con-
tritus confitetur et absolvitur, non recipit integrum
sacramentum poenitentiie, cum desit ei prima pars
integralis. Sed hoc videtur falsum : (juia, si sic,
absolutio et confessio niliil in eo causarent tunc,
nec post.

Et in hoc secundus arliculus terminatur.

ARTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad argumenta contra primam
et tertiam conclusiones

I. Ad argumenta Durandi. — Quantum ad
tertium articulum, respondendum e.st o])jectionihus
supradictis. Et idco

A(I priniuin dicitur quod illud argumentum
in forma solvit sanctus Thomas, pi'aisenti distin-
ctione, q. 1, art. 1, (i'' ^2, in solutione primi, dicens:
<i In sacrameiitis (puc habent pio maleria ali^iuam
rem corporalem, est duplex actus ministri Eccle.siie:

(a) Contra easdem. — serto Pr.
(S) Ilcm. — septimo Pr.

scilicet sanctificatio materise per verhum Dei, et
af)p!icatio materise ad eum qui sacramentum susci-
pil. S(.'d in hoc sacramento, quod hahet pro materia
ipsiiiii actuiii humanum, non polest ex miiiisterio
sacerdolis materia applicaii ad eum qui .sacramen-
tum suscipit, (juia actus non siint ah exteriori. Et
ideo ad ministerium ijisius perlinct ipsorum actiium
consiimmatio, S(^cundum absolutioneui et jioena;
iiijuiictionom ; (juod ost (juasi (juiedarn sanctificatio. »

— llaic ille. ■ — Et iu idem redit solulio Petri,
dicenlis (dist. 16, q. 4) quod (( major e.st vera, quan-
tum ad consummationem et applicationeni materiai,
in his qu;e habent materiam exteriorem ; non autem
in aliis. linmo aliquando tota essentia est ahsque
ministerio Ecclesiaj, et sola consummatio acciden-
talis est per ministerium Ecclesiie, ut in matri-
monio, cujus essentia est sine mini.stro Ecclesi*,
etiam tota. Hoc autem constat, quod confessio,
secundum omnes, est pars sacramenti poenitentiae;
de qua certum est quod non ministratur j)er mini-
sLrum Ecclesiai, sed ipsi miiiistro ah alio; sacerdos
enim non est confessionis factor, sed auditor. Unde
major habet locum solum in sacramentis quorum
materia est aliud abactu suscipientis. Et ideo, etc. ».

— Hicc ille, et bene.

Ad secundum dicilur quod istae tres partes sunt
partes integrales poenitentige, et non suhjectiva^, nec
potentiales. Et ad improbationem hujus, respondet
sanctus Thomas, ubi supra (dist. 16, q. 1, art. 1),
q''' 3, in solutione tertii. Argumentum eniin ter-
tium erat tale : « Partes integrales alicujus totius
quod hahet esse permanens, sunt simul. Sed jioeni-
tentia hahet esse permanens, sicut et alia sacra-
menta. Ergo, cum j^artes pcenitentiue non sint
simul, non erunt partes integrales. » Ecce argumen-
tum. Sequitur responsio : » Dicendum, inquit, quod
illud quod est materiale in poenitentia, est actus
nostri; et quia illi actus non habent esse perma-
nens, ideo nec poenitentia. Et sic objectio ex falso
procedit. » — Hicc ille. — Et, in solutione secundi,
ponit quod poenitentia est ens et totum successi-
vum.

Ad terlium respondet Petrus de Palude (dist. 16,
q. 4), dicens quod « in suhstantia naturali non sunt
I^artes essentiales nisi una (a) materia et una (S)
forma substantialis ; tamen in composito artificiali
partes dicuntur materiales, qua?. se tenent ex parte
inateria^, et partes formales, ea quae se tenent ex
j)arte formai. Unde contritio, quai est dispositio
confessionis et prreit confessionem, potest dici mate-
ria remota, sicut confessio materia propinqua. Et
sicut absolutio est forma, sic satisfactio in absolu-
lione injuncta, est pai"s formalis et pars formae :
quia, sicut non est confessio perfecta, nisi conlritio

(a) una. — vera Pr.
[kj) una. — vera Vr.

352

LIBKI IV. SENTENTIARUM

prsecedat vcl concurrat, sic non esl absolutio per-
fecta a culpa et totali po^na, iiisi satisfactione coni-
pleta; luide, sicut contritio osl pars maleri;c, sic
satisfactio est pars formu. » — llsec ille, et Lene. —
Potest tamen dici quod satisfactio etiam se tenet ex
pai-te materiaj, et non cx parte formaj : quia, olsi
sequatur absolutionem quoad esse exercitum et ejus
executionem, tamen pmecedit eam quoad esse con-
ceptum et propositum vel intentum. Ipsa etiam
satisfactio incipit in contritionis dolore, vit abas
dictum est (a). Et ista responsio consona est dictis
sancti Tbomai, potissime, 4. Sentent., dist. 22,
q, 2, art. 2, in solutione primse et secundaj quie-
stiuncularum, ubi pluries dicit quod, in sacramento
poenitentia; , actus poenitentis se habent loco male-
rise, actus autem sacerdotis loco forma^.

Ad quarlum respondet Petrus (ibid.), negando
majorem. (( Quia, cum de integritate sacramenti sit
inlentio, secundum arguentem, et specialiter in
malrimonio, quai tamen non est materia sensibiHs,
potest dici quod consensus in matrimonio est pars
sacramenti : sive materialis, in quantum est dispo-
silio materia^ id est, pei-sona:' contrabentis; vel for-
mabs, inquantum exprimitur per verba formse. Et
in aliis, intentio conferentis (6) est quasi formalis,
et intentio suscipientis est quasi materialis. Ex quo
enim est de essentia sacramenti, videtur reduci ad
materiam, vel ad formam, et ad id quod est sacra-
mentum tantum : cum, pneter illud, sit ibi res et
sacramentum, id est, character, vel vinculum, aut
ornatus; et aliquid quod est res tantum, scilicet
gratia. — Vel potest dici quod contritio non est pars
poiuitentiai sacramenti, nisi prout per verba sensi-
biiiler manifestatur, et per satisfactionem. Sic enim
tres partes poenitentiLC inveniuntur in exteriori
poenitentia, et in interiori. Quia contritio, secundum
quod in se manet, disponens ad gratiam, est res
^acramenti, et non pars sacramenti; secundum
autem quod innuitur per signa sensibilia in exte-
riori poenitentia, sic est pars sacramenti. Propter
quod sciendum quod contritio accipitur dupliciter.
Uno modo proprie, pro actu gratia informato; et sic
non est pars sacramenti , sed est res sacramenti , vel
primus effectus ejus, vel habitudo intenti vel suscepti.
Secundo modo, accipitur pro actu liberi arbitrii
dolentis de peccato, qui non potest dici res sacra-
menti, cum non sit effectus ejus, sed est ejus prin-
cipium; et sic est pars sacramenti, prout exterius
significatur actu vel habitu. Sicut consecratio chri-
smatis, et olei ad infirmos, est pars sacramenti mate-
rialis, inquantum non est materia immediata illo-
rum sacramentorum nisi consecrata; et tamen, licet
consecratio sit quid sensibile, tamen esse consecra-

(a) Cfr. prsesertim dist. 14, q. I, art. 3, § 1, I; similiter
dist. 15, q. 1, art. 3, §2,1, ad 1"'", in fme.
(6) conferentls. — con/itentis I'r.

lum non est aliquid sensibile, sed solum inlcUigi-
bile; quia tamen est in materia sensibili , et innote-
scibile per consecrationem , quai est actio sensibilis,
ideo est pars sacramenti. » — Hsec Petrus.

Item, quod contritio sit pars essentialis sacra-
menti ptEnitentiic, et non solum dispositio ad eflc-
ctum sacramenti ostendit Petrus (il)id.) (hipHciter.
(( Primo. Quia, sicut matrimonium consistit in aelu
suscipientis, non babens materiam exteriorem; sic
poenitcntia. Sed, propter hoc, est ibi deessentia non
solum actus exterior, sed etiam consensus interioi-,
sine quo nihil agitur. Ergo siniiliter et contritio in
poenitentia (a); nisi quod in hoc diflert poenitentia
a matrimonio : quia in matrimonio idem est actus
interior quo intendit suscipere sacramentum, et qui
est pai's sacramenti, scilicet consensus (nisi forte
respectu benedictionis Ecclesia^, quam si recipere
intenderet, nisi ideo matrimonium consentiret,
matrimonium non esset); hic autem est alius actus
([uo intendit suscipere .sacramentum poenitentiLC,
((ui non est pars sacramenti, et alius est actus quo
dolet de peccato , qui est pars sacramenti , et per se
requiritur non solum sicut dispositio pnieambula,
scd sicut pars sacramenti. — Secnndo. Quia, si
esset solum proeambuhim, cum restitutio, quie
requiritur solum isto modo, non includat partes
pci?nitenti:e nec in facto nec in proposito, sed est
perfecta restitutio sine proposito confitendi, esset
vera contritio sine proposito satisfaciendi et confi-
tendi (S). Non est autem contritio vera, nisi cum
proposito confitendi et satisfaciendi , si facultas
adsit. Hoc e^st autem proprietas partis habere liabi-
tudinem ad aliam partem in comparationead totum,
et non secundum se : sicut lapides et ligna non
babent, in<{uantum hujusmodi, habitudinem ad
fundamentum et tectum; sed ut sunt illa pars
domus, qu;e dicitur paries, sic habent. Ergo, etc. »
— Hffic Petrus, et bene quoad solutionem argu-
menti. Non enim oportet quod omne quod est pars
sacramenti proprie dicta, sit aliquid sensibile sensu
exteriori in se; sed sufficit quod sit sensibile in se,
vel in suo signo, vel effectu proximo, aut sensu inte-
riori organico. Unde sanctus Thomas, 4. Sentent.,
dist. 22, q. 2, art. 1, q'-"» 2, in solutione tertii, sic
dicit : (( Tres partes poenitentiaB sunt in poenitentia
interiori et exteriori : quia confessio et satisfactio,
quai videntur tantum ad exteriorem poenitentiam
j)ertinere, invcniuntur in interiori poenitentia, quan-
tum ad propositum et priemeditationem earum (y);
et etiam contritio, quse videtur tantum esse inte-
rioris poenitentise, invenitur in poenitentia exteriori,
secundum qua^dam signa, quibus sensibiliter mani-
festatur, vel aliis, vel saltem ipsi poenitenti, qui

[i) in po'riitentia. — Om. Pr.
(^) a vei'l)0 rssct iisqiie ad coii/itfiidi , om. Pr.
(Y) prsimeditationeni eanaii. — jirwiiiediationein eoriini
Pr.

DISTINGTIO XVI.

QU^STIO II.

353

(lolorern sensibilem percipit in seipso. )) — Hicc ille.
— Itcm, dist. 17, q. 2, art. 1, (('^' 'i, ii) solutione
primi, sic dicit : (( In conlritione cst (liiplex dolor
de peccato. Unus est in parte sensitiva, cpii cst
passio. Et hic non est essentialiter contritio, prout
est actus virtutis, sed niagis efTectus ipsius. Sicut
enim pcrnilentiiC viilus exleriorem p(Denam suo cor-
pori indigit, ad recompensandum ofTensam quie in
Deuni commissa est officio memhrorum; ita eliam
ipsi concupiscibili |)(»nam infert doloris prijcdicti,
(|uia ipsa etiam ad peccatum coo[)eral)atur. Sed
tanien.hic dolor potest pertinere ad contrilionem,
inquantum est pars sacramenti : quia sacramenta
non solum consistunt in interioribus actibus, sed
etiam in exterioribus; et in rehus sensibilibus nata
sunt esse. Alius dolor est in voluntate, etc. t) —
Uccc ille. — Ex quibus patet quod contritio, prout
est pars sacramenti, est aliquaHter sensibilis, etnon
solum intelligibiUs, et sensu interiori in se, et
sensu exteriori in suo signo veleflectu, potissime
quoad dolorem partis sensitivac.

Ad quintum respondet Petrus (ibid.). — Et primo
probat quod satisfactio sit pars sacramenti poeni-
lentiui. (( Prinio : Quia illud quod recedente ficlione
vivificatur et habet efficaciam factum in mortali,
est sacramentum, vel pars ejus : nullum enim opus
quod non est sacramentum, factiim in mortali,
potest vivificari, Sed po-nitentia facla in mortali, si
habuit eflectum derehctum, per poenitentiam inci-
pit esse satisfactorium, sicut l)aptismus recedente
fictione. Ergo, etc. Secundo : Sicut ad deletionem
originalis peccali sufficit baptismus, vel (a) propo-
situm baptismi veri, et non alterius; sic ad deletio-
nem actualis sufficit propositum poenitentiai sacra-
menti, vel ejus susceptio per se. Sed nisi homo
haberet propositum satisfaciendi sicut confitendi,
non remitteretur culpa; nisi etiam salisfactio pri3C-
cederet vel sequeretur, non remitleretur tota poena.
Ergo satisfactio est ita de essentia poenitentiiB sicut
confessio. » — Secundo loco respondet directe ad
aryiimentum, dicens (juod (( hujusmodi pailcs non
sunt integrales essentiales totius permanentis, quia
iilie sunt simul; sed totius successivi, cujus partes
non sunt simul. Unde videtur quod satisfactio sit
magis pars essentialis quani confessio et absolutio.
Quia, cum pcenitentia fuerit verum sacramentum
inomni lege, naturte, et scriptic, et gratia), niaxime
secuiidum illud quod est in ea sensibile, de tota
p(jenitentia niliil in lege naturi.e erat sensibile nisi
sola salisfactio, quia tunc non erat confessio nec
absolutio; nec in lege veteri erat absolutio. Ergo vel
paMiitentia non ei'at sacramentuni in lege natura;,
vel sacramentum eiat ali(juid insensibile, vel (6)
satisfaclio erat de ejus essentia. Cum ergo satisfactio

(a) baptlsiiiiiH, vel.
(6) vel. — et Pr.

Om. Pr.

non sit minus neces.saria nunc quam tunc, videlur
quod nunc sit de es.sentia sicut tunc, licet aliquid
sit additum : quia sacramontis communibus omni
logi remansit aliquid essentiale commune ; sicut
rnatiimonio consensus et verba et alia signa, sicut
olim, ita et nunc sunt de essentia. — Pneterea : si
argumenlum valeret, confe.ssio et absolutio, quaj
non sunt sirnul, non essent partes integrales. Siini-
liter, ante consecrationem sanguinis, et unctionem
pediim, est verum sacramentiim , sed non comjile-
tum; et tamen illic suiit pailes essentiales sacra-
menti Eucharistiic et exlremte unctionis; ergo et
hic ». — Ha:c Petrus, et bene. Intendit enim dicere
quod si satisfactio injuncta non im[)Ieatur, illud
quod prsecessit, scilicet contrilio, confessio et abso-
lutio, fuit quidem verum sacramentum poenitentiie,
sed non completum ultimo complemento.

Ad alia vero qute sequuntur in argumento,
respondet Petrus (ibid.), dicens : (( Quando autem
dicitur quod Magister et Sancti vocant hiijusmodi
partes poenitentiic, res[iondent quidam, et dicunt
quod capiuntur partes large, pro eo quod requirilur
ad sacramentum poenitentiiC vel antecedenter vel
consequenter. Sed hoc est falsum : quia, si sic esset,
tunc non deberet dici sacramenlum poeiiitentiic,
sed confessionis, vel absolutionis, ex quo nec poeni-
tentia interior, nec exterior, est de ejus essentia; et
tunc sacramenlum poenilentiie non est in lege
gratice, sed solum sacramentum confessioniset abso-
lutionis, quod difleit specie, nihil habens essentiale
tale quale sacramentum poenitentia^ habuit in lege
naturic vel Moysi ; quod videtur absurduin, quia
tunc esset ex toto sacramentum novum, si non fuit
in lege antiqua secundum essentiam, nec secundum
partem essentiic, sed solum secundum figuram. Et
quod dicit Thomas, quod matrimoniurn et poeni-
tentia pricfuerunt essentialiler non ut sacramenta,
sed prout sunt in officium et acluin virtutis, —
verum est qubd non [)ricfiierunt, ut sunt sacra-
menla nova3 legis totaliter; sed ut sacramenta, pnc-
fuerunt. Quia quandocumque fuit morbus, fuit
sacramentum contra morbum reraedians; unde,
cum Adam fuerit eductus a suo peccato (qiiod non
est nisi per sacramentum poenitentiic), ergo omnino
erat tunc pcenitenliic sacrainentum ; sed iion quoad
absolutionem et confessionem , nec quoad alia prout
ista inchidunt, quia non 0[)ortebat quod esset con-
tritio cum proposito confitendi, nec satisfactio injun-
cta asacerdote; sed secundumse materialiter erant.
Similiter matrimonium. »

Item, contra eadem dicta Durandi arguit sic
(ibid.) : (( lllud sacramentum quod [)er essentiam
fuit in omni lege quantum ad aliquid sui, secun-
duin illud habet [lartem essentiic in nova, secun-
dum quod in antiqua : sicut matrimonium, quod
per essentiam fuit in omni lege, consensuin et
expressionem quam habuit in omni lege, habet

VI. — 23

JO*

LIBRl IV. SENTENTIARUM

per essentiam in nova, sicut in antiqua; alias non
fuisset per essentiam , si nihil idem essentiale
habuisset in omni lege. Sed poenitentia fuit per
essentiam in omni lege post peccatum; et habet
nunc contritionem et satisfactionem , non minus
quam tunc. Sed tunc erat utraque ejus pars essen-
tialiter : contritio quidem, quia maxime operabatur
ex opere operante, in quo illa excellit; similiter
satisfactio, alias nihil sensibile fuisset pars illius
sacramenti, in quo non erat confessio nec absolutio.
Ergo, etc. — Forte dicetur quod non sequitur, si
contritio et satisfactio erant olim sacramenta, quod
propter hoc modo sint : quia, in lege antiqua, obla-
tiones quac fiebant pro peccatis, erant sacramenta,
non autem modo; et similiter decimse et oblationes
erant sacramenta, quee modo non sunt (a). — Sed
dicendum quod illa qua? in nova lege remanserunt
non secundum rationem illam secundum quam
erant olim sacramenta, non sunt saci\imenta ; quia,
cessante causa , cessat effectus : sicut illa de quibus
arguitur, non erant olim sacramenta nisi inquan-
tum figuralia; sic autem non remanserunt nunc
(quia sic esset judaizare), sed inquantum moralia,
in sustentationem pauperum et (S) ministrorum.
Sed illa in quibus eadem ratio sacramenti remansit,
vel melior successit, illasunt sacramenta,sicutprius:
sicut oblatio altaris estperfectius sacramentum quam
agnus paschalis, et qua^cumque oblatio antiqua;
quia significat gratiam, et continet et causat eam
per essentiam. Et similiter, quia contritio et satis-
faclio erant partes sacramenti, inquantum medela
peccati, qua^ non minus habent nunc quam ante,
ideo nunc sunt partes sacramenti, sicut tunc. —
Item : Quia confessio et absolutio non sunt essentia-
liter pcEnitentia, quia potest confiteri impoenitens,
et absolvi; conteri vero est essentialiter pcenitere,
quia actus a poenitentia elicitus; similiter satisfa-
cere est poenam tenere, et actus a poenitentia impe-
ratus; et ab istis duobus tractum est nomen poeni-
tentiai, non ab aliis duobus. Unde et erat poeni-
tentia, quando non erat confessio et absolutio.
Propter quod , si in nova lege contritio et satisfactio
non sunt de essentia sacramenti et ejus integritate,
sed solum se habent ad ipsum sacramentum sicut
dispositio antecedens et consequens, non debet dici
sacramentum poenitentiae, sed solum sacramentum
confessionis et absolutionis : sicut dicitur remedium
contra originale, non sacramentum catechismi vel
exorcismi , vel etiam poenitentia ante baptismum,
qua2 tamen necessario requiritur in adulto, nec
unclio, qua^ postea fit in vertice; sed dicilur sacra-
mentum baptismi, quia baptismus est ablutio sub
forma verborum , in qua est tota essentia. Sed hoc
est contra commune dictum theologorum et jurista-

(a) a verbis Mon autem niodo, iisqiie ad sioit, om. Pi
(6) el. - Om. Pr.

rum, qui vocantsacramentum poenitentiae. Ergo, etc.
— Item : Sicut se habet l)aptismus ad originale, sic
poenitentia ad actuale. Sed solus baptismus, circum-
scripto omni alio quod non est de essentia, sufficit
ad deletionem originalis. Ergo sola poenitentia suf-
ficit ad deletionem actualis. Sed confessio et abso-
lutio non sufficiunt sine contritione et satisfactione.
Eryo ista duo sunt de essentia sacramenti, sicut
illa. )) — Haec Petrus, et bene.

Sciendum tamen quod Durandus (dist. 14, q. 3)
concedit quod sacramentum istud non debet nomi-
nari sacramentum poenitentiae, sed })otius sacra-
mentum confessionis, vel absolutionis, utpriusreci-
tatum fuit (a). Sed in hoc false dicit, ut supra osten-
sum est (6).

Sciendum ulterius, quod sanctus Thomas videtur
contradicere dictis Petri. Ipse namque, 4. Sentent.,
dist. 8, q. 1, art. 2, in solutione primae quaestiun-
culoe, sic dicit : « Sacramenta novae legis tripliciter
se habent ad veterem legem. Qua^dam enim essen-
tialiter fuerunt in veteri lege, quamvis non ut sunt
sacramenla novte legis, sed magis secundum quod
sunl in officium vel actum virtutis; sicut paMiitentia,
ordo, et matrimonium. Quaedam vero fuerunt .secun-
dum aliquid eis respondens, non essentialiter; sicut
baptismus et Eucharistia. Quaedam autem niliil
respondens habuerunt in veteri lege; sicut confir-
matio et extrema unctio. Cujus ratio est : quia prima
tria sacramenta non .solum sunt sacramenta; sed
poenitentia est actus virtutis, ordo autem pertinet
ad oflicium dispensationis .sacramentorum, matri-
monium ad officium naturae; et ideo in qualibet
lege requiruntur, etc. » Sed notandum quod non
intendit dicere quod poenitentia, in lege natune, vel
Moysi, nullo modo esset sacramentum; sed solum
quod non fuit illo niodo sacramentum, quo nunc in
nova lege est sacramentum, Et quod ita intelligat,
patet. Nam, prima distinctione Quurti, q. 1 , art. 2,
q'» 3, in solutione secundi, sic dicit : « Ante legem
scriptam erant sacramenta quaedam necessitalis :
sicut illud fidei sacramentum, quod ordinabatur ad
deletionem originalis peccati ; et similiter poeni-
tentia, quie oidinal)atur ad deletionem actualis; et
similiter malrimonium, quod ordiiiabalur ad nuilti-
plicationem generis humani. Sed sacrificia, et obla-
tiones, et hujusmodi, erant voluntatis et necessi-
tatis in communi, ut .scilicet aliquid facerent in
protestationem fidei sute, qua Deo \)ev religionem
latriae subjecti erant; sed in speciali erant volun-
tatis, ntrum scilicet deberent sacrificia exhibere,
vel oblationes, vel aliquid hujusmodi. » — H;ec ille.
— Ex quo patet quod, secundum eum, isfa fria
erant sacramenta in lege naturao; et constat quod
etiam in lege Moysi. Qualiter autem non eodem

(a) Cfr. dist. 14, q. f, art. 2, §1, I.
(g) Cfr. dist. 14, q. 1, art. 3, §1, I.

DISTINCTIO XVI. — QU^STIO II.

355

modo erant sacramenta sicut nunc sunt, patet spe-
cialiter de matrirnonio. Unde sanctus Thoma.s,
4. Sentejit., dist. 20, (i- 2, art. 2, sic dicit :
« Natuia inclinat in matrimonium, inlendens ali-
(juod bonum, quod (juidem variatur secundum
diversos hominum status; et ideo oporlet (juod
secun(him illud honum diversimode in diversis
slatil)us lioniinum iuslitualur. Et ideo rnalrimo-
nium, secundum ([uod ordinatur ad procreationem
prolis, qua3 erat necessaria, peccato non exsistente,
institutum tuit ante peccatum. Secundum autem
quod remethum prychet contra vulnus peccati, insti-
tutiim Cuit post peccatum, tempore legis naturpe.
Secundum autem determinationem personarum,
hahuit institutionem in lege Moysi. Sed secundum
quod repnesentat mysterium conjunctionis Christi
et Ecclesiyo, institutionem hahuit in lege nova; et,
secundum lioc, est sacramentum novio legis. Quan-
tum autem ad alias utiHtates (lute matrimouium
consequuntur, sicut est amicitia et mutuum ohse-
quium sihi a conjugihus impensum, hahet institu-
tionem in lege civili. Sed quia de ratione sacra-
menti est quod sit signum et remedium, ideo, quan-
tum ad medias institutiones, competitei ratio sacra-
inenti; sed, quantum ad primam institutionem ,
competit ei quod sit in officium natur^e; quantum
vero ad ultimam , quod sit in officium civilitatis. »
— H;x3c ille. — Et sicut dictum est de matrimonio,
ita suo modo potest dici de ahis.

II. Ad argumentum aliorum. — Ad argu-
mentum aliorum, respondet Petrus (dist. 16,
q. 4j, dicens : (( Dicendum quod perfectus effectus
sacramenti aliquando hahetur ex solo proposito
sacramenti, sine lioc quod aliquid de essentia sacra-
menti haheatur : sicut per haptismum flaminis et
sanguinis aliquando hahetur quidquid est res tan-
tum in haptismo; qui (a) tamen non est de essentia
Laptismi fluminis, ut patet in pueris haptizatis. Et
mullo magis per partem sacramenti qua? ost con-
tritio, sine confessione et satisfactione, hahetur ali-
quando etfectus, quamvis de confessione et ahsolu-
tione non sit duhium quin sint de essentia sacra-
menti. — Sed si dicatur quod per se et semper
requiritur confessio et ahsolutio, non autem semper
satisfactio; — dicendum quod immo semper requi-
ritur contritio et satisfactio, non autem confessio et
ahsolutio : quia, in venialihus, non requiritur con-
fessio, nec ahsolutio; sed re^iuiritur contritio, et
satisfactio, vel hic, vel alihi. — Et si dicatur quod
non est sacramentum , quia est post hanc vitam ; —
dicendum est quod verum est, in^iuantum hujus-
modi, sed (juia ihi requirunlur iu supplementum,
quia hic non fuerunt, u])i per se primo esse dehue-
runt. Et similiter, confessio et ahsolutio, si neces-

(a) qui. — quge Pr.

sitas impediat, non sunt necessaria; sed alia duo
semper siuit necessaria, vel hic, vel alihi. Item,
(piando contritio delet omnem jjfjonam, hoc est
inquantum hahet dolorem pro satisfactione adrnix-
tum, qui cBquijDolIet poenaj alteri, cum etiam quan-
doque sit tam (a) pcjmalis quod mori faciat. » —
Heec Petiiis, et hene, si hene intelligatur. Cum enim
dicit (juod coulritio et satisfaclio magis sunt neces-
saria quam confessio et ahsolutio, hoc potest hene et
male intelligi. Si enim intelligatur quod contritio et
satisfactio sunt magis necessaria ad integritalem et
essentiam sacramenti p(imitenti<jc, quam confessio
et ahsolutio, falsum est (juod dicitur : quia nullo
modo potest essesacramentum pcenitentia^ sine con-
fessione et ahsolutione; potest tamen es.se sine con-
tritione et satisfactione, licet non quantum ad suum
ultimumcomplementum. Siautem intelligaturquod
prima duo sunt magis necessaria ad suscipiendum
ultimum effectum sacramenti, scilicet remissionem
peccati et infusioneni gratia:!, quam alia duo, tunc
verum dicit Petrus : quia sine contritione et satis-
factione non potest haberi plenaria peccati remissio
quantum ad culpam et poenam ; qute tamen potest
haheri sine actuali confessione et satisfactione, non
tamen sinepropositoconfitendi etabsolutionem reci-
piendi, loquendo de peccato mortali.

III. Ad argumentum Auctoris. — Ad ulti-

mum (6), dicitur quod de sacrarnento poenitentia;
possumus loqui dupliciter. Primo modo, quantum
ad suam piimam perfectionem et actum primum,
vel primam integrilatem , sine qua non manet ejus
essentia, nec veritas sacramenti. Et isto modo joar-
tes ejus sunt ahsolutio, confessio, et aliqualis displi-
centia de peccatis, sive sit contritio, sive attritio,
sive qualiscumque alius dolor vel detestatio peccato-
rum. Et uhi ali(jua istaium partium deesset, aliie
dua2 non sufficerent, nec ad integritalem sacra-
menti , nec ad ejus primam perfectionem vel actum
primum. Secundo modo, possumus loqui de sacra-
mento poenitentiae quantum ad secundam suam per-
fectionem, qua scilicet continet et illud quod est
sacramentum tantum, et illud quod est res tantum,
et id quod est res et sacramentum. Et hanc secun-
dam perfectionem non habet sine contritione; nec
suflicit ad illam quicumque alius dolor, nisi sit
contritio. Patet ergo ad argumentum. Quia qui con-
litetur, et absolvitur, et non conteritur, nec aliquam
hahet displicentiam de peccatis, nihil recipit; quia
nullum est ibi sacramentum, propter defectum
unius ejus partis, scilicet doloris. Qui vero ahsolvi-
tur, et confitetur, et non conleritur, sed dolet, licet
imperfecte, verum recipit sacramentum, ex quo
aliquid in eo reliu(juitur, quod est res et sacramen-

(a) lam. — causa Pr.

(o) ultimiDU. — septimum Pr.

356

LlBRl IV. SENTENTIARUM

tum, quod quidam vocant ornatum ; non tamen reci-
pit ultimam rem sacramenti, scilicet gratiam vel
remissionem peccalorum. Qui autem contovitur,
confitetur, absolviliir, perfectnm recipit sacramen-
tum, tam prima quam secunda perfectione; et ex
saci-amento recipit non solum primam, sed ultimam
rem sacramenti. Et de hoc, Domino concedente,
dicetur latius in sequenti distinctione. Et quia dolor
primi sacramenti non est formatus charitate, sicut
est dolor secundi, ideo primurn sacramentum potest
dici informe, secundum vero dici potest formatum.
Et, consequenter, dicendum quod contritio est pars
essentialis formati sacramenti poenitentise; non
autem informis, quia ad illud non requiritur con-
tritio, sed attritio, vel alius dolor.

Ad argumentum contra conclusionem , patet
responsio per praedicta (a).

Et hiiec de qua^stione. De qua benedictus Deus.
Amen.

.DISTINCTIO XVM

QU^STIO I.

UTRUM VEHE CONTRITUS ET P(EN1TENS PLUS DEBEAT
ELIGERE P(ENAM INFEHNI, VEL OMNINO NON ESSE,
QUAM PECGARE.

IRCA decimamseptimam distinctionem
: 4. Sententiarum , primo quaeritur :
f^vW'^*^ Utrum vere contritus et poenitens plus
(^^i^^S^. debeat eligere poenam inferni, vel omnino
non esse, quam peccare.

Et arguitur quod sic. Quia non minus debet ali-
quis eligere pa^nam inferni, vel omnino non esse,
ad vitandum culpam , si essent necessaria ad eam
vitandam, quam debeat fortis eligere mori,ad vitan-
dum culpam oppositam fortitudini. Sed, secundum
rectam rationein, fortis debet eligere mortem, ad
vitandum vitium oppositum fortitudini, quando de
facto oportet alterum incurrere; ut docet Philoso-
phus, 3. EtJticoniin (cap. 6 et 9). Ergo chrislianus
debet eligere incurrere poenam inferni, vel omnino
non esse, ad vitandum peccatum mortale, quod est
offensivum Dei, si oporteret alterum incurrere.

In oppositum arguitur. Quia majus malum magis
est fugiendum. Sed esse in inferno, vel omnino non
esse, est majus malum quam peccare. Ergo magis
est fugiendum , et minus est eligendum. Minor pro-
batur. Quia illud est majus malum, quod privat

[x] CiV. coucl. 2"'" et 3"">.

plus de bono, Sed omnino non esse privat esse
bonum; esse autem in inferno privat non solum
l)onum moris et meriti, sed etiam possibilitatem
redeundi; malum autem culpcC neutrum praadicto-
rum privat. Ergo, etc.

In ista quaestione sunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objecliones. In
tertio, solutiones.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES
Quantum ad prinium articulum, sit

Prima conclusio : Quod contrilus tenelur in
generali velie pati inayis qnamcumque poenam
quam peccare; non tanien lenetur in speciali
descendere ad poenam inferni, aut aliam.

Hancconclusionem ponitsanctusThomas, 1 . Qiiod-
libeto, art. 9, ubi sic dicit : « Contritus tenetur in
generali velle pati magis quamcumque poenam (juam
peccare. Et hoc ideo, quia contritio non potest esse
sine charitate, perquamomnia peccatadimittuntur;
ex charitate autem plus homo diligit Deum quam
seipsum; peccare autem est facere contra Deum,
puniri (a) autem est aliquid i^ati contra seipsum;
unde charitas hoc requirit ut quamlibet poenam
homo contritus pra^eligat culpa^. Sed in speciali
descenderead hanc pwnam, vel ad illam, non tene-
tur; quinimmo stulte faceret, si quis seipsum vel
alium sollicitaret super hujusmodi particularibus
poenis. Manifestum est enim quod sicut delectabilia
plus movent iu particulari considerata quam in
communi, ita terribilia phis terrent, si in particu-
lari considerentur ; et aliqui sunt, qui minori ten-
tatione (6) non cadunt, qui forte majori caderent :
sicut aliquis audiens adulterium, non incitatur ad
libidinem ; sed, si per considei'ationern descendat ad
singulas illecebras, niagis moveretur. Et similiter
aliquis non refugeret in generali audiens se debere
mori pro Christo; sed, si descenderet ad conside-
randum omnes poenas, magis retraheretur. Et ideo
descendere in talibiisad singula, est inducere bomi-
nem in tentationem , et pruibere occasionem pec-
candi. » — Ha;c ille.

Item, ibidem (arg. Sed contra), adducit dictum
Anselmi in libro de Si)nilitudinibus (cap. 190),
qui dicit quod aliquis oportet magis eligere esse in
inferno sine culpa, quam in paradiso cum culpa;

(a) puniri. — pitnire Pr.

(g) tenlaUone. — tempure Pr.

DISTINCTIO XVII. — QU^iSTIO I.

quia innocens in inferno non sentiret poenam, et
peccator in parafliso non gamlerct t^loria.

Eamdcm conclusionem ponit, pnesenti distin-
clione, q. 2, art. 3, q'" 4, in solutione quarti ariiu-
menti, uhi sic dicit : « Quantitas displicentise de
aliquaredebetessesecundum quantitatem malitia!(a)
illius. Malilia autem in culpa mortali mensuratur
ex eo in quem peccatiir, inquantum est ei indigna;
et ex eo qui peccat, inquantum est ei (6) nociva. Et
quia liomo plus debet Deum (juam seipsum dili^ere,
ideo plus debet odire culpam inquantum est offensa
Dei , quam inquantum est nociva sibi. Est autem
nociva -sibi principaliter inquantum separat a Deo;
et, ex hac parte, ipsa separatio a Deo, qua; poena
qunedam est, magisdebet displicere quam ipsaculpa
inquantum hoc nocumentum inducit (quia quod
propter alterum oditur, minus oditur), sed minus
quam culpa inquantum est offensa in Deum. Inter
autem omnes poenas attenditur ordo malitiiTC secun-
dum quantitatem nocumenti. Et ideo, cum lioc sit
maximum nocumentum quo homo maximo bono
privatur, erit inter omnes poenas maxima, separatio
a Deo. Est etiam alia quantilas mali accidentalis,
quam oportet in displicentia attendere, scilicct ratio-
nem praesentis et praeteriti : quia quod prueteritum
est, jam non est; unde minus habet de ratione
mahtitTC vel bonitatis. Et inde est quod phis refugit
homo suscipere ahquid mali in prresenti, vel in
futuro, quam horreat de prteterito. Unde nec ahqua
passio animae directe respondet proeterito, sicut dolor
respondet praesenti malo, et timor fuluro. Et, pro-
pter hoc, de duobus malis pneteritis, illud magis
abhorret animus, cujus major effectus in praesenti
remanet,vel in futurum timetur, etiamsi in prseter-
ito minus fuerit. Et quia effectus prsccedentis culpte
non ita percipitur quando(pie sicut effectus poence
praeterita!, tum quia culpa perfectius sanatur quam
quiedam poenpc, tum quia defectus corporalis est
magis manifestus quam spiritualis; ideo homo,
etiam bene dispositus, quandoque magis percipit in
se horrorem prijecedenlis p(Denai quam praeeedentis
culpic, quamvis magis esset paratus pali eamdem
p(xnam quam committere eamdem culpam. Est
etiam considerandum in comparatione poena2 et
culp,-», quod qua^dam poenoe habent inseparabiliter
conjunctam Dei offensam, sicut separatio a Deo;
quijcdam etiam addunt perpetuitatem , sicut poena
inferni. Poena ergo (y) illa quii! offensam habet
annexam, eodem modo judicanda est sicut et cul})a;
sed illa quije perpetuilalem addit, est magis quam
culpa simpliciler fugienda. Si tanien separetur ab
eis ratio offensai, et consideretur tantum ratio poen-oe,
minus habent de malitia quam culpa inquantum est

(a) maliliee. — mali Pr.

(S) a verbo indigna usqiio ad ei , om. Pr.

(y) eryo. — auleni l>r.

offensa Dei; et, propter hoc, minus deberent ('a)
displicere. Sciendum etiam quod, quamvis lalis
debeat es.se contriti dispositio, non tamen est de his
tentandus : quia homo affectus suos non de facili
potest mensurare; et quandoque illud quod minus
displicet, videtur magis displicere, quia e.st propin-
quius .sensibili nocumento, quod magis est notum
nobis. » — Haic ille.

Ex qnibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Quicumquediligil Deum plus quam seipsum,
magis eligit (piodcumque detrimentum boni proprii
quam detrimentum boni divini. Sed culpa mor-
talis, est detrimentum boni divini, et injustitia, vel
offensa; poena vero non est nisi detrimentum boni
proprii. Ergoquilibet talis priceligit omnem poenam
quam divinam offensam Dei. Quilibet autem con-
tritus diligit Deum super omnia. Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod quilibet contritus
inaqis dolet et majorem displieentiam habet de
peccato inquantum est offensa Dei, quam de
eodem ut est nocivum sibiipsi.

Istam conclusionem ponit sanctus Thomas, prse-
senti distinctione, q. 2, art. 3, q'" 1, in solutione
quarti argumenti, ubi statim recitatum fuit.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione ista : Quilibet contritus majorem displicen-
tiam habet de eo quod pejus est et plus habet de
ratione malitia^. Sed peccatum plus habet de ratione
malitiic inquantum est offensivum Dei, quam prout
est nocivum proprio subjecto. Ergo contritus majo-
rem displicentiam habet de peccato prout est offensa
Dei, quam prout nocet vel nocuit sibi.

Tertia conclusio est quod fortls fortitudine poli-
tica plus debet fugere peccatum oppositum for-
litudini, quam morteni corporaiem; et, secun-
dum rectam rationem, exponit se morti, et eligit
morteni, propter bonum commune, cujus est
pars.

Hanc ponit sanctus Thomas, 1 p., q. GO, art. 5,
ubi sic dicit : (( Unumquodque in rebus naturali-
bus, quod secundum naturam suam hoc ipsnm quod
est, alterius est, principalius et magis inclinatur in
illud cujus est, quam in seipsum. ¥X hfec inclinatio
naturalis demonstratur ex his quse naturaliter agun-
tur : quia unumquodque, sicut ndturalitev agitur,
sic aptnm natum cst agi, ut dicitur in 2. PJnjsico-
rum (t. c. 78). Videmusenim quod naturaliter pars
exponit se, ad con.servationem totius, sicut manus
exponitur ictui, absque deliberatione, ad conserva-
tioneni totius corporis. Et quia ratio imitatur natu-

(a) deberent. — deberet Pr.

358

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ram, hujusmodi imitalionem invenimus in virtuti-
bus politicis : est enim virtuosi civis, ut se exponat
mortis periculo pro totius reipublicie conservatione;
et si homo esset naturaUs pars hvijus civitatis, ha^c
incHnatio esset ei naturalis. » — Haic ille.
Simiha ponit, l'-» S'"^, q. 109, art. 3.
Item, 3. Sente7it.,d\st. 29, q.l,art. 3 : «Bonum
illud, inquit, unusquisque maxime vult salvari,
quod est sibi magis placens ; quia hoc est appetitui
informato per amorem magis conforme. Hoc autem
est suum bonum. Unde secundum quod bonum ali-
cujus rei est vel sestimatur majus bonum ipsius
amantis, hoc amans magis salvari vult in re amata.
Bonum autem ipsius amantis magis invenilur ubi
perfectius est Et ideo, quia pars quffihbet imper-
fecta est in seipsa, perfectionem autem habet in suo
toto, ideo, etiam naturah amore, parsplus tenditad
conservationem sui totius quam suiipsius. Unde
etiam naturahter animal opponitbrachium ad defen-
sionem capitis, ex quo pendet sahis totius. Et inde
est quod etiam particulares liomines seipsos moi'ti
exponunt pro conservatione communitatis, cujus
ipsi sunt partes. » — Ha^cille.

Item, eadem qutestione, art. 5, arguit sic, tertio
loco : (( 111 ud quod aliquis maxime in seipso diligit,
est esse, et vivere. Sed charitas facit ponere vitam
corporalem pro fratribus; quidam autem gentiles
pro amore amicorum se morli exposuerunt, sine
aliqua spe vitai a^ternaj. Ergo amicitia et charitas
facit magis diligere (a) proximum quam seipsum. »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Dicen-
dum, iuquit, quod tradere seipsum morti propter
amicum, est perfectissimus actus virtutis; unde
hunc actum magis appetit virtuosus quam vitam
propriam corporalem. Unde quod aliquis vilam pro-
priam corporalem propter amicum ponit, non con-
tingit ex hoc quod aliquis amicum plus quam sei-
psum diligat, sed quia in se plus dihgit quis bonum
virtutis quam bonum corporale. » — H;ec ille.

Item, 2=* S-"^, q. 26, art. 3, sic dicit : (( Unaqua^que
pars plus naturaliter amat commune bonum totius
quam particulare bonum proprium. Quod manife-
statur ex opere : quisehbet enim pars ha])et incliua-
tionem principalem ad actionem communem utilitati
totius. Apparet etiam hoc in politicis virtutibus,
secundum quas, cives, pro bono communi, dispen-
dia propriarum rerum et personarum interdum
sustinent. » — Ha^c ille.

Similia dicit, q. 123, art. 5.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Omnis inclinatio rationis, conformis inclina-
tioni naturaj non corruptai nec vitiatsB, est lauda-
bilis et virtuosa, vel ad virtutem pertinens. Sed
electio qua fortis politicus eligit mortem corporalem
pro conservatione reipublica;, et plus fugit damnum

(a) diligere. — diliiji Pr.

reipublicte quam damnum vitiE propria' corporahs,
est conformis inclinationi natune integrffi. Ergo, etc.
Et in boc primus articulus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR ORJECTIONES

§!•

CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Quantum ad secun-
dum articulum, arguendum est contra conclusiones.
Etquidem contra primam arguit Durandus (dist.17,
q. 5), probando quod, pro vitando malo culpa^,
nuUusdebet eligere poenam inferni, vel omnino non
esse.

Primo. Quia malum poeniie nunquam est neces-
sarium eligere propter malum culpaj vitandum, nisi
quia sine eo non potest culpa vitari, aut quia per
tale malum promovetur bonum virtutis, et impedi-
tur malum vitii oppositi. Sed neutrum istorum
potest dici de pcena inferni, vel de pura non enti-
tate. Ergo, etc. Majorem supponit esse probatam in
priEcedentibus dictis suis. Minor probatur. Quia
nullum malum poeniT' est necessarium ad vitandum
culpam, nisi illud quod est materia virtutis oppo-
sitaj (sicut patet in actibus virtutum qua? habent
pro materia aliqua p(KnaIia, sicut fortitudo, qu» est
circa pericula mortis vel mortem inferentia : quia
qui non agit fortiter quando tempus incumbit, pec-
cat; ,sed nullus potest fortiter agere, nisi sustinendo
tristia, circa qua^ est actus fortitudinis; ergo ad
vitandum peccatum oppositum fortiludini necessa-
rium est poenalia et tristia sustinere, vel eligere).
Sed poena inferni non est materia alicujus virtutis;
de pura autem non entitate constat, cum non esse
et virtutem et subjectum virtutis destruat. Ergo
sustinere poenam inferni, vel omnino non esse, non
est necessarium ad vitandum malum culpai.

Secundo probatur quod nec etiam sit licitum eli-
gere pnedicta. Quia nunquam malum poenaj licite
eligitur propter malum culpa> vitandum, nisi quia
est promotivum virtutis oppositije (sicut licitum est
tristia sustinere secundum corpus, in quo consistit
malum poenifi, ut melius conservetur bonum vir-
tutis, et perfectius evitetur malum oppositi vitii; et
hoc modo licitum est corpus affligere jejuniis et
vigiliis, propter promotionem boni temperantiae et
repressionem vitii oppcjsiti; prajter autem istos
modos, nunquam est licitum eligere malum poense
pro malo culpic evitando). Sed poena inferni, vel
omnino non esse, non promovet ad aliquam virtu-
tem, ut sic facilius impediatur vitium oppositum.
Ergo eligere poenam inferni, vel omnino non esse,
non est in illo casu licitum. Ergo nec culpa est eli-
genda propter vitandam poenam inferni, vel omnino

DISTINGTIO XVI!. — QUiESTlO I.

359

non esse; ncc iste poenic vel defectiis sunt eligendi
propter vitaiidiim maliim ciilpie. Et ideo (piX'stio(aj
supponit falsum : supponit enim unum e.sse eligen-
dum pro altero vitando, et qiiicrit quid pro quo; et
tamen neutriim est pro altero eligendum.

Sed contra lioc, ut dicit, quidam dicunt quod
prsedicta ratio im|)edit seipsam. Quia, si poena est
eligenda ad vitandiim culpam, quando poena est
materia virtutisoppositie culpi^e; poenaaiitem inferni,
ut dicunt, qiiantum ad illud quod est ibi mera^
poenalitatis, est materia virtutis; ergo ipsa est eli-
genda, Assumptum probant : quia poena recompen-
sans (Jeordinationem culpsc, est materia justitiiB
punientis culpam per poenam ; sed poena inferni est
sic, quia per eam recompensatur ex justitia culpa
commissa; ergo secundum rectam rationem, si vige-
ret in damnato, damnatus (6) deberet eligere susti-
nere poenam inferni antequam sua culpa remaneret
impunita. — Istud autem non valet : quia nec est
ad propositum, nec est in se verurn. Ad propositum
si(iuidem non est. Quia nos non qiiirrimus utrum
peccator exsistens in poena inferni juste a Deo sibi
inflicta propter culpam ab eo commissam , debeat
plus velle sustinere poenam illam quam quod sua
culpa remaneat impunita, vel e converso; sed quifi-
rimus utrum vere contritus, qui non est in illa
poena, nec est illius poeniB debitor, debeat vel possit
licite velle sustinere poenam inferni, vel omnino non
esse, propter evitationem culpae futurse et immi-
nentisexaliqua tentatione;eth3ecsecundaquaestio(y)
non est eadem cum prima, nec una dependet ex
alia. Et sic illud dictum non est ad propositum. —
Item, nec est in se verum. Quia (8)justecondemna-
tus ad mortem temporalem potest licite optare et
velle quod non moriatur, sed condonetur ei poeni-
tenti misericorditer poena mortis tam a parte quam
a judice; nec istud est contra justitiam, quod ex
causa culpa sic remaneat impunita, sed est actiis
misericordise. Et eodeni modo, si damnatus proni-
tere posset, et optaret poenam inferni sibi a Deo
misericorditer dimitti vel relaxari, non optaret con-
tra justitiam; nec Deus, si eam relaxaret, faceret
contra justitiam, sed secundum misericordiam. Et
ideo falsum est quod dicunt alii, quod damnatus
plus debcret secundum rectam rationem, si vigeret
in eo, eligere sustinere poenam inferni, quam culpa
sua remanerct inipunita; immo, si in eo vigeret
recta ratio, non obstinatus in malo, deberet petere
et optare quod poena inferni sibi remitteretur. —
Ad formam ergo rationiseorum, dicendum est quod
pocna, ({uando cst materia virtutis circa quam actus
virtutis necessario versatur, et fugere poenam est
totaliter virtuti contrarium, su.stinere talem poenani

(a) quxstio. — conclusio Pr.
(g) datxnatiis. — Om. Pr.
(y) qucTstio. — conclnsio Pr.
(6) Quia. — quod Pr.

est necessario eligendum; sicut est de poena quam
sustineret fortis civis in rebus bellicis, pro defen-
sione reipublicic. Poena autem inferni non est hoc
modo mateiia virtutis, utdeclaratum est; et ideo ex
hac i'atione non est eligenda. Ergo, etc.

Si autein arnpliarelur sic, quod poneretur quod
oporteret alterum incurrere, culpam videlicet, vel
jioenam inferni, seu omnino non esse, an, in casu
isto, dcberct homo potiiis eligere sustinere poenam
inferni, vel omnino non esse, qiiam peccare, vel e
converso? — Et dicendum quod hsec positio est
impossibilis. Quia poena propter cujus vitationem
inciirrilur ciilpa, et, si non vitatur culpa, incui-ritiir
poeiia, nou i)ot(;st sic se habere ad culpam , ut, si
vitetur culpa, neces.sarium sit incurrere poenam.
Sed poena inferni est hujusmodi : quia timore talis
poeni^L" inciirritur ciilpa (hoc enim pertinet ad timo-
rem .sei'vilem , iit horno omitlat peccare ne incurrat
poenam gehennai). Ergo talis poena non pote.st sic se
habere ad culpam, ut, si vitetur culpa, neces.sarium
sit incurrerc talem poenam ; quin potiiis opposito
modo se habent, quia, si non vitatur culpa, incur-
ritur poena, nec incurritur poena nisi incurratur
culpa. Unde se habent sicut antecedens et conse-
qiiens, et non sicut opposita vel immediate dispa-
rata, quorum unum oporteat incsse, altero non
inhicrcnte, sicut ponitur pro hypothesi. Propter
quod ipsa est impossibilis. Nec est mirum si ex
supposilione falsa et impossibili sequitur falsum et
impossibile, et sic nihil concludetur verum aut pos-
sibile coiitra opinionem quye dicit quod propter
vitandam culpam non est necessarium nec licitum
eligere poenam inferni, vel omnino non esse. Sed
(luidam homines dimittentes veritatem rei absolutffi,
volunt gloriari de consequentiis logicis. factis ex
hypothesi.

Item, prifidicta suppositio non solum est impos-
sibilis, sed incompossibilis, boc est includens con-
tradictoria. Et talis suppositio non debetfieri secun-
dum aliquam artem : quia, secundum eam, possunt
concludi contradictoria. Sicut, si ponatur quod homo
non sit rationalis, .sequitur qiiod homo non sit
homo, quia pcr suppositionem non est rationalis , et
sic non est homo, cum rationale sit de intellectu et
deintrinseca ratione hominis, et sic est una contra-
dictio, scilicet quod homo non sit homo; alia con-
tradictio est, quia sequitur quod homo sit ratio-
nalis, ex quo est homo, et quod non sit rationalis,
per suppositionem. Quod autem prsedicta suppo-
sitio includat contradictionem , patet. Quia nullus
potest peccare nisi volens, cum de ratione peccati sit
esse voluntarium, secundum Augustinum (a). Si
ergo hominem non volentem peccare, necessarium
esset incurrere poenam inferni, vel omnino non esse,

(a) Cfr. de Libero arbitrio, lib. 3, cap. 18; et de Vera
religione, cap. 14.

360

LlRRl IV. SENTENTIARUM

ista necessitas proveniret ex parte infligentis tales
poenas; et hic est solus Deus, qui solus potest homi-
nem annihilare et facere quod anima patiatur ah
igne infernali. Si autem Deus poneretni' has poenas
infli;Tere nolentibus peccare, quid ahud esset, nisi
quod Deus diceret homini : aut tu peccahis, aut ego
ponam te in inferno, vel omnino annihilaho? quod
esset inducere hominem ad peccandum ex timore
poense comminat;p. Hoc autem non soluin est impos-
sihile, sed incompossibile, quia includit contradictio-
nem : quia nullus conformando volunlatem suam
voluntati divin», volendo quod Deus vult eum
A'elle, poccat; sed, si Deus comminatur has pcenas
alicui infligere nisi peccaret, induceret eum ad pec-
candum, et sic vellet eum peccare; ergo homo
faciendo hoc ad quod Deus eum induceret, non pec-
carel; sed induceret eum ad peccandum; ergo non
peccando peccaret; quod implicat clare contradictio-
nem.

Sed eslo quod hce poenae possent infligi a crea-
tura, pula ab angelo malo, adliuc(a) dicendum quod
propter eas vitandas non liceret peccare; nec tamen
liceret eas eligere ad vitandum peccatum, propter
rationes prius dictas. Et si dicatur quod , nisi pec-
caret, incurreret has poenas, — concedatur; tamen
non sustineret eas voluntarius, sed invitus; si eniui
eas voluntarius sustineret, peccaret. Etestsimile,
si quis malevolus vult me occidere, et occidor ah eo
invitns, non pecco; sed si vellem occidi , peccarem.
Et similiter est in proposito; quia ex hoc tollilui-
ratio peccati, quod tollitur ratio voluntarii. Propter
quod non valet ista consequentia : Non est ilUcitum
pcenam inferni .swsfinere, vel omnino non esse,
ne culpa i^icuryatur; ergo non est illicitum eli-
gere poenam inferni, vel omnino non esse, pro-
pter culpam omnino vitandam. — Confirmatur.
Quia illud quod separat hominem a Deo et ah ejus
visione in perpetuum, nullo modo potest recte eligi ;
quia Deus et visio Dei dehent summe amari et
optari. Sed poena damni separat a Deo et ah ejus
visione in perpetuum. Igitur illa poena nullo modo
potest recte eligi, etiam si millesies posseta creatura
infligi.

Item, si aliquid moveret ad oppositum, et pro
conclusione, hoc maxime videretur quod melius est
mala pati quam malo consentire, etc. — Sed ad hoc
dicendum est quod hoc est verum suh hoc sensu,
quod non est illicitum mala pati , si est ihi purum
pati ; quia omne illicitum consistit in actione. Sed
eligere mala pati, cum non sit purum pati, sed ali-
quo modo agere, sallem (luoad actum interiorem,
nunquam est licitum propter malum culpic evilan-
dum, nisi sit ad hoc necessarium; quod est quando
tale malum est materia virtutis, vel sit promotivum
honi virtutis, et valeat ad impediendum facilius

vitium oppositum; quod non hahet locum in pocna
inferni.

Sed contra hoc dicunt quidam, (piod , licet poena
inferni pi"o tem)»ore quo iufligitur non pi^omoveat
ad honum virtutis, nec simililer omnino non esse,
quin (a) potius destruit suhject\mn et omne l)onum;
tamen pro lempore electionis promovent, quia electio
est virtuosior quando aliquis lanta mala eligit ne
faciat contra virlutem. Exemplum de forli , qui
eligit mori propter honum reipuhlicte. — Sed istud
non prohat quod poena inferni, vel omnino non
esse, deheateligi ad vitandum mortale, nisi suh con-
ditione, scilicet si oporterel alterum incurrere. Hnec
autem positio impossibilis et incompossihilis est, ut
declaratum et dictum fuit. Sed , posilo quod esset
possibilis, adhuc argumentum non valet ; quia
minor propositio est falsa. Quia forlis, secundum
fortitudinem virtutis moralis, nunquam del)et eli-
gere mortem ad vitandum vitium oppositum forti-
tudini, maxime quando post mortem non speratur
alia vita, sicnt Aristoteles et alii gentiles non spera-
verunt. Sed sufticit ad virtutem fortitudinis moralis,
quod fortis eligat virtuose agere in rehus hellicis,
propter honum reipublicce, non ohstante timore
mortis, qui est in talibus pericnlis : ita quod, si
incurrat mortem, incurrat invitus, et non ex ele-
ctione; quia ex parte ejus non erit pro tunc volun-
tarium simpliciter, neque mixtum, sed est pura
passio, qua^ secundum se non est virtuosa, sed
solnm ratione antecedentis, quia propter timorem
mortis quie (6) quandoque contingit in factis hel-
licis, non omisit se virtuose exponere pro defen-
sione reipublica3. Et si fortis eligat mori, electio
non esset virtuosa, immo esset viliosa, ut postea
patehit. Et (y) similiter poena inferni, et omnimoda
non entitas, non solum quando infligerentur non
promoverent ad virtutem, sed, si pr?eeligerentur,
redderent electionem vitiosam. — Hicc ille, in
forma.

§2.

CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

(a) adhuc. — ad hoc Pr.

Argumenta Durandi. — Gontia secundam
conclusionem arguit idem Durandus (dist. 17, q. 7),
probando quod distinctio ibidem facta non valeat,
dicens : Culpa, quatenus est Dei offensiva, et pec-
canti nociva ratione poenicculp;ie debitif, sunt unum
et idem , inter qua^ non debet poni distinctio. Quod
probatur sic : Quia ira et offensa non dicitur in Deo
secundumaflectum, sed secundum eflectum, inquan-
tum infert pwnam et separat. Ergo oflensa Dei non
est nisi poena inflicta vel infligenda peccatori. Et sic
in idem coincidit offensa cum pcDena. Sed inter talia

(a) quin. — Om. Pr.
(6) qriae. — qui Pr.
(y) Et — Nec Pr.

IJISTINCTIO XVII.

QU;t;STI() I.

36t

non cadit dislincUo. Eiti-o culpa non est magis
odienda qnateniis ofTensa J)ei , (|uam ratione pcenae,
per quam est nociva peccatori.

Sed conlra lioc arguunt, ut dicit, quidam prol)aro
nitentes (juod ofFensa Dei est aliud realiter ((uam
j)ania jieccati. Dicunt enim quod ofTensa jiotest dici
active, vel passive, quando unus orfendit (7.) alium :
scilicet ex parte ofrendcutis, et ex parte offensi.
OfTonsa cnim ofTendontis niliil aliud est quam illud
j)er quod ofrendensdisj)lic(!l odenso, scilicet aliquod
dictum, vel fa(;tum, vol omissio alicujus debiti licri,
quod displicet oflenso ; et maxime quando talis
displicentia est talis qua; tollit amicitiam ofTensi
ad offendentem, et merito debeat inducere inimici-
tiam oppositam. OfTensa autem passive dicta, ex
jiarte scilicet illius qui otrenditur, niliil aliud est
quam displicentia quam merito debet habere ofTen-
.sus de injiiria illata ab oflendente; secundum quam
dicilur (Sapicnlix 14, v. 9) (juod similiter sunt
odio impins et impietas ejus, impietas secundum
se, impius autem ratione imj)ietatis. Probatur ergo
primo, quod impossibile est quod offensa active
dicla, sit idem quod jxiena : qiiia offensa active dicta,
est illud per quod offendens mei'etur poenam ; sed
jooena non est meritum poenae, quia, sive in bonis,
sive in malis, illud quod retribuitur pro merito,
non est idem cum merito; ergo, etc. — Quod autem
offen.sa j)assive dicta, secundum quam dicitur oflen-
sus offendi (et lioc in comjiaralione ad Deum), et
pcena qua oflendens punitur, non sint idem , pro-
batur ti^iplice ratione. Prima est, quia illaquae pos-
sunt esse sine invicem, non .sunt idem ; sed sic e.st de
oflensa Dei, et poena peccatoris; ergo, etc. Major
patet de se. Minor probatur, scilicet quod poena
potest esse sine ofTen.sa, et ofrensa sine j)oena, sal-
tem pro eodem in.stanti (quod dico ideo, quia, licet
nunquam j)osset esse j)oena nisi esset oflensa Dei,
nec ofTensa Dei quin sequatur aliqua j)oena, tamen
potest esse poena pro aliquo tempore pro quo non est
oflensa, et e converso, saltem in actu). Quod faci-
liter j)atet. Primo, quoad hoc quod poena possitesse
pro ali(juo tempore (6) pro quo non est ollensa. Et
hoc jiatet dupliciter. Primo : quia, ablata ollensa per
coiitritionem , adhuc inanet poena quam peccator
contritus solvit; ergo, etc. Secundo, quia Deus non
solum punit ilkun qui oflendit poena exterminante,
sed etiam poena emendante, et jam Deo reconciliato,
satisfaciente; sed talis j)oena iiifligitur, abhilaoflensa;
ergo iinjiossibile est (juod olfensa Dei et poena sint
idem. Et sic probatum est quod poena potest esse
sine oflensa. Et e converso, oflensa jiotest esse
sine (y) j)(T^na, ita quod non o[)orlet, exsi.stente

(a) offendit. — defendit Pr.
(^) lemiwre. — Oin. l'r.

(v) a veiljis offensa. Et e conoerso usque ad si»ie, om.
Pr.

ofTensa, quod .statim sit poena : quia statim quando
peccator peccat, est offensa; sed non statim est
poena; ergo, etc. — Secundo probatur idem ex
comj)aratione otrensae ad poenam , sic : Quia ofTensa
Dei, aut estdisplicentia Dei de peccato, aut voluntas
pnenam inferendi. Sed neutrum istorum est pnnna.
Ergo oflensa non est poena. Major patet de se. Minor
probatur : quia displicentia de peccato imporlat
actum voluntatis illius cui displicet; voluntas etiam
infcrendi poenam importat actum voluntatis Dei ;
sed aclus voluntatis Dei non est poena; ergo, etc. —
Tertio : Quia doctores communiter dicunt quod
damnato displicet peccatum non ratione oirensae
divinjE, sed ratione poena;; sed hoc non esset, si
oflensa divina et poena essent idem ; ergo, etc.

Ha^c autem frivola sunt. Quia illa distinctio de
offensa aclive dicta, et passive, solum habet locum
in illis in quibus est offensa proprie dicta, (iui.e est
motus animi ad disj)licentiam. In illis enim illa
displicentia, per quam homo est formaliter oflen-
sus, dicitur ofTensa passive, quatenus est ab alio
causata; et illud dictum, vel factum, ex quo cau-
.satur talis displicentia, dicitur ofTensa active, quia
est (;ausa talis displicentia;. Et, in talibus, offensa
active dicta, non est poena, sed meritum poenae, ut
isti bene dicunt, quantum ad hoc; nec ofTensa pas-
sive dicta, est pnena, .sed est motus animi secundum
displicentiam; et sunt sej)arabilia pro aliquo tem-
pore. In Deo autem non est proprie : quia in eo non
est motusaniiniad displicentiam,causatus ex aliquo
malo dicto vel facto nostro, sed omnino similiter se
habet in se, sive jieccemus, sive bene faciamus; et,
per consequens, respectu Dei nulla est ofren.sa active
dicta, quia omnis actio respondet passioni, et econ-
tra. Sed dicitur Deus iratus, vel ofTensus, solum
metaphorice, et per similitudinem ad hominem,
qui dicitur ofTensus ab alio quando vult ei infligere
poenam, et infligit quando punit; et similiter Deus,
quia punit peccatorem , infligendo pccnam, dicitur
ei oflensus vel iratus; ita quod oflensa nec est in
Deo passive, nec in nobis active respectu Dei, sed
est denominatio metaphorica, ratione solius poenue
quam infligit peccatori. Et ideo primum argumen-
tum , quod procedit de oflensa Dei active vel j)assive
dicta, non est ad propositum. — Ad secundam
dicendum est quod ofTensa Dei nec est displicentia
depeccato, nec voluntas infligendi poenarn; sed est
sola denoniinatio metaj)horica, sumpta a pania (juam
Deus infligit, ex similitudine pceiuc (juam homo
iratus vel oflensus alteri, infligit eidem. — Ad ter-
tium dicendum quod verba doctorum non semper
sunt sacramentalia, nec propria : quia, si proprie
loquaniur in hac materia, dicimus quod damnatis
displicet eorum culpa ratione poentc, et non quia
est contra rationem, velcontra mandatum divinum;
sed ex hoc non ofTenditur Deus, nec irascitur. —
Ha3c ille.

362

LIBRI IV. SENTENTIARUM

§ 3. — CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Contra tertiam con-
cliisionem arguit Durandus (dist. 17, q. 6), pro-
Lando quod, loquendo de fortitudine pure morali
(de qua tractaverunt philosophi, qui i^iinoraverunt
aliam vitam futuram post istam), licet fortis non
debeat recedere ab opere virtuoso, timore mortis,
nunquam tamen licet ei elijiere mortem pro defen-
sione i'eipublicoe, vel in quocumque alio casu qui
ad praesens occurrat. Ad cujus evidentiam , scien-
dum est quod, sicut dicitur, 8. Ethicorum (cap. 2),
amahUe quidem honum , vnicuique auteni jiro-
prium. Et, secundum hoc, in bonis quaj dicuntur
amari et eligi, accipitur gradus dupliciter. Uno
modo, secundum quantitatem boni : quia majus
bonum magis est ehgendum, cseteris paiibus. Et
ideo, cum bonum animse sit potius bono corporis,
et bonum corporis bonis exterioribus, bona anima^
sunt praeeligenda bonis corporis, et illa bonis exte-
rioribus; et mala opposita, sunt magis odienda et
fugienda. Abo modo possunt accipi gradus in bonis
diligendis et ehgendis ex parte hominis; quia pro-
prium bonum magis est diligendum et ebgendum
quam extraneum; sicut quilibet tenetur plus dili-
gere se quam alterum; et ideo amicabilia quie sunt
ad alterum, venerunt ex amicabilibus ad seipsum.
Dico autem honum extraneum et non commune :
quia in bono communi includitur formaliter bonum
proprium , sicut in bono totius corporis includitur
bonum partis. Civis enim pars est civitatis; et ideo
civis plus debet diligere bonum civitatis quam
bonum suum solum, et plus velle quod conservetur
bonum totius civitatis quam solum bonum suum,
incluso bono suo in bono civitatis; sic enim dili-
gendo bonum civitatis , diligit bonum suum et bonum
aliorum, quod est melius quam diligere bonum
suum .solum. Bonum autem extraneum voco bonum

personaj pinvatse, vel reipublica? cujus homo non
est pars : sicut, respectu civis Parisiensis, bonum
extraneum est bonum civis Tholosani, et etiam
bonum civitatis Tholosoe. Et utrunique Ijonum debet
civis Parisiensis minus diligere quam bonum suum
proprium. Cum enim dihgere aliquem sit velle ei
bonum, sicut quihbet homo tenetur plus dihgere
seipsum quam alium hominem, vel quamcumque
communitatem in qua ipse non inckiditur, sic tene-
tur pkis velle bonum sibi quam alicui de pnudictis,
et plus fugeremabim suum proprium quam mahun
cujuscumque extranei. Et phis debet dispUcere ilh
qui peccavit peccatum suum quam peccatum cujus-
cumque alterius person.e privatye, vel omnium aho-
rum. Et sicut est in malis culpae, sic est in mahs
poenee, cseteris paribus. Ex his arguitur ad proposi-
tum

Primo sic. Electio per quam ehgitur maximum
malum pro ahquo bono ad cujus conservationem

nihil penitus prodest sed potius obest, non est vir-
tuosa, sed magis vitiosa. Istud patet : quia, cum
electio sit eorum quse sunt ad finem, si illud quod
ehgitur non prosit ad consecutionem finis, sed
potius noceat, tahs electio est fatua, nec est secun-
duni prudentiam, qua^ facit electionem rectam. Sed
electio mortis, quse e.st maximum malum secundum
non credentes aham vitam, nihil facit ad conserva-
tionem reipul)hc?e, sed potius nocet. Ergo talis
electio non e.st bona, nec virtuosa. Major jam patet.
Sed minor probatur. Quia, cum behum suscipitur
pro conservatione reipubhcae, ad hoc proficit et per-
ducit (a) pugna cum victoria : per hoc enim conser-
vatur respubhca, quod cives pugnant fortiter contra
hostes, et eos vincunt. Mors autem unius civis, vel
plurium, magisimpedit victoriam quam promoveat,
Et ideo, quamvis fortisdebeat ehgere fortiter pugnare
pro defensione reipubhciTe, non ol)stantibus periculis
qupe sunt in rebus hellicis, non tamen debet eligere
mori, sed oppositum; et, si mors contingat, debet ei
displicere, tanquam nociva sibi et reipublicK.

Confirmatur. Quia simile est de uno cive, et de
quolibet alio, et de omnibus simul. Sed nihil est
dictu, quod omnes cives debeant eligere mortem
pro defensione reipublicaj : (juia, cum respublica
principaliter consistat in vita civium, mors omnium
eoruin non esset (6) conservatio reipublicaj, sed
totalis destructio; et mors cujushbet est ejus dimi-
nutio. Unde mors civium, unius vel omnium, non
promovet nec conservat rempublicam, sed subvertit,
vel minuit.

Item, et redit in idem : Nullus aggrediens bel-
lum sub spe victorise, eligit mori in bello; quia non
stant simul in eodem mors et victoria. Sed omnis
virtuosus aggrediens bellum pro defensione et con-
servalione reipublicse, aggreditur ipsum sub spe
victoriae; quia aliter non potest defendi , nec con-
servari. Ergo talis non eligit mori.

Secundo principaliter ad propositum arguitur.
Quia, secundum beatum Augustinum (y), omnis
recte eligens, efficitur melior, quando illud assequi-
tur quod recte eligit : quia electio recta non est nisi
de vere bono nondum habito , vel minori malo,
quando oportet ipsum vel majus incurrere; assecutio
autem veri boni reddit hominem meliorem ; vitatio
etiam majoris mali per minus malum, reddit homi-
nem minus malum ; et sic assecutio ejus quod recte
eligitur,reddit hominemmeliorem vel miiuismalum,
quam esset si non assequeretur quod eligit. Sed qui
assequitur mortem, non credens vel nec sperans
aliam vitam, non efficitur melior, nec minus malus.

(a) perducit. — prndiicit Pr.

(S) uwrs omniuni eoruni non esset. — 'tiwrs enirii non
est Pr.

(y) In 3. de Lihero arbitrio, cap. 8, dicit Aiigiistinus :
Quod quisgue recte eligit nppetendwni , cutn ad id perve-
nerit, necesse est melior fiat.

DISTINCTIO XVII. — QU.EST10 I.

363

quam esset si viveret qualitercumque; quia efficitur
omniuonon ens, secundum opinionem quam habue-
ruiil i)liiloso])lii genliles de morte. Ergo talis mors
non potest eligi secuiidum rectam rationem. Sed
omnis electio virtuosa, est secundum rectam ratio-
nem. Ergo per nullam virtulem pure moralem
potest ali(|uis (a) recte elit^ere mortem. Et si con-
staret civibus, vel si probabiliter crederent quod
morerentur in l)ello, non debent se exponere. Virtus
enim forlitudinis piire moralis, est circa timores et
audacias, ut patet, ,'5. EUiicorum (cap. 9; et in
2. EtJi., cap. 7). Neutrum autem istorum est circa
pjericula certa, seu quBC certitudinaliter inferunt
mortem : de malo enim quod est vel aeslimatur
inevasibile, non est limor, sed tristitia, quia jam
a^stimatur quasi praesens; audacia etiam est cum
fiducia evadendi. Propter quod virtus fortitudinis,
quie est circa timores et audacias, nunquam est
circa pericula de quibus ;estimatur ceiiitudinaliter
quod inferant mortcm. Et multo minus virtus forti-
tudinis pure moralis consistit in electione mortis,
nec babet eam adjunclam. Secus est de fortitudine
adjuncta fidei, cujusniodi fuit iii martyribus.

Terlio ad })rincipale. Quia ratio partis oppositie,
dicens quod bonum commune prieferendum est
bono privato, non valet : quia bonum commune non
est prpeferendum bono privato, nisi quando in bono
communi includitur bonum proprium; alias bonum
commune est extraneum, nec est pneferendum
bono proprio. Et cum concluditur ulterius, quod
pro conservatione boni conimunis in quo includitur
bonum pi'oprium, debet bomo exponere vitam suam ;
— verum est (S) quod debet se (y) exponere periculo
de quo prajsumitur verisimiliter possibilis evasio, et
defensio reipublicie; quod autem propter hoc dobeat
eligi mors, non est verum, quia hoc non prodesset
conservationi reijiublicai, sed potius obesset.

Quarto. Quia illud quod adducitur de Philo-
sopho, 9. Ethicorum (cap. 8), dicente quod pro
amicis oportet multa pati , et mori, si oporteat; sed
plus tenelur aliquis diligere communitatem quam
privatos amicos; ev'j;o pro bono communi debet
homo eligere mori, si necesse sit, etc. ; — hoc,
in(juam, non obstat, sed potius confirmat proposi-
tuni nostrum. Quia conslat quod nullus debet dili-
gere amicum plus quam seipsum; et ideo nullus
debet eligere inori pro conservatione vit;e amici; sed
debet facere illud ((uod pertinet ad rationeni ami-
citiM, et, si ex hoc sequatur mors, non sequitur
cum electione, sed casualiter. Nec solum exponit se
homo licile periculis mortis pro defensione reipu-
blic;E vel amici, .sed etiam pro defensione bonorum
suorum teniporalium; et tamen nullus sapiens dice-

(a) aliquis. — Om. Pr.
(6) etiam. — Ad. Pr.
(y) se. — Om. Pr.

ret quod homo virtuose eligeret mori pro conserva-
tione bononim suorum temporalium. — Hkc ille.
Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad argumenta contra primam
conclusionem

Ad argumenta Durandi. — Quantum ad ter-
lium arliciilum, res])ondendum est objectionibus.
Et quidem

Ad primum Durandi contra primam conclusio-
nem, dicitur, negando minorem, si intelligatur uni-
versaliter, .sic (juod jioena inferni, quantum est ibi
pura; poenalitatis, piu^scindendo rationem culpse et
quidquid est culpabile in illa poena (x), in aliquo
casu possibili de potentia Dei absoliita, non (?) jios-
sit esse materia alicujus virtutis. Minor enim sic
intellecta, falsa est : quia talis poena posset esse
materia alicujiis virtutis, puta obedienti:eet justitia?.
Posset enim Deus, de jiotentia sua absoluta, revelare
alicui viatori pncscito suani damnationem, et quod
inflicturus esset ei poenam seternam in inferno, et
causare in eo firmum assensum de hoc; quo facto,
talis teneretur velle sustinere quod crederet Deum
velle sibi infligere, et conformare voluntatem suam
voluntati divina;, et obedire, etsi non volendo abso-
lute et jier se suam damnationem , tamen teneretur
velle ordinem justitia; divincC servari circa se in
pra^dictis. De hoc sanctus Thomas, de Veritatc ,
q. 23, art. 8, in solutione secundi, sic dicit :
(( Quamvis de potentia absoluta Deus posset revelare
.suam damnationem alicui, non tamen potest fieri
de potentia ordinata, quia talis revelatio cogeret
eum desperare. Et si alicui talis revelatio fieret,
deberet intelligi non secundum inodum prophetise
pnedestinationis vel prsescientice , sed jier modum
propheti;e comminationis, supposita conditione
meritorum. Sed, dato (jiiod esset intelligenda secun-
dum prajscientiie propbetiam, adliuc non teneretur
ille cui talis revelatio fieret, velle suam damnatio-
nem absolute, sed solum ordinem ju.';titia', quo Deus
vult persislenles in jieccato dainnare. Non enim
vult Deus ex jiarte sua aliquem damnare, sed secun-
dum id quod ex nobis est. Unde velle suam damna-
tionem absolute, non esset conformare voluntatem
suam divinai voluntati, .sed voluiitati peccati. » —
Haec ille. — Simile dicit, P' 2^=, q. 19, art. 10, in
solutione secundi, ubi sic dicit : « Deus non vult

(a) non sit. — Ad. Pr.
(6) non — Om. Pr.

364

LIBRI IV. SENTKNTIARUM

damnationem alicujus suh ralione rlamnationis, nec

niortem alieujus, inquantiim est mors; quia ipse

vult omnes liomines salvos fieri. Sed vult ista sub

ratione justi. Unde sufficit circa talia quod homo

velit ju.stitiam Dei ct ordinem natune ol)servari. »

— Hicc ille. — Item, 1. Sentenf., dist. ult., q. ult.,

art. ult., in solutione secundi, sic dicit : « lila

positio est qnasi impossibilis; quia nulli sua dam-

nalio revelatur, sicut etiam nec anfielis, ut dicit

Auguslinus {(le Gencsi ad lUteram, lib. 11, cap.

17 et 18). Si tamen revelaretur, posset credere Iioc

esse dictum secundum comminationem , et non

secundum prsoscienliam. Teneretur tamen velle

voluntate deliberata ilbim ordinem justitia^, quo qui

in peccatis moritur, damnatur, quia boc etiam Deus

vuU; et non damnationem per se, nec culpam. » —

Hyec ille. — Ex quibus palet quod, faclatali revela-

tione, ille cui fieret , non tenei'etur velle culpam

suam nec finalem impoenitentiam. Similiter nec

teneretur velle absolute poenam perpetuam inferni,

necdamnationem suam , de per ."^e, ut est damnatio.

Tamen teneretur velle ordinem divina' justiti», ct

velle fieri quid(juid Deus juste vult circa punitio-

nem suam fieri; et aliquo modo velle, iuiplicite vel

e.xplicite, in se velin suo antecedente, pwnam illam,

ad vitandum peccatum inobedientiae et rebellionis

et difformitatis vobintatis suie ad diviuam volunta-

tem. Sic ergo patet quod illa poena, prout pra^scindit

ab omni culpa, et eo modo quo est volita a Deo,

scilicet sub ratione justi, potest esse materia vir-

tulisobedientiiB vel justitiae; et electio illius poen£e,

in se vel in sua causa et in suo antecedenle, expli-

cite vel implicite, pote.st in aliquo casu absolute

possibili es.se necessaria ad vitandum peccatum;

quia scilicet omnimoda nolitio (a), repudiatio et

fuira illius esset peccatum inobedientjae, inju.stitiit'

et rebellionis ad divinam voluntatem. Et sic patet

ad primum.

Ad secuiidumdicitur priino, quod major est sim-
pliciter falsa, si per promotionem virtutis intelligat
ali(juam innovationem , pula inlensionem circa
habitum virtutis. Nam anima intratura purgato-
rium, et receptura poenam purgatorii, si, inter exi-
tum a corporeet receptionem illius poBnsc, divinitus
certificaretur de poena illa, ipsa teneretur eligere
illam poenam ad vitandum culpam inobedientiai;
nec tamen per illam poenam aliquis babiltis virtutis
in ea prius acquisitus, vel iufusus, augeretur; Jicct
sine electione talis poenoc, vel voluntaria patientia et
toleratione, viitutis babitus in ea con.servari non
posset; quia, si penitus illam refutaret, mortaliter
peccaret, et sic habitus infusos, potissime charita-
tem, perderet. De hoc sanctus Thomas, 4. Sentent.,
dist. 21, q. 1 , art. 1 , in solutione quartae quajstiun-
culte, sic dicit : « Aliquid dicitur voluntariura dupli-

(a) nolilio. — volitio Pr.

ciler. Uno modo, volunlale absoluta; el sic nulla
pa;na est voluntaria, quia ex hoc est ratio poena^,
quod voluntali contrariatur. Alio modo dicitur ali-
quid voluntarium voluntate conditionata, sicut potio
vel sectio est voluntaria propter sanitatem conse-
quendam ; et sic aliqua poena potesl esse voluntaria
duj)Iiciter. Uno modo, quia per poenam aliqiiod
bonum acquirimus; et sic ipsa voluntas assumit
pcrnam ali(piam, ut patet in satisfactione; vel eliam
quia ille libenter eam accipit, et non vellet eam non
esse, sicut accidit in martyrio. Alio modo, quia,
quamvis poena nullum nobis bonumaccrescat, tamen
sine poena ad bonum pervenirenon possumus, sicut
patet de morle naturali ; et tunc voluntas non assu-
mit poenam , et vellet ab ea liberari, sed eam sup-
portat; et, quantum ad hoc, dicitur voluntaria. Et
sic pffiua purgatorii est voluntaria. » — Hltoc ille. —
Ex quibus patet quod ad boc quod aliqua poena
licite possil eligi, vel voluntarie assumi, vel tolerari,
non oportet quod per eam promoveatur bonum vir-
tutis, sed sufficit quod sineea aliquod bonum baberi
non possit. Et sic major est falsa.

Dicilur secundo, quod, licet poena inferni, secun-
dum pracsentem cursum et ordinem a Deo rebus
inditum, non promoveat bonum alicujus virtutis;
tamen, in aliquo casu possibili de potentia Dei abso-
luta, voluntaria toleratio illius poensc vitat novum
peccaium inobedientiffi, vel injustitiic, vel impa-
tientitc, ut patet in casu pra^dicto. Et ideo, cum
vitare novum peccatum et augmentum peccatorum
habeat rationem alicujus boni, et multo plus hoc
habeat approbalio divinai justitia; punienlis, patet
quod talis voluntaria toleratio poenae inferni habet
rationem alicujus boni.

Dicitur tertio, quod responsio quam arguens reci-
lat, potest probabiliter sustineri. Nec ejus impu-
gnatio quidquam contra eam efficaciter concludit.
Cuin enim dicit quod responsio illa non est ad pro-
positum, elc; — dicitur quod, licet alia quycstio sit
de contrito qui est in via, et de damnato qui est in
inferno, tamen ambaj qusestiones in hoc conveniunt,
quod uterque eoruni polius debet eligere vel volun-
tarie suslinere poenam inferni, et quamcumque
aliam, potius quam peccare mortaliter, si occurreret
articulus quod oporteret alterum incurrere, vel ubi
omnimoda respuitio poense inferni esset peccatum
moilale, et toleratio voluntaria illius poenLe vitaret
novum peccatum mortale. ■ — Cum autem ulterius
dicit arguens, quod dicta re.sponsio assumit fal-
sum, etc. ; — dicitur ad totam illam deductionem,
quod , licet damnatus, si vigeret in eo judicium
rationis, j^os.set sine peccato optare poenam illam
sibi a Deo misericordiler remitti, voluntate antece-
dente, non tamen voluntate consequente, vel volun-
tate conditionata, non tamen voluntate absoluta, ex
quo constat sibi de justitia et immutabilitate divinue
voluntatis circa ejus perpetuam punitionem. Item,

DISTINCTIO XVII. — QU.^KSTIO I.

365

ista impugnatio non directe vadit ad mentem alio-
rum : quia illi qui impugnant argumenta Durandi,
non curant utrum (lamnatus posset licile oplare
remissionem poenai inlerni; sed suflicit eis lioc con-
cludere tanfjuam verum, quod non licet damnalo
omnino reniti divinaj Justitiac punitivuj, et omnino
respuere illam poenam , tam in se (juam iti sua
causa; immo tenetur aliquo modo volunlarie susti-
nere illam, (piod ((iiia non facit, peccat. Quid autem
sit velle aliquid in sua causa, ostendit sanctus Tho-
mas, 2» 2'% q. 30, art. 1, ubi sic dicit : (( Tripliciler
ali({uis vult alii|uid : uno quidem modo, appetitu
naturali, sicut oinnes liomines volunt esse et vivere;
alio modo homo viilt aliquid per electionem, e.\ ali-
qua praemeditatione; tertio modo Lomo vult aliquid
non secundum se, sed in suacausa, {)uta qui vult
comedere nociva, quodam modo dicimus eum velle
infirmari. » — Hkc ille. — Sic in proposito, dico
quod damnatus, secundum rectam rationem, tenetui'
velle poenam quam patilur, non secundum se, sed
in sua causa , scilicet voluntale et justitia divina,
a quibus illa poena sibi inlligitur; et sic aliquo modo
debeteam voluntarie tolerare, et non onmino fugere,
nec divinai volunlati contraire. — Ex quo patet
ulterius, quod arguens maie solvitad rationem con-
tra se factam : quia falsum assumit in illa respon-
sione, cum dicit quod fugere poenam inferni, et
eam totaliter nolle, non est in aliquo casu virluti
contrarium, nec peccatum; liujus enim falsitas
ostensa est.

Ad aliud quod dicit, scilicet quod ilia positio quse
poneret quod in aliquo casu oporteretalterum incur-
rere, sciiicet poenam inferni vel peceatum moitale,
est omnino impossibilis; — dicitur primo, quod
nullus casus de prsesenti occurrit, nec apparet dari
possibilis, in quo vitans culpam necessario incurrat
pamam inferni; quin potius, ex vitatione culpye
vitatur poena inferni, et excommissioneculpa! mor-
talis incurritur reatus illius poeiin). — Dicitur
secundo, quod, secundum pra;dicta, possibilis est
dari casus. Et forte contiugit sxqie de facto, quod
aliquis, omnino respuendo et nullo niodo voluntarie
sustinendo vel acceptando pcenam inferni, peccat
mortaliler; et, si voluntarie illam sustineret, vitaret
novum peccatum mortale. Et tali potius et melius
esset ac(;eplare voluntarie aut sustinere poenain
inferni, quam mortaliter peccare; et hoc, sive
loquamur de illo qui actu patitur illam prenam,
sive de illo cui ante experimentum poenue constat ex
divina justitia sibi deberi talem pamam , sive sit in
corpore, sive extra corpus. — Dicitur terlio, quod
nonquicumque omitlitpeccaretimore poenaiinferni,
nec (juicumque timet illam poenam, peccat; immo
ille timor est in se bonus, nec est malus, nisi ex
adjuncto, per accidens. De hoc sanctus Thomas,
3. Sentent., dist. 34, (j. 2, art. 2, in solutione
primse quajstiuncula;, sic dicit : (( Secundum Pliilo-

sophum, 1. Metaphysicx (cap. 2), liber dicitur qui
sui cau.sa est; servus autem per contrarium intelli-
gendus est qui allerius causa e.st, et non sui. Sumus
auteni causia eorum (|u:e ad nos pertinent per volun-
tatem. Unde illud dicitur aliquis faceie libere, quod
spontanea voluntate facit; illud autem serviliter, ad
quod faciendum voluntas sibi deest; facit autem
illud coaclus ab alio, violentia vel metu, et ideo cum
tristitia, quia omne coactum e.st contra voluntatem
et tri.ste, ut dicitur, 5. Mctaphysicw (t. c. 6). Et,
secundum hoc, dicilur ali(juis ex libertate spiiitus
aliquid facere , quod beneplacito siue voluntatis
delectabililer facit ; timore autem servili, quod facit
coactus metupcEnai, etper consequenscum trislitia;
mallet enim non facere, nisi poena timerelur. Patet
ergo quod servilitas ex illa parte consequitur tiino-
rem , qua (7.) ad aliquid faciendum vel dimitten-
dum inclinat. Ha3C autem inclinalio non intrat
essentiam timoris, sed est efiectus ejus; essentiam
vero suam habet ex comparatione ad proprium
ol)jectum, quod est pa-na ;elerna, quam fides judi-
cat esse limendam. Unde servililas est accidens
timoris, etnon intrat essentiam ejus. Et ideo essentia
ejus bona est, quia refugere poenas seternas non e.st
nisi bonum. Unde servilis timor secundum essen-
tiam suam est a Spiritu Sancto, non tamen donum
Spiritus Sancti, nisi communiter loquendo, prout
dicimus omne quod esta Spiritu Sancto, essedonum
ejus. Sic aulem non loqiiimur de donis. Sed illa
condilio servilitatis, quceincludit privationem volun-
latis justitia3, non est a Spiritu Sancto. » — Ha)C
ille. — Item, ibidem, in soIutionesecundiequa?stiun-
culai, concludit quod « actus timoris servilis pote.st
esse bonus et malus ». Et ibidem, in solutione
tertia; ({uaistiuncute, dicit sic : (( Timor servilis
manet, adveniente charitate, quantum ad substan-
tiam, sed non quantum ad servilitatem. Constat
enim quod homo charitatem habens timet poenas
ueternas, quod erat proprium objectum ejus, quan-
tum ad substantiam habitus; (juod enim haec plus
tiineat (juam alia, non e.st de ratione habitus, sed de
ralione servilitatis. » — Hiec ille. — Similia dicit,
2" 2^^, q. 19, art. 6, ubi sic dicit : (( Timor servilis
ex amore sui causatur; quia est timor poena), quye
esl detrimentum proprii boni. Unde hoc modotimor
p(pna3 potest stare cum charitale, sicut et amor sui ;
ejusdem enim rationis estquod homo cupiat bonum
suum, et (juod timeat illo privari. Amor autem sui
lri[)liciter se potest haberead charitatem. Uno modo
enim contrarialur charitati, .scilicet secundum quod
ali(]uis in amore proprii boni linem constituit. Alio
modo vero in cliaritate includitur, secunduni quod
homo se propter Deum et in Deo diligit. Tertio
modo a charitate quidem distinguitur, sed charitati
non contrariatur, pula cum aliquis diligit quidem

(a) qua. — quo Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

366

'^eipsum secundum rationem proprii boni, itatamen
quod in hoc proprio bono non constituat fmem ;
sicutetiam ad proximum potestesse ah(pia speciahs
dilectio prieter dilectionem ciiaritatis quie fundatur
inDeo, dum proximus dihgitur vel ratione consan-
ouinitatis, vel ahcujus alterius conditionis humanai,
quae est referibihs ad charitatem. Sic ergo tmior
poen-ce inchuhtur uno modo in charitate : nam sepa-
rari a Deo est qmedam poena, quam chantas maxime
refuoit- unde hoc pertinet ad amorem castum. Aho
modo contrariatur charitati, secundum quod ahquis
refuoit pcenam conti-ariam bono suo naturah , sicut
principale malum contrarium bono quod ddigitur
ut finis; et sic timor poenoe non est m charitate.
Aho modo timor pffinse distinguitur quidem secun-
dum substantiam a timore casto, quia scihcet homo
timet mahim pffinalenon ratione separatioms aDeo,
sed inquantumest nocivum proprii boni ; nec tamen
in iUo bono constituitur ejus fmis; unde nec lUud
malum formidatur tanquam principale malum ; et
tahs timor poen;je potest esse cum charitate. Sed iste
timor prf>nae(oc) non dicituresse servihs,nisiquando
poena formidatur sicut principale malum. Et uleo
timor, inquantum servihs, non manet cum chari-
tate; sed substantia timoris servihs cum chantate
manere potest, sicut amor sui manere potest cum
charitate. » — Ha:c iUe. — Ex quibus ehci potest
quod non quicumque omittit peccare timore poena-
rum infernahum, peccat in hoc; sed solum quando
solum omittit propter hoc, vel principahter omittit
iUius poen* timore, quam fugit sicut summum
malum, et in suo proprio bono naturaU constituit
uUimum finem.

Ad ahud , quo dicit scihcet quod iUa positio est
incompossibihs et includens contradictoria, etc. , —
patet quid dicendum. Nam nec est incompossi-
bile(6), nec imphcans contradictionem, ponere quod
casus possit contingere, in quo, nisi ahquo modo
voluntarie acceptetur pcena inferni , incurritur
novum peccatum mortale, ut stepe dictum est. Con-
ceditur tamen quod iUa positio qu;e poneret quod
casus potest contingere, in quo iUe qui noUet pec-
care mortahter, ex hoc incurreret poenam inferni
infligendam a Deo, imphcat contradictionem.

Ad ahud, cum dicit quod si hujusmodi poena
inferni posset infligi a dsemone homini nolenti pec-
care etc. ; — dicitur quod, in tah casu, cum homo
non teneatur conformare dffimoni voluntatem suam,
nec debet ehgere culpam, nec poenam inferni; sed
minusdebet abhorrere poenam inferni quam culpam
mortalem, et voUmtarie magis reniti culpse quam
poense; et sic poenam iUam coacte et invite susti-
nere nec uUo modo voluntarie in se et absoiute,
sed forte voluntarie in sua causa, quia eUgit vitare

(a) a verbo potest usque ad poinai, om. Pr.
(6) incompossibile. — impossibile Pr.

culpam, quie vitatio est in casu iUo causa quod
d;emon infligat sibi talem poenam. Et sic finahter
ubicumque occurreret casus quo necessarium esset
incurrere culpam vel poenam inferni, ita quod,
secundum rem, vel saUem secundum liominis lesti-
mationem, vitatio culpae induceret poenam inferm,
semper prcceUgenda esset poena inferni, non qui-
dem in se et absolute, sed in sua causa et conditio-
naliter, vel ex suppositione. — Gum autem arguens
adducit exemplum de malevolo, qui veUet ahum
occidere, etc. ; — dicitur quod exempUnn non est
ad propositum, nisi sic dicatur, quod malevoUis vuU
et minatur ahum occidere, nisi peccet, puta sacnfi-
cando idohs, vel abnegando Christum, vel ahud
peccatum committendo. Et tunc dicitur, ut pnus,
quod ille cui immineret tahs necessitas, vera vel
apparens, debet prajehgere mortem, si non inse,
tamen in sua causa, vel conditionahter.

Ad confirmationem, dicitur quod separan a Deo
in perpetuum, pro quanto est pure poenale, nuUo
modo includensculpam, potest in aliquocasu secun-
dum rectam rationem eUgi , non in se et absolute,
sed in sua causa et sub conditione : puta si consta-
ret evidenter Deum veUe absolute et simpUc.ter
infligere talem poenam aUcui; tahs enim tenetur
veUe ordinem divinie justitiae circa se observan Lt
«.imiUter potest eUgi conditionaliter, puta si aliter
non potest vilari peccatum et ofiensa Dei. De hoc
sanctus Tiiomas, de Malo, q. 1, art. 5, ubi arguit
sic, tertio loco : « Nihil magis separat a svimmo
bono quam ipsa separatio a summo bono. Sed ipsa
separalio a summo bono est pana. Ergo poena
est maois malum quam culpa. )) Ecce argumen-
tum. Sequitur responsio : c( Dicendum, mquit, <|uo(i
culpa separat a Deo separatione quic opponitur
unioni charitatis, secundum quam quis vuU bonum
ipsius Dei, secuudum quod in se est; poena autem
separat a Deo separatione quse oppomtur fruitioni ,
(jua homo fruitur bono divino. Et sic separatio
culpte est pejor quam separatio poenie. » Item ,
quarto loco, arguit sic : « Finis est majus bonum
(,uam ordo ad finem. Sed ipsa pnvatio finis est
poena, quaj dicUur carentia divinae visionis; iualum
autem culpic est per privationem ordiuis ad finem.
En-o majus vel magis malum est poena quam
cufpa ))'Ecce ar-umentum. Sequitur responsio :
(( Dicendum, inquit, quod privatio ordinis ad iinem
potest accipi duphciter. Uno modo, in ipso homine;
et sic ordiiiis ad finem privatio est pojna, sicut et
privatio finis. Alio modo, in actione; et sic privatio
ordinis ad finem est culpa; ex hoc enim homo est
culpabihs, quod agit per actionem non oi(hnatain
ad finem debituui. Unde non est comparatio niali
culp» ad malum poenai sicut privatio finis et ordims
ad finem, quia utrumque aliquo modo privat et
finem et ordinem ad finem. )) — Ha^c lUe. — Ex
quibus satis patet quid dicendum ad lUam conlir-

DISTINGTIO XVII. — 0U.ESTIO I.

367

mationem : quia magis mala et magis fugienda e.st
separatio a Deo perculpam quam per pa?nam; et sic
non est inconveniens si secunda potest esse licile
aliquomodo voluntaria, ad lui^ieiidiim primam, ubi
necessarium esset, vere vel apparenter, incurrere
unam vel aliam.

Ad aliud quod adducilur, qiiod non est licitiim
mala pati, nisi, etc. ; — dicitur(iuod minor est lalsa :
quia, sicut ssepe dictum fuit, poena inferni potest
esse materia virtutis, vel saltem actus liciti, etrectae
electionis vel volitionis prosecutive. — Item, major
argumenti illius, et aliquorum pra!cedentium , sim-
plicitei' falsa est : quia Christus licile et laudabiliter
elegit pati mortem et alias poenas; nec tamen per
eas promotus est in bono virtutis, nec facilius pec-
cata vitavit quam sine illis. — Item , per poenam
inferni, damnatus, secundum opinionem arguentis,
nec promovetur quoad bonum virtutis, nec facilius
peccata vitat. Ergo ipse habet concedere quod qui-
libetdamnatus tenetur illam poenam nolle, nec ullo
modo eam acceptare, nec absolute, nec ex supposi-
tione, nec in se , nec in sua causa ; sed potius repro-
bare divinam justitiam et ejus ordinem, nec aliquo
modo conformare se divina! voluntati et justitite.
Quae sunt omnia falsa : quia sic teneretur peccare;
quod implicat contradictionem.

Ad alia quae dicit, respondendo adversariis, dici-
tur prirao, quod illa positio adversariorum est pos-
sibilis, et secundum rem, et secundum opinionem.
Quod enim in aliquo casu necessarium sit vere et
secundum rem acceptare poenam inferni ad vitan-
dum culpam, ostensum est; immo hoc contingit
cuilibet damnato, in via, vel in termino. Quod
autem possit casus contingere, in quo necessaiium
sit peccare ad vitandum poenam inferni, sic quod,
si non peccatur, nece.ssario illa poena incurritur, hoc
non potest esse secundum rem, sed .secundum fal-
sam opinionem; in quo tamen casu, sic false opi-
nans et perplexus potius haberet prKeligere poenam
illam quam peccatum mortale, ut dictum est. —
Dicitur secundo, quod fortis (a) pure moralis, non
sperans aliam vitam, habet in aliquo casu, pro con-
servatione reipubliciie et bono proprii habitus, eli-
gere mortem : non (piidem in se, vel propter se', aut
ab.solute; sed in sua causa, et propter aliud, et sub
conditione. Et de hoc in sequenlibus lalior erit
sermo, Domino concedente.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

Ad argumenta Durandi. — Ad primuni contra
secundam conclusionem, dicitur primo, (juod distin-
clio facta de poena inlligenda a Deo, et de ofTensa

(a) fortis. — foHe Vi\

Dei, bona est; nec ijla duo sunt omnino idem. Nec
valet probatio hujus : quia, licet ira non dicatur in
Deo per modum passionis aiit perturliat* vel novsc
affeclionis, et similiter necoffensa, vel odium, vel
indignatio; tainen, cum dicuntur de D(30, ponunt in
Deoaliquem actiim justffi et tranquilke voluntatis,
el non piire motaphorice dicuntur, sine aiiqua rei
veritate et proprietate. Unde .sanctus Thomas, 4 . Con-
tm GentUes,cap. 91, .sic dicit : « Dicitur Deus ali-
qiiando iratus, inquantum ex ordine suse sapienti»
aliquem vult punire, .secundum illud Psalmi (2 v. 13) :
Ciim exarserit in brevi iru ejus, etc. » De odio vero
peccatoris, 1 p., q. 20, art. 2, in solutione quarti,
sic dicit : « Nihil prohibet unum et idem .secundum
aliquid amari, et secundum aliquid odio haberi.
Deus ergo peccatores, in quantum sunt natura? qute-
dam, amat : sic enimsunt, et ab ipso sunt. Inquan-
tum vero peccatores sunt, non sunt, sed ab esse
deficiunt; et hoc in eis a Deo non est; unde, secun-

dum hoc, ab ipso odio habentur. » — Hiec ille.

De offensa vero sic dicit, de Veritate, q. 28, art. 2 :
« Ipse Deus dicitur peccatori oflensus, vel eum
odire, non odio quod opj)onitur amori quo diligit
omnia; sic enim 7iihil odit eorum qux fecit, \t
dicitur, Sapienlix 11 (v. 25); sed odio oppo.sito
amori quo diligit sanctos, bona ajterna eis pnepa-
rando. Hujus autem amoris effectus est donum
gratiffi gratuin facientis. Unde ofTensa qua Deus
homini offenditur, non removetur nisi per hoc qiiod
gratiam dat. » — Haec ille. — Item, l-i 2-% q. 113,
art. 2, sic dicit : « Homo peccando Deum offendit.
Offensa autem non remittitur alicui, nisi per hoc
quod animus ofiensi pacatur offendenli. Et ideo
secundum hoc peccatum nobis remitti dicitur, quod
Deiis nobis jjacatur. Quse quidem pax consistit in
dilectione qua Deus diligit nos. Dilectio autem Dei,
quantum est ex parte actus divini, est x'terna et
immutal)ilis; .sed quantum ad effectum (jiiem nobis
imj^rimit, quandoque interrumpitur, prout scilicet
ab ipso quandoque deficimus, et quandoque iterum
ipsum recujieramus. » — Hiec ille.— Item, 4. Sen-
tent. ,(l\^t. IG, q. 2, art. 1, qia 2, in solutione tertii,
sic dicit : « Peccatum inortale ita Deo displicet,
quod etiam fticit ipsum j)eccantem Deo disj^Iicere.
inquantum pulchritudinem gratiiu, quam Deus in
ijjso amat, aufert. » — Hiec ille. — Ex quihus
omnibus jiatet quod oflensa jiassive dicta, qua Deus
dicitur oflensus, formaliter, non pure metaphorice,
dicitur de Deo; nec est solus eflectus Dei in pecca-
tore, posilivus aut privativus; sed, ultra hoc, ponit
in Deo aliquem actum voluntatis, qiii est princi-
j)iumlalispoena!inflicta:! peccanti,j)ositive velpriva-
tive; licet non dicatur univoce de Deo et de creatura.
Dicilur secundo, quod, posito, sed non concesso,
quod ofl^ensa Dei et jjaMia inflicta peccatori non
distinguerentur realiter, sed sola ratione, tamen
non propter hoc vanuni esset quairere sub qua

368

LlBRl IV. SENTENTIARUM

ratione peccatum debet magis displicere, scilicet vel
ut est offensa Dei, vel ut est. nocivum peccaton.
Quod ostendit sanctus Tliomas, in quodam simili,
!•' 2=«, q. 36, art. 1, ubi quaerit : Utrum bonum
amissum", sitmagis causa doloris quam malum con-
junctum. Et in responsione sicdicit : « Si hoc modo
"se haberent privationes in apprebensione anmiie
sicut se babent in ipsis rebus, ista quoestio nullius
momenti esse videretur. Malum enim est privatio
boni ; privatio autem in rerum natura non est abud
quam carentia oppositi babitus; et, secundum boc,
idem esset tristari de bono amisso etde malo babito.
Sed (a) tristitia est motus appetitus apprehensionem
sequentis; in apprebensione autem ipsa privatio
habet rationem cujusdam entis, unde dicitur ens
rationis; et sic makim, cum sit privatio, se habet
per modum contrarii. Et ideo, quantum ad motum
appetitivum, diflert utrum respiciat principalius
mahun conjunctum vel bonum amissum. Et quia
motus appetitus animalis boc modo se babet in ope-
rationibus animse sicut motus naturalis in rebus
nalurahbus, ex consideratione naturalium motuum
hujus veritas accipi potest. Si enim accipiamus in
motibus naturahbus accessum et recessum, accessus
per se respicit id quod est conveniens naturce, reces-
sus autem per se respicit id quod est contrarium
naturaa; sicut grave per se recedit a loco superiori,
accedit autem naturaUter adlocum inferiorem. Sed,
si accipiamus causam utriusque motus, sciUcet gra-
vitatem , ipsa gravitas per prius inclinat ad locum
deorsum quam retrahat a loco sursum, a quo rece-
dit(6), ut deorsum tendat. Sic ergo, cum tristitia
in motibus appetitus se habeat per modum fugae vel
recessus, delectatio autem per modum prosecutionis
vel accessus, sicut delectatio per prius respicit bonum
adeptum quasi proprium objectum, ita tristilia
" respicit maUim conjunctum; sed causa delectationis
et tristiti;e, sciUcet amor, per prius respicit bonum
quam malum. Sic ergo, eo modo quo objectum est
causa passionis, magis proprie causa tristitiie vel
doloris est maUim conjunctum quam bonum amis-
sum. )) — Haec iUe. — Sic, in proposito, dato quod
offensa Dei et nocumentum hominis essent ideni
realiter, cum ditlerant ratione, non esset vanum
quan-ere de quo iUoium debeat potius dolere con-
tritus. Et, si prajdicta volumus applicare ad proposi-
tum, cum in peccato olfensa Dei babeat potissime
rationem mali, nocumentum autem potius habeal
rationem boni amissi, inde est quod contritus plus
debet dolere de peccato inquantum est ofi^ensa Dei,
quam de eodem ut est nocumentum proprii sub-

jecti. .

Dicitur terlio, quod, quidquid sit de ofl^ensa Dei

passive dicta, tamen manifeste patet quod olTensa

(a) qxna. — Ad. Pr.

(6) recedlt. — recedal Pr.

active dicta, et ex parte peccatoris, non est idem
quod poena a Deo inflicta. Quia, si essent idem, non
solum sequerentur omnia iUa inconvenientia qu»
arguens recitat, ab aUis inducta contra se, immo
muUa alia, ut puta quod, sicut Deus est auctor (a)
poenai, ita et propri» oftenste, et culpaj humanK, et
peccati; nuUus enim potest negare quin peccatum
mortale sit offensa et culpa; et sic, consequenter,
Deus esset nUor eorum quorum est auctor (S), et
esset injustus judex; et alia innumerabilia. Quod
autem in peccante sit offensa active dicta et proprie,
ostendit sanctus Thomas, de Veritate, ubi supra
(q. 28, art. 2), dicens : « Ofl^ensa, quK ex peccato
sequitur, sine gratia non potest aboleri; sive acci-
piatur ex parte hominis, inquantum homo peccando
Deum oflendit; sive ex parte Dei , secundum quod
peccatori est ofl^ensus, secun(Uim iUud PsaUiii
(5, V. 7) : Odisti omnes qui operantur iniquita-
tem. Quicumque enim rem aUquam digniorem indi-
gniori supponit, injustitiam ei facit ; ettanto amplius,
quanto res estdignior. Quicumqueautem inre tem-
porali finem sibi constituit (quod facit omnis morta-
Uter peccans), ex hoc ipso, quantum ad affectum
suum, pra?ponit creaturam Creatori, diUgens pUis
creaturam quam Greatorem; finis enim est quod
maxime diUgitur. Gum ergo in infinitum Deus
creaturam excedat, erit peccantis morlaUter contra
Deum oflensa infinita ex parte dignitatis ejus cui
per peccatum quodammodo injustitia fit, dum Deus
contemnitur, et ejus pneceptum. Unde ad abolen-
dam banc otTensam non sufliciunt vires bumanye,
sed requiriturmunusdivinaigratia;.)) — Haec ille.—
Ex quibus patet propositum.

Dicitur quarto, quod arguens male respondet ad
argumenta aUerius partis. Nam responsio quam dat
ad primuni, non valet, propter duo. Primo, quia
dicit quod distinctio de olfensa activeet passive dicta
solum habet locum in ilUs ubi motus dispUcenti»
causatur ab oifendente extrinseco. Hoc enim falsum
est, lam in dispUcentia quK est in Deo, quam de
iUa qua; est in angeUs, quam de iUa qua) est in ani-
mabus beatis; talibus enim peccata dispUcent, et
tamen iUa dispUcentia non causatur ab extrinseco.
Secundo, deficit illa responsio, quia dicit quod omnis
oflensa active dicta supponit vel causat vel nifert
ofl"ensam passive dictam. Hoc autem falsum est :
quia ego possum ofl^endere aliquem, vel sibi irro-
-are injustitiam in rebus, vel amicis, vel in fama,
fpso nesciente; et, per consequens, in iUo non cau-
sabitur ex ofl^ensa activa aUqua oflensa passiva. Nec
valet quod dicit, quod actio infert passionem, etc.
Quia, Ucet hoc sit verum logicaUter loquendo, vel
grammaticaliter, scilicet quod propositio de verbo
activo infert proposiUonem aUquam de verbo pas-

(a) auctor. — actor Pr.
(6) auctor. — actor Pr.

DTSTINCTIO XVII. — QU^STIO I.

sivo, non tamen est generaliter verum, philosophice
loquendo; sicnt patet de aeterna Dei actione, cui non
correspondet ahqua leterna passio; nec productioni
Filii, aut Spiritus Sancli, quic sunt veraciter artin-
nes, correspondet aliqua passio. Simihter actionihus
immanentihus in creaturis non correspondent ali-
qu;e passioiies sul)jective oxsistentes in suis ohjectis:
sicut intelh-eie lapidem, est ahqua actio; sed lapi-
dem intelligi, non est ahqua passio in Iapid<^ Sic in
proposito, dato quod in Deo nulla esset offensa pas-
sive dicta, nec passio, non per hoc prohatur quod in
peccante non sit ofTensa active dicta. Et ideo dicit
sanctus Thomas, 4. Sentent., dist. 15, q. 1, art. 4,
in solutione primae qua^stiuncute : « Recompen-
satio ofTensae importat adaequationem, quam oportet
esse ejus qui ollendit ad eum in quom offensa com-
missa est. Ada^quatio autem, in humana justitia,
attenditur persuhtractionem ah uno qui plus hahuit
justo, et additionem ad alterum cui suhtractum est
ahquid.Deo autem,quamvis ex parte sua nihil suh-
trahi possit, tamen peccator, quantum in ipsoest,
ahquid ei suhtraxit peccando. Unde oportet, ad hoc
quod recompensatio Iiat, quod aliquid suhtrahatur
a peccante per satistactionem, et in honorem Dei
cedat, etc. » — Haec ille. - Simile dicit, art. i,
q ^ 3, in solutione quarti, dicens : « Deo, secundum
rei ventatem, nihil suhtrahi potest; quamvis pec-
cator, quantum in se est, aliquid suhtrahat, etc. »
— Htoc ille. — Ex quihus patet quod solutio ad
primum data non valet. — Similiter nec solutio
secundx. Tum quia repetit illud falsum improha-
tum, scihcet quod oflensa Dei passive dicta non
ponat ahquem actum voluntatis ex parte Dei, sed
solam denominationem metaphoricam. Tum quia
dato quod ita e.sset, incidit in id quod vitare inten-
dil : quia talis denominatio differt a poena et a
respectu nocivi, cum tales respectus, vel denomi-
nationes, sint ad diversos terminos. Tum quia offensa
active dicta diflert a poena, dato quod oflensa pas-
sive dicta non diflerret ab ea, re ahsoluta. — Deni-
que responsio data ad tcrtium non valet. Tum quia
detrahit doctorihus. Tum quia incidit in id quod
vitareintendit : quia, secundum eam, aliam hahitu-
dinem vel comparationem hahet culpa ad poenam
quam meretur et per quam nocet proprio suhjecto,
et aliam ad Deum, cujus honori et prjeceptis et
amicitue priejudicat; et ideo rationahiliter qusri
potest ex qua cousideratione sit detestahilior, sicut
quaerit quastio. De hoc sanctus Thomas (4 Sen-
tent.), dist. 14, q. 2, art. 1, qia 2, .sic dicit : « Pec-
cator, per afl^ectum peccati, amicitiam Dei violavit-
et per inohedientiam divinse legis, honorem Deo
dehitum suhtraxit. Et ex primo amittit gratiam, et
incurrit ofl-ensam; ex secundo meretur pa-iiam, ut
ah eo qui per («) inobedientiam subtraxit, subtraha-

(a) per. — Om. Pr.

369

tur per poenam. Et hoc meritum panfe dicitur rea-
tus. Et ideo (a) per poenitentiam, qua homo Deo se
supponit, peccata praeterita detestando cum emen-
dationis proposito, remittitur quidem peccatum
quantum ad oflensam ; .sed non oportet quod remit-
tatur quantum ad totum reatum, nisi poena jam
•soluta. Et sic per poenitentiam, non simul cum
culpiE dimi.ssione, totus etiam reatus dimittitur. »
— Ha^c ille. — Similia dicit, i^ 2=«, q. 87, art 6
ul alias recitatum fuit (6). ' '

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

Ad argumentaDurandi. — Ad primum ejus-
dem contra tertiam conclusionem , dicitur primo
quod distinctio illa pra?amhula, falsa est quoad
hoc quod dicit de hono communi et proprio, si intel-
hgat de bono vita^ corporalis. Nam, secundum
rectam rationem, fortis pure moralis plus dili<^it
vitam corporalem mille civium, vel omnium hahi-
tantium civitatem, quam .suam propriam; et ideo
exponit se morti pro conservatione vitii,' coiporalis
omnium civnim, secundum quod docet Philosophus
3. Ethicorum, cap. 6, ubi mortem quam fortis
sustinet in bello pro defensione reipublics, vocat
honam mortem, dicens : Videbitur autem utique
neque circa mortem quse in omni fortis esse, puta
m mari, vel in spgritudinibus. In quibus ergo'^
Vel in optimis. Talis autem qux in bello ■' in
maxxmo enim et optimo periculo. Principaliter
autem dtcetur utique fortis, qui circa bonam
mortem impavidus, et quxcumque mortem infe-
runt repentina exsislentia; talia autem maxime
quse secundum bellum. — H«c ille. — Item, cap. 9,
sic dicit : Videbitur utique qui secundum }ortitu-
dinem fiyxis delectabilis , ab his autem (y) qui
cxrca finem{$) evanescere,qualeet in gymnasticis
agonibus fit. Pugilibus enim finis quidam dele-
ctabihs cujus gratia, corona (s) et honores. Per-
cuti autem dolorosum, si carnales sunt ettriste
omnis labor. Propter multa hxc esse, parum
exststens cujus gratia, nihil delectabile habere
vidctur. Si (0 utique et tale est quod circa forti-
tudinem, mors quidem et vulnera tristia forti et

volentierunt.Sustinetautemhtecquoniambonum
vel quoniam non turpe. Et quanto utique virtu-
temhabeat omnem, et felicior sit, magis in morte
tristior erit : tali enim maxime vivere dignum
et iste maximis bonis privatur sciens ; triste autem

(«) cum. — Ad. Pr.

(6) Cfr. dist. 14, q. ], ad lum Scoti contra tertiam conclu-
sionem.

(y) autem. — enim Pr.
(6) fmem. — fmes Pr.
(e) corona. — coronam Pr.
(0 SL — Sic Pr.

VI. — 24

370

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Jioc. Sed nihil minus fortis. Forsitan autem et
magis est, quoniam in hello bonum prse (a) illis
eligit. — Hsec ille. — Ex quibus patet quod, licet
fortis tristetur et doleat de morle sua , tamen illam
sustinet sciens et volens, in bello quod communiter
suscipitur pro bono communi defendendo.

Dicitur secundo, quod etiam distinctio illa falsa
est quantum ad illud quod dicit de persona privata,
et contra Philosopbum, 9. Ethicorum , cap. 8, ubi
sic dicit : Malo quidem dissonant quse oportet
agere, et qux agit. Omnis enim, intellectus eligit
optimum sihiipsi; epiiches autem ohedit intelle-
ctui. Verum enim quod dicitur de stiidioso, et ,
amicorum gratia, rnulta agere et pati, et, si opor-
teat, mori. Projiciet enim et pecunias et honores,
et totaliter circumpugnahUia hona , procurans
sibiipsi optimum. Per paucum enim tempus dele-
ctari valde magis eligel utique, quam midtum
quiete; et vivere hene annum, quam muUos
annos qualitercumque; etunam actionem honam
et magnam , quam multas et parvas. Morienti-
hus (6) autem hoc forte accidit. Eligunt utique
magnum bonum sibiipsis. Et pecunias projiciunt
utique, in quo plura recipient amici. Fiunt enim
amico quidem pecunise, ipsi autem honum. Majus
autem bonum sihiipsi trihuit. — Hsec ille. —
Qaod exponens beatus Thomas, in Scripto (lect. 9),
sic dicit : « Magis eligit (y) per paucum tempus
multum delectari in magno opere virtutis, quam
per multum tempus quiete, id est, mediocriter dele-
ctari in mediocribus operibus virtutis. Et magis
ebget excellenter bene vivere per annum, quam per
multos mediocriter. Et sirniliter, magis eliget unam
actionem bonam et magnam, quam multas bonas et
parvas. Hoc autem accidit his qui moriuntur pro-
pter virtutem : quia, licet minus vivant, una tamen
sola actione, qua se pro amico exponunt, majus
bonum faciunt quam in aliis multis actionibus. Et
ita in hoc quod se exponunt morti pro amicis, vir-
tuose agendo, magnum bonum sibiipsis ebgunt. »
— Hsecille.

De praedictis duobus sanctus Thomas, '2" 2^,
q. 123, art. 5, sic dicit : « Forlitudo confirmat
animum hominis contra maxima pericula , qu39
sunt pericula mortis. Sed quia fortitudo virtus
est, ad cujus rationem pertinet quod semper tendat
in bonum, consequens est ut bomo pericula mortis
non refugiat propter aliquod bonum prosequendum.
Pericula autem mortis quae ex segritudine, vel tem-
'pestate maris, vel ex incursu latronum, vel si qua
alia sunt hujusmodi, non videntur directe abcui
imminere ex hoc quod prosequatur aliquod bonum.
Sed pericula mortis quse sunt in bellicis, directe

(a) prx. — pro Pr.

(g) Morientibus. — Moribus Pr.

(y) Magis eligit. — Om. Pr.

imminent homini propter aliquod bonum, inquan-
tum scilicet defendit bonum commune per justum
bellum. Et, secundum hoc, concedendum est quod
fortitudo est circa pericula mortis qu;ie est in bello.
Sed etiam circa pericula cujuscumque mortis alte-
rius fortis bene se habet; pra^sertim quia cujusHbet
mortis periculum potest homo subire propter virtu-
tem, puta cum aliquis non refugit amico infirmanti
obsequi propter timorem mortiferse infectionis, vel
cum non refugit itinerare ad abquod pium negotium
prosequendum propter timorem naufragii vel latro-
num. )) — Ha3c ille.

Dicitur tertio, quod, secundum non credentes
aliam vitam , mors non est summum malum homi-
nis simpliciter, sed .solum inter mala poenalia. Nam,
secundum Philosophum, peccatum est pejus morte
corporab. Quod patet : nam, 3. Ethicorum, cap. 8,
sic dicit : Turpe quidem fugere, et mors tali salute
eligibilior. Item, cap. 1, sic dicit : In operationi-
bus autem quandoque laudantur , quandoque
turpe aliquid vel triste sustinent pro rnagnis et
bonis. Cum autem e converso, vituperantur : tur-
pissima enim sufferre pro yiullo hono, vel modico,
pravi est. In aUquihus autem laus quidem non
fit; venia autem quandoque, propter lioc quod
operatur aliquis qu3e non oportet, quse humanam
naturam excedunt , et nulhis utique sustiyieret.
Qusedam autem fortassis non est cogi, sed magis
moriendum patientem durissima. Etenim Euri-
pidis Alcmseone derisoria (a) videntur cogentia
matrem occidere. — Hsec ille. Quod exponens
beatus Thomas, sic dicit, ibidem (lect. 2) : « Quae-
dam operationes sunt adeo mala?, quod ad eas facien-
das nulla sufficiens coactio adhiberi potest; sed
magis debet homo sustinere mortem, patiendoduris-
sima tormenta, quam taba operari ; sicut beatus
Laurentius sustinuitadustionem craticulse, ne idoHs
immolaret. Et hoc ideo dicit Philosophus, vel quia
morienti propter virtutem remanet post mortem
gloria, vel quia fortiter persistere in bono virtutis
est tantum bonum ut ei icquiparari non possit diu-
turnitas vita^, quam homo moriendo perdit. )) —
Hicc ille. — Ex quibus patet quod, secundum Phi-
losophum, qui aliam vitam ignoravit, majus bonum
est bonum virtutis quam diuturnitas vita? corpo-
raHs, et majus makim est peccatum quam privatio
vitce per mortem.

Dicitur quarto, quod minor primi argumenti est
falsa. Nec valet ejus probatio, propter duo. Primo,
quia supponit quod niors unius civis non ahter
secundum nos possit prodesse bono communi reipu-
bHcai, nisi pro quanto facere videtur ad victoriam
in beHo. Hoc autem non dicimus nos, neque dice-
rent philosophi : quia aHis modis potest mors civis
unius, vel plurium, reipubHcae prodesse ; sicut patet

(a) Alcmeone derisoria. — Almeona derisorium Pr.

DISTINCTIO XVII.

QU^STIO I.

371

ex exernplis antiquorum, ((iii mortui sunt pro repu-
blica; quae refert Auctor SummtB coUationum, post
Valeriiim et Vei^etium et Au^iisliniiiri. Narrat enim
de quodam, in cujus capile cuin piciis sedisset, et
afflrmarentaruspices eooccisofore reipublic;e statum
felicissimum, sua; ver'o domus miserrimum, con-
servatoque pico, in conlrarium iilrumquecessurum ;
at ille picum in conspectu SenaLus rnorsu suo neca-
vit. Similitei' naiTat de Co.sdroe, qui exposuit se
morti, ut sui vincerent. Similiter Augustinus, 5.de
Civitate Dei , cap. 18, narrat de quodarn, qui prie-
cipitavit se in liialum terra', cum esset dictum ab
oraculis deorum ul ilkid quod Romani babebant
optimum, illuc mitteretur. Similiter, ibidern, nar-
rat quomodo Decii se occidentes, irarn deorum pla-
caverunt. Item, constat quod mors Achan profiiit
toli populo Israel, ad placandum iram Dei, JoHue 7.
Similiter, mors Seba? profuit toti civitati Abehe, ad
toliendum obsidionem Joab , 2. Regum 20. Simi-
liter, niors septem virorum de stirpe Saul profuit
toti populo Israel, ad placandum irani Dci, (}ui
immiserat fainem tribus annis, 2. Regum 21. Siini-
liter, submersio Jonse profuit omnibus exsistenti-
bus in navi, ad sedandum . tempcstatem maris,
Jonxi. Et multa alia exenipla po.ssent induci. —
Secundo, dicla minoris probatio non valet; sed fal-
sum assumit, in hoc quod dicit qiiod mors unius
civis in nullo prodest ad obtinendum victoriam de
inimicis, sed obest, etc. Hoc siquidem non valet :
quia, licet mors civis, secundum quod in .se consi-
deratur, per modum privationis vel passionis, non
faciat nec prosit ad obtinendum victoriam in bello;
tamen, secundum quod consideratur in sua causa
vel antecedente, vel concomitante, vel consequente,
potest esse causa victoriae. Dico autem in sua causa
vel antecedente : quia occisio hostium , et labor in
percutiendo et sustinendo ictus et vulnera, esl .ScCpe
causa et antecedens ad mortem ; constat autem talia
multum conferre ad victoriam in bello. Dico autem
concomitans, vel consequens : quia inors unius for-
titer pro republica tolerata , exemplum et animatio
est reliquorum ad a^iiTediendum et forliter susti-
nendum pericula morlis in bello, .scilicet ad inva-
dendum, occidendum, percutiendum hostes, et ad
persistendum in bello, et ad non fugiendum de
eodem; ((ua? constat inultum conferre ad victoriam.
Item, quis neget inortem Samsonis profuisse ad
victoriam populi et protectionem ejus ab incursu
Philistinorum , Judicum 10?

Dicitur (luinto, quod argumentuni, si aliquid con-
cludat, boc soluin concludit, quod fortis non debet
eligere mori iii bello, sic quod velit mortem in se et
absolute. Potest tamen laudabiliter et virtuose eli-
gere morteni in sua causa, et supposilione, et pro-
pter aliud, inodo quo superius dicLum fuit.

Ad confirmationem , negatur major. Nec siini-
liludo valeL : quia luors omnium civium simul uuu

potest cedere in bonum reipui>lica; sicut rnors unius
solum, aliis po.st ejus mortem victoriam et pacem ex
ejus morte reportantibus. Constat enim quod mors
Eleazari, qui moricns intfiifecit elephantem, et ad
teriam dcJeciL vectos super eum iniiites, de quo,
1. Machab. 6 (v. 46), profuit populo Israel, et
nocuit hostibus; et tamen mors tolius exercitus
Juda^, cujus ille erat pars, in nullo profuisset reipu-
bhcie. Sicut nec valel ista .sirnilitudo, Prxcisio vel
expositio manus pro salute capitis est utilis toti
corpori, ergo prxcisio omnium membrorum simul
esl utilis toti corpori: sed estfallacia compositionis
et divisionis.

Ad aliam formam ibidern factam, dicitur quod
major in uno sensu est neganda, et in alio conce-
denda. Si enirn major sic intelligatur, quod nullus
aggrediens bellum sub spe victorige qua ipse vincat,
ehgit mori in bello, concedenda est; sed minor ad
illum sensum neganda est; sufficit enim forti quod
vel ip.se vincat, vel exercitus, aut respublica, cujus
ipse est pars, vincat. Si autem major intelligatur
sic, quod nullus aggrediens bellum sub spe victo-
ria^qua ipse, vel ahus, aut sua re.spublica, vel .suus
dux, aut exercitus vincant, eligit mori in bello,
tunc major neganda e.st, et minor concedenda. Et
sic neutro modo argumentum concludit proposi-
ttim .suiim contra sensum conclusionis.

Ad secundum priucipale, negatur minor. Dicilur
enim (|uod ille qui eligit mortem non in se, sed in
sua cau.sa, et in suo antecedente, vel concomitante,
vel consequente, efficitur rnelior vel minus malus
quam prius esset, propter adeptionem antecedentis
vel concomitantis vel consequenLis mortem, et hoc,
vel in se, vel in republica ciijus est pars. Bonum
enim totius est bonum paiLium, et bonum partis
poLius reperitur in toto quam in parte, ut supra
dictuin est. Ille etenim qui sic eligit mortem , vel
saltem voluntarie illam sustinet, efficitur melior in
hoc quod exei-cet ojjtimum actum virtutis fortitu-
dinis. Nec valet si dicatur quod ille actus non stat
cum morte. Sciendum enim est quod mors potest
dupliciter considerari : uno modo, prout est in facto
esse; alio modo, prout est in fieri. Primo modo,
secundum opinionem Genlilium, non .stat cum actu
virtutis. Sed secundo modo, stat : (juia mors dicitur
esse in fieri, quamdiu durat alteratio inducens mor-
tem; :<lante autem illa alteratione, fortis exercet
actum fortitudinis, tam agendo quam patiendo,
persistendo in bono rationis. Et de hoc, in suo
simili, loquilur sanctus Thomas, 2« 2^, q. 124,
art. 4, ubi arguit sic, quarto loco : ({ Martyriuni est
actus meritorius. Sed actus meritorius non potest
esse post mortem. Ergo ante mortem. Et ita mors
non e^st de ralione martyrii. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicenduin quod meritum
martyrii non est post mortem , sed in ipsa volun-
taria sustinentia mortis, prout scilicetaliquis volun-

372

LIBRT IV. SENTENTIARUM

tarie patilur afflictionem mortis. Contingit tamen
quod quandoque aliquis post vulnera mortalia pro
Christo suscepta, vel quascumque alias tribula-
tiones continuatas usque ad morteui , quas a perse-
cutoribus patitur pro fide Cbristi, adbuc vivat ; in
quo statu actus martyrii meritorius est, et m ipso
eodem temporequo bujusmodi afflictiones patitur. »
— Hffic ille. — Item, 3 p., q. 50, art. 6, sic dicit :
« De morte Cbristi possumus loqui dupUciter : uno
modo, secundum quod est in fieri ; alio modo, secun-
dum quod est in facto esse. Dicitur autem mors
esse in fleri, quando aliquis per aliquam passionem,
vel naturalem, vel violentam, tendit in mortem. Et
hoc modo idem est loqui de morte Cbristi , et de
passione ejus. Sed in factoesse, mors consideratur
secundum quod jam facta est separatio corpons et
anim«. Primo modo mors Cbristi fuit causa nostrse
salutis per modum meriti, non autem secundo
modo. » — Ha?c ille. — Sic, ad propositum, dici
potest quod mors fortis pure moralis, prout est in
fieri , stat cum actu virtutis. — Item , sciendum est
quod arguens aliud falsum assumit in hoc argu-
mento, et pr^cedentibus et sequentibus, scihcet
quod Gcntiles philosophi senserint quod fortis
moriens efficitur omnino non ens. Hocenim falsum
est : quia omnes pbilosopbi , Peripatetici et Stoici ,
senserunt animam rationalem remanere post mor-
tem penitus immortalem. Et de hoc abas, Domino
concedente, videbitur latius, in boc Quarlo (dist. 43,

q-2). . .

Dicitur ulterius, ad quiedam addita m argu-
mento, quod fortitudo pure moralis non solum con-
sistit circa timores et audacias periculorum futuro-
rum, de quibus non est certum quod inferant mor-
tem ; immo circa tristitias prsesentium , de quibus
certum est quod inducunt mortem. De boc sanctus
Thomas, 2=» 2-^ , q. 130, art. 4, in solutione secundi,
sic dicit : « Actus fortitudinis non solum consistit
in boc quod aUquis in bono perseveret contra timo-
res futurorum periculorum , sed etiam ut non defi-
ciat propter praesentem tristitiam sive dolorem ; et
ex hac parte babet aflinitatem cum patientia. Et
tamen fortitudo est principabter circa timores, ad
quorum rationem pertinet fugere , quod vitat forti-
tudo. Patientia vero principaliter est circa tristitias :
nam patiens abquis dicitur non ex boc quod non
fugit, sed ex hoc quod laudabiUter se habet in
patiendo quse prsesentiaUter nocent , ut scilicet non
inordinate ex eis tristetur, etc. » — Ha3c iUe. — Ex
quibus, et aUis prsecedentibus , patet quod, dato
quod aUcui civi constaret certitudinaUter eum mori-
turum in bello, dum tamen cum boc constaret sibi
vel probabiUter speraret quod mors sua bonum
totum reipublicit gigneret, adbuc laudabiUter e.xpo-
neret se taU periculo, quod Philosopbus {3. Ethico-
rum, cap, 6) vocat optimum.

Ad lertium principale patet responsio per prse-

dicta. IncUidit enim multa falsa. Primum est, quod
iUius qui moritur pro repubUca, bonum proprium
non inckidatur in l)ono comm.uni. Hujus enim fal-
sitatem testatur Philosophus, ubi supra (9. Ethico-
rum, cap. 8), dicens quod moriens pro amico majus
bonum acquirit sibi quam amico, sciUcet bonum
virtutis.Quo posito, sed non concesso, dicitur quod,
Ucet secundum Philosopbum non duraret post mor-
tem, nec in morte prout est in facto esse, durat
tamen quamdiu mors est in fieri, etsimiUter quam-
diu acceptatur periculum mortis, sciUcet pugna
belli. Secuudum falsum,est quod fortispure moralis
non debet exponere se periculo mortis, de quo non
sperat evadere, pro hono reipublicse. Hujus enim
falsitas superlus (a) est ostensa. Tertium est, quod
mors uniuscivis pure moralis in nuUocasu prodest,
sed semper obest reipublicae. Quartum est, quod
non licet forti pure morali eligere mori pro repu-
blica, nec in se, nec in aliquo antecedente, vel con-
comitante, vel consequente. Horum enim falsitas
est nota cuilibet vero philosopho.

Ad quartum prineipale dicitur quod penitus sub-
vertit mentem et verba Aristotelis. Nam Ansto-
teles, 9. Ethicorum (cap. 8), negat illam falsam
consequentiam , in qua se fundat arguens : sciUcet
aliquis exponit se morti pro amico; ergoplus diligit
amicum quam seipsum. Immo, ut (6) allegatum
est (y), in hoc quod exponit se moi'ti pro amico,
magis diligit seipsum quam amicum, et majus
bonum procurat sibi quam amico. — Dicitur
secundo, quod fortis virtuose tolerat mortem non
solum casualem et omnino invoUnitariam; immo
laudabiliter et virtuose tolerat, pro bono reipubUcse
vel privatse personae, mortem voluntariam et aliquo
modo electam, modis prius dictis. Et boc patet :
quia Aristoteles, 3. Ethicorum, cap. 6, mortem m
bello pro republica susceptam vocat frequenter
bonam mortem et optimum periculum; ergo,
secundum eum, habet aliquid appetibilitatis sicut et
bonitatis, cum omne bonum sit appetibile, secun-
dum eum, 1. Ethicorum (cap. 1).— Dicitur tertio,
quod nuUus virtuose exponit se periculo mortis pro
conservatione suorum bonorum temporalium pro-
priorum, pro quanto sunt pure temporalia et pure
propria, sed pro quanto habent aliquid spiritualita-
tis vel communitatis : puta, si sint necessaria ad
actum virtutis, ad quem tenetur ex prscepto, vel
alio modo; vel si talia bona sint coUegii vel commu-
nitatis, cui tenetur providere; tunc virtuose pro
talium conservatione potest se exponere periculo
mortis. Nec sequitur quod plus diligat talia quam
seipsum, sed quod plusdiligit bonum virtulis quam
vitam corporalem.

(a)Cfr.§prses., ad l"™.

(6) ut. — et Pr.

(v) Clr. § praes., ad 1"» et ad Sii'.

DISTINCTIO XVII. — QU^STIO I.

373

Ad argumentum contra qutestionem, respondet
Petrus de Palude (dist. 17, q. 1), dicens quod
(( major argumenti est vera, quando illud quod plus
habet de bono, et ininus de rnalo, non includit in
se aliquod ineligibile, sicut est malum culpee. Vel
potest dici quod minor est falsa : quia malum culpae
est pejus omni malo naturae. Unde bonum naturiB
cum malo culpa' est pejus (a) (piam non es.s(?, quia
non ess-e non est malum. Ileni , pejus est quam
bonum naturai cum malo poenie : quia malumculpie
est pejus malo poenifi(6) per se sumpto; ergo cum
alio, cyeteris paribus; quia (y), si ina;qualibus a?qua-
lia addantur, fiunt iiucqualia composila, sicut erant
simplicia ». — Hsec Petrus. — Ulterius dicit ad
quaestionem principalem, quod, « cum quyerilur
utrum potius sit eligendum 7ion esse vel damnari
quam peccare, ista positiuest impossibilis. Non enim
|)otest poni quod homo necessitetur vel peccare, vel
annihilari, vel damnari : quia nec. boc potest Deus
lacere, quin induceret ad peccaiidum; nec creatura,
qua: non potest annihilare. Dato etiain quod , sicut
tyrannus poterat occidere corpus nolentis idolatrare,
sic dsemon posset annihilare animam nolentis pec-
care, adhuc non potet licite ipse alterum eligere;
sed haberet necesse, vel unum eligere, vel alte-
rum pati invitus; sicut aliijuis torquetur invitus,
vel verberatur, quia non vult facere alterius volun-
tatem. Et ideo bene dicitur quod, posito hoc, per
impossibile, non deberet lioc nec illud eligere, sed
peccatum respuere, et annihilationem vel damna-
tionem invitus .sustinere : quia malum naturiB non
licet eligere, nisi pro necessitate vel utilitate vir-
tutis; quorum neutrum est hic. Dicoautem vwiutis,
vel privmii virtutis. Unde martyres, qui poterant
non eligere negare fidem, et non eligere sed invo-
luntarie sustinere mortem, nihilominus, eligendo
su.stinere mortem, per quam consequebantur pr*-
mium viitutis, recte agebant. Si quis autem non
credens aliam vitam, ubi non tenetur se exponere
morti , ne consentiret peccato gravi , eligeret mor-
tem sustincre, ubi mors non es.set necessaria, quia
liberum arljitriuni non pote.st cogi, nec esset mate-
ria pnccepti , eligeret nihilominus sustinere mor-
tem , quando secundum ejus conscientiam non esset
utiHs praemio virtutis, peccaret; sed tunc deberet
sustinere non voluntarius. Quod ergo dicit Philo-
sophus (3. Ethicorum, cap. 1), quod quiodam sunt
adeo prava, ut melius sit mori quam eis consentire,
intelligendum est secundum ejus opinionem, sic
quod passio mortis non eligatur. Vel posset dici
quod, sicut quaiuio tenetur se exponere morti, tunc
est electio mortis necessaria ad actum fortitiidinis;
ita, quando occiditur, vel annihilatur, est .sibi

(a) ii vcrbo omiii usquoiid pcjm, om. Pr.
(6) poinse. — nalurn' Pr.
(y) quia. — 71(00! Pr.

neces.saria patientia; et, per consequens, per actum
virtutis patientiai eligit sustinere mortem, vel anni-
hilationem, propter Deum, qui est potens annihila-
tum reparare, vel damnatum salvare. Sed, supposito
quod non esset reparandus, vel salvandus, cum
electio mali non sit recta nisi propter majus bonum
quod eligendo acquiritur, quam sit illud quod per
malum privatur, cum per annihilationem vel dam-
nationem perpetuam, electam vel susceptam, homo
non possit consequi majus bonum quam sit bonum
naturifi, gratise et gloriae, quic per illa tolluntur,
inde est quod bene eligi non possunt; et sic semper
est peccatum illud eligere. Sed, posito, per impo.s-
sibile, quod non e.sset peccatum illud eligere (a),
tuncmagis esset eligendum quam peccare. » — Haec
ille. — Ulterius dicit quod (( licitum est eligere
malum naturse, vel quodcum({ue aliud malum
pcBnse, pro vitandoquocumque malo culp.e, quando
aliter vitari non potest : sicut quando homo tenetur
se exponere morti pro defensione reipublicse, etiam
ubi scit se non posse evadere, vel ubi hoc est proQ-
cuum ad actum virtutis; dum tamen ipsa electionon
sit alias peccatum. » — Hi.cc ille.

In quibus aliqua recte dicit. Sed in aliquibus
deficit; potissime cum dicit quod illa positio, quai
poneret quod homo necessitetur peccare, vel anni-
hilari, autdamnari, est impo.ssibilis. Si enim hoc
sic intelligatur, quod impossibile est, de quacum-
que potentia Dei, ordinata vel absoluta, contingere
casum, in quo quis, non eligendo vel voluntarie
sustinendo annihilationem vel poenam perpetuam
inferni, incurreret peccatum, et, eligendo talia,
vitaret peccatum, falsum dicit, sicut supra dictum
fuit (6). Si autem intelligat quod in nullo casu pos-
sibili , potest contingere quod aliquis, eligendo pec-
catum aut peccando voluntarie, vitaret et poenam
inferni et annihilationem , et, nisi voluntarie pecca-
ret, talia mala incurreret, verum dicit. Nec sequitur
quod iu primo casu Deus cogeret aut necessitaret ad
peccandum, nec similiter quod eligeretur malum
natunie sine necessitate virtutis. — Secundo, deficit
in hoc quod dicit, quod non sperans aliam vitam, in
nullo casu debet eligere passionem morlis, .sed eam
invitus sustinere. Si intelligat quod nullo modo
debet eam eligere, nec in se, nec in sua causa, vel
antecedente, concomitante, aut con.sequente, nec
voluntarie sustinere, quocuuKjue niodo sumatur
voluntarium, falsum dicit. — Terlio, deficit in hoc
quod dicit, quod ille qui non speraret se reparan-
(lum vel salvandum, non potest licite eligerc in quo-
cumque casu nec voluntarie sustinere annihilatio-
nem aut damnationem Kternam. Hujus enim falsi-
tas patet ex dictis. Nec valet probatio hujus. Quia

(ot) a vorbis Soil pnsito us(]uo .nil eligore, om. Pr.
(6) Cfr. respons. ad arg. Uurundi contra primam conclu-
sionem.

374

LTBRI IV. SENTENTIARUM

electio mali non solum est recta quando propter
hujusmodi electionem majus bonum acquiritur
quam sit illud quo per tale malum privahir; immo
potest esse recta quando per talem electionem , etsi
nullum aliud bonum ab ipsa acquiritur, tamen vita-
tur majus malura quam sit illud quod eligitur.
Constat autem quod majus malum est culpa inobe-
dientiai et detestationis divina^ ordinationis et justae
voluntatis , qua vult aliquem damnari , quam sit
ipsa damnatio pro quanto est pure pcena, vel quam
sit annihilatio, quam Deus posset juste velle alicui
infligere, et sibi infligendam revelare, et circa hoc
dare sibi prseceptum obedientise et patientioe.

Gonsonat huic responsioni Henricus, duodecimo
Quodlibeto, q. 43, ubi sic dicit : « Ilhid quod debet
fieri secundum rectam rationem, tenet aequaliter
apud omnes; nec de hoc debet ahter judicare spe-
rans aham vitam quam non sperans, nec cathohcus
et philosophus. Constat autem quod secundum
rectam rationem ehgendum est mori pro repu-
bhca (a), sperando aham vitam, non tam pro prsemio
futuro, quam quia peccaret nisi vitam corporalem
pro repubhca exponeret. Ergo non sperans aham
vitam, debet hoc ehgere secundum rectam ratio-
nem, cum opera virtutum sint facienda , et opera
vitiorum sint fugienda. Et sic pro repubhca debet
quihbet ehgere mori. Nec oportet addere cum
necesse fuerit, sed pro temeritate sua. Nec oportet
addere pro salute reipuhlicse, et non pro jactantia
et honore proprio , quia fortisnon esset. Unde dicit
Philosophus, 3. Ethicorum (cap. 6) : Principaliter
autem dicetur fortis, qui circa honam mortem
impavidus, et quxcumque inferunt talia, qux
maxime sunt circa hellum. Et, 9. Ethicorum
(cap. 8) : Amicorum. gratia multa agere, et, si
oportet, mori. Unde dicendum est quoci turpiler
viveret qui pro repubhca non se exponeret. Unde
ad hoc tenetur jure naturiE. Mehus est autem bene
mori, quam turpiter vivere : quia, hcet per talem
mortem bonum non acquireret, sed omnia amit-
teret, evitaret tamen malum culpse. » — Haec iUe.
— Item, ibidem, in solutione primi, sic dicit :
« Talis miser esset secundum veritatem, quia ad
poenam descenderet, et bona prsesentia amitteret.
Sed miserior esset, qui (6) non se pro i^epubhca
exponeret : quia culpam incurreret; major autem
est miseria culpoe quam poenaj. » — H;cc ille.

De prffidictis dicit sanctus Thomas, primo Quod-
libeto, art. 9. Arguit enim sic, primo loco : « Poena
inferni est seterna et irremediabihs. De peccato
autem potest homo liberari per poenitentiam. Ergo
magis debet velle peccare quam in inferno esse. »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Diceu-
dum, inquit, quod culpa moilalis etiam de se per-

(a) non. — Ad. Pr.
(6) qui. — quia Pr.

petua est, sed ex sola Dei misericordia remedium
habet. Prseterea phxs ponderat bonum divinum,
contra quod agit culpa, bouo naturai creata?, cui
opponitur poena, quam perpetuitas poena? tempo-
rahtati culpse. » Item, secundo loco, arguit sic :
« Poena inferni inchidit culpam : una enim de
poenis inferni est vermis, id est, conscientiae remor-
sus de culpa. Culpa autem non includit poenam
inferni. Ergo magis est ehgenda culpa quam poena
inferni. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod remorsus conscientiae non
est culpa, sed consequens ad culpam. Et posset esse
sine culpa, in eo qui habet conscientiam errantem
de praeterito commisso : sicut si ahquis credat ali-
quid a se prius commissum esse ilhcitum, quod
tamen erat licitum, et, dum ipse faceret, licitum
reputabat. » — Hiec sanctus Thomas.

Et hajc de quKstione dicta sufficiant. De qua
benedictus Deus. Amen.

QUiESTIO II.

UTRUM CONFESSIO FACTA AB ILLO
QUINON EST GONTRITUSNEC PffiNITENS, ALIQUID VALEAT.

TERUM circa decimamseptimam distin-

ctionem Quarti quajritur : Utrum con-

fessio facta ab illo qui non est contritus,

nec poenitens, aliquid valeat.

Et arguitur quod non. Quia confessio distinguitur

contra contritionem et satisfactionem. Sed contritio

et satisfactio non valent sine cbaritate. Ergo nec

confessio.

In oppositum arguitur. Quia contritio valet sine
actuali conCessione, dummodo habeatur in propo-
sito.
tritione.

Eriio similiter confessio valet sine actuali con-

In hac qua^stione sunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In

tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod confessio facta sine con-
tritione non valet, pro tempore qno fit, ad
remissionein peccali quoad culpam vel poenam.

DISTINCTIO XVII.

Secunda conclusio est quod talis confessio, i
recedente lictione, incipit esse fructilera confi-
tenli.

Tertia conclusio est quod taliter confessus non
tenetur iterare confessionein prius factam, sed
solum confiteri suam fictioncm.

Has tres conclusiones poBit sanctus Thomas, prse-
senti distinctione, q. 3, art. 4, iii soiutione primse
qusestiunculac. Ait enim sic : « Gnnfes.sio est actus
virtutis, et pars sacramenti. Secundum autem quod
e.st actus virtutis, esl actus meritoi'ius pruprie. Et
sic confessio non valet sine charitate, quse est prin-
cipium merendi. Sed secundum quod est pars sacra-
menti, sic ordinat confitentem ad sacerdotem, qui
habet claves Ecclesise, qui per confe.ssionem con-
scientiam confitentis coi^noscit. Et, secundum hoc,
confessio potest esse etiam in eo qui non est con-
tritus : quia potest peccala sua sacerdoti innote-
scere, et clavibus Ecclesiae se subjicere. Et quamvis
tunc non percipiat absolulionis fructum, tamen,
recedente fictione, percipere incipiet, sicut etiam est
in aliis sacramentis. Unde non tenetur iterare con-
fessionem, qui fictus accedit; sed tenetur postmo-
dum suam fictionem confiteri. » — Hiec ille.

Item, ibidem, ariifuit sic (arg. Sed contra) : Qui-
libet tenetur ad confessionem mortalium. Sed(a),
si aliquis semel confessus est, etiam in mortali exsi-
stens, non tenetur ulterius ad confitendum eadem
peccata : quia, cum nuUus sciat se charitatem
habere, nuUus sciret se confessum fnisse. Ergo non
est de necessitate confessionis quod sit cliarilate
formata. » — Hsec ille.

Ex quibus possunt formari rationes pro qualibet
conclusione. — ■ Pro prima siquidem, ariiuitur sic :
Peccatum non remittitur, nisi adsit gratia et cha-
ritas. Sed confessus incontritus caret charitate et
gratia. Ergo non consequitur remissionem peccato-
rum pro tunc. — Pro secunda vero conchisione
arguitur sic : Non minoris efficacise est sacramen-
tum poenitentise quam sacramentum baptismi. Sed
fictus suscipiens sacramentum baptismi, recedente
fictione, consequitur ultimum efTectum bapti.smi et
rem sacramenti. Ergo similiter, fictus recipiens
sacramentum poenitentii.e, recedente fictione, con-
sequitur ultimam rem sacramenti. — Pro tertia
conclusione arguitur sic : Sicut est de baptismo, sic
videtur esse de sacramento poenitentia^. Sed fictus
recipiens sacramentum baptismi, non tenetur ite-
rato baptizari. Ergo fictus recipiens sacramentum
poenitentiae , non tenetur iterum confiteri ea quae
prius confessus fuit cum fictione.

Et in hoc priiuus articulus terminatur.

(a) Sed. — quae Pr.

— QU^STIO II. 375

ARTICULUS 11.

PONUNTUR OBJECTIONES

CONTRA SECUNDAM ET TERTIAM
CONCLUSIONES

I. ArgumentaDurandi. — Quantum adsecun-
dum articulum, arguendum estcontra conclusiones.
Etquidem, contra secundarn et tertiam (a) arguit
Durandus (dist. 17, q. 13), dicens : Aliquis potest
dici non contritus et non poenitens dupliciter : uno
rnodo, quia dolet de peccatis, sed non sufficienter;
alio modo, quia non dolet de peccatis, nec pro tunc
abstinere proponit. Primo modo confessio facta a
non contrito, valet. Quia nulli potest constare de
sufficienti contritione; et ideo, ad hoc quod excuse-
tur a transgressione praecepti de confessione, sufficit
quod reputet .se contritum. Et credibile est quod
Deus suppleat residuurn : aut quia (6) per absoiu-
tionem, virtute clavium, prsecedens dolor (y), qui
fuit insufficiens, efficitur tuncsufficiens; aut quia(o)
postmodum , superveniente contritione, dimittitur
peccatum. Nec tenetur ad iterandum confessioneni
prius factam. Si autem sit incontritus quia non
poenitet nec pro tunc abstinere proponit, sic est
difficilior quaestio. Circa quam sunt duo modi
dicendi. Primus, quod tahsconfessio valet ad remis-
sionem culpse : (luia impoenitens, quando confitetur
et absolvitur, licet tunc non recipiat fructum abso-
lutionis, tamen, recedente fictione, recipiet ; sicut de
baptismo dictum est. Et forte ratio hujus opinionis
est, quia, sicut in baptismo impriniitur character,
ad quem, recedente fictione, consequitur gratia, sic,
in poenitentia, recipitur quaedam dispositio, vel
ornatus, ad quem, recedente fictione, sequitur gra-
tia, per quam est remissio peccatorum. Sed istud
non videtur aliis, propter tria.

Primo. Quia nullus talis ornatus imprimitur a
sacramento poenitentia?, sed est adinventio ficta.

Secundo. Quia, si aliquid tale imprimitur, non
inanet nisi cum gratia; alioquin multiplicaretur in
eodem secundum numerum, cum contingat iterari
confessionern et absolutionem de eisdem peccatis,
et, ilerata causa, iteratur etTectus; quod est incon-
veniens. Si autem non manet nisi cum gratia, non
imprimitur nisi per confessionem et absolutionem
per quam confertur gratia; quod non est in propo-
sito.

Tertio. Quia, dato quod talis ornatus posset esse
cum gratia et sine gratia, ad ipsum non sequeretur
gratia, recedente fictione quacumque, cum indiffe-

(a) et tertiam. — Om. Pr.
(o) quia. — (/»()(/ Pr.

(y) virtute clavium, prsecedens dolor. — praecedens dolor,
vlrtute clavinm Pr.
(6) quia. — Om. Pr.

376

LIBRI IV. SENTENTIARUM

renter se habeat ad gratiam et ad privationem ejus,
sicut prius dictum est de charactere baplismi.

Quarto. Arguitur contra iUum modunj, et pro
aho, scilicet quod tahs confessio non valet ad remis-
sionem culpae , nec pro tunc , nec recedente fictione.
Quia tahs impoenitens : aut confitetur suam impoe-
nitentiam, quse est propositum non abstinendi; aut
non. Si non confitetur, tunc est fictus fictione quie
est speciale peccatum et contemptus sacramenti ; et
ita confessio ejus non est integra, cum omittat con-
fiteri illud peccatum. Confessio autem qua; non est
integra, non valet, sed est iteranda. Ergo, etc. Si
vero confitetur talem fictionem , non debet absolvi.
Quia minister, cum sit instrumentum principahs
agentis, scihcet Dei, non debet aliquem absolvere,
quem scit a Deo non absolvi ; sicut instrumenta
artis non agunt nisi prout moventur a principah
movente. Sed sacerdos scit ihum qui non poenitet,
a Deo non absolvi. Ergo nuho modo debet talem
absolvere. Et ideo dicit Dionysius, in fine Ecclesia-
sticae Hierarchix (a), quod sacerdotibus utendum
est virtutibus hierarchicis quomodo divinitas eos
moverit. Si autem sacerdos prsesumat de facto talem
absolvere, peccat, sicut ihe qui a divino ordine
avertitur. Nec absolutio consequitur eflectum ah-
quem : quia virtus sacramentorum est principahter
a Deo, non autem a sacramentis, vel ministro, nisi
sicut a causa sine qua non. Et ideo qui sic confi-
tetur, et de facto absolvitur, tenetur iterum eadem
confiteri, et de eis absolvi. — Hsec Durandus, in
forma, etc.

II. Argumenta Godofridi. — Contra easdem
conclusiones ai^guit Godofridus, quinto Quodlibeto ,
q. 1'2 (6), muUiphciter.

Primo. Quia, si ahquis virtute absohitionis factae
consequatur gratiam postea et non statim , hoc est
quia ahqua dispositio imprimitur in anima, ad
quam sequitur gratia, cessante impedimento, quod
est fictio, quie manet, transeunte absohitione; sicut
post baptismum remanet character, ad quem sequi-
tur gratia, recedente fictione. Sed hoc non potest
poni in absohitione sacramentah : «juia, si ibi ahqua
dispositio imprimitur, non manet quauKhu abso-
lutio impeditur. Ergo non potest poni quod in ficte
confitente, vi absolutionis praiteritae sequatur postea
gratia et remissio peccatorum. Minor patet. Quia
iha dispositio, aut potest manere cum peccato, aut
non. Si non, ergo nuha tahs facta est in ficte confi-
tente, cum remanserint peccata. Si autem potest
manere cum peccato, tunc habens ex una absohi-
tione talem dispositionem , si itoraverit peccatum,
non tenetur iterum confiteri ; quia habet dispositio-

(a) Cap. 7, III, § 7. Cfr. Migne, Patrol. grxc. , tom. 3,
col. 563.

(6) In manuscripto Godofridi Bibliothccsc Vaticanae (cod.
lat. 1031), tiaec argumenta reperiuntur, Quodlibeto 9, q. 10-

nem quae innata est per sacramentalem absohitio-
nem , ad quam debet sequi gratia et remissio pec-
catorum, nisi sit impedimentum ex parte hominis.
Hoc autem non videtur conveniens. Ergo inconve-
niens est ponere talem dispositionem manentem in
ficto, per quam postea sequatur remissio peccato-
rum.

Secundo. Quiade ratione sacramenti poenitentise,
vel poenitentise sacramentahs, est habere istas tres
partes simul, saUem in proposito, scihcet confessio-
nem, conti'itionem et satisfactionem ; nec .sufficit
unum eorum sine aho, in re, vel in proposito. Sed
illa non sunt in ficte confitente, nec in re, nec in
proposito. Ergo ejus confessio non est pars verae
poenitentise sacramentahs; nec, per consequens,
hberatur, nisi conlitendo iterato, confessione quae
sit pars verse poenitentiai.

Tertio. Quia talis fictus saUem facto mentitur,
et committit novum peccatum , fingendo se veUe
dimittere peccatum; quod quidem non confitetur.
Et sic ejus confessio non est integr-a. Ergo debet
haberi pro nuUa. Et .sic non tolhtur obhgatio prae-
cepti per talem confessionem.

Quarto. Quia ista fictio : aut est falsa assertio,
qua confitens asserit se contritum, cum non sit; vel
est defectus purus disphcentiae de peccato. Si primo
modo, tunc committit novum peccatum, quod non
confitetur; et sic confessio nulla est, quia non est
integra. Si secundo modo, aut tenetur confiteri
fictionem iUam, aut non. Si non, hoc est contra te,
qui ponis quod debet confiteri fictionem. Si sic, —
Contra. Quia non potest confiteri fictionem modo
quo debet, nisi dicat in speciah quod taha peccata
in speciali confessus fuit sine disphcentia; quia sic
sohun reducuntur ad notitiam sacerdotis omnia pec-
cata confessa; nisi forte confiteretur eidem cui prius,
et tunc sufficeret dicere : Confessus fui vobis sine
disjilicentia , et de hoc conpteor. — Item, cum
defectus tahs disphcentiae non dicat speciale pecca-
tum, non videtur quod indigeat speciah confes-
sione, si in confe-ssione tah confertur ahquid unde
recedente fictione consequatur remissio peccatorum ;
sicut etiani baptizalus cum fictione non indiget aho
sacramento ad toUendum reatum iUius fictionis,
nisi quod recedat fictio (a). Sic ergo sequitur quod
ficte confitens tenetur iterum confiteri : ita quod, si
redit ad eum cui prius confessus fuit peccata sua,
si iUe habeat memoriam , sufficit confiteri in gene-
rah fictionem suam; si autem ahi,tenetur totum(6)
iterare in speciah.

Quinto. Quia rationes aUerius partis non valent.
Qu;e svmt polissime tres. Prima esl : Quia confessio
quLC est pars pa-nilentiae quae e-st sacramentum, non
requiril nisi quod homo ordinet se ad sacerdotem,

(a) fictio.
(g) totum.

Om. Pr.

- soluni Pr.

DISTINCTIO XVII. — QU^STIO II.

377

nolificando ei peccata sua, et subjiciat se clavihus
Ecclesiye. Sed hoc potest facere tam fictus quam
contritus. Ergo confessio sic facta sufficit ad poeni-
tentiam proutest sacramentiim,ita quod non oportet
eam (a)iterare; tenetur (6j tamen suam fictionem
confiteri. — Secundo. Quia ficte confitens im[)let
prseceptum Ecclesias. Sed non impleret nisi faceret
illud quod re^piiritur ex parte confessionis. Ergo, etc.

— Tertio. Quia sacramentum nov;e iei^is est reme-
morativum, demonstrativum et pronosticum. Sed
pronosticum est respectu futuri. Ergo sacramentujn
novse legis respicit itraliam futuram. F^t sic (y), licet
aliquis per confessionem praesentem, dalo quod non
conteratur, non habeat gratiam , tamen potest eaui
vi confessionis factae hal)ere in futuro. Ergo, etc.

Sed istse rationes non cogunt. Quod palet discur-
rendo per singulas. Quia ad frimam diceretur
quod confessio quue est pars poenitentia^ sacramen-
talis proprie accepta, requirit displicentiam peccati,
sine qua non est perfectum sacramentum poeni-
tentiai, propter defectum materiie convenienlis,
quae debet esse peccator contritus vel attritus; licet
sit ibi aliquid pertinens ad confessionem sacramen-
talem, quia confessor (o) tenetur celare audita sub
sigillo confessionis, ad quod tenetur etiamsi nullam
absolutionem impenderit. — Ad secundum dicen-
dum quod prseceptum de confitendo absolute non
est pryeceptum Ecclesiae, sed Dei; sed confiteri tem-
pore determinalo est praeceptum Ecclesiae. Unde
dicendum quod simplex narratio peccati sufficeret
ad implendum prseceptum Ecclesiaj, non tamen ad
implendum pncceptum Dei, sine displicentia. Vel
potest dici quod etiam non implet pra^ceptum Eccle-
sise; quia ejus confessio, ut dictum est, non est
integra. Item, etiam non satisfacit intentioni Eccle-
sise, quae intendit confessionem faciendam ad rece-
ptionem Eucharistise dignam, ad quam requiritur
displicentia peccati. — Ad tertium dicendum quod
sacramenta novae legis non dicuntur signa prono-
stica respectu gratiae formaliter sanctificantis, sed
magis demonstrativa; quia semper in eis confertur
gratia, nisi sit delectus ex parte recipientis. Sed
dicuntur signa pronostica respectu quorumdam
aliorum : puta, respectu conjunctionis Christi et
EcclesiLie, dicitur matrimonium signum pronosLi-
cum. Et ideo argumentum procedit ac si essent
signa pronostica respectu grati;i;. Et ideo non valet.

— Haec Godofridus, in forma.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

(a) eam. — ea Pr.

(6) tenetur. — sequitur Pr.

(y) sic. — Om. Pr.

(s) confessor. — Oni. Pr.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

Ad argumenta contra secundam et tertiam
conclusiones

I. Ad argumenta Durandi. — Quantum ad
tertium articulum, respondendum est ad argu-
menta. Et quidem ad argumenta Durandi respondet
Petrus de Palude (disl. 17, q. 8). Unde

Ad primum dicit quod , « licet non in omnibus
sacramentis eodem modo ornatus imprimatur (quia
in Eucharistia, cujus essentia consistit in con.secra-
tione materiae, ornatus non imprimitur nisi in usu ;
et tunc in sola materia, scilicet in speciebus, est i.sta
virtus, (juia verha jam transierunt; sed qui intus
continetur, potest gratiam sicut vult iinprimere);
tamen, cum omnia sacrameiita grali;e in hoc conve-
niant quod est conferre gratiam, et non conferant
eam effective, sed dispositive, prohabile e.stquod,
sicut in imprimentibus characterem pro disposi-
tione imprimitur character, sic in non imprimen-
tibus characterem imprimitur aliquid consimile
disponens. » — Haec Petrus.

Ad secundum dicit quod, « cum tah's ornatus
non habeat contrarium, sicut nec character, nihil
ipsum corrumpit, sed indelebilis est. Et si iteratur
idem sacramentum in specie, intenditur ornatus.
Nec propter hoc gratia intenditur, si devotio minua-
tur; sed, caeteris parihus, augeretur. — Yel potest
dici quod character non sohim imprimitur ut sit
dispositio ad gratiain, sed ut sit signum distincti-
vum et mancipativum ad aliquod sacrum; unde
est indelebilis, sicut et cacterae consecrationes. Orna-
tus autem solum imprimitur ut sit dispositio ad
gratiam in fieri; unde, ipsa adveniente, cedit; et
quousque advenerit, non recedit, sed , cum eam
introduxerit, ut seta filum, et timor servilis chari-
tatem, ei cedit. — Vel dicenduni melius, quod sicut
virtus in sacramento manet quousque dispositionem
causaverit, qua causata, esse desinit; sic dispositio
causata, qu;e non est character, sed ornatus, tan-
tiini durat usque ad infusionem gratiie inclusive,
qua habita, desinil esse, sicut dispo.sitio actualis
non manet. »

Ad tertium respondet quod, « licet ornatus possit
stare cum privatione gratiae, tamen de se est dispo-
sitio ad gratiam , sicut diaphaneitas est dispositio ad
lucem, quae tanien, luce subtracta, manet in tene-
bris eadem numero. » — Haec Petrus.

Ad quarCum dicit primo, quod « prima pars illius
rationi.^ .^ecundum rei veritatem hene concludit.
Quia, secundum omnes, confessio non integra, est
ex integro iteranda; et, nisi sit integra, est totaliter
nulla, nec est verum sacramentum. Unde nec tunc

378

LIBRI IV. SENTENTIARUM

nec postea potest habere effectum; nisi quod, si
confiteretur eidem, sicut communiter homines
faciunt suis curatis, sufficeret dicere ficlionem non
dictam, et, recedente fictione, haberet effectum ex
contritione, non ex sacramento, quia nullum fuit,
nisi in casu. » Secundo, dicit quod « concedendum
est quod, si confiteatur fictionem, non est absolven-
dus, etiam sub conditione, si prius conliteatur;
quia primo fuit Lazarus a Domino suscitatus, quam
a discipuhs sohitus. » Tertio, dicitur quod , « si de
facto absolvitur, sicut abusus baptismi et fictio non
impediunt characterem ; sic, dato quod sacerdos
erret, et iste sit fictus, non impedit forte effectum
ornatus. » Quarto concordat dicta Durandi cum
dictis sancti Thomae, ponendo quatuor conchisio-
nes. (( Prima est quod tahs non est liberatus a
praecepto divino, si non habuit intentionem confi-
tendi et absolvendi sacramentahter, sed deridendi :
quia sine intentione non potest suscipi essentia
sacramenti, qua? consistit in usu ; et tunc lenetur
iterum confiteri. Et idem est si intendebat implere
prseceptum, et sacramentum verum suscipere, quod
Ecclesia dat, tamen nullam habebat poenitentiam
de peccato; recepisset quidem verum baptismum,
ordinem et aha sacramenta, sed non p(Enitentiam ;
quia pars essentiahs hujus sacramenti, quod con-
sistit in actu suscipientis, est actus interior; unde
sine eo non est; sicut non esset matrimonium, si
quis intenderet verum sacramenlum suscipere, non
tamen consentiret nisi in carnalem copulam , et ad
tempus. Secunda conclusio est quod, si fuit tahs
poenitentia, quie sine sacramento suftecisset, tunc
fuisset contritio. Nec sic currit qusestio, quia non
fuisset fictio. Tertia conclusio est quod , si fuisset
tahs attritio, quse non sufficeret sine sacramento,
sed cum ipso, tunc etiam facta esset contritio vi
clavium, et fugata fictio. Nec adhuc curreret qute-
"stio. Quarta conclusio est quod, si fuisset tahs
poenitentia quae nec cum sacramento esset sufficiens
ad gratiam, tunc vera est opinio sancti Thomaj, quod,
fictione recedente, incipit valere confessio, et non
tenetur confileri nisi fictionem : utputa si habuit
dolorem quidem imperfectum (a), sed non suffi-
cienter conscientiam discussisset, putabat autem
discussisse quantum sufficiebat; vel si dolebat de
prseterito, non proponens cavere in futuro, aut e
converso ; vel non erat dolor maximus , sicut debet ;
ipse tamen secundum conscientiam suam non erat
ita fictus, hcet secundum veritatem esset, et sic
nihil celavit quod crederet mortale, et, per conse-
quens, secundum suum judicium, concurrebant
omnia quse erant necessaria; postea autem certifi-
catus de errore suse conscientiie , poenitet de illo
defectu, qui, quia erat error juris divini, non toUit
fictionem respectu uUimi effectus sacramenti (quia

(:t) imperfectum. — perfectum Pr.

improbabilis, et non excusat), sed tamen, eo ipso
quia error, tohit fictionem qua5 excluderet essentiam
sacramenti ; unde verum sacramentum fuit; pro-
pter quod, fictione recedente, sive ex pactione, sive
ex ornatu remanente, effectum habebit. — Et
mirum est quomodo iUi qui dicunt poenitentiam
interiorem non esse partem sacramenti, negant
poenitentiam valere postea, cum tamen omnia fue-
rint quse ipsi ponunt de essentia sacramenti, quibus
positis, omne sacramentum habet effectum suum ,
vel tunc, vel postea, recedente fictione. Sed ipsi
dicerent quod hoc non est verum in sacramentis
iterabihbus. Contra quod,est quod(a) matrimonium
quod non habuit consensum, sed deceptionem, cum
verbis, postea confirmatur ex solo consensu super-
veniente; sed, supposito quod consensus sit de
essentia matrimonii, si a principio defuit, postea,
ad hoc quod matrimonium sit, non sufficeret con-
sensus novus sine exleriori signo; nisi dicatur quod
signum quod prsecessit, sufficit; quod forte non est
verum , quia simul debent concurrere hse partes
sacramenti. — Ex his patet quod opinio sancti
Thomse potest multis modis salvari. Uno modo ,
scihcet qui dictus est, loquendo de iUo qui fictus est
privative, non positive : quia scihcet habet dolorem
ita imperfectum, quod nec cum sacramento actu
suscepto sufficeret ad contritionem ; nihilominus
tamen lianc imperfectionem, quae est fictio, non
confitetur, quia credit esse sufficienter dispositus;
et sic non scienter celat peccatum , quod fuit in hoc
quod non examinavit conscientiam suam sicut
debuit. Tah ergo, qui verum sacramentum suscipit,
ornatus imprimitur; sed gratia non datur. Sed
postea, quando redit ad cor, et recoht se non bene
fecisse debitum suum, et ex neghgentia ahqua obh-
tum, incipit valere confessio. Et non tenetur confi-
teri iha quae tuncconfessusfuit, quia non luit dimi-
diata ex intentione; sed solam fictionem illam. Si
autem fuisset sic tunc positive celata, fuisset con-
fessio nulla. Vel, si fuisset confessa, non debuisset
dari absolutio. Sed, si fuisset data, dubium est
utrum ornatum impressisset. In quocasu non potest
sanctus Thomas inteUigi. Secundo modo potest
inteUigi, quando est positiva fictio, quantum ad hoc
quod non dolet, nec proponit abstinere; tanien ista
fictio non occurrit sibi ut confitenda , nec actu cogi-
tat quod teneatur eam confiteri. Tunc enim sicutde
peccato quod occurrit quidem , sed non credit quod
sit peccatum, aut quod sit mortale et de necessitate
confitendum, idem est ac si fuisset oblitum per
neo-ho-entiam , nec fecisset debitum suum de scru-
tando (6) conscientiam. In quo casu, sohim iUud est
confiten(him; et est verum sacramentuni; hcet hic
sit ignorantia juris divini, ibi facti. Et hoc modo
potest sustineri dictum Thomoe, dist. 21, q. 2, art. 2,

(a) quod. — qula Pr.

(6) scrutando. — servando Pr.

DISTINCTIO XVII. — QU^STIO II.

379

in solulione ultimi arj^umenli, quod (( ii;norantia
juris divini non excusat a flctione ». Ergo talem
vocat fictionem. Tertio modo potest sustineri, ut
supra tactum est^ iri illo (|ui confiteretur eidem cui
prius, (juantum ad hoc quod non oporteret reilerare,
etiam si non recoleret; quia nec ubi est intejrra,
oportel quod recolat actu de principio quando est in
fine; et maxime (|uia hic sufficit absolvere ab omni-
bus, et injungere poenilentiam pro fictione, et pro
aliis quodfaciat poenitenliam sibi injunctam tunc(7.).
Sed tunc alia pars non videtur posse sustineri, sci-
licet quod non habeat eflectum tunc, .sed recedenle
fictione; quia nuihim .sacramentum fuit, nec, per
consequens, ullum habuit elfectum tunc, nec post
habere potuit; licet, quantum ad primam partem,
pos.set dici probabilitei", quod Thomas refert se ad
ea qua2 communiter et de jure communi accidunt,
quod homo confiteatur cui'ato suo. » — Ha3cPelrus,
et bene.

Potest tamen dici brevius ad quartum argumen-
tum, quod talis fictus non semper in casu quo non
confitetur suam fictionem , dimidial suam confes-
sionem secundum suam scstimationem, nec contem-
nit sacramentum, nec semper commiltit in hoc
speciale peccatum, nec semper tenetur illud pro
tunc confiteri , .sed aliquando, et aliquando non, ut
dictum est, et latius dicetur. Et ideo oportet distin-
guere de multiplici fictione : quia talis posset esse
fictio, in qua (licta Durandi et Godofridi haberent
locum ; puta cum confitens non intendit recipei'e
sacramentum , sed deridere Ecclesiam ; vel cum
intendit recipere sacramentum , sed non rem sacra-
menti ; vel cum intendit utrumque suscipei'e, tamen
nullam habet pa'nitenliam de peccatis; vel, licet
poeniteatde praiterito, proponit non caveredefuturo,
vel econtra, proponit cavere in futurum, sed non
dolet de praiterito, et hoc ipsum actu considerat.
Talis enim fictio totaliter evacuat essentiam sacra-
menti, et consequenter omncm ejus eflectum ; et
tenetur iterum confiteri totum. Est autem multi-
plex alia fictio, in qua locum habent dicta sancti
Thomaj, ut bene dicit Petrus.

Et ha3c sufficiant ad objecta Durandi.

II. Ad argumenta Godofridi. — Ad argu-
menta GodolVidi, i'es[)on(let Bernardus de Gannato,
in impugnationibus Godofridi, Quodlibeto 5, q. 12,
ubi sic dicit : « QuKstio quam Godofridus ponit et
tenet, non est vera : quia qui fictus confitetur
integre peccata sua (vocando fictum non contritum,
sicut ipse vocat), non lenetur iterum confileri
eadem peccata, de quibus non contritus confessus
est. Quod patet. Primo, (|uia nec ex obligatione
divina, nec ecclesiastica, obligatur quis ad id (|uod
est impossibile ei. Sed impossibile est quod aliquis

(a) non seniper. — Ad. Pr.

sciat se contritum; quia contritio non est vera con-
tritio sine gratia, quam nullus, secundum commu-
nem cursum, potest scire se habere. Ergo, si non
contritus teneretur ilenmi confiteri, cum nullus
sciat utrum fuerit contritus, nuUus .sciret utrum
teneretur iterum confiteri; et sic nunquam sciret se
absolutum ab illa obligatione respectu cujuscumque
peccati de quo confessus sit; quod est inconveniens.
Unde, cum homo non po.ssit hoc scire, utrum sit
contritus, non polest ad hoc determinate obligari ut
confileatur cum contritione. Sed obligatur ad contri-
tionem in confessione, sicut ad alia pra-cepta affir-
mativa adimplenda; ad qucC obligalur absolute, sed
non quod impleat ex charitate; quia tunc peccaret
quandocumque non impleret ea ex charitate, et
omnis (a) peccator, vel quicumque alius, qui hono-
raret parenles non exsistens in charitate, peccaret
mortaliter honorando [^arentes, quia tran.sgrederetur
prajceptuni ; quod nullus diceret. Non ergo absolute
sumus obligati ad .servandum jincceptum ex chari-
tate, sed ad servanda absolute. Unde qui non hono-
raret parentes quando 0[)ortet, [)eccaret sicut trans-
gressor praecepti. Ad hoc tamen quod observatio
pryeceptorum sit utilis, sumus obligati ad servan-
dum et implendum ea ex charitale; quia non .sunt
nobis ulilia ad vitani , nisi cum charitate implean-
lur. Non sunt ergo obligativa ad poenam sensus, si
non impleantur cum charitate; sed sunt privativa
vitic asternai, id est, non utilia ad eam. Et similiter
dicendum est in [jroposito, quod homo obligatus
est ad confitendum absolute : ita quod implet prae-
ceptum de confessione, confilondo- integre; sed non
e.st ei utile ad vitam ajternaui sine conlritione, vel
tunc [)ryesente, vel futura. Unde dicere quod con-
fessus non contrilus teneatur iterum confiteri, est
obligare hominem ad iterum et iterum confitendum
omnia de (|uibus confcssus est, cum nunquani sciat
se fui.sse cont)'itum. — Sed forle dices quod non e.st
idem nescii'e se esse contritum, et scire se non esse
contritum, Unde bene verum est quod nullus scit
se esse contiitum ; sed bene potest scire se non esse
contritum, quia bene potest scire si peccata de qui-
bus confessus e.sl, dis[)li('uei'unt ei , et si fuit in pro-
posito iterum coinmittendi. In primo casu, non
tenetur homo iterum confiteri, quia, scilicet non
[lotest scire affirmativain , scilicet se esse contritum.
Sed negalivain potest scire, scilicet non esse contri-
tum, propter actus contrarios contritioni, qui sunt
complacentia de peccato pneterito, et volunlas
commiltendi in futuro. — Dicendum quod homo
obligatur ad confilendum peccata homiiii, ex pra2-
cepto divino, ut sic subjiciat se clavibus Ecclesiae,
quai debent in eo operari per hominem ministrum
Dei et Ecclesi-ce. Ut ergo homo sciat peccata, et pcEni-
tentiam debitam im^ionat, ordinata est confessio.

(a) omnis. — cui Pr.

380

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Hoc autem totum potest fieri in illo qui scit se non
esse contritum : quia et ipse peccata propria potest
dicere, et potest condignam poenitentiam pro eis a
sacerdote recipere ; quam implebit recedente lictione ;
et sic valebit totum , dummodo peccatum fictionis
confiteatur. Tenetur ergo Deo et homini. Sed ab
obliiiatione qua tenetur Deo reconciliaii, nunquam
deol^liyatur sine contritione; quia, uisi habeat eam,
numquam restituitur ad amicitiamdivinam. Homini
autem non est obligatus propter ejus reconciliatio-
nem, quia hominem istum non otrendit direcle; sed
est obHgatus ad dicendum peccata sua homini, et
recipiendum pcenitentiam quam taxal)it. Ergo, licet
sciat se non esse contritum, absolvitur ab obliga-
tione qua obhgatus erat homini ex pra?cepto divino
et ecclesiastico. Si tamen sacerdos adverteret istam
fictionem, scilicet quod non doleret de peccatis pr?e-
teritis, nec proponit cavere a futuris, non deberet
eum absolvere. In solvendo autem rationes suas, appa-
rebunt a.Uie rationes. » — Htec Beruardiis, in forma.
Ad prinium ergo Godofridi,dicit quod, «sicut per
sacramenta quaedam imprimitur character, sic et
per alia imprimitur queedam dispositio in anima,
ut nullum sacrameutum sit sine aliquo effectu ,
dummodo rite conleratur, et rite suscipiatur. Ad
hoc autem quod absolutio sacramentalis conferatur
rite, requiritur ex parte conferentis auctoritas, et
notitia de peccatis, de quibus judicat; ex parte reci-
pientis, requiritur ministratio materise, quffi sunt
peccata. Unde (a) fiat talis ratio : Omne sacramen-
tum habens debitum ministrum, et debitam for-
mam et materiam , et debitum recipiens, aliquid
operatur. Sed sic est in casu nostro : quia sacerdos
est debitus minister, et utitur debita forma; item
est ibi debita materia, scilicet peccata; et recipiens
absolutionem ab homine, scilicet peccator, qui, licet
sit fictus, et non recipiat absolutionem a Deo, quia
fion infunditur ei gratia, recipit tamen absohitio-
nem humanam ab homine : ita quod , sicut in
baptismo, non obstante fictione, imprimilur cha-
racter, et non gratia, quia gratia opponitur fictioni,
et non characteri; ita in absolutione imprimitur
dispositio qua^dam , et non gratia , quia dispositio
ista non contrariatur peccato, sicut nec character.
Et ideoponunt doctores talem dispositionem imprimi
in anima in virtute sacramenti, ut sacramentum
habens omnia quse debet habere, excepta fictione,
non careat omni effectu ; sicut cum baptismus habet
omnia qua3 debet habere, non impeditur ab impres-
sione characteris, propter fictionem recipientis. Et
estsimilein naturalibus: cumignis calefacitaquam,
non potest aliquando eam convertere in seipsum;
licet tamen non convertat, ita scilicet quod non
imprimat formam snbstantialem in materia aquie,
imprimit tamen quamdam dispositionem, scilicet

(a) Unde. — ut Pr.

calorem; unde si non possit habere totum effectum,
habettamen dispositionem ad principalem eflfectum.
Sicut omnino est in proposito : quia, cum sacra-
mentum non potest habere principalem effectum,
qui est remissio peccatorum, quantum ad absolu-
tionem, imprimit tamen quamdam dispositionem
ad effectum principalem; et ideo, recedente illo
quod impediebat principalem effectum sacramenti ,
ista dispositio operaljitur in virtute sacramenti, sicut
si sacramentum esset prsesens, et fiet tunc remissio
peccatorum. Quod ergo dicit, quod illa dispositio
non manet quamdiu absolutio impeditur; — dicen-
dum quod manet quousque habeat effectum suum
in virtute sacramenti collati. Quod ergo probat,
quod non; — dicendum quod illa dispositio potest
manere cum peccato, sicut et character. Et quod
dicit, quod habens talem dispositionem, si iteraverit
peccata, non teneretur iterum confiteri; — dicen-
dum quod illa dispositio non agit nisi in virtute
sacramenti collati,id est, absolutionis ; et ideo solum
habet virtutem ad illa peccata quse fuerunt materia
absolutionis ; et ideo non oportet illa, sed aliaconfi-
teri iterum. Unde patet quod ratio non concludit :
quia illa dispositio non agit nisi virtute absolutionis
pra5teT"ita3, quae non potest se extendere ad peccata
futura. )) — Hsec Bernardus.

Ad secundum dicit quod (( de ratione verse et sacra-
mentalis pcenitentia^ sunt praidictce tres partes; nec
habet totam suam efficaciam sine tribus parlibus.
Unde nec in ficte confitente habebit perfectam effi-
caciam sine contritione. Sed ordo inter partes, licet
sit conveniens ut contritio prsecedat, non tamen est
necessarius; sed sufficit ut contritio sequatur; quia
etiam per solam contritionem remittuntur peccata,
quantum ad Deum, cum solo proposito confitendi,
quia homo est obligatus ad confessionem ; et ideo,
facta confessione, si superveniat contritio, habebit,
in virtute confessionis prseteritse, suam efficaciam.
Unde etiam potest formari alia ratio : Quia non
miuus potest confessio praeterita quam futura; immo
magis, quia praiterita habet illam dispositionem
imprimere, quae dicta est, quam non imprimit
futura, quantumcumque habeatur in proposito. Sed
contritio cum proposito confessionis futurai, sim-
pliciter delet peccatum : ita quod non tenetur con-
fiteri, nisi semel habita opportunitate; quam si non
haberet, nihilominus absolutus esset. Ergo et con-
tritio, virtute confessionis praeterihe, sufficit ad
delendum peccatum totaliter : ita ut nulla obligatio,
nec quoad Deum, ratione pi^aesentis contritionis, nec
quoad Ecclesiam , ratione praeteritae confessionis et
absolutionis, remaneat. — Confirmatur ratio. Quia
unum((uodque virtuosius est in re et in esse reali,
(juam in proposito. Sed confessio pra^terita, fuit in
esse reali, et dimisit praedictam dispositionem. Ergo
non minus fecit quantum ad omnia, quam confessio
habita inproposito. )) — Haec Bernardus, et bene.

DISTINCTIO XVII.

QU^STIO II.

381

Ad tertium dicit quod « talis fictus non com-
mittit noviiin peccatum , sed novam conditio-
nem peccati. Nou pffmitere enim de peccatis piic-
teritis, vel non proponere cavere a futuris, non e.st
nisi cir'cumstantia peccati, quiB potest ag^gravare
peccatum, quiJG tamen non trahit ad aliud genus
peccati. Unde nou est necessarium eam confiteri,
licet congruum sit. Et ideo confessio integra e.st.
Unde argumentum supponit falsum, quod ista fictio
sit novum peccatum. — Sed forte dices quod acce-
dere indigne ad confessionem, est novum peccatum.
— Dicendum quod non : (juia accedere ad confessio-
nem ut homo solvat obligationem ad quam se repu-
tat obligatum , non est malum per se ; nec non
displiceiitia de peccato de novo advenit, quia etiam
nec prius de peccato dolebat; uude nulUim novum
peccatum committit; sed circumstantiam , quia ubi
confitetur peccata, ad hoc quod confessio valeatei,
tunc delieret conteri de peccatis. Unde patet (juod
ratio noii concludit. » — Hacc Beriiardus.

Ad quarluin dicit quod, (( si (a) talis affirmaret
secontritum, cum non sit, adhuc forte non impedi-
retur fructus confessionis, saltem sequens. Quia tale
mendacium non est perniciosum; quia non fit in
detiimentum alterius, quia de se non est mortale;
unde e.st officiosum. Peccatum autem veniale non
facit (^.onfessionem non esse iiitegram, si non dicatur
in confessione, cum non sit absolute necessarium
peccata venialia coniiteri. Adhuc autem miiius pec-
cat mentiendo facto, scilicet simulando se contri-
tum, cum non sit : quia mendacium facti non est
ita grave sicut verbi , quia factum non e.st ita ordi-
natum ad signilicandum aliquid sicut verba; unde
etiam Doctores ponunt quod non omnis hypocrisis
est peccatum. Et ideo, sive facto, sive verbo, dicit
se contritum, cum non sit, non impeditur integritas
confessionis. De confessioue autem (ictionis, cuui
non trahat in aliud genus peccati, non tenetur eam
confiteri; si tamen confitetur, bene facit. Quod
ergo dicunt Doctores, quod debet illam fictionem
confiteri, verum est quod .sic debet eam confiteri,
sicut debet vitare venialia, qua; quilibet vilare
debet; tamen, si non vitat, non peccat mortaliter;
qnia tunc, peccando venialiter, peccaret mortaliter;
quod falsum est. Unde nec iii speciali nec iii gene-
rali tenetur confiteri peccata prius coiifes.sa, nec
etiam fictionem. Unde sufficit quod recedat fictio. —
Sed tunc est difficultas : quia, si fictio non est nisi
venialis, vel quoddam aggravans, sicut veniale, cum
veniale non impediat gratiam, videlur quod vel
talis fictus recipiatgratiam (quod nullus ponit), vel
quod talis fictio sit peccatum mortale, per quod
gratia impeditur. — Et dicendum quod in ista
fictione con|piderantur duo : unum materiale, sci-
licet non pcHuitere de peccatis; et aliud formale,

(a) si.

Om. Pr.

scilicet accedere ad confessionem cum i.sta impueni-
tentia; et illud dicitur formalitor fictio. Ratione
ergo primi, impeditur ne absolutio conferat gra-
tiam, quia quamdiu non poenitet de peccatis, non
confertur ei gratia; sed ratione i.stius actus, ut sic,
non impeditur formaliter. Et ideo fictio, formaliter
loquendo, non impedit quin conferatur ei gratia;
sed illud quod est materia fictionis. Et, propter hoc,
quando recedit materia fictionis, scilicetquod poeni-
tebit de peccatis pra^teritis, tunc recedit fictio tota-
liter, et recipiet gratiam. Et ideo non oportet quod
fictionem contiteatur. Nec etiam oportet quod dicat,
Confessus fui alias, et non fui conlritus : quia
hoc non est novum peccatum, .sed aliqua circum-
stantia peccati, quie, ut admiscetur confessioni, non
mutat in aliud genus peccati ; et sic ex nulla parte
necessarium est eam confiteri. » — Hsec Ber-
nardus.

Ad quintum dicit quod Godofridus male solvitad
rationes alterius partis, licet illffi non sint multum
efficaces. Unde, quoad solutionem primx, dicit
quod (( poenitentia .sacramentalis non habet effica-
ciam suam sine contritione, vel pra^sente, vel prse-
terita, vel futura. Unde sciendum quod in sacra-
mento poenitentia}, sicut in aliis, est aliquid quod
est sacramentum tantum, sicut illud quod agitur
exterius inter confitentem et confessorem; et e.st
aliquid quod est res sacrainenti tantum, sicut gratia,
per (^uam remittuntur peccata, vel remissio pecca-
torum, quod idem est; et est ibi aliquid quod est
res et sacramentum; et hoc non pote.st esse nisi
dispositio quMxlam , qua5 fit in anima per absolutio-
nem, sicut per baptismum character. Et hcCc dispo-
sitio sufficit. Quod autem sufficiat ad remissionem
peccatorum, et quod oporteat Godofridum hoc
ponere, probatur per ea qUcC iste dicit hic. Dicit
enim quod oportet, ad hoc quod sit vera confessio,
quod peccator sit contritus, vel attritus : ita quod
videtur, secundum eum, sufficere ad valorem con-
fessionis quod peccator .sit attritus. Sed attritio in
hoc dillert a contritione, quod(a) contritio non est
sine gratia, quia importat sufficientem displicentiam
de peccato; attritio autem non est cum gratia, quia
non importat sufficientem displicentiam, sed ali-
qualem. Tunc ergo arguo : Aut confessio qua* fit
cum attritione, absolutione habita, valet; aut non.
Iste dicit quod valet. Sed non valet pro tempore
absolutionis. Ergo post, vel nunquam valet. Si
postea valeat, qutcro per quid. Oportet enim ponere
aliquid in attrito, quod reinaneat post absolutio-
nem; quia absolutio pra^terita, ut praiterita, nihil
est, sed ut aliquem eflectum dimittit; qui non
potest esse nisi dispositio illa quam ponunt alii. Et
ideo, etiam per dicta istius, oportet ponere neces-
sario istam dispositionem. Ita quod hic sunt du3e

(a) quod. — quia Pr.

382

LIBRI IV. SENTENTIARUM

rationes quare oportet ponere hanc dispositionem.

Una est, quia est sacrameutum et res sacramenti.

Alia, quia iste dicit quod confessio valet attritis;

et cerlum est quod non valeteis pro tempore illo ad

remissionem culpse, sed pro temporealio; quod non

posset facere, nisi aliquem effectum in attrito dimit-

teret. — Item , ad majorem evidenliam praedicto-

runijOportet probare contrarium ejus quod iste dicit

hic, quod scilicet peccator fictus, vel non contritus,

non sit materia conveniens confessionis vel absolu-

tionis. Quod autem peccator non contritus possit

esse maleria in sacramento poenitentise, ita scilicet

quod sit suscipiens inquantum peccator, patet :

quia aHus non potest recipere absolutionem cum

effectu, nisi peccator; materia autem sunt peccata

proprie; tamen, non faciendo vim, dicamus pecca-

torem, sicut ipse innuit, materiam poenitentiae.

Quod non sit necessarium eum esse contritum,

patet. Quia minisLer cujuslibet sacramenti debet

cognoscere materiam sacramenti quod niinistrat,

ahter male posset ei formam applicare. Sed si pec-

cator contritus, inquantum contritus, esset materia

hujus sacramenti, non autem (a) peccator, inquan-

tum peccator, nunquam minister hujus sacramenti

sciret vel cognosceret materiam sacramenti sui : quia

in eo non est scire quis sit contritus; tum quia

contritio est de interioribus, qua^ non subsunt judi-

cio hominis, etiam in foro poenitentia! , nisi inquan-

tum exterius patefiunt; tum etiam quia, ex quo

sponte dicit peccata sua, et non apparent exterius

signa incontritionis (quia tunc non deberet eum

absolvere), non debet judicare cum incontritum. Et

ideo necesse est ponere quod peccator, inquantum

sponte confitetur peccata sua, sit materia iUius

sacramenti, et non inquantum contritus. Ex quo

patet causa dicti , quod , cum sacerdos sit sufficiens

minister, et forma debita, et peccator sit materia ,

inquantum sponte confitetur peccata sua, patet quod

in tali confessione est verum sacramentum. Et ideo

non tenetur iterum confiteri. »

Contra secundmn solutionein sic dicit : (c Sim-
plex narratio peccati facta per modum confessionis
cui debet fieri, et sicut confessio, sufficit non solum
ad implendum pra^ceptum Ecclesia^, sed Dei. Quia
Deus, licet det prajceptum de confessione per Jaco-
bum (cap, 5, v. 16), Confitemini alterutrum pec-
cata vestra; tamen patet quod dat praiceptum ut
confessio fiat homini. Et ideo ad nihil extendit se
confessio, nisi quod potest subesse judicio hominis.
Hominis autem judicio non subest utrum ahquis
sit contritus vel non contritus, nisi expresse diceret
confilens se non esse contritum, ita quod diceret
se non poenitere de peccatis, vel non velle (^)cavere
in posterum,vel etiam nisiper facta evidentia osten-

(a) autem. — Om. Pr.
(g) velle. — Om. Pr.

deret se non esse contritum; in quibtis casibus,
sacerdos, qui non soUim liabet claves aperiendi
coelum, sed etiam claudendi, non debet eum a])Sol-
vere. Ergo, dummodo offerat se sacerdoti ad modum
pcenitentis, dicendo peccata sua, hoc sufficit ad
omnem confessionem , quse debet fieri homini, sive
prsecepto divino, sive ecclesiastico. • — Item, quod
dicit, quod confessio non est integra in isto casu, —
ostensum est contrarium : quia non poenitere de
peccato, non dicit peccatum aliquod per se, sed cir-
cumstantiam peccati; quoe etiam nova non est
quandoconfitetur, cum etiam prius fuerit non poeni-
tens. Si autem fuisset poenitens et contritus ante
confessionem , et nihilominus in confessione non
poeniteret de peccatis de quibus prins poenituit,
tunc ex mala voluntate sua committeret novum
peccatum , quia de novo haberet complacentiam in
vnalo. Et, in tali casu, bene oporteret confiteri pec-
catum : verbi gratia, Habul complacentiam et in
hoc et in illo , et placuit mihi quod feceram.
Unde sic debet confiteri in tali casu, supposito qnod
contrilio praecessit, et (juod ipse sciverit eam prse-
cessisse; qnod est impossibile. Et ideo semper regu-
lariter dicendum est quod nunquam istam impoeni-
tentiam, quse non est nisi circumstantia peccati, in
aliud genus non trahens, non tenetnr confiteri. »

Coutra tertiam solutionem dicit quod « sacra-
menta novae legis sunt signa alicujns quod impri-
niitur per ea quando rite suscipiuntur, etiam non
impediente fictione. Unde absolutio significat illam
dispositionem , quic operatur remissionem peccato-
rum, nisi sit impedimentum. »

rise sunt responsiones Bernardi ad argumenta
Godofridi. In (juibus, licet multa bene dicta sint,
tamen aliqua falsa dicit. Primum est, quod fictio
confitentis in nullo casu sit novum aut speciale
peccatum, sed sola circumslantia, quai non trahit
in aliud genus peccati , nisi in casu quem ponit
im})ugnando penultimam solutionem Godofridi. Hoc
enim falsum est : quia ille qui, cum coniplacentia
})eccati prseteriti, vel cum proposito in futurum
peccandi, confitetur, dato quod tales actus interio-
res habuerit antequam confiteretur, tamen, quia
cum talibus actibns accedit ad sacramentum poeni-
tentiai, novum peccatum committit, quod potest
reduci ad speciem vel genus sacrilegii, sicut dicit
sanctus Thomas in suo simili, 3 p., q. 80, art. 4,
ubi quajrit : Utrum peccator sumens corpus Christi
sacramentaliter, peccet? Et in principali respon-
sione sic dicit : (( In hoc sacramento, sicut in aliis,
illud quod est sacramentum, est signum ejus quod
est res saciamenti. Duplex autem est res hujus
sacramenti : una quidem qua^ est significata et
contenta, scilicet ipse Christns; alia autem est
significata et non contenta, scilicet corpus Christi
mysticum, quod est societas sanctorum. Quicumque
ergo hoc sacramentum sumit, ex hoc ipso significat

DISTINCTIO XVII.

QU/ESTIO II.

383

se esse Christo unitum, et membris ejus incorpora-
tum; quod quidem fit per fidem formatam, quam
nullus liabet in peccato mortali. Et ideo manifestum
est quod quicumque cum peccato mortali hoc sacra-
mentum sumit, falsilatem in hoc sacramento com-
rniLtit. Et ideo incurritin hoc sacrilegium, tanquam
sacramenti violator. Et, propter hoc, mortaliter pec-
cat. )) — Haic ille. — Item, ibidem, in solutione
tertii, sic dicit : « Maxima bona Augustinus (de
Libero Arhitrio, lib. 2, c. 19) intelligit virtutes
animae, quibus nidlus male utitui', quasi principiis
mali usus; utitur tamen eis aliquis male, (juasi
objectis mali usus, ut patet in his qui de viilutibus
superbiunt. Ita et hoc sacramentum, quantum est
ex .se, non est principium mali usus, sed objectum.
Unde Augustinus (tract,. 62 in Jolian.) dicit : Mulll
indigjw accipiunt corpus Domini. Per quod docc-
mur quam (a) cavendum sii accipere honurn.
Ecce enim factum est malum, dum malc accipi-
tur honum; sicut e converso Apostolo (6) factum
est honum , cum hene accipilur nialum, sciUcet
cum stimulus Satanye patienter portatur. )) — Hsec
ille. — Similia dicit, q. 69, art. 9, in solutione
tertii, in materia de baptismo. Similia dicit, 4. Sen-
tent., dist 9, q. 1, art. 3, in solutione prima; et
secundse quscstiuncularum. Sic dico, in proposito,
quod, cum accedens ad poenitentia^ sacramentum
ostendat se poenitere de peccatis, et velle Deo recon-
ciliari, et satisfacere, si talis sit positive et scienter
fictus, utpote quia recoHt se complacere in praeterita
culpa, vel nullam de illa displicentiam habere, aut
recolit et actu considerat se proponere peccare in
futurum mortaliter, vel non habere propositum
abstinendi a peccato mortali, vel nolle satisfacere
Deo, nec injunctam poenitentiam adimplere, talis
committit mendacium facti, et sacrilegium, et vio-
lationem sacramenti; et sic noviter peccat, nova
specie peccati.

Secundum falsum quod dicit Bernardus, est quod
talis ficte accedens ad sacramentum poenitentise
committat novam circumstantiam peccati , et aggra-
vationem peccati , et nullo modo commiltat novum
peccatum, nec aliquo modo noviter peccet, Istud
enim videtur implicare contradictionem quod aliquis
noviter augeat peccatum suum, et aggravet illud, et
quod in tali nova aggravatione et augmentatione
nullo modo noviter peccet, nec noviter sit culpa-
bilis; vel quod correspondeat sibi novus gradus
poense, et tamen nullo modo committat novum pec-
catum, aut culpam, aut gradum culpa;. Unde qui-
cumque meretur novum gradum poena!, committit
novum gradum culpse, et consequenter novam cul-
pam, quia quilibet novus gradus culpse est nova
culpa aliquo modo.

(a) quani. — quod non Pr.
(6) Apostolo. — a populo Pr.

Tertium falsum quod dicit, e.st quod, si talis fictus
a.sserat se esse non fictum, vel se esse contritum,
non ideo impeditur fructus confessionis, nec peccat
mortaliter, quia non mentitur mendacio pernicioso
in detrimentum alterius. Hoc siquidem falsum est :
quia, licet in tali casu suum mendacium non noceat
alteri, tamen nocet sibiipsi, et cedit in contemptum
et violationem sacramenti, et irreverentiam Dei et
Ecclesiai.

Quartum falsum quod dicit, est quod omne men-
dacium facti sit levius quolibet mendacio verbi.
Hoc siquidem falsum est; quia multa mendacia
facti sunt peccata mortalia, et multa mendacia dicti
sunt venialia.

Quintum falsum quod dicit, est quod non omnis

hypociisis sit peccatum. IIoc enim falsum e.st, prout

o.stendit sanctus Thomas, 2'' 2^, q. 111. Nam, in

primo articulo qua^stionis, ostendit quod omnis

simulatio est peccatum; et, in secundo, ostendit

quod omnis hypocrisis est simulatio, qua peccator

simulat personam justi. Idem ponit, 4. Sentenl.,

dist. 16, q. 4, art. 1, ubi pi'obat quatuor conclu-

siones. Primaest, quod omnis hypocrisis est pecca-

tum; secunda, quod hypocrisis est speciale pecca-

tum ; tertia , quod hypocrisis quandoque est pecca-

tum mortale; quarta, quod hypocrisis directius

impedit efTectum poenitentite quam alia peccata,

quia semper excludit rectam intentionem actuum

])oenitentiae. Quando autem sit mortale peccatum,

o.stendit ibidem, in solutione tertise quajstiunculai,

dicens : « Hypocrisis habet eamdem rationem pec-

cati sicut et mendacium. Mendacium autem non

semper est peccatum mortale, sed quando (x) est

perniciosum. Et similiter hypocrisis non semperest

peccatum mortale, sed quando est perniciosa,

cedens (f^) in nocumeutum alterius persome, dum,

propter creditam sanctitatem, alium defraudat re

quam habet vel habere deberet; autin nocumentum

fidei et Ecclesiai, dum, propter sanctitatem credi-

tam de ipso, ei contra fidem et Ecclesiam creditur. ))

— HLCcille. — Sed,in2»2^, q. 111, art.4, sic dicit :

« In hypocrisi sunt duo : scilicet defectus sanctita-

tis, et simulatio illius. Si ergo ille dicatur hypo-

crita, cujus intentio fertur ad utrumque, uti sci-

licet aliquis non curet sanctitatem habere, sed

solum apparere (sicut consuevit accipi in Saci'a

Scriptura), sic manifestum est quod est peccatum

mortale : nullus enim privatur totaliter sanctitate,

nisi per peccatum mortale. Si autem dicatur hypo-

crita ille qui intendit simulare sanctitatem, a qua

privatur per peccatum mortale, tunc, quamvis sit

in peccato mortali, ex quo privatur sanctitate vitae,

non tamen semper ipsa simulatio est ei in peccatum

mortale, sed quaudoque veniale. Quod disceinen-

(x) quando. — quandoquePr.
(o) cedens. — cadens Pr.

384

LIBRI IV. SENTENTIARUM

dum est ex fine : qui, si repugnat charitati Dei vel •
proximi, erit peccatum mortale ; puta cum simulat
sanctitatem ut falsam doctriuam disseminet, vel ut
adipiscatur ecclesiasticam dignitatem indignus, vel
qu:ecumque alia temporalia bona, in quibus finem
constituit. Si vero finis iutentus non repugnat cha-
ritati, erit veniale; puta cum aliquis in ipsa fictione
delectatur; de quo dicit Philosophus, 4. Ethico-
rum (cap. 7), quod magis videtur vanus quam
malus. Eadem enim ratio est de mendacio et simu-
latione. Contingit tamen quod aliquis simulat per-
fectionem sanctitatis, qu;e non est de necessitate
salutis; et taUs simulatio nec semper est peccatum
mortale, nec semper est cum peccato mortali. » —
Hsec ille. — Ex quibus apparet quod hypocrisis
est peccatum mortale quando est perniciosa : puta
cedens in detrimentum alterius personte, vel Eccle-
sise, vel fidei, vel Dei. Cum ergo ficte confitens,
ficlione positiva superius expressa, quantum in se
est, detrimentum inferat ministro Dei et sacra-
mento Dei, cujus vel quorum effectum impedit,
contemnat etiam Deum in suo sacramento, detri-
mentum etiam inferat sibiipsi , quem tenetur plus
quam proximum diligere, privando vel excludendo
vel impediendo habitum charitatis et gratiae, et pec-
catorum mortalium remissionem, sine quibus non
est .salus ipsi; constat quod sua fictio, simulatio
et hypocrisis est peccatum mortale, utputa meuda-
cium perniciosum exsistens. Nec debet dici men-
dacium officiosum, cum nulli prosit, nec prode.sse
possit.

Sextum falsum , est quod tah"s confessio est inte-
gra, facta cum tali positiva fictione scienter.

Septimum, est quod tahter confessus non tenea-
tur confiteri peccata priusconfessa, nec ipsam fictio-
nem , plus quam peccata venialia.

Octavum, est quod tahter fictus non impediatur

-ab effectu ultimo sacramenti per formale fictionis,

scilicet per indignum accessum ad sacramentum et

abusum ejus, sed solum per materiale fictionis,

quod est non poenitere de peccatis.

Nonum falsum, est quod attritio cum sacramento,
vel sacramenti susceptione, in nullo casu sufficiat,
pro tempore susceptionis sacramenti, ad remissio-
nem peccatorum, sed solum post susceptionem ejus.
Videtur enim velle quod sacramentalis absokitio
nunquam de attrito efficiat contritum, quod fal-

sum est.

Decimum est, quia videtur velle quod materia
sacramenti poenitentiae sit peccator spontanee confi-
tens peccata, et quod non requiratur ad propriam
materiam sacramenti contritio, nec attritio, nec aH-
qua displicentia de peccato. Hoc enim falsum est :
quia, licet ad veritatem sacramenti non requiratur
in confitente contritio, requiritur tamen ahquaUs
disphcentia de peccatis quse confitetur, vel in sin-
gulari, vel in speciaU, vel in generah.

Undecimum falsum, est quod tahs ficte confessus,
regulariter, et in omui casu, sit absolutus a pra^-
cepto Ecclesiae et Dei , sine quacumque distinctione.
Unde super hoc Petrus de Palude (dist. 17, q. 7)
ponit quinque opiniones; et in uUima, quK est sua,
sic dicit : « Talis Uberatur a pnecopto Ecclesite, ita
quod ante annum iUum non teneatur confiteri, sive
dicat fictionem Ulam, sive non, dum tamen dicat
omnia aUa peccata sua. Quia Ecclesia non potest
pr;Tecipere nisi actum exteriorem ; nec potest praeci-
pere aUquam satisfactionem , nec poenam imponere
pro actu interiori. Unde quando dicitur quod confi-
teatur omnia peccata sua , quoad peccata cordis est
consiUum, sed quoad exteriora est prseceptum. —
Si dicatur : Ecclesia non praecipit iUud quod est
malum , quia praecepta boni legislatoris dantur de
actibus virtutum; — dicendum quod confessio et
absolutio in ficto non sunt mala de se, sed propter
circumstantiam fictionis. Et ideo confessio(a)secun-
dum se est in praecepto; et, quoad substantiam
facti, Uberatur a praecepto humano, quod non potuit
concUidere privationem fictionis, sicut nec fictionem
prohibere : sicut si eleemosyna est in pr^cepto, et
fiat propter hypocrisim, dum tamen homo veUt se
aquitare a praecepto, et cum hoc placere mundo,
Uberatur a prsecepto. Sciendum est autem quod
pnecipere confiteri, legem coudendo, non est prse-
ceptum fori poenitentiaUs efl^ective, Ucet sit de iUo
foro materialiter et objective, sicut dare indulgen-
tias. Unde non potest intelUgi prseceptum de confi-
tendo quoad peccatum cordis (6); sed de foro poeni-
tentise potest confessor injungere quod frequenter
confiteatur de interioribus de quibus se ei submittit.
— Ad iUud autem quod objicitur a quibusdam,
quod Ecclesia potest pra^cipere actum interiorem,
ratione exterioris, quando sine primo non habet
efl^ectum; sicut qui potest praecipere lectionem,
potest praicipere meditationem, etc. ; — dicendum
est quod non oportet ; sed , eo ipso quod liomo pr?e-
cipit mihi lectionem, Deus, qui priecipit mihi obe-
dire, proecipit mihi meditationem , sine qua non
possum legere. Si aulem dicatur quod Ecclesia prse-
cipit aUcui contrahere matrimonium, quod non est
sine consensu , et per consequens consensum , aUas
ei obediret qui tantum per verba contraheret, et
excommunicationem evaderet; — dicendum quod
non est simile. Quia, sicut Ecclesia de peccatis con-
fessis, Ucet cordis, quia jam sibi subduntur, dat
indulgentias; sic, postquam aliquis promisit aUcui
ducere eam in uxorem , obUgatus est ad actum inte-
riorem, ex facto quod Ecclesite subjacet. Unde (y),
ratione contractus, quo obligatus est ad actum inte-
riorem , Ecclesia cogit eum ad iUum : sicut si quis

(a^ confessio. — Om. Pr.

(gj peccatum cordis. — potestatem ordinis Pr.

(y) de. — Ad. Pr.

DISTINCTIO XVII. - QU^STIO II.

solo corde vovisset, Ecclesia ad illius voti observan-
liarn non cogeret; si autern ore, tunc sic. Hic autem
iste non se obligavit ad prenitendum interius, pro-
missione qua> subjaceat Ecclesia^ : quia, licet in
baptismo abrenuntiaverit Satanaj, et profe.s.-us sit
reh^ionem christiaiiam, non tamen oblioavit se
Ecclesia? ad oba:liendum, nisi in iUi.s qu^e sunt sibi
commissa; et ha)c sunt exteriora : sicut reh-.-io.sus
non potest coo-, nisi ad ea qui« ex regula et consti-
tutionibus habent praolati imponere, ad quse se obh-
gavit, non ad plura, ni.si prout sunt in casu neces-
saria ad illa. — Cum autem adducitur dictum leo^is
quod cumalicui aliquid commlUiiur, etiam clm-
mittilur illud sine quo exequi non potest, etsi
ahas non competat (a), etc. ; - dicendum quod
commis.sa jurisdictione, tacite committuntur illa
quse sunt ad hoc necessaria, quando sunt talia qua^
solent ahas expresse committi. Taha autem non

sunt actus interiores, quorum judicium Deus homini
prohibuit, nisi in foro con.scientia^. Et ideo, quam-
vis non possit pnecipere confessionem de'peccato
occulto exteriori in foro exteriori, potest tamen
pra)c,pere confes.sionem de illo in foro interiori
Ecclesia enim habet pra^ceptum in fnro exteriori ad
bene ordmandum utiumque forum ; .sed quia actus
mterior omnino subterfugit forum exterius, etiam
si de ipso constaret (quia si quis confitetur se con-
sens.sse m homicidium, non propter hoc pcsset
excommunicari, sicut nec decollari), inde e.st quod
de actu interiori non potest Eccle.sia ferre pncce-
ptum nec respectu fori poenitentialis, nec judicialis.
bed de actu exteriori omnino occulto, quod ipsa
posset punire, si ei constaret (puta per confess^o-
nem e,us qui solus est sibi conscius, quod aliter
non potest ei constare), ipsa non potest facere pra^-
ceptum in judicio exteriori, ita scilicet ut cogatur
later, veritatem ; quia jure divino prohibetur de tali
occulto ,nquire,e, cuni accusatio vel clamosa insi-
nuatio debeat preecedere, licet in communi possit
exco^municare eum qui hoc feceiit; sed de i.sto
actu potcst dare p,a.ceptum exequendum (g) in foro
pcenitentiah. Sed de ipsa inte,-iori poenitentia nullo
modo videtur pos.se pra^ceptum dare; quia nullo
modo cadit sub ejus pra^cepto, nec quod talis inte-
rior poenitent.a habeatur, nec quod aliquis de ejus
fiCone confiteatur. » _ Ha^c Petrus. - Ex quibus
patet quod confiteri cum poenitentia interioii non
est pra.ceptum Ecclesia., sed Ghristi; et similiter,
confiteri hctionem intei-iorem, sicut et alia peccata
cordis, hcet non s,t pr.eceptum Ecclesi», est tamen
pr^ceptum De,. Similiter, d,co quod, Iic'et accedere
cum fict.one ad sacramentum baptismi, vel pceni-
tentia), vel al,a, non sit prohibitum p,-aBcepto Eccle-
siee, est tamen prohibitum pra^cepto .Christi prohi-

385

bentis hypocrisim qure est peccatum mortale- non
tamen prohibet illam qua; est venialis.

Alia vero quae dicit Bernardus, po.s.sunt .stare
Ideo argumenta quae ipse .solvit inconvenienter'
solvenda sunt cx dictis Petri de Palude, poti.ssime
in solutionead quartum Durandi superius recitatis
utpatet. '

Ad argumentum contra qusstionem (a), respon-
det sanctus Thomas, prsesenti distinctione q 3
art. 4, q'a 1, ,n solutione .secundi, dicens quod « con-
tritio et satisfactio fiunt Deo ; .sed confe.ssio fit
homini. Et ideo de ratione contritionis et satisfa-
ct,on,s est quod homo sit Deo per charitatem uni-
tus ; non autem de ratione confessionis » — H-pp
ille. ■

Sed contra hoc arguit Petrus de Palude (dist 17
q. 8), dicens: « Contra verba qua^ ponit Thomas'
videtur quod (f;), si cont,-itio et .sati.sfactio, quia
hunt Deo, i^equirunt quod homo qui ista facit sit
unitus Deo; .sic confe.ssio, quia fit homini, requirit
quod s,t un,tus homini. Et .si prima unio debet esse
per charitatem, pari ratione, secunda. Ni.si dicatur
s,c : quod Deus, qui videt dispo.sitionem , non indu-
cit for,nam nisi in materiam },ene dispositam- sed
homo, qui non videt cor, vel .si ei dicitur, facitquod
suum est, intendens facere quod facit Eccle.sia; sive
eiTet (y) in facto (et tunc non peccat), quia alius cui
tenetur credere, non confitetur fictionem; .sive
erret (i) ,n jure, quia alius confitetur eam, et iste
mhiloininus ab.soIvit, abutens clave; tamen, ex quo
uiteiidit absolvere, et vcum .sacramentum conferre
v,detur quod conferat; et si tunc non habet efTe-
ctum, propter illius indispositionem, habebit tamen
postea, vel ex pactione Dei, vel ex dispositione
remanente. — Et si dicatur quod non est sacramen-
tum, quia (e), licet habeat veram formam , non
tamen veram materiam , quse est peccator contritus,
sicut materia matiimonii homo consentiens- —
d,cendum quod quando sua fictio non sibi occurrit
ut confitenda, tunc non est confes.^io dimidiata; et
quando fictionem suam dicit cum aliis peccatis, 'est
confessio integra; et sic materia perfecta, cui potest
imprim, foi^ma. Quod si fiat, verum sacramentum
erit, quamvis fieri non debeat : sicut homo sacerdos
habens hostiam super altare pollutum , non deberet
quidem celebrare; sed, si proferret verba, vera
Euchan.stia esset. Peccator enim est materia, sed
immunda, nisi sit saltem attritus; vel confessio
sine attritione est materia immunda (C). Et tale

(«) ff., De jurisdictione, 1. Cui jurisdiclio.
(6) exequendum. — exequendi Pr.

(a) quxstionem. — conclusionem Pr.

(g) quod. — quia Pr.

(y) erret. — errelur Pr.

(S) evret. — erretur Pr.

(e) quia. — ergo Pr.

(p Peccator enim est materia, sed immunda, nisi sit
saltem atlntus; vel confessio sine attritione est materia
immunda. — et suf/icit, ut quidam dicunt Pr.

VI. — 25

LIBRI TV. SENTENTIARUM

386

sacramentum non valet ad remissionem c"lp« nec
poena. pro tunc; sed, recedente fi<^tione va let ad

utrumque, vel ex pactione, ^^1/.^. ^^^"^^'^^^^s

nente sicut character, etiamsi contntio ponatm pa..

essentialis poenitentia. sacramenti : quia sicut sat s-

factio, qu^ ordine natura. debet seqiu confes.io-

nem ei (iontritionem , aliquando pra^cecht confessio-

nem, et sufficit, ila ut non tenealur Deo aniphus

satisfacere (puta quia coutritio delevit poenam; m

m!^ca"u sf consVet sacerdoti, nuUam pa.mten-

tiam injungere deberet, sicut nec baptizalo; vel si

tantam pcsnitentiam fecit post contntionem, propno

motu, quod ^ideatur satisfaciens confesson, nou

injunget aham); ahquando autem prseced.t contii-

tionem, ut quando facta est in peccato mortah, et

est tahs quod ahquid demit de substantia (puta quia

tota poenitentia erit in eleemosynis, quas errogavit

in peccato, postea conteritur, gratas habens eleemo-

synas quas fech peccator), et sufficit, ut quidam

dicunt (a); sic, e converso, hcet contntio debeat

prsecedere confessionem et absolutionem , si tamen

sequitur, sufficit ad habendum tuncfructum. )) -

Hsec Petrus.

Mihi breviter videtur dicendum, quod, pro tem-
pore al)Sohitionis (6), non sit verum sacramentum
poenitentiae, necintegrum, si confilens non habet,
lempore quoconfitetur,nec pro tempoi;e quo absolvi-
tur uham disphcentiamdepeccato:quia,mhoccasu,
norJ est vera nec integra nec sufficiens materia sacra-
menti, ut prius dictum est. Si autem habet ahquam
disphcentiam de peccato, qua. tamen non attingit
ad rationem contritionis,nec secundum se, nec cum
sacramento, nihilominus est verum sacramentum
sed non perfectum in se et in suo effectu; quam
tamen uhimatam perfectionem dabit sibi contntio ,
si postea sequatur. Si autem, nec tempore confes-
.ionis, nec tempore absohitionis , affuit attnt.o, nec
quahscumque disphcentia de peccato, tunc nulla
contritio sequens faciet, nec integrabit, nec perii-
ciet prsecedens sacramentum , quod nuhum imt,
sed aliunde poterit esse salutifera, puta ex desideno
futuri sacramenti.

Et hsec de quffistione sufficiant. De qua bene-

dictus Deus. Amen.

DISTINCTIO XVIII.

QU^STIO I.

UTRUM CONFESSIO NON INTEGRA POSSIT ALIQUID VALERE
AD SALUTEM

(■A sufricit ut quidam dicunt. - est materia, sed
(x) sufjttu, .'" i ntiritus- vel confessio sine con-

immunda, nisi sit saltem ali>uui., uti vu,.,

tritione est materia immunda Pr.
(f,) absolutionis. — absolutto Pr.

(3^^XmcA decimam octavam distinctionem , et
W/^K) finem prascedentis , quajritur : Utrum
^W^ confessio non integra possit aliquid valere
^s;^:^i ad salutem.

Ei arguitu.- quod sic. Quia sacerdoti non debet
fieri confessio de peccatis, nisi propter absolutio-
nem Sed (luandoque sacerdos qui aud.t confessio-
nem, potest de alitiuibus peccatis absolvere, et non
de o.nnibus. Ergo ad minus in tali casu non oportet
quod co.ifessio sit integra.

In oppositum arguitur. Quia hypocnsis est impe-
dimentum poenitentise. Sed dividere confessionem
ad hypocrisin, pertinet, ut August.nus (De vera et
falsapcenitentla (a), cap. 15) dicit. Ergo confess.o
debet esse integ.-a, sic ut omnia peccata uni sacer-
doti quis confiteatur,

In hac quscstione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTIGULUS 1.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum , sit

Prima conclusio : Quod conlessio debet slc esse
inteora, ut homo conliteatur uni omma pec-
cata quse habet in memoria.

Hanc ponit sanctusThomas, 4. Sentent . distAl,
n 3 art 4, in solutione secundae qusestiunculse
ubi sic didt cc In medicina corporali oportet quod
teZs non solum unum -rj)um conh. que-
medicinam dare debet, cognoscat; sed etiam un.ver
sahter totam habitudinem ipsius mfirm, , eo quoc^
^llus morbus ex adjunctione aUerms aggravatur^^^^^^
medicina quae uni morbo competeret, alten nocu
Ten tum pr^staret. Et similiter in peccat.s : qma
unumT-ravatur ex adjunctione altenus; et i lud
quod uni%eccato est conveniens med.c.na, alten
rentWum^ra^staret, cum quandoque ahqms con-

(a) Hoc opus uon

est Augustino attribuendum.

DISTINCTIO XVIII. - QU.ESTIO I.

trariis peccatis sit infectus, sicut docet Greoorius in
Pastorali (part. 3, cap. '3). Et ideo de necessitale
confessionis est quod homo omnia peccata confi-
teatur quae habet in memoria; quod, si non faciat,
non est confessio, sed confessionis simulatio. » —
Ha2c ille.

Item, ibidem (arg. Sed contra), arguit sic :
(( Confessio est pars poenitenticc. Sed poenitentia
debet esse mtegra,ut, 20. dist., Magister dicit. Eroo
et confessio. » — Haec ille. ' '^

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Non minor morbi spiritualis detectio est
necessana in medicina spirituali, quam morbi cor-
porahs ni medicina corporali. Sed, in medicina cor-
porah, oportet detegere uni et eidem medico omnem
morbum corporalem memoriai occurrentem. Ergo
consimiliter, in medicina spirituali, oportet dete-
gere uni et eidem medico omnem spiritualem mor-
bum memorioe occurrentem.

Secunda conclusio est quod non est necessa-
rium quod confitens semper absolvatur ab omni-
bus peccatis confessis per unum et eumdem ;
immo potest per unum absolvi ab aliquibus, et
non ab aliis, sed remitti ad alium, qui absolvat
a reliquis.

Hanc conclusionem ponit sanctus Thomas ubi

supra (4. Sentent., dist. 17, q. .3, art. 4 q'a ^)) in

solut.one quarti argumenti. Illud enim argumen-

tum est tale: (cSacerdoti non debet fieri confessio de

peccatis, nisi p.opter absolutionem, etc, » ut supra

recitatum est, in primo argumento quiestionis Et

respondet sic : « Dicendum, inquit, quod, etiamsi

sacerdos non possit absolvere de omnibus, tamen

tenetur sibi omnia confiteri, ut quantitatem totius

culpaa cognoscat, et de illis de quibus non potest

absolvere, ad superiorem remittat. » — Htec ille

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Deficiente causa propria alicujus effectus,
tolhtur eOectus. Sed causa quare conlessio dimidiata
non valet, est quia illa dimidiatio tollit notitiam
quantitalis peccati, quse necessaria est sacerdoti et
imped.t ejus curationem. Dimidiatio vero absolu-
t.oms r.o.1 tolht talem notitiam, nec impedit cu.-am
Ergo absoIut.o in casu potest dimidiari; non autem
confessio.

Et in hoc primus articulus terminatur.
ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

I. Argumentum Durandi. - Quantum ad
secundum art.culum, arguendum est contra conclu-

387

sionem l^; ^''^^' "^".'^"'^em directe contra conclu-
vZZlcluf ''''''' ''^r P^-^J^^tionem, dicens quod
rrobare a, 1?'' ^--'-'^-ne non videtur necessario
teri uni T T^^^^^T "^ ''^ °™"^^ P^^^^^a confi-

Iruum n ""' '''l '^^""^ ^"«d «^t ^'«'de con-

gruum. Qu.a, secundum eam, „on est necesse

ZZ'uT' 'iT^ ^°"''*^^^' "'-^' -^-- ^--""

qurnrodr T''f '" ''^"' ''^ ^^^ione rnedicin^
quae prodesset contra unum et non contra aliud
^ed ])ropter primum non oportet hoc ponere Ouia
circumstantia. aggravantes non sunt de nece sita e
confess.on.s, sed solum ilte qua. addunt novam sp
c.em peccati. Sed unum peccatum, si recipirtT.ravi
atem ex alio sibi adjuncto, non tamen redpft n'o^"m

eaS/r '' ^•""^-^--- --s Peccati no"
requ.i.tur necessar.o quod fiat mentio de alio -

Nec prop er secundum, .scihcet propter medicinam.

bum, vel de illa quse pra^servat a recidivo Medicina
autem qua^ expellit morbum peccat. unius nun-

eadem: t''"'r "' "^'^^^"" ^'^''^^ peccati; quL
eadem est med.cina expellens omne peccatum, sci-
I'cet o^atia, et ita, ratione illius medicin.e non

IZlTtT''' ^^""^ ""'^^^ J^--*^' - -edicin
(uTa i hf P'''''""'' ^'''''' ''^ ^"^^at ahud;

se vati t ."""^"'"^ '''-?'' rationemedicinaB pra.!

(luod bn?r,;'^'r "'" ''' ^' '''''''' ver^poenitenti^
(fuod homo ab ea non possit excidere; ergo non e^t

necessarium ad veram p(Bnitentiam qiod exhibean-

tur omnimoda remedia contra recidivum

Ahus est autem modus efficacior, p.^obans eam-

dem conclusionem. Et est talis : Conf^efsio respondet

contritioni, sicut signum signato; quia ea quTsun

sionum Et etiam correspondet per simile ■ auia

sTcut^te^^^^r? '' "^^"^^^'^ -"^-- -ram D^eo

peccato^rLr "'™ ''''^'"^ ^'' imnifestatio

peccatorum coram min.stro. Sed contritio non potest
esse de uno peccato sine alio. Ergo nec confessio E
M patet quod confessio debet fieri integre de onni-
bus peccatis un. et eidem. Quod est intelligendum
de peccatis quae memori^ occurrunt, p.-*via (a^

prScXr T^'t'"' .^"" ''''' coLssioiinl
prceceaeie. — Hoec Durandus.

di,v;tf ^'''t'^ ^''^T^''^"°'— ^^^""d° Potest argui
h2t d.f '' ^T^^"^^'^"^"^ (S)- Quia sicut confessio
abet deter.r..natum n.inist.-um, ita videtur habere
debitam materiam, qua. est illud per quod peccata
maniestantur. Sed confitens, ut^^idltur Cte t
man.festare partem peccatorum per unum s grum

(a) praevia. — prima Pr.

(S) Hoc Becundum a.-gunientum reperifur etiam annH

LlBRl IV. SENTENTIARUM

388

scilicet verbo, et partem per aliud, scilicet scripto
Ergo potest pai-tem peccatorum manife.taie uni
ministro, et aliam partem alten.

S 2. — CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I Argumenta Durandi. - Contra secundam
condusionem arguit Durandus (d)st ^^ q. 15),
dicens quod, licet Ecclesia servet lUum modum,
s Ucet quod inferior audiens totam confess.onem
absolvit de casibus quibus pote.t, supenor autem
ad quem remittitur, audit solum casum pertinen-
tem ad se, et de illo absolvit; tamen contra istum
modum, et contra conclusionem , sequuntur aliqua
inconvenientia. Primum est, quia confessio qu^ M
inferiori integre de omnibus, et ipse non absolv
de omnibus, non babet aliquam absolutionem sibi
correspondentem. Secundum est, quia confessioquse
fit superiori de solo casu pertinente ad ipsum, non
est inteora. Tertium est, quia, cum de (a) lUo pec-
cato fuerit confessus inferiori, dubium est quare
tenetur iterato alii confiteri : quia quamvis nte con-
fessus possit, si velit, iterato confiteri, quod tamen
ad boc obligetur, non videtur rat.onabile. Qua.tum
est, quia allsolutio qua^ fit ab inferiore et supenoi^e,
non est una, nec de eisdem peccatis, sed de d.vers.s.
QuiB omnia videntur inconvenient.a. — l^orte d.ce-
tur quod, non obstante quod i..ferior absolvat de
cas.bus pe.tineutibus ad ipsum, et supenor de casu
ad se pertine.ite, est tamen una absolut.o : qu.a
quilibet eorum absolvit ut .ninister De., qu. est
unus, licet ministri sint plui-es. - Sed .stud .lon
solvit, immo potius confirmat : quia, sicut m.n.ster
non absoivit nisi vice Dei, sic non fit e. confess.o
nisi ut .ninistro Dei ; si ergo absoh.t.o qu* l.t a
pluribus ministris, est una, propter umtatem De.
cujus ministri sunt, eodem modo confess.o facta
pluribus erit una et sufficiens.

II Argumenta aliquorum. - Secundo (S)
potest argui contra ulra.uque simul conclus.onem.
Quia, sicut homo non tenetur confiteri .nteg.'e n.s.
de quibus recoht, sic, cum confessio fiat propter
absolutione.n , non tenetur confiteri integre nis. ei
qui potest ipsum absolve.-e. Unde v.detur sufficere
quod peccator confiteatur iuferiori de ilhs de qu.bus
potest eum absolvere, et de rehquis s^upenon, et
per quen.hbet absolvatur de casibus ad eum perti-
nentibus. Absurdu.n enim videtur quod ahqu.s
teneatur confite.i de ahquo peccato sacerdot. qu.
non potest eum de iho peccato absolvere. Et sic
videtur quod hcite potest dimidia.-i tam confess.o
quam absolutio.

(gj Soc arrumentum Auctor affert, prout est relatum a
Durando, dist. 17, q. 15.

Confirmatur (7.). Quia non est necesse ut quod
semel confessi sumus, iterum confiteamur , ut
habetur, dePoenitentia, dist. 1, can. Mensuram (6).
Sed dimidians confessionem curato et Ep.scopo, r.te
confitetur, in casu in quo curatus non potest eum
absolvere de omnibus, nec Episcopus vult aud.re
nisi de suis; quia nemo tenetur confiten lUi qui
non vult vel non potest eum absolvere. Ergo, etc.
Et huius opinionis videtur esse Bernardus de Gan-
nato, in impugnationibus Henrici, Quodliheto 1,

q. 29. . ^

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. _ Ad ARGUMENTA CONTRA PRIMAM
CONCLUSIONEM

I Ad argumentum Durandi. - Quantum ad
tertium articuh.m, respondendum est obiection.bus
supradictis. Et quidem, ad ea qure Durandus obj.c.
cont.'a prol)ationem prim:e conclusion.s, respondet
Petrus de Pah.de (d.st. 17, q. 5), dicens : « Quod
quidam dicunt, quod circumstantise, si non mutant
speciem, non sunt confitendifi, etc. ; - d.cendum
quod non ideo ci.-cu.nstantia pertinet ad necess.ta-
tem confessionis quia mutat speciem, sed quia est
distinctum peccatum perse;unde, si non mutaret
.peciem, et esset distinctum peccatum numero,
e.set confitenda. Sed ex boc quod addit novam spe-
ciem, sequitur quod difle.'at substantialiter .ngenere
moris, quamvis sit idem numero in genere naturse
0,.ia ergo unum peccatum, ex boc quod c.rcumstat
a^hud, sic iUud agg.'avat, hcet citra spec.eni, quod
tamen remanet ab eo distinctum, pi^opter hoc sci-
licet est confitendum, quia scihcet aggravat, et nih.-
lominus manet distinctum in gene.'e peccat. mor-
tali^ Sed propter hoc secundum ventatem non est
adhuc satisfactum : quia, hcet omne peccatum mor-
tale distinctum, sit distincte confitendum, tamen
ar<rumentum quairit quare non soh.m d.st.ncte, sed
etiam simul de omnibus ahis in eadem confessione
sit confitendum; cujus ratio, si dicatur gravitas,
improbatum est. Et ideo dicendum est quod Tho-
mas, in hac materia, qu^ non est dernonstrab.hs,
non intendebat demonst.-are, sed probab.hter per-
suadere. Et ideo ratio p.-obabihs est. - Quod autem
dicit de medicina expulsiva, verum est : quia, s.ve
sit contritio, sive gratia, sive confess.o, vel abso-
lutio, vel satisfactio, ista per se expeU.t peccatum,

""(^^^H^T^^^^ii^^^reperitur apud Petrum de Palude,

'Ig) Non similia legunlur in can. ^««' .^;"^ ^^^°'
§1 dict. Grat. post can. 87, dist. 1, de Pcemtentia.

DISTINCTIO XVIII. — QU^STIO I.

389

non autem inducit per se ad aliquod peccatum , nisi
forte per accidens, sicut homo de bono opere gloria-
tur secundum quod hujusmodi. Nec de ista intendit
Thomas, sed de prsservativa. Quamvis autem non
sit de ratione verse poenitentise non recidivare, tamen
de ratione verae poenitentiae est quod homo sic poeni-
teat, quod sibi possit dari remedium ne recidivet, et
ne habeat tantam occasionem recidivi sicut prius :
sicut de ratione verae et perfectse medicinaj est sic
curaremorbum, quod non remaneant ve.stigia; item
curare morbum et reducentia morbum. Item, ad
hoc quod medicus adbibeat perfectam medicinam,
sic sibi -morbus debet detegi , quod possit sibi per-
fectam medicinam adhibere, ,sive adhibeatur, .sive
non. Nihilominus apparet quod Thomas non inten-
debat universaliter demonstrare quare (a) confessio
debet esse integra : quia, licet ita sit in quibu.sdam
peccatis contrariis, non tamen omnia sunt contraria;
immo aliquando peccator non liabet aliquod pecca-
tum contrarium alteri, sedsimile; immo raro affi-
citur homo vitiis contrariis; et sic non deberet esse
integra, nisi baberet vitia contraria. Item, peccatum
semel factum, ex illo quod postea fit, nec alleviatur
nec aggravatnr; sed tunc solum unum gravat aliud,
quando est circumstantia alterius, licet status pec-
catorum aggravetur ex multiplicatione peccatorum. »
— Ha3c Petrus. — Ex quibus videtur velle quod
probatio sancti Thomye non sufficienter demonstret
conclusionem.

Mihi tamen videtur quod instantise illatae contra
eam, non multum movent : quia sanctus Thomas
non solum fundat se in dicta probatione sine pluri;
immo fulcit eam aliunde in solutionibus argumen-
torum, prsesertim per hoc quod tanta integritas
requiritur in confessione, quanla in contritione.
Ibidem (4. Sentent., dist. 17, q. 3, art. 4, q'a 2)
enim arguit sic, in secundo loco : « Confessioad hoc
est nece.ssaria in poenitentia, ut poena secundum
arbitrium sacerdotis peccato taxetur. Sed sufficiens
poena potest imponi a diversis sacerdotibus de diver-
sis peccatis. Ergo non oportet uni sacerdoti omnia
peccata confiteri. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum, inquit, quod poena a diver-
sis sacerdotibus imposita, non esset sufficiens : quia
quilibet consideraret tantum unum peccatum per
se, et non gravitatem illius quam habet ex adjun-
ctione alterius; et quandoque poena quae conlra
unum peccatum daretur, esset promotiva alterius
peccati. Et pra^terea, sacerdos confessionem audiens,
vicem Dei gerit; et ideo debet hoc modo ei fieri
confessio, sicut fit Deo in contritione; unde, sicut
non es.set contritio, nisi quis de omnibus conterere-
tur, ita non esset confessio, nisi quis de omnibus
quae occurrunt memoriae confiteatur. » — Ha^c ille.

(a) universaliter demonstrare quare. — aliter demon-
strare quia Pr.

— Cum ergo dicit Durandus, quod non omnes cir-
cumstantiK aggravantes sunt de necessitate confe.s-
sionis, — verum est, si non addunt novam .speciem
peccato, vel nisi ip,sai sint aliud mortale peccatum,
sicut bene dicit Petrus. — Cum autern instat
Petrus, qnia, licet aigumentum sancti Thomse pro-
bet quod talis circumstantia, cum sit peccatum
mortale, .sit confitenda, non tamen concludit quod
omnia simul et uni et eidem sint confitenda; —
dicitur quod immo sufficienter hoc concludit : quia,
sine integrilate confessionis, .sacerdos non potest
sufficiens remedium nec sufficientem panam impo-
nere peccato, cum ejus gravitatem et quantitatem
ignoret; et ulterius, sicut conteritur integraliter
coram Deo, ita debet confiteri integraliter coram
ejus ministro. — Quod autem dicit Durandus de
medicina expulsiva peccati, verum est. Sed contra
medicinam pra^servativam, ut dicit Petrus, et bene,
non concludit : poenitens enim taliter debet pecca-
tum detegere, quod sufficiens sati.sfactio sibi po.ssit
injungi, et conveniens remedium adbiberi; quod
non potest fieri per dimidiatam confessionem. —
Cum autem instat Petrus contra probationem sancti
Thomaj, quia non semper peccator habet peccata
vel vitia contraria, et ita non semper deberet integre
confiteri, nisi in casu quo haberet vitia contra-
ria, etc; — dicendum quod non solum peccatum
aggravatur ex adjunctione peccati vel vitii contrarii,
immo ex peccato di.sparato, sicut avaritia ex luxuria'
vel superbia, ad minus quantum ad hoc quod ex
ambobus con.stituitur majus onus, et majorculpa,
et major reatus et offen.^a extensive quam ex uno
solum. Et ex omnium integra confessione magis
deprehenditur status peccatorum, et gravitas cujus-
libet peccati seorsum, utrum scilicet sit commissum
ex passione, vel ignorantia, vel ex contemptu, vel
ex consuetudine peccandi : qui enim plura mor-
talia commisit di.sparata, et diu in illis fuit, statim
deprehenditur non ex passione sed ex malitia pec-
casse. De hoc, in suo simili, .sanctus Thomas, ubi
supra (4. Sentent., dist. 17, q. 3,art. 4, qia 2),
in solutione primi, sic dicit : « Unum peccatum'
per se consideratum , non ita demonstrat malam
dispositionem peccantis, sicut quando cum pluribus
aliis consideratur : quia in unum peccatum aliquis
quandoque ex ignorantia vel infirmitale labitur;
sed multitudo peccatorum demon.strat malitiam pec-

cantis, vel magnam corruptionem ejusdem. »

Haec ille. — Ex quibus patet quod illud quod addit
Petrus, scilicet quod peccatum semel factum non
gravatur ex illo quod fit postea, etc, parum valet.
Tum quia, dato quod peccata .sequentia non aggra-
varent pntcedens peccatum, tamen e converso pi-je-
cedentia aggravant soquentia, prout relinquunt
dispositionom ad majorcm conlemptum. Tiim quia
etiam sociuentia aggravant quodammodo pra^ceden-
tia, inquantum indisponunt ad poenitentiam pr^ce-

390

LIBRI IV. SENTENTIARUM

dentium,et confirmant contemptum praecedentem.
Tumquia, posito quod non semper sed aliquando
unum peccatum aggravetur ex consortio alterius,
quocumque modo intelligatur illa aggravatio, tamen,
ut in pluribus, confitens est imperitus circa distin-
ctionem talium, et confessor tenetur esse peritus;et
quia legislator aspicit illud quod contingit ut in
pluribus, ideo prajcipitur a Deo confessio integre
uni fieri, qui de talibus habeat judicare, non solum
a confitentibus imperitis, immo a peritis; cujus si
fiat oppositum, confessio non valet, nec est verum
sacramentum.

De illo autem quod dictum est, scilicet quod prai-
cedentia peccata possuntaggravare sequentia,nemini
dubium esse debet, cum peccata venialia quandoque
disponant ad mortalia. De hoc sanctus Thomas, de
Malo, q. 7, art. 3, sic dicit : « Ex multitudine
actuum generatur habitus, et crescit aviditas et dele-
ctatio in peccato; et in tantum potest crescere, quod
facihus incUnatur ad peccandum mortahter, etc. »
Item, 4« 2"^, q. 88, art. 3, sic dicit : « Actus peccati
adahquid duphciter disponit. Uno quidem modo,
directe; et sic disponit ad actum similem secundum
speciem. Et hoc modo, primo et per se peccatum
veniale ex genere non disponit ad mortale in genere,
cum differant specie. Sed, per hunc modum, pecca-
tum veniale potest disponere per quamdam conse-
quentiam (a) ad peccatum quod est mortale ex parte
agentis. Augmentata enim dispositione vel habitu
per actus peccatorum veniahum, in tantum potest
hbido peccandi crescere, quod iUe qui peccat, finem
suum constituat in peccato veniah : nam unicuique
habenti habitum, inquantum hujusmodi, finis est
operatio secundum habitum. Et sic muUoties pec-
cando veniahter, disponitur ad peccatum mortale.
AUo modo actus humanus disponit ad aUquid,
removendo prohibens. Et hoc modo peccatum veniale
ex genere potest disponere ad peccatum mortale ex
genere. Qui enim peccat veniahter ex genere, prse-
termittit ahquem ordinem; et ex hoc quod con-
suescit vohmtatem suam in minoribus debito ordini
non subjicere, disponitur ad hoc quod etiam volun-
tatem suam non subjiciat ordini uUimi finis, eh-
gendo illud quod est peccatum mortale ex genere. »
— Hycc iUe. — Item, q. 73, art. 8, sic dicit : « Si
nocumentum per se sequitur ex actu peccati, licet
non sit inteutum, nec prsevisum, directe peccatum
aggravat; quia qua^cumque per se consequuntur ad
peccatum, pertinent quodammodo ad ipsam peccati
speciem : puta, si quis pubUce fornicetur, sequitur
scandalum plurimorum; quod quamvis ipse non
intendat, nec forte prsevideat, directe per hoc aggra-
vatur peccatum. » — Haec iUe. — Ex quibus
patet quod uUimum dictum Petri non est universa-
liter verum.

Ad iUud autem quod subditDurandus, de secundo
modo probandi conclusionem , respondet Petrus
de Palude (iy^id.), dicens quod « iUa ratio habet
instantias. Quia non oportet sic signum respondere
signato, quod, si signatum sit integrum, quod
signum sit integrum : quia facies integra potest
reprffisentari per speculum fractum dimidiatum. Ita
etiam in sacramentis. Quia, in sacramento AUaris,
res contenta et signata, est una et indivisa, et una
non separata ab aUa, scUicet corpus et sanguis
Christi, et in se, et in sacramento; cum tamen
sacramentum sit divisum et separatum, id est (a),
species ipsaj, quse sunt materia, et verba utriusque
forma?.; et forma consecrationis corporis significat
divisim corpus et materiam, quffi tamen utrumque
continet; et e converso forma et materia sanguinis.
Item, satisfactio est signum contritionis, confessionis
et absolutionis. Sed satisfactio potest dimidiari :
non sic autem quod pcenitens satisfaciat de uno ,
et (g) pro aho nec nunc nec ahas intendat satisfa-
cere; sed sic quod hodie facit poenitentiam injun-
ctam pro uno, et cras injunctam pro aUo; sicut
quandoque injungitur ab eodem absolvente poeni-
tentia distincta pro distinctis peccatis ; et quia unus
pro aUo potest satisfacere, partem poenitentise facit
per se, aUam per aUum ; et unam per indulgentias,
et aUam per eleemosynas et hujusmodi ; et partem
hic, et partem in purgatorio. Ergo simihter, si Ula
ratio valet, potest dimidiari confessio et absoUitio :
scihcet quod isti confiteatur hodie unum, cum pro-
posito confitendi cras ahud alii; et absolvatur (y)
nunc ab isto, et cras ab aUo. — Item, minor potest
interimi. Quia, si homo conteritur de omnibus in
generah, postea vult de singuhs in speciah conteri,
non oportet quod totum sit in una hora, nec etiam
uno die, ex quo habetur propositum de singuhs
conteri de uno post aUud. Et videtur quod ante-
quam ad uUimam contritionem de uUimo venerit,
ex solo bono proposito Deus eum de omnibus absol-
vit. Et sicsacerdos, antequam(o) iUetotum dixerit, ex
quo tamen ahas dicere proponit, ut videtur, potest
statim absolvere, se Deo conformando. Nam non est
dubium quod confessio dimidiari potest eideni, sic
tamen quod absolutio non recipiatur quousque
totum sit confessus; sicut in iUis qui muUis diebus
generalem confessionem continuant. Sed, q^iantum
ad propositum, verum est quod confessor non potest
se conformare Deo : quia, si absolvit a dictis et non
scienter retentis, Deus hoc non facit, sed absolvit
ab omnibus mortahbus, vel a nuUo; si autem absol-
vit a retentis non oblitis nec dictis , hoc non potest ,
quia non sunt materia nisi confessa speciaUter, et

(a) consequentiam. — convenieniiam Pr.

((x) id est. — et Pr.

(g) non. — Ad. Pr.

(y) absolvalur. — absolvi Pr.

(o) antecjuam. — ante vel postquam Pr.

DISTINGTIO XVIII. — QU^STIO 1,

391

oblita confessa pjeneraliter. Ideo , etc. — Item , pro-
batio sua circularis est : quia, in quacstione (a) de
contritione, probavit de omnibus mortalibus simul
debere conteri et sigillatim , quia sic de ipsis est
confitendum; etmodo, e converso, probat confessio-
nem debere esse integram per integritatem contri-
tionis; et sic utrobique est petitio principii. — Et
ideo potest esse tertia ratio ad eamdem conclusio-
nem, talis : Confessor debet se conformare Deo,
quantum potest commode. Deus autem non absolvit
nisi ab omnibus. Ergo nec iste debet nisi ab omni-
bus. Sed non potest nisi a confessis, vel oblitis, quse
habentur proconfessis per generalem confessionem.
Ergo omnia debent confiteri. Dico autem si potest :
quia quando (6) non potest ab omnibus absolvere,
tunc non potest se conformare Deo, et excusatur;
ut inferior, qui tantum absolvit a casibus suis. Supe-
rior vero non potest commode ab omnibus : quia
non potest nisi audiat ; et non potest audire omnia
peccata omnium ad se venientium vel confluentium
de tota dioecesi, forte uno die , vel septimana
poenosa. Gravarentur etiam homines bis omnia
dicendo, etc. ». — Haec Petrus, et bene quoad ea
quifi dicit contra Durandum. Sed ratioquam inducit
pro conclusione, virtualiter continetur in dictis
sancti Thomae, et cum minori calumnia, ut prius
recitatum fuit.

II. Ad aliud argumentum. — Ad secundum
principale contra eamdem conclusionem , respondet
Durandus (dist. 17, q. 15), dicens quod « non est
simile de plurificatione materise, et de plurificatione
ministrorum, quibus fit confessio, et a quibus fit
absolutio. Quia, sicut per contritionem cordis fit
Deo necessario integra confessio, sic confessio oris
debet integre fieri alicui ministro. Sed signum per
quod confitens manifestat peccata sua confessori,
non est tantum unum : quia non est possibile; qui-
dam enim sunt muti, et ideo non possunt per verba
confiteri peccata; propter quod, cum Deus nihil
impossibile requirat, restat quod tales possunt con-
fiteri per scriptum, signa vel nutus. Materia enim
confessionis non est una secundum speciem (ut
aqua in baptismo) ; sed est una unitate analogiic quai
est inter signa, sic tamen quod sernper principalius
assumatur de possibilibus. Cujus ratio est : quia in
quibusdam sacramentis, puta in baptismo, confir-
matione et ordine, nihil requiritur ex parte reci-
pientis, nisi quod non sit impedimentum; et ideo
quidquid extrinsecus apponitur, totum est determi-
natum in specie una ex oi'dinatione divina; sed in
pcenitentia requiritur per se actus poenitentis, sci-
licet quod manifestet peccata sua sacerdoti ; et quia
Deus non requirit a nobis nisi quod possumus, ideo

sufficit quod peccator manifestet peccata sua sacer-
doti per pra^cipuum signum quod e.st sibi possibile,
quamvis non sit semper unius rationis ». — Hsec
Durandus, et bene, et concorditer dictis sancti
Thomai, di.st. 17, q. 3, art. 4, q'» 3, in solutione
.•^ecundi argumenti.

§ '2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad arguraenta Durandi. — Ad argumenta
contra secundam conclusionem , respondet Petrus
de Palude (dist. 17, q. 5). Et primo, ponit quatuor
opiniones; secundo, sul)jnngit suani , quinto loco,
dicens : « Quintus modus dicendi est. Quia aut
omnia sunt venialia; aut omnia sunt mortalia; aut
qucedam mortalia, et qusedam venialia. In primo
casu, potest absolutiodimidiari indiflerenter a supe-
riori et inferiori : quia liorum remissio non habet
connexionem , nec (juoad contritionem , nec quoad
confe.ssionem , nec per consequens quoad absolutio-
nem. Quando autem retenta sunt mortalia, et non
retenta venialia, con.stat per idem , quod superior
potest absolvere de mortalibus, sine hoc quod absol-
vat de venialibus; quia mortale potest remitti, non
remis.so veniali. E converso autem, remitti non
potest veniale sine mortali, sicut nec unum mortale
sine alio mortali. Unde tunc est idem quod in
secundo casu, quando omnia sunt mortalia. Et qui-
dem Ecclesia Romana sic utitur, quod absolvit a
majoribus mortalibus, remittens pro minoribus
ab.^^olvendum. Et ideo supponendum est quod ita
pote.st fieri. Quo supposito, pari ratione, potest fieri
e converso : quia de mortalibus non minus potest
remittere minus sine majori, quam e converso.
Propter quod , qua ratione potest absolvere superior
de retentis, non absolvendo de concessis, eadem
ratione, inferior de concessis tantum : quia ex quo
iste est absolutus quoad Deum, ut supponitur ex
contritione quam ostendit, id quod est ex parte
Ecclesiai,potest dimidiari in foro pqenitentiali; sicut
in foro judiciali potest quis ab.solvi ab uno judice ab
una sententia, et ab alio ab alia. Immo etiam , si
non esset contritus, sed attritus, idem e.st : quia
dispositio ad gratiam potest dimidiari. Et sicut in
dispositione actuali, quse est per actum liberi arbi-
trii, quo oportet in speciali de omnibus conteri,
multi actus concurrunt, ex quibus contritio gene-
ralis sequens fit disposilio perfecta ad gratiam ; sic,
ex confessionibus facti diversis, causatur dispositio
ornatus perfecta ad gratiam (x). Et sicut quando
aliquis inungitur, diversie sunt unctiones, quarnm
quiclibet habet separatam formam et separatam
materiam, et omnes sunt necessariae, et, omnibus

(a) qumstione. — conclusione Pr.
(6) quando. — Om. Pr.

(a) a verbis sic ex confessionibus usque ad gratiam ,
om. Pr.

392

LIBRI IV. SENTENTIARUM

perfeclis, tunc ex vi sacramenti sequitur efYectus,
et non ante (et idem esset si casus mortis primi
ministri cogeret ministros multiplicari); sic et hic :
quia absolutio respectu Ecclesise potest dimidiari, et
dispositio respectu Dei; inde est quod vi clavium,
quando completa est ultima absolutio, tunc sequitur
effectus, et non ante. Et non est dubium quod
superior potest de omnibus absolvere, vel de omni-
bus absolvendum remittere. Et licet, de potentia
absoluta, posset committere majora sine minoribus,
non tamen de potentia ordinata : quia, si poeniten-
tiarius Episcopi posset solum absolvere de episcopa-
libus, quicumque iret ad eum , notaret se eo ipso de
illis, cum de aliis non posset absolvere; propter
quod Simon Legatus revocavit illam clausulam con-
cilii Compendiensis, qua prohibetur prselatis com-
mittere fratribus nisi majora crimina. Potest ergo
superior absolvere de omnibus, si tamen omnia
velit audire; abter non. Inferior autem non : quia,
sicut si absolveret de excommunicatione a superiore
retenta, nihil ageret, sic etiam de peccato; quia a
non judice suo lata sententia non tenet in eo in quo
est non suus judex, licet teneat in aliis (ut si ab
ordinario est appellatum in una causa, remanet
judex in aliis , non in illa ; propter quod sententia
sua in illa non tenet); ita est hic. Sed utile per
inutile non vitiatur in iUis quoe recipiunt divisio-
nem. Unde, si absolvit ab omnibus, valet absolutio
in casibus suis, nec plus oportet ad eum redire;
sed non in ahis. Sed si casus reservatus est majoris
excommunicationis, vel minoris, nuUo modo potest
ante absolvi quam fuerit remissus absolutus : quia
non est capax sacramentorum. Sed, dato quod iste
homo, de quo positus est casus, non posset absolvi
ab inferiore ab omnibus, nec superior vellet de
omnibus, teneretur tamen uni dicere omnia : quia,
licet inferior tunc non posset absolvere ab omnibus,
post remissionem tamen potest ab omnibus absol-
vere, sive ille superior absolverit, sive non, sive sit
ordinarius, sive ejus vicarius; non quod iste possit
committere, sed (a) quia tahs est intentio retinen-
tium sibi casus, quod, postquam mandatum supe-
rioris receperunt, ex tunc nihil retinent; quia ex
tuncnolunt istum ad se redire, quem remittunt. Et
iterum Decretalis dicit omnia sacerdoti non sacer-
dotihus. » — Ha?c Petrus, in forma. Et hsec est
opinio sua propria.

Tunc ad argumenta Durandi in oppositum, dici-
tur quod ex illo modo dicendi non sequitur aliquid
quod sit inconveniens secundum veritatem. Et ideo
ad primum inconveniens contra hoc illatum, dicitur
quod confessio facta inferioii de omnibus, qui tamen
non absolvit de omnibus, habet ahquam absolutio-
nem sibi correspondentem : quia, post remissionem
confitentis a superiori ad inferiorem , inferior absol-

(a) sed. — et Pr.

vit eum de omnibus; vel, si inferior primo absolvit
eum de sibi concessis tantum , et postea superior de
retentis, vel econtra, non est inconveniens, illud
quod est Ecclesise, dimidiari in foro poenitentiali ,
sicut dimidiatur in foro judiciaH. Nec oportet tali
confessioni correspondere ahquam absolutionem
adsequatam, sed duas. — Ad secundum inconve-
niens, dicitur quod confessio facta superiori de solo
casu retento, licet non sit integra formahter, est
tamen integra in virtute, pro quanto confitens illum
solum casum est paratus omnia confiteri, si supe-
rior vellet audire omnia, tamen non vult. Rursus,
quia illa dimidiata et particularis confessio valet in
virtute integrse confessionis prius factse inferiori. —
Ad tertium inconveniens, dicitur, secundum Petrum
(ibid.) : « Quod nemo cogitur bis idem peccatum
confiteri, verum est per se et simphciter; sed per
accidens potest contingere. Nam, si primo confite-
retur (a) superiori, non oporteret psstea confiteri
alii, cum ille de omnibus possit absolvere. Nec
videtur quod debeat eum post confessionem remit-
tere non absolutum, sed absolvendum : quia sic
cogit eum bis confiteri idem , cum non possit ilUus
peccatum scribere, secundum quosdam, quamvis
poenitentiarii contrarium faciant; et qui potest sta-
tim dare beneficium, non debet differre, nec ad
alium miltere. Sed, si est ahquis qui non potest
eum absolvere, tunc per accidens est quod teneatur
iterum confiteri potenti absolvere, ut absolvatur. »
— Hloc ille. — Ad quartum inconveniens, dicitur
sicut ad primum : quia non est ita inconveniens
dimidiari absolutionem, sicut esset inconveniens
dimidiari confessionem. Tamen confitens potest
ahter absolvi quam per dimidiationem absolutionis,
ut dictum est : puta quod superior remittat eum
absolvendum ab omnibus per inferiorem.

De responsione vero quae recitatur, dicitur quod
non valet; Hcet Petrus eam nitatur colorare cum
Bernardo de Gannato. Ideo illam non approbo, sed
potius cum Durando ejus impugnationem,

II. Ad argumenta aliquorum. — Ad secun-
dum principale dicitur priino, (juod non est simile
de peccatis de quibus confitens non recolit, et de
peccatis de quibus confessor inferior absolvere non
potest, sed solum superior. Tum quia, in primo
casu, sicut excusatur quoad contritionem coram
Deo, ita quoad confessionem coram Dei vicario ;
secus est in secundo casu. Tum quia, in secundo
casu, confitens scienter celat gravitatem peccati sui
et sui status; secus in pnmo casu; ideo in secundo
casu esset fictio, non autem in primo. Tum tertio,
quia dimidiatio confessionis in secundo casu est
voluntaria, in primo vero est penitus involuntaria,
cum sit per ignorantiam. Et multoe alioe dissimilitu-

(a) confiteretur. — confitetur. Pr.

DISTINCTIO XVIII. — QU^STIO I.

393

dines possunt assignari. — Dicitiir secundo, qiiod
non est inconveniens confiteri omnia ei qui non
potest pro tunc de omnibus absolvere, tamen tem-
pore debito poterit de omnibus absolvere, scilicet
post remissionem sibi factam per superiorem. Sed,
si ille confessor, nec tunc, nec alio tempore, posset
de omnibus absolvere, tunc argumentum haberet
colorem. Non autem sic est in proposilo. Ideo non
valet.

Ad confirmationem patet responsio per pnedicta.

De hoc tamen lalius loquitur Petrus de Pahide

(dist. 17, q. 5), dicens : « Verum est simpliciter et

per se quod Ecclesia non potest arctare vel cogere

aliquem ad confitendum bis idipsum : quia non

potest mutare sacramenta quoad necessitatem, quod

scihcet faciat sacramentum necessitatis in tota

Ecclesia, id quod est voluntatis, sicutnec e converso

potest facere baplismum et poenitentiam, quse sunt

necessitatis , esse voluntatis solum; quamvis sit dis-

simile, quia Papa non potest contra prseceptum Dei,

sed potest, pra^ter praecepta Dei, facere nova pne-

cepta. Dico autem geyieraliter : quia , si necessitas

Ecclesiae requirat, potest ahquem cogere ad matri-

monium, puta fiham regis, aut filium, vel (a) ad

ordinem suscipiendum, aut confirmationem; sed in

generah statuere quod omnescontraherent et nuhus

contineret, vel quod omnes susciperent sacros ordi-

nes et nuUus contraheret, non videtur. Nec obstat

quod (6) statuit quod omnes simul in anno com-

municent in Pas^chate : quia illud semel necessa-

rium erat in vita, sicut poenitentia; sicut enim dici-

tur (Luc. 13, V. 5), JSisi poenitentiam egeritis,

omnes similiter (y) peribitis, sic dicitur (Joan. 6,

V. 54), Nisi manducaveritis carnem Filii homi-

nis, etc. Vel dicendum estquod hoc non est mutare

ahquid in sacramento : quia essentia ilhus non con-

sistit in usu, sicut in ahis. Potest etiam facerequod

conferre sacramentum sit in praecepto et neces-

sitatis, quod suscipere est voluntatis : quia curatus

et Episcopus tenentur ex statuto Ecclesise, et Ciiristi,

dicentis (Joann. 21, v. 17), Pasce ovesmeas, mini-

strare subditis ecclesiastica sacramenta. Sed si susce-

ptio sacramenti sit ejus essentia, tunc susceptionem

necossariam facere voluntariam , vel econtra, esset

mutare .sacramenti institutionem ; quia propter

susceptionem est sacramentum, non propter dan-

tem. Licet ergo simpHciter et per se Ecclesia non

possit statuere, ut (o) secunda confessio, quae de se

est voluntaria, sit necessaria; tamen, per accidens,

etsecundum quid, potest, ut videtur, statuere quod

nuUus possit al)solvere a tali peccato simpliciter,

nisi talis superior; inferiortamen pcssitabsolvere (s)

(a) vel. — scilicet Pr.

(6) qixod. — quia Pr.

(y) similiter. — siniul Pr.

(6) scilicet. — Ad. Pr.

(e) a verbis a tali usque ad absolvere., om. Pr.

a culpa, nisi .sub tali pacto, quod remittat ad supe-
riorem pro absolutione a culpa et a poena; ettunc,
si ille qui inferiori confitetur, requirit absolutionem
ab illo sibi exponente quod non potest eum absol-
vere nisi sic quod vadat ad superiorem iterum con-
fessurus, eo ipso sponte se obligat ad iterum confi-
tendum, ex quo sub tali pacto recipit absolutionem. »
— Hicc ille.

Et addit ulterius (ibid.), magis directe ad argu-
mentum, dicensquod « confessionem non est necesse
iterari, nisi in quatuor casibus. Primus, quando,
propter manifestum defectum absolventis, fuit abso-
lutio nulla; sive quia non poterat absolvere aliquo
modo, vel quia nonsacerdos, vel quia non proprius;
vel quia non potuit in parte, et in parte potuit; et
tunc, pro parte qua non est absolutus, tenetur ite-
rum confiteri, quia teneturtotam absolutionem reci-
pere. Unde, quamvis sit liberatus a confessione
directe, non tamen indirecte, quia non potest
absolvi nisi confiteatur. — Secundus ca.sus est,
quando non potuit absolvi propter defectum suum,
ut quia excommunicatus majori excommunicatione,
vel minori; nisi quod (a) in hoc casu, et in aliis, si
confiteretur eidem , non oporteret iterare peccata
explicite, sed solum implicite, dicendo : Peccavi in
illis quse vobis dixi alias; sicut, si nuUa fuisset
ab.solutio de facto, et dilata (&), post multos dies
impertiri potest, etiam si iste oblitus fuerit, dum
tamen prius poenitentiam innotuerit, quia, si non
taxasset poenitentiam, tunc oporteret sibi ad memo-
riam reducere, ut moderaretur juste. Propter quod,
remittens ad Episcopum, si non ab.solvat, debet
poenitentiam innotescere; quam post reditum injun-
get, dicens : Facias qnod tibi dixi; quia ligare non
debet antequam solvere. Ita et in proposito. — Ter-
tius casus est, quando aliquod mortale scienter per
hypocrisim (y) celavit. Tunc enim oportet iterum
confiteri; nisi forte eidem confiteretur, quia tunc
sufficit illud celatum dicere explicite, et alia repe-
tere implicite (o), sicut in primis casibus; nisi quod
primus videtur dubitabilior aliis : quia confessio
coram non suo judice facta, non tenet; unde, cum
ille esset non suus judex in primo casu, saltem in
hoc, ideo confessio nulla; nec per consequens ex
illa potest procedi ab illo postea facto judice. Et
dicendum quod, si aliquis confiteatur coram suo
judice esse verum illud quod coram non suo judice
confessus fuit, de quo constat, ex ista nova confes-
sione condemnari potest, ac si de novo explicite
confessus esset, Et sic est hic. — Quartuscasus est,
quando dedit poenitentiam oblivioni. Tunc enim
tenetur poenitentiam sibi impositam complere; et

(a) quod. — quia Pr.

(6) et dilata. — dilatata Pr.

(y) per hypocrisini. — pro hypocrisi Pr.

(6) et alia repctere impUcite. — alia tenetur dicej-e Pr.

39i

LIBRI IV. SENTENTIARUM

non potest nisi sciat eam ; et ideo tenetur confiteri ,
ut sciat sibi imponendam, et sic impleat loco illius :
quia, sicut votum quod impleri non potest, debet
mutari in votum possibile, sic et poenitentia impos-
sibilis debet mutari in possibilem ; quod non potest
fieri juste et sequaliter, nisi peccata dicantur. Multis
tamen videtur quod non tenetur confiteri peccata;
quia forte deditomnia vel partem oblivioni, sicut et
poenitentiam. Nectenetur ad aliquam poenitentiam,
nisi ad sibi impositam ; a qua propter impossibilita-
tem ex ignorantia excusatur, vel liberatur. Unde,
cum homo non teneatur ad confitendum nisi pec-
cata non confessa, oblivionem et negligentiam babet
confiteri de necessitate salutis, et nihil ahud. Sed
verum est quod , si vult in hac vita sacramentalem
poenitentiam facere pro primis peccatis, debet ea
confiteri, ut eam accipiat; si vero ex se, hio vel
ahbi, facere vult, non tenetur. » — Hsec ille, et
bene.

Ex omnihus prsedictis apparet mihi quod securior
modus est quod, in casu ubi inferior non potest de
omnibus absolvere , nec superior vult omnia audire
vel ab omnibusabsolvere, tunc inferior primoaudiat
omnia peccata; secundo, sine absolutione remittat
eum ad superiorem, ut dicat et confiteatur ei casum
retentum ; et tertio, superior, audito illo casu,
remittat eum ad inferiorem, absolvendum unica
absolutione ab omnibus peccatis, sicut omnia eidem
confessus fuit. Et sic omnia inconvenientia praedicta
cessarent.

Ad argumentum contra qusestionem (a) patet
responsio per prsedicta (6).

Et haic de quccstione dicta sufficiant. De qua bene-
dictus Deus. Amen.

DISTINCTIO XIX.

QU.ESTIO I.

UTRUM QUILIBET SACERDOS POSSIT UTI CLAVE
QUAM HABET, IN QUEMLIBET HOMINEM

^^J^^^^iRCA decimamnonam distinctionem qua)-
^/^JjiH^ ritur : Utrum quilibet sacerdos possit
1^\^^^ uti clave quam habet, in quemlibet
i^^=^i^ hominem.
Et arguitur quod sic. Quia potestas clavium in

(a) qusestionem. — conclusionem Pr.

(6) Vide, in secunda conclusione, responsionem quam dat
huic argumento S. Thomas, 4. Sentent., dist. 17, q. 3, art. 4,
qia 2, ad 4""i.

sacerdotes descendit ex illa Domini auctoritate, qua
dixit (Joan. 20, v. 22 et23) : Accipite Spiritum Sa7i-
ctum ; qiiorum remiseritispeccata,remittuntur eis.
Sed illud indeterminate dixit de omnibus. Ergo
habens clavem potest ea uti indifferenter in quemlibet.
Inopposilumarguitur.Quia,inDecretis,caus.(a)16,
q.l (dict. Grat. ad can. 19), dicitur : Nulli sacer-
dotum licet parrochianum alterius ahsolvere aut
ligare. Ergo non quilibetpotestquemlibet absolvere.
Ergo, etc.

In hac qua^stione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod in Ecclesia sunt et
debuerunt esse claves.

Hanc probat sanctus Thomas, 4. Sentent., dist. 18,
q. 1, art. 1. Nam, in solutione primse quajstiunculse,
sic dicit : a In corporalibus dicitur clavis instru-
mentum quo ostium aperitur. Regni autem coelestis
ostium nobis per peccatum clauditur, et quantum
ad maculam, et quantum ad reatum poenae. Et ideo
potestas, qua tale obstaculum removetur, dicitur
clavis. Hsec autem potestas est quidem in Deo et
Trinitate per auctoritatem ; et ideo dicitur a quibus-
dam, quod habet clavem auctoritatis. Sed in homine
Christo fuit h^c potestas ad removendum hoc obsta-
culum peccati, merito passionis, quse etiam dicitur
januam aperire; et ideo dicitur, secundum quo.sdam,
habere clavem excellentiae. Sed quia ex latereChristi
dormientis in cruce sacramenta fluxerunt, quibus
Ecclesia fabricatur, ideo in sacramentis Ecclesise
efficacia passionis manet. Et, propter hoc, in mini-
stris Ecclesise, qui sunt dispensatores sacramento-
rum, est potestas aliqua ad praedictum obstaculum
removendum, non propria virtute, sed virtutedivina
et passionis Christi. Et ha^c potestas metaphorice
clavis dicitur Ecclesise, quae est clavis ministerii. »
— Hffic ille.

Ex quibus potest formari talis ratio : Quicumque
habet potestatem removendi obstaculum claudens
ostium regni coelorum, habet clavem metaphorice
dictam. Sed ministri EcclesiLC sacerdotes haljent
hujusmodi potestatem. Ergo habent clavem. — Con-
firmatur per illud quod dicitur Petro, Matth. 16
(v. 19) : Tibi daho claves regni coelorum.

(a) caus. — Om. Pr.

DISTINCTIO XiX. — QU^STIO I.

395

Secunda conclusio est quod clavis Ecclesi«; esl
polestas liyandi et solvendi, qua judex ecclesia-
sticus di(jnosrecipere, indignos excludere debet
a regno.

Hanc ponit sanctus Thonaas, ibidem, in solutione
secundsG quiicstiuncula;, dicens : « Secundunn Philo-
sophum, '2. de Anima (t. c. 33), potentiae per actus
diffiniuntur. Undecum clavis sit quicdam potestas,
oportet quod per actum sive per usum diCdniatur;
et quod in actu ol)jcctum exprimatur, a quospeciem
recipit actus; et modus agendi, ex quo apparet
potentia ordinata. Actusautem potestatis spiritualis,
est ut coelum aperiat, non absohite, quia jam aper-
tum est, sed ut quantum ad hunc aperiat; quod
quidem ordinate fieri non potest, nisi idoneitate
ejus, cui coelum aperiendum est, pensata. Et ideo
in diffmitione clavis, ponitur genus, cum dicitur,
poiestas; et subjectum potestatis, cum dicitur, qua
ecclesiasticus judex; et actus, scilicet excludere et
recipere, secundum duos actus materialis clavis,
aperire et claudere; cujus objectum tangitur in hoc
quod dicit, a regno; modus autem in hoc quod
dignitas et indignitas in illis in quos actus exer-
centur, pensatur. » — Hfcc ille.

Et ibidem, in solutione primi, sic dicit : « Ad
duo, quorum unum est causa alterius, una potestas
ordinatur; sicut in igne, ad calefaciendum et dis-
solvendum. Et quia omnis gratia et remissio in cor-
pore mystico ex capite suo provenit ei , ideo eadem
potestas esse videtur per essentiam, qua sacerdos
conficere potest, et qua potest ligare et solvere, si
adsit jurisdictio. Nec differt nisi ratione, secundum
quod ad diversos effectus comparatur; sicut etiam
ignis dicitur secundum aham calefactivus et lique-
factivus. Et quia nihil ahud character ordinis sacer-
dotahs est quam potestas exercendi id ad quod prin-
cipahter ordo sacerdotii ordinatur, oportet quod sit
idem quod spirituaUs potestas. Ideo character, et
potestas conficiendi, et potestas clavium, est unum
et idem per essentiam, sed differt ratione. » — Hsec
ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conchi-
sione : CujusHbet potestatis recte assignatur diffi-
nitio per actum, et objectum actus, et modum pro-
prium agendi. Sed diffinitio potestatis ecclesiasticas ,
quiE dicitur clavis, assignatur illo modo. Ergo recte
assignatur.

Tertia COnclusio est quod sacerdos non potest
uti clave suse potestatls in quemlibel hominem.

Hanc ponit sanctus Thomas, dist. 19, q. i, art. 3,
in sohitione primae quoestiunculse, ubi sic dicif :
« Ea qu;e circa singularia oportet operari, non eodem
modo omnibus compelunt. Unde sicut praeter gene-
ralia medicinse prsecepta oportet adhibere medicos,

quibus praecepta universaha medicinffi singulis infir-
mis, secundum quod decet, aptentur; ita in (juolijjet
principatu, pra^ter illum qui universaliter prsecepta
legis tradit, oportet esse ah'quos, qui ea singuhs,
secundum (juod decet, adaptent. Et, propter hoc,
etiam in c(]elesti hierarchia, .sub Potestatibus, quse
indistincte praisunt, pneponuntur Principatus, qui
singuhs provinciis distribuuntur; etsub hisAngeh,
qui singuhs homiriibus ad custodiam deputantur.
Unde et ita esse debet in praelatione mihlantis
Ecclesise : ut apud aliquem esset pra;latio indi.stincte
in omnes; et sub hoc essent alii, qui super diversos
distinctam potestatem acciperenl. Et quia usus cla-
viiim re(juirit aliquam pra^lationis potestatem , per
quam ille in quem usus clavium exercetur, efficitur
materia propria illius actus, ideo ille qui habet
indistinctam potestatem super omnes, pote.st uti
clavibus in quemlibet; illi autem qui sub eo distin-
ctas potestates accipiunt, vel acceperunt, non in
quoslibet possunt uti clavibiis, sed in eos tantum
qui eis in sortem venerunt; nisi in necessitatis arti-
culo, ubi nemini sunt sacramenta deneganda. » —
Haec ille.

Item, ibidem, in solutione primi argumenti, sic
dicit : (( Ad absolutionem a peccato requiritur duplex
potcstas : scilicet potestas ordinis, et potestas juris-
dictionis. Prima quidem potestas est a^qualiter in
omnibus sacerdotibus, non autem secunda. Et ideo
ubi Dominus, secundo loco, Joan. 20 (v. 22 et 23),
dedit omnibus Apostolis communiter potestatem
remittendi peccata, intelligitur de potestate quse
consequitur ordinem; unde et sacerdotibus, quando
ordinantur, illa verba dicuntur. Sed Petro deditsin-
gulariter potestatem remiltendi peccata, Matth. 16
(v. 19); ut intelligatur quod ipse prae aliis habet
potestatem jurisdictionis. Potestas autem ordinis,
quantum est de se, extendit se ad omnes absolven-
dos. Et ideo indeterminateDominus dixit (Joan. 20,
V. 23) : Qaorum remiseritis peccata , etc. ; intelli-
gens tamen quod usus illius potestatis esse deberet,
supposita potestate Petro collata, secundum ipsius
ordinationem. » — Haec ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Nullus habens distinctam et restrictam pote-
statem in militante Ecclesia, potest uti tali potestate
indi.stincte in quemlibet illius Ecclesiai, sed solum
in aliquem, et inaliquem non. Sedmulti sacerdotes
habentes clavem ecclesiasticam, sunt hujusmodi.
Ergo, etc.

Quarta conclusio est q«od sacerdos potest absol-
vere et ligare poenitentem secundum proprium
arbitrium divino instinctu regulatum, aliter
non.

Haiic ponit sanctus Thomas, dist. 18, q. 1, art. 3,
in solutione quartK quKstiuncuUe, dicens : « Sacer-

396

LIBRI TV. SENTENTIARUM

dos operatur in usu clavium sicut instrumentum et
minister Dei. Nullum autem instrumentum liaLet
efficacem actum, nisi secundum quod movetur a
principali agente. Et ideo dicit Dionysius, in fine
Ecclesiasticse Hierarchiss (cap. 7, III, § 7), quod
sacerdotibus utendum est virtutibus hierarcbicis
quomodo divinitas eos moverit. In cujus signum,
Matth. 16 (V. 17), ante potestatem clavium Petro
traditam, fit mentio de revelatione divinitatis ei
facta; et, Joan. 20 (v. 22), proemittitur potestati
remissionis Apostolis datae Spiritus Sancli donum ,
quo filii Dei aguntur. Unde, si quis prseter istum
motum divinum uti sua potestate prsesumpserit,
non consequeretur effectum, ut Dionysius dicit
(ibid.); et, praoter hoc, a divino ordine averteretur,
et sic culpam incurreret. Etquia poense satisfactorise
infligendse ut medicinse sunt, sicut mediciuBe in
arte determinatse, non omnibus competunt, sed
variandae sunt secundum arbiti^ium medici, non
propriam volunlatem sequentis, sed scientiam medi-
cinae; ita poenae satisfactoriae in canone determi-
natae, non competunt omnibus, sed variandse sunt
secundum arbitrium sacerdotis divino instinctu
regulatum. Sicut autem medicus aliquando pruden-
ter non dat inedicinam ita efficacem , quse ad morbi
curationem sufficiat, ne, propter debilitatem naturse,
majus periculum oriatur; ita sacerdos, divino
instinctu motus, non semper totam poenam quse uni
peccato competit, injungit, ne infirmus aliquis ex
magnitudine poena^ desperet, et a poenitentia tota-
liter decidat. » — Hsec ille.

Ex quibus potest argui pro conclusione sic :
NuIIum instrumentum hal)et efficacem actum , nisi
secundum quod movetur a principali agente. Sed
sacerdos, ligando et solvendo, se habet ut instru-
mentum respectu Dei. Ergo, etc. — Item : Medi-
cinoe in arte determinatse, variandse sunt secundum
arbitrium medici conformantis se scientise. Sed
sacerdos est medicus. Ergo, etc.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Quantum ad secundum
articulum, arguendum est contra conclusiones. Et
quidem contra secundam conclusionem arguit Sco-
tus(dist. 19, q. 1), probando quod non sint idem
character sacerdotalis et claves ecclesise.

Primo(x). Quia ilte potestates sunt distinctse, qua-

(a) Primo. — Om. Pr.

rum ima potest esse sine alia. Sed potestas confi-
ciendi corpus Christi, sive character sacerdotii,
potest esse sine illa qusc includitur in clavibus.
Ergo, etc. Minor probatur. Quia sic fuit in Aposto-
lis in coena, cum dicebatur eis (Luc. 22, v. 19) :
Hoc facite in meaw commemorationem ; ubi data
est potestas conficiendi Eucharistiam ; sed non pote-
stas clavium, usque post resurrectionem , Joan. 20
(v. 23), dicente Christo : Quorum remiseritis pec-
cata, etc.

Consimiliter videtur posse argui de quolibet
sacerdote nunc ordinato. Prius enim dicit Episco-
pus ordinando : Accipe potestatem conficiendi vel
celebrandi missam tam pro vivis quam pro defun-
ctis, dans ei calicem; et, quibusdam interpositis,
ponit manum super caput ejus, dicens : Accipite
Spiritum Sanctum, quorum remiseritis peccata ,
remittuntur eis. Unde videtur quod quilibet sacer-
dos prius tempore accipit potestatem conficiendi
quam absolvendi. Ergo est alia et alia. Et istud pro-
bat quod non tantum distinguitur a charactere, si
character est aliquid unum, immo quod sunt
distinctse potestates inter se.

Tertio. Quia character non potest essenisi relatio.
Relatio autem non potest esse eadem ad plures ter-
minos. Sed corpus Christi verum, vel mysticum, et
consecratio hujus, et absolutio illius, sunt distincti
termini. Ergo illud quod est relatio ad consecratio-
nem , non est idem cum potestate ad absolutio-
nem.

Quarto arguit quod sint duse claves simpliciter
secundum essentiam ; et quod possunt, de potentia
Dei absoluta, ab invicem separari. Sicut enim ali-
quis nunc prsesidens potest alteri committere aucto-
ritatem cognoscendi in causa, non committendo sibi
auctoritatem sententiandi in ea, utpote si diceret :
Committo tibi aucloritateyn examinandi causam
istam, et referas mihi, ut sententiem ; possetetiam
conferre auctoritatem sententiandi , sine auctoritate
coonoscendi , ut si sic diceret : Committo tibi ut
sine omni cognitione causse sententies, sicut pla-
cebit; talis tamen commissio non esset ordinata
alicui cujus voluntas esset obliquabilis. Ita etiam (a)
posset committere Deus auctoritatem cognoscendi,
sine auctoritate sententiandi ; et es.set ista commissio
ordinata simpliciter, si esset etiam (6) in humanis.
Posset etiam Deus (y), de potentia (S) absoluta, alicui
non habenti voluntatem non obliquabilem, commit-
tere auctoritatem sententiandi, siue omni cognitione
causse. De potentia autem ordinata, sive de facto,
utrumque committitur cuilibet sacerdoti. — Hsec
Scotus, in forma.

(a) etiam. — nunc Pr

(6) esset ista rommisKio ordinnta simpliciter , si esset
etiani. — ista conmiissio, si esset ordinala simpliciter Pr.
(v) Ueus. — Om. Pr.
(8) Dei. — Ad. Pr.

DISTINCTIO XIX. — QUiESTIO I.

397

§2.

CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Contra tertiam con-
clusionem arLj;uit Durandus (dist. 19, q. 2), volens
probare quod, absolute loquendo de sacramento
poenitentiaj, circumscribendo omnem ordinationem
Ecclesiyp,quilibetsacer'dospotestquemlibetabsolvere.

Et ejus ratio priina est : Quia, concurrentibus ad
sacramentum quse sunt de necessitate sacramenti,
et debita dispositione suscipientis, verum est sacra-
mentum, et suscipiens recipit omnem effectum
sacrfimenti. Sed , circumscribendo a sacraniento
poenitentiae ordinationem Ecclesiae, quilibet sacer-
dos est debitus minister; etconfessio peccatorum est
debita maleria; Ibrma autem debita, est absolutio,
qua dicitur, Absolvo te, etc. ; confitens autem, si sit
poenitens, est sufficienter dispositus ad suscii^ien-
dum tam sacramentum quam effectum sacramenti.
Ergo, his concurrentibus, non solum est verum
sacramentum, sed etiam suscipiens recipit omnem
elTectum sacranienti. Major patet. Minor clara est
quantum ad materiam et formam sacramenli; sed
dubium est quantum ad ministrum et dispositionem
recipientis. Et, quantum ad hoc, probatursic : Quia
quod non quilibet sacerdos sit debitus minister, nec
quilibet peccator poenitens sit sufficienter dispositus
ad recipiendum sacramentum poenitentia^ et ejus
effectum a quolibet sacerdote, non potest dici nisi
quia poenitentia est sacramentum judiciale, et ideo
requirit quod ejus minister sit sacerdos jurisdictio-
nem habens, et quod judicandus sit ei subditus;
quod non invenitur in quolibet sacerdote respectu
cujuslibet peccatoris. Sed hoc non coj^it. Quia, etsi
poenitentia sit sacramentum judiciale, tamen est
voluntarium. Unde sacerdos, qui est judex in sacra-
mento poenitentiae, magis est arbitrarius, de volun-
tate partium assumptus, quam habens jurisdiclio-
nem de se super partes, eis invitis, vel altero eorum
invito. Gum enim judicium poenitentiae agatur inter
Deum ethominem, constat quod ex parte Dei sacer-
dos est judex voluntarie assumptus, qui sibi fecit
sacerdotes mediatores et arbitros inter se et liomi-
nes. Et idem est ex parte hominum : quia, quantum-
cumque sacerdos sciret peccatum poenitentis, nisi
ipse poenitens voluntarie illud exprimeret, et expo-
neret se judicio sacerdotis, non possetsacerdos judi-
cialiter agere cum eo quoad forum poenitentice.Ergo
ubi peccator voluntarie se subjicit jurisdictioni sacer-
dotis, assumens eum quasi arbilrum, quem Deus
prius assumpsit ad hoc, videtur quod ille sit verus
judex, et homo verus subditus, quantum pertinet
ad tale judicium. Sed hoc potest facere quilibet pec-
cator respectu cujuscumque sacerdotis, circum-
scripta omni ordinatione Ecclesiaj. Ergo tunc qui-
libet sacerdos est verus judex; et quilibet peccator
confitens, vere poenitens, est ei subjectus vere, vel
subditus.

Confirmatur sic : Quia Papa nulli est subditus,
nisi quatenus voluntarie.se ei subjicit. Ex jureenim
divino, nulli subjicitur, sed omnibus pra;est. Ex
jure vero humano, nulli potest subjici; quia cano-
num statuta Papam non ligant, sicut nec leges
Imperatorem, ut notatur, Extra, de Constitutioni-
biis, cap. 1, in Glossa. Ergo cum subjiciat se alteri
in foro poenitentiai, neces.se est quod sufficiat sub-
jectio (juai fit ex mera voluntate.

Item, hoc idem patet ex alio, sic : Quia Papa non
potestse subjicerejurisdictioni alterius quoad forum
contentiosum. Unde non potest commiltere alicui
quod excommunicet eum, nisi ejus sententise parue-
rit; quia talis jurisdictio involuntaria est quoad
subditum, et ex alterius voluntate dependet. Et sic
esset in jurisdictione fori poenitentiai , nisi esset
mere voluntarium.

Quarto sic : Quia, si ex ordinatione divina mini-
stersacramenti poenitentia^est sacerdos habens juri.s-
dictionem, tunc in casu extrema? necessitatis non
posset quilibet sacerdos quemlibet peccatorem absol-
vere : quia nuUa necessitas mutat ministrum a
Deo institutum; unde, sicut in extrema necessitate
nuUus potest sacramentaliter absolvi nisi a sacer-
dote, eo quod sacerdos est minister institutus sacra-
menti poenitentise, sic nullus posset absolvi nisi a
sacerdote habente jurisdictionem, si talis juri.sdictio
requireretur ad ministrum ex institutione Ghristi.
Tenet aulem Ecclesia quod in casu necessitatis qui-
libet sacerdos potest quemlibet peccatorem de quo-
libet peccato absolvere; nec etiam forte posset con-
trarium ordinare.

Quinto. Quia, dato quod minister sacramenti
poenitenliai sit sacerdos habens jurisdictionem, idem
sequitur : Quia consuetudo dat jurisdictionem; sed
tunc fuisset consuetudo quod quilibet absolveret
quemlibet a quolibet; ideo, etc. Sic ergo quilibet
sacerdos poterat absolvere quemlibet ei volentem
confiteri, sicutolim judices chartularii omni homini
seeis subjicienti jus dare poteraut, non alii. — Haec
Durandus, in forma.

Postea vero probat alias duas conclusiones. Qua-
rum prima est, quod per ordinationem Ecclesise
congrue factum est quod non quilibet possit absol-
vere quemlibet. Secunda est, quod Ecclesia, hoc
faciendo, nihil mutat de essentialibus in hoc sacra-
mento, Sed istse conclusiones non militant contra
beatum Thomam, sed pro ipso; ideo probationes
illarum non recito.

§3-

GONTRA QUARTAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Gontra quartam conclu-
sionem arguit Scotus (dist. 19, q. 1), probando
quod sacerdos non habeat potestatem arbitrandi.

Primo. Quia nulli committitur potestas arbi-

398

LIBRI IV. SENTENTIARUM

trandi in aliqua(a) causa, cujus arbitiium nunquam
erit rectum propter quamcumque diligentiam pos-
sibilem adhiberi ab ipso, sed tantum a casu, vel
per miraculum speciale. Sed, per quamcumque
diligentiam possibilem adhiberi a sacerdote, non
potest ipse pertingere ad illud indivisibile poenai,
quo Deus judicat peccatorem esse dignum. Si ergo
contingat, hoc erit a casu, vel per miraculum spe-
ciale. Ergo non habet aliquam auctoritatem arbi-
trandi.

Secundo. Quia non est verisimile quod Deus
dederit Ecclesi» potestatem arbitrandi, sicquodipse
voluerit arbitrium Ecclesise ratificare, et tamen quod
impossibile sit eam recte arbitrari, sic ut ratificetur,
nisi a casu, vel per miraculum speciale.

Tertio. Quia nullus constituitur arbiter inter
partes, sub hac conditione quod praecise arbitretur
ad voluntatem unius partis; et hoc maxime quando
non potest determinate nosse voluntatem illius
partis. Sed, in judicio pcenitentise, partes sunt Deus
et peccator, inter quos est sacerdos arbiter. Ergo
non ligatur prascise ad arbitrandurn illam poenam
quam Deus sibi infligeret, maxime cum non possit
sibi constare de voluntate Dei quoad hoc prsecise,
ut est membrum Ecclesiae.

Quarlo. Quia, si sacerdos imponat poenitentiam
aliquantulum majorem quam correspondeat peccatis,
non est probabile quin poenitens teneatur eam
implere. Ergo, si aliquantulum poena sit minor
condigna, videtur sufficere : nam si non sufficeret
aliqua (S) citra illam punctalem quam dictat divina
justitia, ergo non oporteret explere aliquam ultra
illud punctale divinge justitise. — Hsec Scotus, in
forma.

Et in hoc secundus articulus tei^minatur.

ARTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

Ad argumenta Scoti. — Quantum ad tertium
articulum, respondendum est objectionibus supra-
dictis. Et ideo ad objecta Scoti contra secundam,
dicitur quod minor primi ar(jumenti falsa est. Nec
valet probatio ejus. Quia dicitur quod Apostolis
non est data alia potestas in coena, et alia post
resurrectionem, ut in argumento dicitur. Sed eadem
potestas erat, quse primo dabatur in ordine ad pri-
mum et principalem actum, scilicet conficiendi
Eucharistiam , et secundo dabatur ad actum secun-

(a) aliqua. — alta Pr.

(6) sufficeret aliqua. — alia Pr.

darium, scilicet solvendi et ligandi : sic scilicet,
quod accipientes illum characterem, per illum pote-
rant instrumentaliter cooperari, ante resurrectio-
nem, ad primum actiim super corpus Christi verum,
non autem ad secundum actum, qui est super cor-
pus mysticum; sed, post resurrectionem , poterant
cooperari instrumentaliter ad utrumque actum;
quia principale agens, scilicet Christus, sic dispo-
suerat aliter coagere eis ante resurrectionem , et
aliter post. Nec sequitur quod sit alia et alia pote-
stas instrumentalis : quia eodem instrumento potest
faber ad diversos effectus, secundum diversa tem-
pora, diversimode operari. Ad hunc sensum intel-
ligo sanctum Thomam, 4. Sentent., dist. 24, q. 2,
art. 3, in solutione secundi, ubi sic dicit : « Domi-
nus dedit discipulis sacerdotalem potestatem quan-
tum ad principalem actum, ante passionem, in
ccena, quando dixit (Matth. 26, v. 2Gj : Accipite et
manducate ; unde subjunxit (Luc. 22, v. 19) : Hoc
facite in meam commemorationem. Sed , post
resurrectionem , dedit eis sacerdotalem potestatem
quantum ad actum secundarium, qui est ligare et
solvere. » — Ha2c ille.

Ad secundum patet responsio per idem. Dicitur
enim quod tota essentia characteris et potestatis
sacerdotalis imprimitur in ipsa calicis porrectione;
sed non datur sibi tunc quoad omnem ejus actum,
sed solum quoad primum et principalem; postea
vero datur sibi quoad actum secundarium; ut dicit
sanctus Thomas, ubi supra (4. Sentent., dist. 24,
q. 2, art. 3, ad 2"'").

Ad tertium dicitur quod tam major quam minor
sunt falsse. Major quidem : quia character non est
purus respectus, sed absolutum cum respectu.
Minor etiam falsa est : quia, ut visum fuit, 3. Sen-
tent. (a); eadem relatio realis, est ad plures termi-
nos, sicut eadem filiatione homo refertur ad patrem
et ad matrem.

Ad quartum dicitur primo, quod argumentum
bene probat quod Deus posset dare alicui potesta-
tem quoad unum illorum actuum de quibus fit
sermo, non dando ei potestatem quoad alium actum ;
sed non probat quod de facto ita sit. Sicut Deus pro-
duxit aliquam substantiam qua^ est intellectiva et
non sensitiva, et aliam quse est sensitiva et non
intellectiva; tamen, cum hoc, produxit tertiam, quas
est sensitiva et intellectiva. Sic in proposito. Con-
ceditur tamen quod, licet illa potestas sacerdotalis
sit una et eadem quoad essentiam suam absolutam ,
implicat tamen diversos respectus ad diversos actus,
vel elfectus, ad quos ordinatur. Et de hoc vide san-
ctum Thomam, dist. 18, q. 1, art. 1 (q''> 3), quo-
modo sunt duse claves, et quomodo una.

Et hsec sufficiant ad objecta Scoti.

(a) Cfr. 3. Sentent., dist. 7 et8, q. I, art. 3, § I , I, ad
guin et ad 7um.

DISTINCTIO XIX. — QUyESTIO I.

399

§ 2. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

Ad argumenta Durandi. — Ad objecta contra
tertiam conclusionem nunc dicendum est. Sed ante-
quam ad singula deveniamus, pra^mittenda sunt
qusedam universalia pncamhula, ex diclis Petri de
Palude. Dicit enim sic (dist. 19, q. 2) : (( Ad evi-
dentiam quffistionis hujus, sciendum est quod unus-
quisque de eo quod suum est potest facere quod
vult; quia in sua re quilibet est moderator et arbi-
ter. Et nihil tam naturale est, quam voluntatem
domini servare, volentis rem suam in aHo trans-
ferre. Unde, quia de contractihus vel quaestioni-
bus (y.) homines non compelluntur litigare coram
judice, nisi velint, sed possunt eligere arhitros, vel
inter se componere, sicut volunt ; quo facto, prsetor
ratum habere dehebit hoc, nec habet eos ad respon-
dendum coram se citare; propter hoc, de talihus
possunt se submittere cuicumque judici volunt,
habenti jurisdictionem in alios (ut Aurelianenses
consentire in judicem Parisiensem, prorogando
jurisdictionem (S) illius in seipsos) (y), et tenebit sen-
tentia, quasi a suojudice in subditos lata, vel etiam
in judices chartularios, qui nullum subditum habe-
bant, nisi volentes se eis submitteie. Si autem est
aliquid de quo homo teneatur, velit nolit, ipse, vel
actor, vel accusator, coram judice deterniinato
respondere, sicut de feudo, vel delicto de quo invi-
tus accusatur (5) coram alio judice, remittitur ad
judicem loci delicti. Unde de talibus non potest
actor et reus in extraneum judicem consentire, nisi
de licentia ipsius judicis cui in hoc subditi sunt. Et,
propter (s) hoc, clerici, qui speciali modo subditi
sunt judicibus suis, non solum in delictis, sicut
cseteri, sed etiam in contractibus, nec possunt
renuntiare privilegio fori, non (Q possunt se alieno
judici submittere, prorogando ejus jurisdictionem,
nisi de licentia Episcopi cui sunt subjecti. Cum
ergo, ex ordinatione Christi, omnis anima christiana
subdita sit Petro, de illis in quibus ei subdita est,
sine licentia ejus, alii subdere se non potest. Ex quo
autem post passionem Ghristi homo mortaliter pec-
cavit, et post baptismum suum, tenetur ad arbi-
trium Petri satisfacere, cui dictum est (Luc. 17,
V. 3) : Si peccaverit in te frater tuus, etc. Unde
de peccato mortali, sine licentia et ordinatione
Petri, non licuit alteri confiteri. Simililer, ligatus
majori vel minori excommunicatione non potest sei-
psum solvere; est autem commissus Petro in omni-

(a) contractibus vel quxstionibus. — contractibus vel
quasi Pr.
(6) a verbis in alios usque did jurisdictionem , ora. Pr.
(y) seipsos. — seipso Pr.
(5) accusatur. — accusatus Pr,
(e) propter. — per Pr.
(!;) non. — nec Pr.

bus in quibus indiget ab alio solvi ; ergo in istis non
potest .se alteri subdere. Sed de peccato veniali
potest homo per seipsum, sine Petro et quocumque
alio sacerdote, seipsum solvere. Similiter de mor-
tali de quo semel est absolutus. Unde, nisi ordinatio
Ecclesiai sit in contrarium, quilibet sacei-dos potest
absolvere quemlibet sibi volentem confiteri, a quo-
libet veniali, et mortali de quo alias est ahsolutus :
quia de his nulli homini est obligatus; et ideo de
his potest se submittere quibus vult, non solum
curalis et aliis habentibus populum, sed etiam sim-
plicibus sacerdotibus nullum subditum alias haben-
tibus; nisi quod, si sunt religiosi, sine assensu
prailati nihil tale debent agere; sed, si agerent,
nihilominus absoluti essent, quia concurrerent
essentialia sacramenti. De mortali autem nondum
confesso, de quo tenetur satisfacere Petro, non video
quod sine ejus licentia possit se alteri subdere : sicut
homo de franco allodio potest se cui vult submittere ;
non autem de feudo de quo jam alteri homagium
fecit, nisi de ejusassensu, vel salvojure ejus. Unde,
si homo vellet alieno sacerdoti confiteri, cum inten-
tione (a) nihilominus confitendi proprio, et satisfa-
ciendi ejus arbitrio, videtur quod posset eurn alius
absolvere; sicut dicit Raymundus(6), quod alienus
poterat absolvere, ponendo spem in ratihabitione
proprii sacerdotis. — Et quod dicunt illi de con-
traria opinione, quod, si quis alieno confiterelur,
esset verum sacramentum ; — Contra : quia a non
suo judice sententia lata non tenet. Et similiter, si
a suo de casibus retentis, quia in tantum est non
suus; sed, postquam est alisolutus a superiore, a
quocumque vult de illis absolvi potest, per rationem
dictam. » — Hsec Petrus, et bene.

Et addit (ibid.) quod « Deus a principio, Ecclesise
prsefecit Petrum curatum, dicens (Joann. 21, v.l7):
Pasce oves rneas, etc, et (Matth. 16, v. 19) : Tihi
dabo claves regni coelorum, etc. Unde, sicut modo,
sine licentia curati cui commissa est cura hujus
parochiai in dicecesi, non licet alteri confiteri; sic
nec tunc, postquam fuit necessaria confessio, sine
licentia Petri. Immo, sicut modo Cardinalibus non
licet confiteri sine licentia Papse, sic nec tunc Apo-
stolis sine licentia Petri, de jure communi; licet
libertas non habeat legem. Et licet omnes Apostoli
fuerint immediate a Christo ordinati sacerdotes in
die ccenaj, quando dixit eis (Luc, 22, v. 19), Hoc
facite in meam commemorationem, tamen non in
episcopos, nisi Petrus cui soli dictum est (Joan. 21,
V. 17) : Pasces oves meas. Et de Paulo quidem,
qui tunc non erat discipulus, certum est. Beatus
etiam Jacobus primus ab aliis consecratus est Hie-
rosolymorum episcopus, Et quamvis omnes Apo-

(flt) intentione. — interjectione Pr.

(6) S. Raymundus de Pennaforte, Summa de Poenitentia,
lib. 3, tit. de Pcenitentiis et remissionibus.

400

LIBRl IV. SENTENTIARUM

stoli essent facti episcopi a Christo, sicut aliqui
dicunt, tamen ab eo Petrus vocatus est Cephas,
quod est caput. Unde in Evangelio primus Apostolo-
rum dicitur, et aliis semper prsefertur : quia voluit
Christus habere unum vicarium, et Ecclesiam unum
caput, unius capitis vicarium, a quo caeteri tenerent
quidquid haberent; sicut rex dividens regnum vult
secundogenitos a primogenito tenere, ita ac si ab
illo recepissent, quamvis omnes aeque immediate a
rege accipiant portiones. »

Tunc ad primum Durandi, respondet Petrus
(ibid.) quod, « nisi peccator vellet, nullus eum
absolvere possel; sed non convertitur, quod sua
voluntas sufficiat in eo quod suum non est, ut supra
dictum est. »

Ad seeuudmn, « dicitur quod Papa ideo subjicit
se cui vult, quia cura illius nulli est* commissa
determinate, ad cujus arbitrium habeat satisfacere,
sicut cura omnis christiani commissa est Petro, per
cujus manum oportet transire in regnum, sicut per
manus Christi, qui hunc vicarium dereliquit. Unde,
si Petrus mortaliter peccasset, tenebatur confiteri.
Et quia nulli erat specialiter obligatus, ideo de
omnibus quibus sibi Christus commiserat polesta-
tem absolvendi, libertatem habebat eligendi. Et
habet successor ejus, qui nulli subest, et pari
ratione potestatem habet. — Et per idem patet ad
tertium. ))

Ad quartum respondet, dist. 20, q. 1, dicens :
(( quod in mortis articulo quilibet possit absolvi a
quolibet sacerdote, hocestjure divino : quia, licet
christianus peccans mortaliter, sit obligatus de hoc
satisfacere ad arbitrium Petri, vel sui vicarii, hoc
intelligitur quando potest habere arbitrium Petri,
vel sui vicarii; aliter non, quia tunc esset obligatus
ad impossibile. Quia tamen vi claviumabsolvi debet,
ideo illius auctoritate quem invenit, qui claves
habet, solvi potest. Item, hoc est auctoritate juris:
quia hoc Papa committit etiam in casibus quos sibi
reservat, quod (a) in mortis articulo quilibet sacer-
dos absolvit quemlibet a quolibet peccato. ))

Ad quinlum dicit (dist. 19, q. 2) quod (( consue-
tudo non prsejudicat juri divino. Unde, cum dejure
divino esset quod omnis christianus de peccato
mortali habeat satisfacere Petro, vel ejus vicario,
contraria consuetudo, si fuit, non valuit. Unde et
bene dicitur, de Poenitentiis et Remissionibus ,
cap. 2, in Sexto (6), quod nulla consuetudo potest
introduci, ut quis siyie licentia proprii sacerdotis
sibi valeat eligere confessorem. Quia, si hoc esset
respectu inferioris proprii sacerdotis, vel Episcopi,
quod est de jure positivo; non tamen respectu
Papse, quod est de jure divino. Sed quia a principio

(a) quod. — quia Pr.

(6) de Poinitentns et Remissionibus, cap. 2, in Sexto. —
de Poenitentia, cap. 2 Pr.

Ecclesise non eligebantur nisi boni, et specialiter a
Christo electi, non erat periculum; et voluntas
Christi erat, et Petri, qui non quserebant nisi salu-
tem animarum, quod omnes boni, quales sciebat
esse illos qui tunc erant, ita possent absolvere, sicut
ipse (a). Noverat enim Paulum ita bene usurum
sicut se; et ideo voluntas Petri erat Paulum aeque
uti ; et similiter alios bonos. Sed cito apparuit
quod (6) sicut unus de electis a Christo fuit diabolus,
et de septem diaconibus unus fuit Satan, multo
magis de sequacibus futurum erat; ideo voluerunt
quod non quilibet quemlibet, sed divisim. Et divi-
serunt Paulo et Barnabse Gentes, et ipsi in circum-
cisionem ; non sic autem quod Petrus per hoc per-
deret(Y) potestatem, qui et postea transiit ad Gentes,
nulla nova potestate sibi data, prima sibi reservata.
Unde, etc. )) — Haec Petrus, et bene.

Ex quibus patet quod nova Durandi adinventio
non valet. Quod etiam ipsemet confitetur, dicens
(dist. 19, q. 2) : (( Secundus modus est, quod non
quilibet absolvi potest aquolibet, non solum propter
ordinationem Ecclesiae, sed propter ordinationem
Christi. Et hic modus apparet mihi pro nunc verior.
Quia Christus soli Petro tanquam pastori commisit
curam et regimen totius sui gregis, ut habetur,
Joan. ult. Sed potestas clavium ordinis in ligando
et absolvendo in foro poenitentise, et potestas juris-
dictionis in ligando vel absolvendo in foro conten-
tioso, est in Ecclesia solum propter curam et regi-
rnen ovium Christi, id est, omnium christianorum.
Ergo ad solum Petrum pertinuit, et ad solum suc-
cessorem Petri pertinet, jure suo sibi a Christo col-
lalo, uti utraqueclave in quemlibet christianum; et
nulli alii, nisi ex commissione Petri, vel successo-
rum, vel ex (o) dissimulatione usus quem scit nec
reprobat.

(( Et ideo ad primum argumentum alterius opi-
nionis, dicendum quod forus poenitentite volunta-
rius est, non solum ex parte sacerdotis, quem Deus
voluntarie fecit ministrum , sed etiam ex parte con-
fitentis, qui voluntarie dicit peccatum suum. Sed
non est voluntarius quantum ad lioc quod quihbet
possit pro libito eligere sibi sacerdotem qui absolvat
eum : quia nullus potest eum absolvere, nisi cui
commissum esta Christi vicario, mediate vel imme-
diate, directe vel indirecte.

(( Ad secundum dicendum quod aliud est de
Papa, et aliud de caeteris christianis. Quia claves
ordinis, quantum est de se, extendunt se ad abso-
lutionem ab omni peccato, respectu cujuslibet per-
sonse, ut patet ex verbis dictis omnibus Apostolis
(Joan. 20, V. 23), Quorum remiseritis peccata,etc.,
in quibus nulla fit exceptio de personis vel de pec-

(a) noverat. — Ad. Pr.

(g) quvd. — quiaPr.

(y) perderet. — perdat Pr.

(6) ex. — ejus Pr. ,

catis. Tota autem restrictio e«t ex .s,)eciali commJ^
sjoneiactaPetrodereoi.,neunive!.Sfi^^r
ila autem commissio fuit ,ie omnibus aJiis a Pe o '
sc.hcet de ommJ,us com.nissis cura. et reoi^ini

P^n,e^nondePetro. i^t.deoextenditse^;o"
Petn id est, ad omnes chrislianos, pnWerquam
ad Petrum et ad ejus succes.sorem. E ideo Pa.n
successor Petn non suJ.jacet ilJi restriclionT, /u n
poss.t ai.solvi a quolibet hahente clavem ordini
prout eJigere voJuerit. "luinis,

« Ad termun, inquit, dicendum est quod non est

n^^Ou^Tr 'l"''"''^ '' '' cJavibuijuriXt :.
nis. Qu.a eilectus cJavium jurisdictionis tran^^it in
mvitum; effectus autemcJavium onlinis non trl i
n I m voluntarium. Papa autem non bab nec
habere potest judicem cui submittatnr invitus nec
per cons.quens, potest se subn.ittere aiicui quantuTn
ad junsdicl.onem qua. de natura sua pofesJ fe,Ti in
mvm.m Sed eifectus ciavium ordinii de se ex,e
d.tur ad omnes, nisi sint exempti per privijSun
Pet..; quod non miJitat contra Petrum/qui so u n
e t de onbus suJ.jectis Petro, et non de^p^ Prl'
pter quod Petrus potuit, et successor ejus notlst
subj.cere se cui voluerit, quantum a<l usum ch
vium ord.nis in foro poenitentia^ etc

« AdquaHum, inquit, dice.idum est quodex ordi
natione Ghnsti est quod oves Petn nL .e^antt
nec subs.nt cura. vel regimini cujuscumque ni"

vei indiiecta. Semper autem sedes Petri voh.it
cisusab iiccle.sia posset quemJibet aJ,soJvere a pec-

spf nnr. ni f * • • '^'^' nih.ion.inus po.s-

set, non oJjstante pnv eaio Pptfi r.M^ i r ■, ■

ordinalion, C,f,.i.ti ^^^^ llt^^cSr

e™ Sr '^""' "' °""""" 1«--"- et ad oZe

peccatutn. Nec casus necpssifaiJc .v,. . ^
striim / \ e. ^ j- . "'^^'^s.s.iaijs mutaret mini-
strum (a), sed ordmat o Christi f,,,; in i.r
dedit Pptrn n.M,,,-.^ • "^"^^^^h qui in tah casu non
ucuu leiio piivilet^ium » H-o« n i

,t:xrri;;s

DISTINCTIO XIX. - QU^STfO I.

401

pJt i4x;:n:^l;::^:L:i'7-7, ^-andi

dos, quantum est de v tut cla um I "l /'' "^^"
ienr indiilerenter in omn et ""ntu! r'"'*'"
peccata. Sed nuod nnn 7 '"''"^""' ^^ omn.a

peccatis absolvere ho IZ ■"''''''' '^' ^'""'^^"«
i^cclesia. habe T. u'iH , '^"k P'" «^^'"«tionem

lam omnino hal td " '"'^^^""' ^^^ ""^"

habet, ideo ,!aiKloaH^ T """'''''''' ^"^'"' "°"
' '"c'j, quanao a.l.cuius nprpe«;fo«; . :.„

mentahter- pt fanfn,., '''*uec, etiam sacra-

allerius, i'cu if , " «;"«","'l"r ex al,»„,utio„e

Nec solu'™ a pec 1 is' .Xlt ,""''''r'^°''*'™'-^''''--

-r;u;;^-i^^~-----
t^je^no,.::;;:^f~-»p-ne.

exlo „.;;;-„„^;:„:!"'^/^P'-."- f-ie videre,;,; ^uod

-erdos ;i's:'7eXr:,ii.er er;;'d''r
?t;s^^;r:-s£ ?"^

d,ce„dum esl nuod sanH„< ' ""° """'a. _ .Sed
quod i„a rest,icV^„l,,!" ; ^'"""^" """ ""<"><«
sic quod „u,o ,„,° "^' "■.?»■■ "•■'iinem EcCesis,

l>alel Tum quir ut ll °'""""""' ^''"'''- «""'l

icrt,.co,,c,uri;,rp'j;':i;;'';jr;-;f;-..e

Su./A^sStrdLKtir'''''^'"^'''^^'-'^-

tame„'^.„.„ hoc i, t ,fx t , l7, '"''",1""" "'■='''''

.iii.s ordi„a .s^tm':r 'ir:Ti^^::f "
o".nlcCsiii%^a';riv^'"^'-'"^««--'^

iisa„di et sofve^d ta re„L. ?„";"""" 'f '""'''^
aiiq„is si..„inc.el„, ' , ""= i'oleslate ordo

ostendattr 'S d a/eo'™",'"'' ,''*° ""'' '''' »'
desceudere.^Prle .t, 1'°' ""'"^f '="■ P°'-tas
ter (Lucai 22 v V, r";"" "" '''"' «".«"l^i-

\ "'■-'> ^- II), PasceovesTneas id o«, /ci /
'"ei, utdicit Clirvsostom,,../ ^ "*' "'.''=1 W, 'oco

.Cq£e;'t:,'t?s^"" '-'''"'"^'" - -^^^

necesiitatt „ , " , .."^r' '"'"""'^'" '^"■'' '^'''"™
solu,,, secu,,dum it .',:m'"S ^T"' '^"
-». no„ so,„m estordi„rti:E /esir^S^S-

(a) ministrum. - ministenum Pr
(6) e;Ms. — Om. Pr.

(a) ordinationis Ecclp^ii^ -^^, . .
si^ contrariaturpt "''''' '^"'^^- ordinationi Eccle-

(e) id est. — in Pr

(rJliscinChrysostomonouoccurrunt.

VI. - 26

402

LlBRl IV. SENTENTIARUM

§ 3. — Ad argumenta contra quartam
conclusionem

Ad argumenta Scoti. — Ad priinum Scoti
contra cjuartam conclusionem, dicitur, negando
minorem. Et ad probationem, dicitur quod peccat
per fallaciam consequentis, arguendo negative ab
una causa veintatis ad propositionem habentem plu-
res causas veritatis. Nam arbitrium sacerdotis in
judicando et imponendo poenitenti poenam satisfa-
ctoriam, dupHciter esse contingit rectum. Primo
modo, quia attingit poenam cujus est adaequate
debitor poenitens secundum judicium Dei; et sic
conceditur quod arbitrium sacerdotis non potest hoc
modo esse rectum, nisi casu, vel per miraculum
speciale. Secundo modo, quia attingit poenam quse
in hoc seculo expedit poenitenti secundum judicium
Ecclesise; et hoc modo arbitrium sacerdotis in tab
materia potest esse rectum sine casu et sine mira-
culo, considerando regulas Patrum et dispositionem
poenitentis.

Ad secundum patet per idem : quia non est
impossibile Ecclesiam recte arbitrari sic ut arbi-
trium sit dignum ratificari apud Deum, ut argu-
mentum false supponit, sicut prsecedens.

Ad terliimi, negatur minor. Quia licet sacerdoti
non constet de voluntate Dei, quantam poenam vult
infligere poenitenti ; potest tamen sibi con.stare quan-
tam poenam est sibi in hoc sseculo expediens. Et hoc
sufficit ad rectum arbitrium.

Ad quartum dicitur quod, si sacerdos imponat
poenitentiam majorem condigno, poenitens tenetur
eam implere, si possit, in hoc sseculo; sed in alio
sseculo non exigitur quod totam exsolvat. Et simi-
liter, si imponat minorem condigno, non exigitur
quod majorem exsolvat hic; sed in alio sa>culo exi-
getur. Omnes praedictas solutiones ponit sanctus
Thomas sententialiter, dist. 20, q. 1, art. 2, in solu-
tione secundae quaistiunculae, ubi sic dicit : « Actus
ministri bonus vel malus nihil diversificat in effi-
cacia sacramentorum. Unde, sive sacerdos discrete
se habeat in injunctione poenitentise, sive non, nihil
diversificatur quantum ad efficaciam absolutionis,
confessionis et contritionis. Et ideo, sive discrete
poenitentiam injungat, sive non, semper manet
reatus ad poenam ejusdem quantitatis. Et ideo , si
eam hic non explet, ab eo in purgatorio exigetur. »
— Hsec ille. — Item, in .solutione secundi, sicdicit :
« Poenitens cui major condigno poenitentia injuncta
est, tenetur eam explere ex sacerdotis injunctione,
qui non solum debitum poenaj considerat, sed pec-
cato remedium adhibet. Unde post hanc vitam non
exigitur ab eo tota , sed solum quantum sufficit ad
debitum solvendum. » — Haec ille. — Item, in
solutione tertii, sic : « Sacerdos minorem condigno
pcenitentiam injungens, non semper peccat. Tum
quia non potest determinate quantitatem debitae

poense cognoscere ; quamvis aliquid proprie, consi-
deratis regulis Patrum, determinate possit. Tum
quiaquandoqueetiam ex industria minorem poenam
imponens, plus prodest poenitenti quam noceat, qui
forte, propter magnitudinem poenae, posset a poeni-
tentia peragenda impediri, propter debibtatem vir-
tutis adhuc de novo in eo recuperatac; et ideo negli-
git minus damnum, ut evitet majus; et iterum pau-
latim confortatus in eo divinus amor, ad plura
opera poenitentia^ peragenda ipsum incitabit propria
sponte, quam sacerdos sibi secundum quantitatem
peccatorum injungere potuisset. » — Hsec ille. —
Et plura alia dicit in eodem articulo, ad confirma-
tionem dictarum solutionum facientia. Ex quibus
patet quod ad rectum arbitrium confessoris non
exigitur quod semper imponat poenam condignam
poenitenti, sed sufficit quod injungat quantam expe-
dit ei pro nunc, consideratis regulis Patrum et
dispositione poenitentis (cujus oppositum arguens
putabat); et quomodo omnia argumenta fundantur
in isto paralogismo fallacia? consequentis, scilicet :
Sacerdos non potest recte arbitrari quoad hoc;
ergo non potet recte arhitrari idlo modo.

Ad argumeiitum pro quaestione (a) responsum est
in probatione (6) tertise conclusionis (y).

Et haec de qua^stione sufficiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

DISTINCTIO XX

QUiESTIO I.

UTRUM PER INDULGENTIAS POSSIT ALIQUU) REMITTI
DE P(ENA SATISFACTORIA

IRCA vigesimam distinctionem 4. Sen-
tentiarum quaeritur : Utrum per indul-
^ gentias possit aliquid remitti de poena
satisfactoria.

Et arguitur quod non. Quia hoc ad potestatem
excellentise pertinet, ut sine sacramento effectus
sacramentorum tradatur. Sed nulhis habet potesta-
tem excellenti;x>, nisi Christus. Cum ergo satisfactio
sit pars sacramenti, operans ad dimissionem poense
debitae, videtur quod nullus purus homo possit
dimittere debitum poense sine satisfactione.

In oppositum arguitur. Quia Ecclesia generalis
non potest errare; quia ille qui in omnibus exau-

(a) quseslione. — conclusione Pr.

(6) probatione — responsione Pr.

(y) Cfr. etiaiu ef^quse dicta sunt art. 3, § 2, circa finem.j

DISTINCTIO XX. - QU^STIO I.

ditus est pro sua reverentia (ad Hehrxos, 5 v 7)
dixit Petro, siiper cujus confes.sione fundata est
Ecclesia : Ego pro te rogavi, Pelre, ut non deficiat
fidestua, Lucae. 22 (v. 32). Sed Ecclesia generalis
indulgentms approbat et facit. Ergo InduI-entiEe
aliquid valent.

In hac qua^stione sunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones In
tertio, solutiones.

ARTIGULUS l.

PONUNTUR CONCLUSIONES
Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod induloentise quas con-
cedit Eeclesia, aliquid valeiU, tam iu foro
Ecclesise, quam iii judicio Dei.

Hanc probat sanctus Thomas, pra^senti distin-
ctione, q. 1 , art. 3, q>a 1, ^bi sic dicit : « Ab omni-
bus conceditur indul<.entias aliquid valere- quia
impiunfi esset dicere quod Ecclesia ali.juid vane face-
ret. bed quidam dicunt quod non valent ad solven-
dum a reatu poena^ quam quis in purgatorio secun-
dum Dei judicium meretur, sed valentad absolven-
dum ab obhgatione qua sacerdos oblioavit poeniten-
tem ad poenam aliquam, vel ad ' quam etiam
ordinatur ex statutis canonum. Sed ha^c opinio non
videtur vera. Primo, quia est expresse contra pri-
vilegium Petro datum, ut quod iUe remitteret in
terra, et in coelo remitteretur; unde remissio qua^
ht m toro EcclesicE, valet etiam quantum ad forum
Dei. Secundo, quia Ecclesia hujusmodi induloen-
tias fac.ens, magis damnificaret quam ad.uvaret •
quia remitteret ad graviores poenas, scilicet pur-a-
torii, absolvendo a pa-nitentiis injunctis. £t ideo
al.ter d.cendum, quod valent et quai:(um ad forum
Ecclesia^, et quantu.n ad judicium Dei , ad remis-
sionem poenae residua> post contritionem , confessio-
neni et a hsolutionem, sive sit injuncta, sive non. »
— H;gc ille.

Ex quibus patet duplex ratio pro conclusione.

Secunda conclusio esi quod Imjusmodi indul-
yentuc valoicm liaheul propter merita Chrisli
et aliorum sauctorum.

Hanc ponit sanctus Thomas, ubi supra (A Sen-
^enj.,dist^20,q.l,art.3,qM),uhi^tat^^^^^^^^^^
verba pra^d.cta s.c suhdit : « Ratio, inqu.t, quare
indulgentue valent, est unitas corporis mystici, in
qiia .nult. in operihus justitia^ supererogaverunt ad
mensuram debitorum suorum, et n.ultas trihula-
tiones mjuste illatas «ustinuerunt patienler, per

403

quas multitudo poenarum poterat expiari, .si eis
deberetur; quorum meritorum tanta e.st copia, quod
oninem poenam dehitan. nunc viventihus excedunf
et pricc.j.ue propter meritum Christi, quod, et si iri
sacramentis operatur, non tamen efficacia ejus in
sacramentis includitur, .sed sua infinitate efficaciam
sacramentorum excedit. Dictum est autem supra
(dist 20, q. 1, a.t. 2, qia 3), quod unus pro alio
satis acere potest. Sancti autem in quibus supera-
hundantia operum satisfactionis invenitur, non
determinate pro isto qui remissione indiget, hujus-
modi opera fecerunt; alias enim ab.sque omni indul-
gent.a rem.ssionem consequeretur; sed communiter
pro tota Eccle.sia, sicut Apostolus dicit se impleie
ea quce desunt passioni Christi in corpore .suo pro
tccles.a ad quam scrihit, Colossens. 1 (v. 24). Et
sic j)ra,^dicta merita sunt communia totius Ecclesiai
Ea autemquK sunt co..i.iiuniamuItitudinisaIicujus
d.stribuuntur .singulis de multitudine secundum'
arbitrium ejus qui multitudini prseest. Unde, sicut
ahquis consequeretur remi.ssionem poenae, si aliquis
pro eo sat.sfaceret; ita etiam si sati.sfactio alterius
per eum qui potest, sihi distrihuatur. » — Haec
ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Quicumque potest alicui jjoenitenti di.stri-
buere sa.sfactiones Christi et sanctorum, potcst
dare ilh indulgentias. Sed primum potest Prtelatus
Eccles.a?. Ergo et secui.du.n.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTIGULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
C0NTR.\ SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. ArgumentaDurandi. - Quantum adsecun-
dum articulum, arguendum e.st contra condusiones

EtquidemcontrasecundamarguitDurandus(dist.20,
q. 3), priesertim contra aliqua contenta in proba-
tione ejus, dicens : De merito Christi nullum est
duhium qui.i jiertineat ad thesaurum Ecclesia^, et
sufficiat. Ch.istus eni.n per jiassionem suam satis-
fecit, quanlum ad sufficientiam, pro j^eccatis mundi
s.cut praidixerat Joannes Baptista, Ecce Agnus
Dei, ecce qm tollit peccata mundi, ut habetur,
Joan. 1 (v. 29); et, prima canonica Joannis, cap. 2
(v. 2), dicitur quod ipse est propiliatio pro pec-
catis 7iostns, et non solum pro peccatis nostris
sed totius mundi. Conslat autem quod non omnes
de mundo .salvantur, sed pauci respectu aliorum,
secundum illud evangelicum (Matth. 20, v. 16; et
22, V. 14), Multi sunt vocati, pauci vero electi
Ergo de poena Christi, quie sulficere potest ad
recompensandumpoenam omniumpeccatorum mundi

404

LIBIU IV. SENTENTIARUM

debitani, seniper multum restat, cum pro paucis
qui salvantur, satistaciat. Et si omnes de mundo
salvarentur, adhuc meritum passionis Christi supe-
rabundaret : quia qua ratione sufficiens est ad satis-
faciendum pro peccatis totius mundi, eadem ratione
sufficiens estad satisfaciendum pro peccatis plurium
raundorum, si essent. — De merito autem passionis
sanctorum, potest verti in dubium utrum perti-
neant ad thesauium Ecclesice. Posset enim videri
quod non : quia unus non potest mereri alteri, sic
quod meritum unius cedat alteri ad meritum, sed
solum quia fVuctus seu merces meriti unius redun-
dat in alterum ; ut cum aliquis servit diviti, ut
pauper ei obligatus a debito liberetur, vel ut habeat
mercedem operis, in toto vel in parte, prout placet
operanti transferre.

Ex hoc sic arguitur : Intentio merentis est neces-
saria ad hoc quod fructus seu merces meriti sui
redundet in alterum : sic enim fructus nieriti pas-
sionis Christi in nos redundat, ex ejus expressa
intentione; dixit enim (Lucse 22, v. d9), Hoc est
corpus meum, qtwd pro vobis tradetur , et (ibid.
V. 20), Hic est calix, etc. Quod autem intentio
quorumcumquesanctorum(a)fuerit fructum passio-
num suarum in nos transferre, nulla historia docet,
nec in gestis martyrum legitur. Qualiter ergo et per
quem modum fructus passionum suarum communi-
cabitur (6) nobis per indulgentiam factam a quo-
cumque, non bene apparet.

Idem probatur sic : Illud quod est plenarie remu-
neratum, vel postea remunerabitur, non videtur
quod sit proalio satisfactorium. Sed quidquid poena^
sustinuerunt sancti martyres ultra quam peccata
eorum meruerunt, est eis plenarie remuneratum,
vel, resumpto corpore, remunerabitur [)lenarie.
Ergo non videtur quod illud possit nobis cedere
ad satisfactionem. Sed de thesauro Ecclesise datur
nobis per indulgentiam pffime satisfactoriam, secun-
dum hanc opinionem. Ergo poen;x! quas sancti susti-
nuerunt, non pertinent ad thesaurum Ecclesiae; sed
solum passio Christi, quaj excedit poenam omnibus
peccatis mundi debitam. Minor supponitur. Major
etiam videlur ex pra^cedentibus satis clara : quia,
si tota merces meriti redditur merenli, et eam in
seipso et pro seipso recipit, nihil restat quod in
utilitatem alterius possit cedere; quia extra totum
nihil est.

Sed tamen contra hanc rationem dicunt aliqui,
quod, secundum eam, sequitur quod nullus homo,
nec etiam Ghristus homo, possit satisfacere pro alio,
nec in toto, nec in parte; nec aliquis pro seipso;
quse sunt falsa et erronea. Quod probant sic : Quia,
ut dicunt (y) ipsi, Christo et omni liomini plene

(a) sanctorum. — Om. Pr.

(6) a verbo ergo usque ad communicabitur, om. Pr.

(y) ut dicunt. — dicunt quod Pr.

remuneratum est, vel plenarie remunerabitur in
resurrectione (7.), quidquid meruerunt, sustinendo
quascumque passiones et quoscumque labores. Si
ergo illud quod plenarie remuneratum est alicui,
non potest cedere ad satisfaciendum pro alio, sequi-
tur quod nec ipse Christus per passionem suam,
nec aliquis sanctus, fecit vel passus est aliquid quod
possit aliis cedere in expiationem alicujus poenae,
immo nec sibiipsi, cum totum remuneretur.

Ha^c autem instantia continet quaidam manifeste
falsa. Constat eniin quod merita Christi non fuerunt
ei in seip.so a Deo plene et perfecte remunerata , nec
remunerabuntur, sicut cseteris sanctis : nam summa
merces qua remunerantur sancti pro suis meritis,
est visio beata, et fruitio (csetera enim omnia, sicut
dotes corporis, et qusecumque alia, pertinent ad
pnemium accidentale, quod est minus, et respectu
primi est quasi .secundum quid); cum ergo Christus
pro suis meritis non fuerit remuneratus visione et
fruitione beatis (haec enim habuit plenissime absque
ullo merito, ab instanti sum conceptionis), patet
quod merita ejus non fuerunt ei in seipso remune-
rata a^que plene et perfecte sicut ca^teris sanctis, nec
illo summo prsemio quo Deus merita sanctorum et
passiones remunerat supra condignum, secundum
illud Romanor. 8(v. 18), No}i sunt condignx pas-
siones Jiujus teiiiporis ad fuluram gloriam qux
revelabitur in nobis. Ergo quod est ei minus plene
remuneratum, polest nobis cedere ad satisfactio-
nem. Et illud potissime fuit meritum suub passionis.
Unde omnes Doctores concordiler dicunt quod
Ghristus per suam passionem non meruit sibi nisi
gloriam corporis et exaltationem sui nominis, nobis
autem meruit redemptionem seu liberationem a
peccatis. Et sic clare falsum est quod isti dicunt de
merito Christi et ejus remuneratione in seipso, etc.

Item, falsum est quod dicunt, quod secundum
rationem nostram sequeretur quod nullus homo
po.sset satisfacere pr'o alio, nec etiam pro seipso.
Quia poena per poenam recompensatur; si ergo quis
pro peccatis suissit debitor poeniie, et ipse contritus,
propria sponte, vel ex sacerdotis impositione, faciat
aliquam poenitentiam , quare non satisfaciet in ali-
quo pro seipso? Similiter, si, de voluntate sacer-
dotis vel satisfacientis, unus faciat poenitentiam pro
alio impositam , quare non satisfaciet pro eo in
aliquo, non apparet, nec ex ratione nostra sequitur.
Circa quod cst (6) intelligendum quod omne opus
bonum, factum pro Deo, et in charitate, est merito-
rium vita; icternai. Si autem sit pcenale, non solum
est meritorium, quia bonum, immo est satisfacto-
rium pro poena; nec plus remunerabitur inquan-
tum poenale, nisi per expiationem poenae debitse;
semper tamen acceptum erit Deo, inquantum est

(a) resurrectinne. — remissione Pr.
(6) est. — Om. Pr.

DISTINGTIO XX. — QUy^ilSTIO I.

405

bonum et virtuosum , et remunerahitur prsemio
essentiali. Si autem operans non sit debitor alicujus
poense, vel non tantai, tunc opus suum poenale
remunerabitur non solum praemio essentiali, quia
bonum fuit, sed pnemio accidentali, quia fuit
poenale. Et, secundum hoc, martyres non solum
dicuntur habere auream, hoc est, praomium essen-
tiale, sedaureolam, hoc esl, aHquod prsemium acci-
dentale, propter poenalitatem martyrii. Cum ergo
dicitur quod omne opus bonum remuneratum est,
vel remunerabitur cuiHbet in resurrectione, verum
est quantum ad prsemium essentiale. Sed, si sit
non solum bonum, sed pamale, et operans, seu
sustinens poenam, fuerit debitor poena; pro seipso,
vel sustinuit eam pr'o aho, tunc talis poena non plus
remunerabitur, quia jam cessit in solutionem alte-
rius, — Haic Durandus, in forma.

II. Argumenta quorumdam. — Contra eam-
dem conclusionem arg^uunt quidam ahi (apud
Petrum de Palude, dist. '20, q. 4), dicentes quod
dubium est de merito Christi, et quoad poenam
damni, et quoad poenam sensus.

Primo (a). Quia, quidquid sit de poena actualis
peccati quoad poenam sensus, non videtur quod
poenam damni Christus solverit, qui illam non
sustinuit.

Secundo. Quia, cum actuali moitah debeatur
poena aeterna, non fuit tantum de poenalitate in
morte Christi, nec intensive, nec e.xtensive, quan-
tum est in poena sensus seterna, quae est in inferno.
Unde, cumaBquahtas satisfactionisattendatur secun-
dum comparationem poense ad poenam, Christus
quidem potuit mereri dimissionem poena; a:!tern?e
totalem damni et sensus, quae fit iu baptismo adulti
peccatoris, et commutationem poena? a^ternse in
temporalem, quae fit in poenitentia : quia divinitas
illud operata est, quia Deus ai^^ere et coagere potest;
et sic meritum fuit infinitum. Sed non potuit, ut
videtur, satisfacere pro poena seterna : quia non
potuit ex humanitate sustinere tantam poenam,
quanta est illa inferni ; nec divinitas compassa est,
quia pati non potuit. Immo videturquod nec sohitio
poen;G tcmporahs fieri possit : quia non potuit esse
tantus dolor in uiorte Christi, quantus est dolor
debitus omnibus peccatis confessis et confitendis in
bac vita.

Tertio arguitur. Quia ad potestatem excellentiae
Ghristi pertinetdare eflectum sacramenti sine sacra-
mento. Ergo purus homo, j)er indulgentias, qusc
non sunt sacramenta, non potest dimittere poenam,
quod (6) est effectus sacramenti.

III. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem

(a) Primo. — Om. Pr.
(6) quod. — qusR Pr.

conclusionem arguit Aureohis (dist. 20, q. 1,
art. 1), probando quod Papa pote.st dare indulgen-
tias, non solum per modum recompensationis et
satisfactionis, quod fit accipiendo de merito Christi
et sanctorum; sed etiam auctoritate sibi tradita a
Christo, cum dicit (Matth. 16, v. 19), Quodcumque
ligavey^is super terram, erit ligatum et in ccelis,
et quodcumqiie solveris, etc, absohite, nihil aUud
pro recompen.satione dando, potest pcenas, quas
voluerit, relaxare. Probatur hoc.

Primo (a). Quia rescripta papalia obtinent vim
juris et auctoritatis sanctorum. Cujus ratio est :
quia sunt majoris auctoritatis in diffiniendo, cum
ipse confirmet et det vim auctoritatibus sanctorum
et jurisperitorum. Sed, in rescriptis papalibus, ubi
continetur tenor indulgentiip quam largitur, videtur
quod relaxet authentico modo, non autem per
modum recompensationis, accipiendo de merito
Christi. Non enim continetur in rescripto Papse,
Volumus quod de merito Christi, quod tibi appli-
camus , relaxerdur tihi centuiu dies; sed dicitur
sic : Nos ergo de Omnipotentis Dei misericordia
et auctoritate Apostolorum Petri et Paidi confisi,
relaxamus tihi centum dies, etc. Ex quibus patet
quod ibi non exprimitur nisi Dei misericordia, cujus
ministri sumus, et auctoritas Apostolica.

Secundo. Quia dictum fuit Petro (Matth. 16,
V. 19) : Quodcumque ligaveris, etc. Tunc quidicit
quodcumque , nihil exchidit. Tunc arguitur sic :
Omne vinculum super terram impediensal) ingressu
coeli, Papa j)otest solvere; et in ejus poteslate est
authentice relaxare, apud quem est clavium pleni-
tudo. Sed obligatio ad poenam est vinculum impe-
diens super terram ab ingressu cceH; nuHiis enim
ingreditur quousque reddat ultimum quadi-antem.
Krgo, etc.

Tertio sic. Cui committitur majus, committitur
minus. Sed majus est absolvere a culpa, quam a
poena; et commissum e.st capiti Ecclesiae ab omni
culpa, sine exceptione, ab.solvere. Ergo, etc.

Quarto. Quia claves non solum extendunt .se ad
culpam, sed ad poenam. Sed in aliquo sacramento
quandoque potest relaxari tota popiia, sicut in
haptismo. Eigo videtur quod datum sit alicui in
Ecclesia, maxime principi, quod , saltem minis-
trandosacramentum poenilentiae, possittotam poenam
relaxare : nam relaxatio culpii; fit mediaiite sacra-
mento, relaxatio pante fit a])solute, Hcet quando(iue
fiat etiam mediante sacramento. — Ha^c Aureolus.
Et in hoc secundus articulus terminatur.

(a) Primo. — Om. Pr.

406

LIBRI IV. SENTKNTIAR.UM

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta Durandi. — Qiiantum ad
lertium articulum, re.spondendum est objectionibus
supradictis. Et quidem

Ad primum Durandi , negatur minor. Nec valet
probatio. Quia, sicut recitatum est in probatione
conclu.sionis secundse, Paulus, Colossens. (v. 24),
testatur se implere ea qua? desunt pas.sioni Christi
in .suo corpore, etc. Quod exponens Ijeatus Thomas
in Postilla (a), sic dicit : « Hsec verba pravum pos-
senthabere intellectum : scilicet quod Christi passio
non esset sufficiens ad redemptionem , sed additai
sunt pa.ssiones sanctorum ad complendum. Sed hoc
est ha^reticum : quia sanguis Chri.sti est sufficiens
ad redemptionem etiam multorum mundorum,
i. Joann. 2 (v. 2), Ipse est propitiatw , etc. Sed
intelligendum est quod Christus et Ecclesia est una
persona mystica, cujus caput est Christus, corpus
autem omnes ju.sti, quilibet autem justus quasi
membrum hujus capitis. Deus autem ordinavit in
sua pra^destinatione quantum meritorum debeat
inferri per totam Ecclesiam , tam in capite quam in
membris, sicut et pra^destinavit numerum electo-
rum. Et inter hsec raerita prajcipue sunt passiones
sanctorum martyrum (6). Sed Christi , scilicet capi-
tis, merita sunt infinita; sanctus vero quihbet exhi-
bet ah'qua merita secundum suam mensuram. Ideo
dicit Apostolus : Adimpleo ea quse desunt pas-
sioni Christi, id est (y), totiusEcclesi*, cujus caput
est Christus. Adimpleo, id est, addo mensuram
meam; et hoc iii carne, id est, ego ipse patiens in
carne, vel quai desunt in carne mea. Hoc enim
deerat : quia sicut Christus passus est in corpore
suo, ita pateretur in Paulo membro suo; et hoc pro
corpore qxiod est Ecclesia, quas erat redimenda per
Christum. Sic etiam omnes sancti patiuiitur propter
Ecclesiam , quse ex eorum exemplo roboratur. Glos.sa :
Passiones adhuc desunt, eo quod paritoria meri-
torum Ecclesise nondum estplena; nec adimple-
hitur nisi cum saeculum fuerit finitnm. Paritoria
autem est vas, vel domus, ubi pariter multa infe-
runtur. » — Ha?c ille. — Concordat Nicolaus de
Gorram, in Postilla super eodem loco, dicens :
(it Passiones quas Chri.stus sustinuit, et fideles ejus
sustinent, sunt quasi qua^dam res publica Ecclesia?,
et thesaurus ejus, in quo quibbet ponit partem

(a) Exposit. in epist. ad Coloss., cap. 1, lccl. 6.
(g) martyrum. — Om. Pr.
(v) id est. — et Pr.

suam : sicut in vase ad eleemosynam posito super
mensam omnes pariter ponunt, donec impleatur;
et ideo vocatur paritoria, quia omnes ibi pariter
ponunt. De isto the.sauro fiunt ita largse indul-
gentiai. Iste autem thesaurus non erit plenus nisi in
fine speculi. » — Ha5c ille. — Et concordat Glossa
ordinaria, Ex quibus patet quod non solum passio
Christi, immo pa.ssiones aliorum sanctorum repo-
nuntur in thesauro meritorum Ecclesia^, ad utilita-
tem totius Ecclesiaj. Et hoc intendebant .sancti mar-
tyres, implicite vel explicite, scilicet quod merita
eorum prodes.sent non solum sibi, sed etiam ahis,
sicut orabant et jejunabant pro eis. Et sic patet
quod argumentum illud non habet colorem ; potis-
sime cum charitas faciat merita singulorum esse
omnibus communia, ut sancti dicunt.

Ad secundum dicitur, negando minorem. Licet

enim passiones martyrum sint sufficienter pra^-

miatae, vel in futurum pra^mianda^ in ipsis, ex illa

parte qua sunt meritoriaj essentialis pra^mii, non

tamen inquantum sunt satisfactoria^ , vel meritorise

accidentalis pra^mii, sed possunt in aliis habere

effectum et pra^mium, puta liberationem a reatu

poenaj. Et ideo hoc argumentum multiplicem pati-

tur calumniam, sicut ostendit Petrus de Palude

(dist. 20, q. 4), sic inquiens : « Contra hanc ratio-

nem videtur. Quia Deus nec Chri.stum nec alium

remunerat citra meritum, sed ultra. Unde, cum

pra^mium correspondeat merito, maxime si est meri-

tum condigni, quod si est in aliquo, fuit in Christo,

injustitia videretur quod Christus plus meruisset

quam recepis.set. Quantum enim sibi meruit, tan-

tum in se recepit; et quantum aliis meruit, tantum

in .se recipient (y.). Unde omne Chri.sti meritum,

vel alterius, est perfecte remuneratum, vel remune-

randum in persona illius pro quo factum est. Unde,

si propter hoc nihil restat de meritis sanctorum,

per consequens nec de merito Christi, qui habet

non solum quod meruit, sed plus quam meruit, et

quod non meruit, scilicet gloiiam animse. — Prae-

terea, noii est magis remuneratum vel remunera-

bile quod fecerunt sancli mortui , quam illud quod

faciunt vivi nunc. Sed , non obstante quod oratio

orantis in sinum orantis convertatur (Psalm. 34,

V. 13), et sic quod omne bonum quod homo faciat

pro se, vel pro alio, super caput ejus ad plenam

remunerationem revertatur; niliilominus tamen

unus pro alio satisfacere potest, et satisfactio prodest

alii, quando unus pro alio satisfacere intendit. Ergo

quia sancti non solum pro se, sed etiam pro cor-

pore Christi, quod est Ecclesia, bona agere et mala

pati volebant (sicut Paulus dicit (2. Timoth. 2,

V. 10) : Omnia facio propter electos, ut ipsi salu-

tem consequantur) , licet eis sit remuneratum,

nihilominus pro nobis potestsatisfactoiium e.sse. —

(a) recipictit. — recipiet Pr.

DISTINGTIO XX. — QU^STIO 1.

407

Unde dicendum quod opus bonum poenale sancto-
rum potest considerari dupliciter. Unomodo, inquan-
tum est meritorium ; et sic non transgreditur per-
sonam ; nisi solum meritum Ghristi, qui sibi et aliis
plus meruit quam accepit vel recepturus sit in
seipso. Secundo modo, prout est satisfactorium; et
sic multi plus satisfecerunt quam debuerunt. Licet
enim poena purgatorii sit major omni poena mundi,
non tamen sequitur : Tale peccatum meretur talem
poenam in purgatorio, ergo gravissimam in
mundo; alias nullus posset pati poenam ultra cul-
pam, cum a veniali nullus sit immunis; cum tamen
dicat Job. (cap. 6, v. 2 et 3) : Utinam appenderen-
tur peccala, quibus iram merui; et calamitas ,
quam patior, in statera! Quasi arena maria lixc
gravior appareret. — Item , bcet homo non possit
facere bonum pro alio, quin mereatur; sic tamen
potest solvere pro alio, quod non liberat se, sed
illum solum. Unde salisfactio quam homo pro alio
facit, sibi quidem est meritoria, et non illi; sed illi
est liberatoria, et non sibi. Quia ergo sancti plus
sustinuerunt quam meruerunt (a), hoc autem non
solum animo merendi, sed satisfaciendi, pro sequi-
dem primo, deinde pro omnibus indigentibus, secun-
dum ordinationem Ecclesise; ideo illis primo cedit
in satisfactionem, secundum aequalitatem culpae et
pcense; sed residuum, quod nihil potuit liberare de
obligatione totaliter soluta, vel perditum fuit (quod
non est dicendum), vel reservatur nobis indigenti-
bus. Sicut enim si homo solvat communi debitori
plus quam debeat, dicens quod (6) si totum a se non
debetur, cedat in solutum residuum pro socio, sic
acquitat eum; sic in proposito. Et ideo, etc. In hoc
ergo conveniunt sancti cum Christo, in his quae
fuerunt supererogationis, quod aliquid posuerunt in
thesauro Ecclesi;je, sicut Christus. Sed in hoc discon-
veniunt, quod tota satisfactio Christi cessit in the-
saurum pro cseteris, et nihil pro se (quia nuUius
debitor fuit, nec poenae originalis, necactualis; et
quia ab eo est (y) thesaurus infinitus); alii autem
sancti non sic. Beata autem Virgo medio modo se
habuit : quia de suis poenalitatibus illud solum pro
ea satisfecit, quod erat poena peccati originalis, sicut
mors naturae, cujus ipsa debitrix fuit; reliquai
autem ejus poenalilates sponte assumptac totae nobis
cedunt, non illi, qu;c nulliusculp;e actualis rea fuit.
Et idem est de martyrio Innocentium, et aliorum
qui nec venialiter peccaverunt. — Quod autem ali-
qui dicunt, quod nec diminutio nec remissio in
sacramentis est, nisi per solutionem factam de pas-
sione Christi, — non videtur verum : quia in
baptismo non est solutio poenoc, nec a Christo, nec

(a) sustinuerunt quam meruerunt.
meruerint Pr.
(6) quod — Om. Pr.
(y) est. — Om. Pr

• sustinuerint quam

ab alio; quiadicit Ambrosius (a), quod in baptismo
gratia Christi omnia condonat gratis; ubi autem
est plena solutio, non est gratuita donatio, vel
remissio. » — Haec Petrus, et bene quoad multa,
praiter ultimum.

Cura autem Durandus instantias per Petrum alle-
gatas nititur evadere, — dicitur primo, quod illud
quod dicit de Chri.sto, non valet. Quia Petrus non
dicit quod omnia merita Christi sufficienter fuerint
remunerata in ipso Christo, quasi ipse in se rece-
perit sufficiens prsemium omnium suorum merito-
rum; .sed solum vult quod omne meritum Chri.sti
est sufficienter remuneratum vel remunerandum in
pensona illius pro quo factum est, et cui meruit,
saltem ad voluntatem ipsius Christi, cui datum vel
dandum est aiquale pra^mium, in .se vel in alio,
quantum et pro quanto intendebat. — Nec valet
quod dicit Durandus, quod merita Christi non fue-
rant remunerata in seipso vi.sione vel fruitione bea-
tifica. Quia merita Christi hoc non merebantur;
nec voluntas Christi creata, vel increata, ordinavit
omnia sua merita ad tale pra?mium in se recipien-
dum, sed ad aliud, vel in alio a se; et hoc obtinuit,
vel habiturus est. Et sic quod dicit de remunera-
tione meritorum Christi, non valet; et instantia
Petri adhuc stat contra conclusionem Durandi. Et,
ultra hoc, dicta Durandi videntur contradictionem
implicare : quia e.x una parte dicit quod Christus
per passionem suam non meruit sibiipsi beatificam
visionem, aut fruitionem (et in hoc conveniunt
omnes doctores); ex alia vero parte dicit quod meri-
tum passionis non fuit sufficienter remuneratum in
seipso, quia non per visionem beatificam, aut frui-
tionem ; in quo videtur dicere quod non est sibi
redditum illud quod merebatur, scilicet visio beati-
fica; et sic videtur dicere quod meruit visionem
beatificam, et quod eam non meruit; quod est con-
tradictio.

Dicitur secundo, quod illud quod dicit de operi-
bus poenalibussanctorum, non valet. Supponit enim
quod opera poenalia sanctorum non possunt post
mortem eorum cedere in satisfactianem pro poena
debita viventibus, et quod passiones illorum nihil
relinquunt in Paritoria vel thesauro Ecclesi»; cujus
oppositum dicit Paulus, et Glossa ordinaria. Item,
supponit quod nullus vivens possit satisfacere pro
futuris, sed solum pro praesentibus, vel praeteritis;
et quod opera poenalia sanctorum non prosunt post
mortem illorum, nisi sibiipsis, ad aliquod pnemium
accidentale con.sequendum ; et quod de suis operi-
bus poenalibus, utpoenalia sunt, quibusin via satis-
fecerunt pro aliis vel pro .se, non habebunt aliquod

(a) Non siint liaec Ambrosio attribuenda. Reperiuntur in
appendice ad opera ejus, Comment. in Epistol. ad Eonta-
nos, cap. XI (Migne, Patrol. latin., tom. XVII). — Cfr. § Est
enini poenitentia, dict. Grat. post can. 87, dist. i, de Poeni-
tentia. Item, can. 99, dist. 4, de Consecr.

408

LIBRI IV. SENTENTIARUM

prsemium accidentale, sed solum de poenalibus non
satisfactoriis. Ex quo sequitur quod aliquis actus
meritorius privatur aliquo praemio seterno, ex hoc
solo quia fuit actus justitiifi, et, ut sic, solum tem-
poraliter prsemiatur : id est, quod obest homini
satisfacere in via pro aHo, vel pro se; quorum oppo-
situm tenet communis schola. Ideo illa opinio tan-
quam extranea et litigiosa repudianda est. Unde
sanctus Thomas, praesenti distinctione, q. 1, art. 3,
(j'" 2, in solutione quinti, sic dicit : « Causa pro qua
datur indulgentia, non requiritur ad hoc quod
secundum eam debeat mensurari remissio poenee,
sed ad hoc quod intentio illorum quorum merita
communicantur, ad ipsum pervenire possit (a).
Bonum autem unius continuatur alteri dupliciter.
Uno modo, per charitatem; et sic etiam sine indul-
gentiis aliquis est particeps omnium bonorum quse
fiunt in Ecclesia, si sit in charitate. Alio modo, per
intentionem facientis; et sic per indulgentias, si
causa legitima adsit, potest intentio illius qui pro
utilitate Ecclesiffi operatusest, adistumcontinuari. »
— Hsec ille. — Item, ibidem, in principali solu-
tione, sic dicit : « Quantitas effectus consequitur
quantitatem suoe causae. Causa autem remissionis
poense in indulgentiis non est nisi abundantia meri-
torum Ecclesise, quae se habent suflicienter ad totam
poenam expiandam. Non autem causa remissionis
effectiva, est vel devotio, aut labor, aut datum reci-
pientis, aut causa pro qua fit indulgentia. Unde non
oportet secundum aliquod illorum mensurare quan-
titatem remissionis, sed ad merita Ecclesise; quse
semper abundant; et ideo secundum quod appli-
cantur ad istum, secundum hoc remissioneni con-
sequitur (6). Ad hoc autem quod applicentur isti ,
requiritur auctoritas dispensandi istum thesaurum;
et unio ejus cui dispensatur, ad eum qui merebatur,
quod est per charitatem; et ratio dispensationis,
secundum quam salvatur intentio eorum qui opera
meritoria fecerunt. Fecerunt enim ea ad honoreni
Dei, et utilitatem Ecclesiye in generali. Unde ({ua3-
cumque causa adsit, quae in utihtatem Ecclesi;e et
honorem Dei vergat, sufficiens est ratio indulgentias
faciendi. Et ideo dicendum quod indulgentiai sim-
pliciter tantum valent quantum prtedicantur, dum-
modo ex parte dantis sit auctorilas, ex parle reci-
pientis charitas, ex parte causai pietas, quse com-
prehendit honorem Dei et utilitatem proximi. N<^c
in hoc nimis (y) fit magnum forum de misericordia
Dei, ut quidam dicunt; nec divin« justitiie deroga-
tur; quia nihil de poena dimittitur, sed uuius poena
alteri computatur. » — Ha^c ilie.

II. Ad argumenta quorumdam. — Ad pri-

(a) possit. — possint Pr.

(6) consequitur. — consequuntur Pr.

(y) niviis. — Om. Pr.

mum eorum quoe secundo loco contra eamdem con-
chisionem inducuntur, dicilurquod, ad hoc quod
aliqua poena sit sufficienter pro aliquo peccato satis-
factoria, non requiritur quod sit sequalis, vel tanta
intensive in poenaHtate, vel tanta extensive in dura-
tione, quanta est poena quam talis culpa meretur in
alio sa^culo; sed ad hoc sufficit quod talis pauia, vel
toleratio voluntaria illius, «^'que vel phis sit accepta
Deo, cui fit satisfactio, quam culpa fuit displicens
Deo et offensiva ejus. De hoc sanctus Thomas, 3 p.,
q. 48, art. 2, sic dicit : « Ille proprie .satisfacit pro
ofTeusa, qui exhibet offenso illud quod a?que vel
magis diligit quam oderit oflfensam. Christus autem,
ex charitate et obedientia patiendo, majus ahquid
Deo exhibuit quam exigeret recompensatio totius
offensa? humani generis. Primo quidem, propter
magnitudinemcharitatis, exquapatiebatur.Secundo,
propter dignitatem vitse suae, quam pro satisfactione
ponebat, qu?e erat vita Dei et hominis. Tertio, pro-
pter gravitatem passionis et magnitudinem doloris
assumpti. Et ideo passio Christi non solum fuit
sufficiens, sed etiam superabundans satisfactio pro
peccato humani generis, secundum illud 1. Joan. 2
(v. 2) : Ipse est propitiatio pro peccatis jiostris,
non pro nostris autem. tantum, sed etiam pro
totius mundi. » — Hasc ille. — Item , q. 46, art. 6,
in sokitione tertii, sic dicit : « Dolor anim;f sepa-
ratsB patientis pertinet ad statum futurai damnatio-
nis, quffi excedit omne mahim pra?sentis vitic, sicut
sanctorum gloria excedit omne bonum prsesentis
vitae. Unde, cum diximus Christi dolorem esse
maximum, non comparavimus ipsum dolori animse
separatae.)) — Hajc ille. — Et tamen, in eodem arti-
culo, dicit quod dolor Christi patientis, et ejus
quantitas, proporlionabatur magnitudini fructus qui
inde sequebatur, et satisfactioni pro omnibus pec-
catis humani generis. Patet ergo quod non oportet,
ad perfectam satisfactionem, quod satisfaciens patia-
tur tantum dolorem, vel tantam poenaHtatem, quan-
tam merebatur in aHo SKCulo peccator proquo .satis-
facit.

Verum est quod Petrus de Palude aHter dicit ad
hoc argumentum. Dicit enim (dist. 20, q. 4) quod
« Christus non soHim omnibus meruit, sed pro
omnibussatisfecit : quia suppositum agebat et patie-
batur; unde non solum actio merens, sed etiam
passio satisfaciens infinita est. Non est ergo ex
insufficientia quod passio Christi in sacramentis
non solvit,sed ex ordinatione Dei, qui gralisremittit.
Et quod dicitur, quod reatus poense non dimittitur
nisi quia poena solvitur, — non est verum. Quia
sicut tota obligatio ad poenam potest tolli liberali
quifatione creditoris, sine totali solutione; sic etiam
pars potest remitti, sine partiali solutione. Dicere
autem quod Deus, in sacramentis, inquibus maxime
Hberalis exsistit (unde et sacramenta gratiae vocan-
tur), nihil gratis remittat, nec condonet, nisi quan-

DISTINCTIO XX. — QU^STIO I.

409

tum sihi solvitnr, aiit de thesauro communi Eccle-
si.fi, aut de hono thesauro cordis, vel corporis, vel
oris, proprie est dicere Deum illiheralem; et, licet
in hoc esset liherahtas hominis Christi , nohis com-
municantis divitias sure pocnahtatis, in lioc lamen
in nullo est liherahtas Dei, qui nihil de suo nol)is
donat. Propter quod , melius dicitur quod in sacra-
mentis est liheratio a tota poona, vel partiali, non ex
solutione, sicut in indulgentiis, sed ex liherah Dei
remissione; ex merilo (juideni Christi, id est, ex
amore Christi; sed non ex solutione Christi, qui,
etsi (a) pro peccato naturae (6) solvit et satisfecit,
non.sic tamen pro peccato personse (y). — Sed, cuni
ultra infinitum nihil sit, et unum inluiitum ahud
consumat vel attingat, et poena peccati originahs
esset infinita, et intensive, quia privalhono infinito,
et extensive, quantum est de se (ut patet de pueris
in limho, quorum poena non finietur); ergo satis-
factio, quamvis fuerit infinita, exhausta tamen fuit
tollendo poenam in haptizatis. Nihil ergo remanet
ad solvendum in indulgentiis, vel pro actualihus
peccatis. — Ad quod dicendum est (5), quod in infi-
nitis qu3e sunt unius rationis, unum aliud non
excedit. Sed infinitas Dei, quifi est interminahihs
vitse tota simul et perfecta possessio, omnem aham,
et infinitas ahas, si essent, excedit. Quia omnis infi-
nitatis entis et possihilis (e), est causa sequivoca
principahs; ergo major; item causa voluntaria; et
sic potest finire omne quod est infinitum. Unde
virtus divinoe infinitatis ad infinita se potest exten-
dere, et adhuc illa excedit; cum omnia ad eam com-
parata, sint finita, immo sint nihil; quia potest illo-
rum infinitatem ad finitatem redigere, et eorum
entitatem ad nihilitalem. Ergo passio Cliristi,
inquantum meritoria, el inquantum satisfactoria,
est infinita rationesuppositi, quod omnes infinitates
exsistentes et possihiles excedit; quiaomnem poenam
damni et sensus infinitam potest facere finitam et
nuUam. Ahoquin sic argui posset, quod passio
Christi pro uno solo posset satisfacere, cujus poena
est infinita, et non pro duohns; sicut prius argue-
hatur, quod pro originah, et non actuah ; nisi dice-
retur quod dictum est. » — Hyec Petrus; et male
quoad ahqua, in quihus videtur contrariari heato
Thoma? et veritati.

Primum est, quod in l)aptismo et aliis sacra-
menlis non fit solutio de thesauro Ecclesiaj, nec de
meritoaut satisfactione Christi, sed liheralis condo-
natio paMiK dehita?. Hoc enim contrariatur dictis
sancti Thomae, 4. Sentent., dist. 4, q. 2, art. 1,

(a) Christi, id esl, ex amore Cliristi; sed non ex solu-
tione Christi, qui, etsi. — id est, amore Christi, qui et
scilicet Pr.

(6) naturx. — nec Pr.

(y) personse. — per se Pr.

(S) est. — Om. Pr.

(e) possibilis. — potentialis Pr.

q'" 2, uhi arguit sic (primo loco) : « Sicut dicit
Augustinus (super Psalm. 44 et 58), peccatum aut
homo punit, aut Deus. Si ergo homo in seipso non
puniat peccatum quod commisit, a Deo punietur;
et ita per haptismum acctualis peccati poena non
totaliter tollitur. » Item , secundo, arguit sic :
(( Culpa non pote.st ordinari nisi per pcenam. Sed
Deus inordinatum nihil relinquit. Ergo non dimittit,
quin pro culpa aliquam pcimam infligat; et sic
haptismus nou ahsolvit ah omni pocna. » Ecce argu-
mentum. Sequitur responsio : « Dicendum, inquit,
quod Christus per mortem suam sufficienter satis-
fecil pro peccatis totius humani generis, etiam si
essent multo plura. Et quia homo per haptismum
in morte Christi haptizalur, et ei commoiitur et
consepelitur, ut dicitur, Romanor. 6 (v. 3et4),
ideo baptismus, quantum in se e.st, totam effica-
ciam passionis Christi in haptizatum influit; et,
propter hoc, ahsolvit eum a p(Kna satisfactoria, non
solum a culpa. ■ — Ad primuin (^igo dicendum, quod
per haptisnium homo incorporatur Christo, et effi-
citur n)emhrum ejus. Et ideo po-na quam Christus
sustinuit, reputatur isti in satisfactionem : quia, si
2)atitur unum memhrum , compatiuntur csetera,
\\l dicitur, 1. Corinth. 12 (v. 26). Et ideo Deus in
Christo peccata illa ponit, sicut dicitur, Isaia? 53
(v. 6) : Posuit in eo iniquiiateiv omnium nostrum.
— Ad secundum, dicendum quod ipcena ordinat
culpam dupliciter. Uno modo, ut satisfaciens; et sic
culpa remanet ordinata per satisfactionem Christi.
Alio modo, ut medicina sanans, vel resecans mem-
hrum insanahile; et sic culpa in haptizatis ordi-
natur, ut sanata per gratiam oppositam. » — Haec
ille. — Similia dicit, 3 p.,q. 69, art.2 : « Per hapti-
smum, inquit, aliquis incorporatur morti et pas-
sioni Christi, secundum illud Romanor. 6 (v. 8) :
Si mortui sumus cum Christo, credimus quia
etiam simul vivemus cum eo. Ex quo patet quod
omni haptizato communicatur passio Christi ad
remedium, ac si ipse passuset mortuusesset. Passio
autem Chri.sti est sufficiens satisfactio pro peccatis
omnium hominum. Et ideo ille qui haptizatur, a
reatu omnis poentfi sihi debitas pro peccatis lihera-
tur, ac si ipse sufficienter satisfeci.s.set pro on)nibus
peccatis suis. — Ad primum ergo dicendum quod,
quia poena passionis Christi communicatur hapti-
zato, inquantum fit memhrum Christi, ac si ipse
poenam illam sustinuisset, ejus peccata remanent
ordinata per paMiam passionis Ghristi. » — Hsec
ille. — Ex quihus patet qiiod in baptismo, et aliis
sacramentis, non fit condonatio poeha^ nisi cum per-
fecta satisfactione et solutione; cujus oppositum dicit
Pelrus. Et illo modo dehet intelligi illud Ambrosii (a)
dicentis quod baptismus omnia condonat : scilicet

(a) Cfr. pag. 407, col. 2, not. a.

410

LTBRI IV. SENTENTIARUM

quia non requirit quod baptizatus per se satisfaciat;
sed Christus pro eo satisfactionem dedit.

Secundum in quo deficit Petrus, est quia dicit
quod, si Deus non condonaret per sacramenta ali-
quid de poena del)ita, sine satisfactione vel solu-
tione, ipse esset illiberalis, etc. Hoc enim non valet;
immo sua liberalitas et misericordia magis ostendi-
tur hoc modo quani illo, quia comniunicat nobis
unde possimus satisfacere. De lioc, in suo simili,
sanctus Thomas, 3 p., q. 46, art. 1, in solutione
tertii argumenti, sic dicit : « Hominem Hberari per
passionem Christi, conveniens fuil et misericordise
et justitise ejus. Justititie quidem : quia per passio-
nem suam Christus satisfecit pro peccato huraani
generis; et ita homo per Chrisli justitiam hberatus
est. Misericordiye vero : quia, cum homo per se
satisfacere non posset pro peccato totius naturse
humanae, Deus Filium suum misit, secundum illud
Romanor. 3 (v. 24 et 25), Justificati gratis per
gratiam ipsins, per redemptionem qux est in
Cliristo Jesu, quem proposuit Deus propitiatorem
per fidem ijosius. Et hoc fuit abundantioris miseri-
cordias quam si peccata absque satisfactione dimi-
sisset. Unde dicitur, Ephesior. 2 (v. 4 et 5) : Deus,
qui dives est iu misericordia , propter charitatem
nimiam (a) qua dilexit nos, cum essemus mortui
peccatis, convivificavit nos in Ckristo Jesu. » —
Haecille. — Item, 3. Sentent., dist. 1 , q. 1, art. 2,
in solutione quarti, sic dicit : « Quamvis Deus sit
summe misericors, tamen sua misericordia in nuUo
justitiae ejus obviat. Misericordia enim quai justitiam
toHit, magis stultitia quam viitus dici debet; et illa
Deum non decet. Propter quod Deus misericordiam
infinitam sic manifestare voluit, ut in nullo justitiae
ejus derogaret. Quod factum est, diim pro nobis
homo factus est, ut pro nobis satisfaceret. In quo
etiam ejus abundantior misericordia ostensa est ad
_^nos, quam si peccatuni sine satisfactione dimisisset,
inquantum naturam nostram magis exaltavit, et
pro nobis mortem pertulit. » — Haec ille. — Et
sicut ipse dicit de misericordia , ita dicendum est
de liberahtate, quod magis ostenditur, dum satisfa-
cit pro nobis, quam si sine satisfactione peccata
dimitteret ; potissime quia a nobis parvam satisfactio-
nem exigit, et citra condignum, sed tamen ipse
satisfecit pro nobis ultra condignum. Et ad hunc
sensum debet inteUigi illud quod dicit, 3. Sentent.,
dist. 20, q. 1, art. 1, q'"* 3, in sohitione tertii, ubi
sic dicit : « Quantum est de potentia Dei absoluta,
Deus pos.set peccatum absque omni (6) pcpna dimit-
tere; nec injusfus esset, si hoc faceret. Sed quan-
tum est ex parte istius qui peccavit, secundum
ordinem quem nunc Deus rebus ordinavit et impo-
suit, non potest peccatum congrue sine poena dimitti.

(a) nimiam. — nostram Pr.
(6) omni. — omnium Pr.

Nec sequitur, si congrue pars poense dimittitur,
quod etiam congrue tota poena dimittatur, propter
duo. Primo, quia efTectus habet aliquid ab agente,
et ahquid a recipiente. Unde sicut, in collatione
divinorum donorum, donum coUatum ex parte
dantis elevat recipientem supra statum suum, ex
parte autem recipientis est infra modum quem Deus
influit; ita, in remissione peccatorum, oportet quod
sit ahquid ex parte misericordiaj remittentis, ut aU-
quid de poena debita remittatur, et aUquid ex parte
recipientis, ut sciUcet in aUquo puniatur. Secundo,
quia remissio pcense quae fit aUis hominibus, prse-
cipue pcenae satisfactoriae, fundatur super virtutem
satisfactionis Christi, quse superabundavit ad amo-
vendas omnes poenas, quantum in se fuit. Unde
oportet quod particulata satisfactio fundetur super
satisfactionem Chri.sti condignam, sicut imperfe-
ctum in quoUbet genere oritur ex perfecto. » — Hsec
iUe.

Tertium in quo deficit Petrus, est quod Deus,
communicando nobis passionem Christi, nihil de
suo douat, sed sohim Christus ut homo. Istud enim
nihil valet. Quia («), in taU communicatione, Chri-
stus ut Deus, immo tota Trinitas, plus communicat
nobis quam Chrislus ut homo. Nam, Ucet solus
Christus passus sit secundum humanitatem , et non
divinitas, nec Trinitas, nec Pater, aut Spiritus
Sanctus, tamen aUa ratio reformat pactum : quia
valoriUius passionis et satisfactionis, vel meriti, fuit
principaUterexcharitate etexbona voluntateChristi,
quae duo sunt a tota Trinitate; item , ex acceptione
divina, quae communis est toti Trinitati; item, ex
concomitantia divinitatis, cui humanitas erat unita,
et erat ejus instrumentum, ex qua principaUter
habebat valorem infinitum omne Christi meritum,
et queeUbet ejus satisfactio, actio vel passio. Unde
sanctus Thomas, 3 p., q. 48, art. 2, arguit sic,
tertio loco : « Satisfactio importat sequaUtatem quam-
dam ad culpam, cum sit actus justitiae. Sed passio
Christi non videtur esse aquaUs omnibus peccatis
generis humani : quia Christus non est passus
.secundum divinilatem, sed secundum carnem ,
secundum iUud, 1. Petri 4 (v. 1), Christo in carne
passo; anima autem , in qua non est peccatum,
potior est quam caro. Non ergo Christus passione
sua satisfecit pro peccatis nostris. » Ecce argumen-
tum. Sequitur responsio : « Dicendum, inquit,
quod dignitascarnis Christi non estsestimandasolum
secundum carnis naturam, sed secundum personam
assumentem, inquantum sciUcet erat caro Dei, ex
quo habebat infinitam dignitatem. » — Ha3C iUe. —
Simile dicit, 3. Sentent., dist. 20, q. 1, art. 3, in
soUitione secundi : « Vita, inquit, corporalis Christi
habebat quemdam infinitum valorem ex divinitate
conjuncta, inquantum non erat vita puri hominis,

(a) Quia. — quare Pr.

DISTINCTIO XX. — QU^STIO I.

411

sed Dei et honiinis; et ideo poterat esse snfficiens
recompensalio vittf! spiritualis, et pnecipue ratione
ciiaritatis eximine ex qua offerehatur. » — Haec ille.

— Csetera dicta Petri possunt stare.

Ad secundiinn patet responsio ex dictis Petri in
praicedenli solutione.

Ad lertium respondet sanctus Thomas, prajsenti
distinctione, q. 1, art. 3, q''' 1, in soUitione terlii
ar^umenti, dicens quod « en'ectusai)Solutionis sacra-
mentalis, est diminutio reatus; et hic effectus non
inducitur per indulgentias; sed pro eo faciens indul-
gentias, solvit poenam quam dehehat, de honiscom-
mimihus Ecclesine ». — Huec ille. ■ — Item , ihideni,
in solutione secundi, sic dicit : « Ille qiii indulgen-
tias suscipit, iion ahsolvitur, simpliciter loquendo,
a dehito pocnse ; sed datur sihi unde dehitum solvat. »

— H;ec illo.

Durandus vero ad argumentum istud sic ait
(dist. 20, q. 3) : « Duplex, inquit, esteffectus sacra-
menti : primus, qui est remissio culpae et collatio
gratise; et secundus, qui est remissio vel diminutio
poenae. Collalio primi effectus pertinet ad potesta-
tem auctoritatis, et non ad potestalem excellentiic,
nisi merilorie. CoUatio autem secundi effectus, qui
est remissio vel diminutio poen;e, potest pertinere
non solum ad potestatem excellenti;e, sed etiam ad
potestatem minislerii. Si enim purus homo, non
hahens potestatem, nec excellenti;e, nec ministerii,
potest satisfacere pro poena alteri dehita, multo
magis hoc potuit Christus, et ille qui constitutus
est ah eo summus minister Ecclesi;c, cui commis-
sum est aChristoquod de thesauro passionisCiiristi
possit communicare fidelilms ad expiationem poense
quam dehent. Supponimus autem quod talis sit
Papa; quo non supposito, non apparet via perquam
indulgentiue possent aliquid valere. » — Haec
Durandus.

Petrus vero de Palude sic respondet (dist. 20,
q. 4) : « Potest, inquit, dici quod sine sacramento
hahito de facto, vel in voto, nullus effectus sacra-
menti necessarii proprius conferri potest nisi a
Christo. Sed, sacramento hahito de facto, vel in
voto, contingit hahere effectum sine sacramento.
Si enim aliquis sit contritus, et antequam sit in
mora confitendi, vel conterendo, vel aliter poeni-
tendo, condignam poenitentiam fecerit, a satisfa-
ciendo non confitendo ahsolvitur. Sicut ergo sine
sacramento actu susceplo potuil satisfacere pro se de
suo, sic et per alium , vel per se (a) de honis spiri-
tualihus ah aliis sihi concessis, maxime quando
sacramentum suscipit voto et facto, et dehis ad quye
per sacramentum ohligatus est. Unde (6), sicut sine
novo sacramento ipsemet satisfacit, qui non habet
potestatem excellentise; sic et si Papa, vel alius

(a) vel per se. — verum Pr.
(6) Unde. — Om. Pr.

mini.ster Ecclesiae det sihi unde solvat, non est hoc
supplere vicem .sacramenti, quod etiam sine pote-
state mini&terii (a) fieri potest. » — Hsec Petrus, et
hene.

Solutio autem Durandi implicat aliqua falsa :
puta quod remissio culpse et collatio gratia? nullo
modo pertineat effective ad potestatem excellentiae
Cliristi, sed solum meritorie. Hoc enim falsum est.
De hoc sanctus Thomas, 3 p., q. 64, art. 3, sic
dicit : « Interiorem sacramentorum effectum opera-
tur Christus, et secundum quod Deus, et .secundum
quod homo; aliter tamen et aliter. Nam, secundum
quod est Deus, operatur in sacramentis per auctori-
tatem ; secundum autem quod est homo, operatur
ad interiores cflectus sacrarnentorum meritorie et
efficienter, sed instrumentaliter. Dictum est enim
(3 p., q. 48) quod pa.ssio Christi, quae competit ei
secundum humanam naturam, causa e.st nostrse
justificationis et meritorie et eftective : non quidem
per modum principalis agentis, sive per auctorita-
tem ; sed per modum instrumenti, inquantum huma-
nitas e.^^t instrumentum divinitatis ejus. Sed tamen,
quia est instrumentum conjunctum divinitati in
persona, hahet quamdam principalitatem et caiisa-
litatem respectu in.strumentorum extrinsecorum,
qu;e sunt ministri Ecclesise et ipsa sacramenta. Et
ideo, sicutChristus, inquantum Deus, habet potesta-
tem auctoritatis in sacramentis; ita, inquantum
homo, habet potestatem ministerii principalis, sive
potestatem excellentise. Qua^ consistit in quatuor.
Primo quidem, in hoc quod meritum et virtus pas-
sionis ejus operatur in sacramentis. Et quia virtus
passionis ejus copulatur nobis per fidem, ideo
secundo ad potestatem excellentise, quam Christus
hahet in sacramentis, pertinet quod in ejus nomine
sacramenta sanctificantur. Et quia ex institutione
sacramenta virtutem ohtinent, inde est quod tertio
ad excellentiam potestatis Chri.sti pertinet quod ille,
qui dedit virtutem sacramentis, potuit in.stituere
sacramenta. Et quia causa non dependet ab effectu ,
sed potius e converso, ideo quarto ad excellentiam
potestatis Christi pertinet quod ille potuit efTectum
sacranientorum sine exteriori sacramento conferre. »
— Hsec ille. — Similia dicit, 4. Sentent., dist. 5,
q. 1 , art. 1. Ex quibus patet quod solutio Durandi
implicat falsum.

Solutio vero Petri non videtur calumniabilis, nisi
pro quanto et si vellet innuere quod indulgentiae
Ecclesise possunt valere alicui ante actualem susce-
ptionem sacramenti poenitentise, et quod sufficeret
votum su.scipiendi sacramentum. Hoc enim videtur
esse falsum, et contra communem formam conce-
dendi indulgentias, qua dicitur : Concedimus omni-
hus vere poenitentibus et confessis tot dies indul-
gentix, etc. Insuper, communiter tenetur quod

(a) ministerii. — ministri Pr.

412

LIBRI IV. SENTENTIARUM

tales indulf?entiae valent ad expiationem poense quse
restat post actualem absolutionem sacerdotis. Et iste
modus dicendi est securior; quem tenet sanctus
Thomas, ul)i supra (dist. 20, q. 1, art. 3). Dicitenim
in praesenti distinctione, ut supra recitatum fuit in
probatione primse conclusionis, quod « hujusmodi
indulgentife valent quantum ad forum Ecclesite, et
quantum ad judicium Dei, ad remissionem poeniie
residua^ post contritionem, confessionem et absolu-
tionem, sive sit injuncta, sive non. » Item , art. 5
ejusdem qusestionis, in solutione primse qusestiun-
culse, dicit quod « in omnibus indulgentiis fit men-
tio de vere contritis et confe.ssis ». Item, secundo
Quodlibeto , qusestione ultima, sic dicit : « Ad hoc
quod indulgentia alicui valeat, tria requiruntur.
Primo, cau.sa pertinens ad honorem Dei, vel ad
necessitatem aut ad utilitatem Ecclesise. Secundo,
auctoritas in eo qui facit : Papa enim potest princi-
paliter; alii vero inquantum accipiunt potestatem
ab eo, vel ordinariam, vel commissam seu delega-
tam. Tertio, requiritur ut sit in statu salutis ille qui
indulgentiam vult percipere. Et hsec tria designan-
tur in littera papali : nam causa conveniens desi-
gnatur in hoc quod pnemittitur (a) de subsidio
Terrae Sanctse ; auctoritas vero, in hoc quod fit men-
tio de auctoritate Apo.stolorum Petri et Pauli, et
ipsius Papse; charitas autem recipientis, in hoc
quod dicitur, i^ere poenitentibus et confessis. Non
dicit, et satisfacientibus : quia indulgentia non
excu.sat a contritione et confe.=;sione, sed cedit in
locum satisfactionis. » — Ha^c ille. — Sed, his non
obstantibus, videturmihi, cum Durando (dist. 20,
q. 4), quod Papa pos.set, si vellet, concedere indul-
gentias vere contritis, et valerent eis ante actualem
confessionem ad .satisfactionem pro peccatis, licet
communiter opposilum sonent litterK papales; quia
etiam multi Pr^Iati dant indulgentias eis qui sunt
in statu gratiai, vel erunt infra octo dies, non
laciendo mentionem de confessione. Et sic dicta
solutio Petri bona est. Sed sanctusThomas loquitur
de indulgentiis quas Papa communiter concedit in
suis rescriptis.

III. Ad argumenta Aureoli. — Ad primum

Aureoli contra eamdem conclusionem , dicitur,
negando minorem, scilicet quod ex verbis rescripto-
rum habeatur quod Papa det indulgentias modo
authentico, sine quacumque applicatione satisfa-
ctionis. Nec valet probatio de Dei misericordia : quia
sicut Deus in suis operibus nunquam utitur miseri-
cordia sine justitia; ita nec mini.ster ejus, quicum-
que sit, pote.st uti divina misericordia, secernendo
omnem justitiam. Et de hoc beatus Thomas, prse-
senti distinctione, q. 1, art. 3, in solutione secundffi
qusestiunculai , sic dicit : « Indulgentise simpliciter

(a) prsemittitur. — prsemittit Pr.

tantum valent quantum sonant vel pra^dicantur,
ubi dummodo ex parte dantis sit auctoritas, ex parte
recipientis charitas , ex parte causae pietas, quse
comprehendit honorem Dei et proximi utilitatem.
Nec in hoc nimis (a) fit magnum forum de miseri-
cordia Dei, ut quidam dicunt; nec divinse justitise
derogatur; quia nihil de poena dimittitur, sed unius
poena alteri computatur. » — Hsec ille. — Quod
autem addit arguens, de auctoritate papali et Apo-
stolorum Petri et Pauli, non valet : quia auctoritas
papalis non .se extendit ad relaxandum peccata sine
quacumque .satisfactione , sed ad hoc quod thesau-
rum Ecclesia? possit in .satisfactionem fidelibus
dispensare, et satisfactionem unius alteri applicare,
non autem pro libito relaxare. De hoc sanctus Tho-
mas, 4. Sentent., dist. 18, q. 1, art. 3, q'-'' 4, arguit
sic (tertio loco) : « Omnis Christi actio, nostra est
instructio. Sed ipse quibusdam peccantibus nuUam
poenam imposuit, sed solum emendationem vita3, ut
patet de adultera, Joan. 8. Ergo videtur quod ad
arbitrium suum possit sacerdos, qui est Christi
vicarius, dimittere totam poenam, vel partem. »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Dicen-
dum, inquit, quod Chi'istus habuit pote.statem excel-
lentise in sacramentis; unde ipse ex auctoritate
totum vel partem poterat dimittere, sicut volebat.
Nec est simile de his qui operantur tantnm ut
ministri. » — H;iec ille. — Et ibidem, in solutione
principali, multa dicit quse faciunt ad propositum.

Ad secundum patet solutio per pra^dicta. Quia
major intellecta ad sensum arguentis falsa est. Licet
euim Papa plenitudinem clavium habeat, tam ordi-
nis quam jurisdictionis, non tamen habet potesta-
tem excellenti;ie; sed .solus Christus. Ideo non potest
peccata dimittere sine satisfactione, quse est pars
sacramenti poenitentise, sicut Christus potei'at.

Ad tertium dicitur primo, quod modus aiguendi
non valet : quia, si forma illa valeret, concluderet
non solum quod Papa ex auctoritate posset sine
satisfactione omne peccatum remittere quoad cul-
pam el reatum, immo quod quicnmque sacerdos
potestremittere omne peccatum quoad reatum, quod
potest remittere qnoad culpam vel offensam ; quod
est manifeste falsum. Et patet consequentia : quia,
secundum dicta arguentis, majus est absolvere a
culpa quam a poma; multis autem sacerdotibus
commissum est absolvere a culpa; ergo, etc. —
Dicitur secundo, quod licet majus sit absolvere a
culpa qnam absolvere a poena, si utraque absolutio
seorsum consideretur ; tamen absolvere a culpa et a
tota poena simul, majus est quam absolvere a culpa
solum et non a poena, vel a culpa et ab aliqua parte
poena?, sed non a tota poena. Et ideo non oportet
quod cuicumque committitur secundum, committa-
tur primum. — Dicitur tertio, quod, dato quod

(a) nimis. — Om. Pr.

DISTINCTIO XXI. — QU.EST10 I.

413

semper absolutio a poena esset quid tninus quam
absolutio a culpa, non tamen semper (aj decet quod
cui committitur majus, committatur minus (€) :
quia absolulio a culpa in nuUo casu potest esse
nociva, nec impeditiva inajoris boni ; secus est de
absolutione a poena. De lioc sanctus Tbomas, 1" 2"^,
q. 87, art. 6, in sohitione terlii, sic dicit : « Remota
macula, sanatum est vuhius peccati (juantum ad
voluntatem. Requirilur autem adbuc poL-na ad sana-
tionem aliarum virium animui, quai per peccatum
prijecedens deordinatue fuerunt, ut scihcet per con-
traria curentur. Requiritur etiam ad restituendum
sequahtatem justitiai, et ad removendum scandalum
ahorum, ut aidificentur (y) in poena, qui scandali-
zati sunt in culpa. » — Huec iile. — Et multa aha
contra argumentum adduci possunt.

Ad quarlum, negatur minor. Nec valet probatio:
quia, sicutdictum fuit prius (o), in baptismo non fit
relaxatio pcense peccatis debita^, sine satisfactione ,
immo cum sufficientissima satisfactione , per meri-
tum et satisfactionem passionis Christi, quae plenarie
transfertur in baptizatum. Item, dato quod Papa,
mediante sacramento, possit omnem poenam remit-
tere, boc non est nisi per completum sacramentum.
Non est autem completum ultimata completione,
nisi quselibet pars integralis sacramenti sit com-
pleta, scilicet contritio, confessio et satisfactio. Non
est autem completa satisfactio, nisi poenitens per
propria opera poenalia plenarie satisfaciat, vel alius
pro eo, vel nisi satisfactio Cbristi et sanctorum sibi
per indulgentiam applicelur ab eo qui potest.

De hoc multum bene ad propositum dicit Duran-
dus (dist. 20, q. 3) : « Poena, inquit, peccato debita,
tripliciter potest dinutti. Uno modo, ex meragratia,
quando offensus totam offensam et poenam offensaj
debitamgratis remittitodendenti. Alio modo, quando
aliquis poenam debitam solvit pro alio, ita quod
poena non condonaturgratis, sed solvitur peralium,
de voluntate ejus qui fuit offensus. Tertio modo,
quando partim remittitur, partim exsolvitur, quod
fit quando magna poena pro modica remittitur.
Prinms modus et tertius videntur babere locum in
indulgenliis,si attendereturcommunisusus nominis.
Tunc enim dicitur aliquis indulgere alteri delictum
contra eum commissum, quando gratis et totaliter
remittit culpam seu olfensam et poenam pro culpa
debitam, vel quando magnam poenam condonat pro
modica. Quando autem tota poena exsolvitur per
illum qui peccavit, vel per alium loco ejus (quod
pertinet ad secundum modumj, non dicitur esse
indulta, sed soluta. Sed quia, secundum Hilarium
(de Trinilate, lib. 4), non res sertnoni, sed sermo

(a) lamen semper. — Om. Pr.
(g) majus, commitlatur minus.
majus Pr.

(y) sedificentur. — sedificent Pr.

(6) Cfr. art. praeseut. , 11, ad priinum

minus, committatur

rei dehet esse subjectus, ideo magis attendendum
est ad veritatem rei quam ad proprietatem sermonis.
Constat autem quod solus Deus potest gratis condo-
nare totam pamam debitam peccato contra prajcepta
ejus commisso, vel partem p(jena.^; vel ille cui super
boc legitur dedi.^se potestalem. Non appaiet autem
quod Deus banc potestalem dedit hominibus (quos
solum fecit ministros novi testamenti , et dispensa-
tores mysteriorum Dei), quod ipsi sine sacramen-
tis, quorum sunt dispensatores, possint gratis con-
donare poenam pro peccatis debitam, vel partem
ejus. Nec etiam rnediantibus sacramentis : nam
quando tota poena dimiltitur in baptismo, vel pars
poena;, virtute clavium, in sacramento poenitentiffi ,
non dicitur condonari; sed dicitur (juod communi-
catur meritum passionis Christi, ad dimissionem
totius pcenai in baptismo, vel ad diniissionem partis
poenaj in sacramento poenitentia? ; ita quod de merito
poenaj Christi ex.soIvitur tola p(i;na debita peccato,
vel pars ejus. Et ideo communiter sequitur quod
modus quo valent indulgentia^, est per modum
solutionis pcense peccato debitae, etc. » — Ha2c
Durandus, et bene.

Et haec sufficiant ad argumenta contra conclu-
siones.

Ad argumentum contra quaestionem (a), patet
responsio per pra^dicta.

Et ha3c de qusestione sufficiant. De qua bene-
dictus Deus. Amen.

DISTINCTIO XXI.

QUJESTIO I.

UTRUM PECCATUM VENIALE ' POSSIT EXPIARI
QUOAU CULPAM PER PCENAM PURGATORII

^^^XiRCA vigesimamprimam distinctionem
Wf^S%^ ^.Sententiarum, quairitur : Utrum pec-
*\Vm1(>^ catum veniale possit expiari quoad cul-
ji^^sj-^jj^ pam per poenam purgatorii.
Et arguitur quod non. Quia culpa actualis non
deletur nisi per contritionem. Sed post hanc vitam
non erit contritio, quse est actus meritorius : quia
tunc non erit meritum, nec demerilum; cum,
secundum Damascenum {^de Fide Orth., lib. 2,
cap. 4), hocsit hominibus mors, quod angelis casus.
Ergo post hanc vitam non dimittitur veniale in pur-
gatorio quoad culpam.

(a) quiestionem . — conclusionem Pr.

414

LIBRI IV. SENTENTIARUM

In oppositum arguitur. Quia, 1. Co7'inth. 3
(v. 12), per lignum, laMium, stipulam, venialia
intelliguntur. Sed lignum, foenum, stipula per pur-
gatorium consumuntur. Ergo ipsi» culpse veniales
post hanc vitam remittentur.

In hac qusestione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod culpa venialis, in eo
qui cum gralia decedit, remitlitur post hanc
vitam in purgatorio.

Hanc ponit sanctus Thomas, prgesenti distin-
ctione, q. 4 , art. 3, q''* 1 , ubi sic dicit : « Quidam
dixerunt quod post hanc vitam non dimittitur pecca-
tum quoadculpam ; etsicum mortali culpa quisdece-
dat, damnatur, et remissionis capax non est. Non
autem potest esse quod cum veniali decedat sine
mortali; quia ipsa gratia finalis culpam purgat
venialem. Veniale enim peccatum committitur ex
hoc quod quis habens Christum in fundamento,
nimis aliquid temporalediligit; qui quidem excessus
ex concupiscentise coiruptione contingit; unde, si
gratia omnino concupiscentiai corruptionem vincat,
sicut in Beata Virgine fuit, non remanet aliquis
locus veniali; et ita, cum in morte omnino dimi-
nuatur et annihiletur ista concupiscentia, potentiae
^nimai totaliter gratia" subjiciuntur, et veniale
expellitur. — Sed haec opinio frivola est, et(a) in se,
et in sua causa. In se quidem : quia dictis sancto-
rum et Evangelii adversatur, quye non possunt
exponide remissione venialium quantum ad poenam,
ut Magister dicit in littera; quia sic tam gravia
quam levia in futuro dimittuntur; Gregorius autem
(Dialogoriim Uh. 4, caj). 39) leves culpas tantum(G)
post hanc vitam remitti perhibet. Nec sufficit quod
dicunt, quod hoc dicitur specialiter de levibus,
ne putetur nihil grave pro eis nos passuros, quia
remissio pa>niB magis aufert gravitatem panaium
quam ponat. Quantum ad causam autem , apparet
frivola : quia defectus corporalis, qualis est in
ultimo vitse, non aufert concupiscentiae corruptio-
nem, vel diminuit, quautum ad radicem , sed quan-
tum ad actum ; sicut patel etiain de iliis qui graviter
infirmantur. Nec iterum tranquillatpotentias animBe

(a) et. — ctiam Pr.
(6J tantuni. — Om. Pr.

in tantum ut eas subjiciat gratiai : quia tranquilli-
tas potentiarum, et subjectio earum ad gratiam, est
quando inferiores vires obediunt .superioribus, qute
legi Dei condelectantur; quod in statu illo esse non
potest, cum actus utrarumque impediatur; nisi
tranquillitasdicatur privatio pugnai secundum quid,
sicut etiam in dormientibus accidit; nec tamen pro-
pter hoc somnus diciturconcupiscentiam diminuere,
aut vires animaj tranquillare, aut eas gratise sub-
dere. Pra^terea, dato quod concupiscentiam radica-
liter diminueret defectus ille, et vires animse sub-
deret gratia', adhuc hoc non sufficeret ad dimissio-
nem culpse venialis jam commissae, quamvis sufficeret
ad vitationem futurae : quia culpa actualis, etiam
venialis, non remittitur sine actuali motu contri-
tionis, ut dictum est, dist. 16 (q. 1, art. 2, q'» 3),
quantumcumque habitualiter intendaturgratia; con-
tingit autem quod aliquis dormiens moritur in
gratia exsistens, qui cum veniali aliquo obdormivit;
et talis non potest actum contritionis habere de
veniali ante mortem. Nec potest dici, ut dicunt,
quod si non poenituit actu vel proposito in generali
vel speciali, quod sit versum in mortale, propter
hoc quod veniale fit mortale dum placet. Quia non
quKlibet placentia venialis facit peccatum mortale
(alias omne veniale esset mortale, quia quodlibet
veniale placet, cum sit voluntarium); sed talis pla-
centia quaj ad fruilionem spectat , in qua omnis
Immana perversUafi consistit, dum rehus utendis
fruimur, ut dicit Augustinus (De diversis qusestio-
nihus octoginta trihus, q. 30); et sic placentia illa
quiR facit peccatum mortale, est actualis placentia ,
quia omne peccatum mortale in actu consistit.
Potest autem contingere quod aliquis, po.stquam
veniale peccatum commisit, nihil actualiter de pec-
cato cogitet dimittendo vel tenendo, sed cogitet forte
quod triangulus habet tres angulos aequales duobus
rectis, et in hac cogitatione obdormiat et moriatur.
Unde patet quod h;xic opinio omnino irrationabilis
est. Et ideo cum aliis dicendum est, quod culpa
venialis in eo qui cum gratia decedit, post hanc
vitam dimittitur per ignem purgatorium ; quia
poena aliqualiter voluntaria, virtute gratiae habebit
vim expiandi oninem culpam qua? simul cum gratia
stare potest. » — Hsec ille. — Intelligendum tamen
quod per illam poenam, sine pluri, non remittitur
culpa venialis, nisi pro quanto est cum aliquo motu
dete.stationis peccati venialis, explicite vel implicite.
Et hoc intendit sanctus Tliomas, ibidem, in solu-
tione quarti argumenti, quod in principioquoestionis
recitatum fuit : «Dicendum, inquit, quod posthanc
vitam non pote.st esse meritum respectu prsemii
essentialis; sed respectu alicujus accidentalis, potest
esse, quamdiu manet homo in statu vise aliquo
modo. Et ideo in purgatorio potest esse actus meri-
torius quantum ad remissionem culpse venialis. »
— Haec ille.

DISTINGTIO XXI. — QU^STIO I.

415

Eamdem conclusionem ponit, de Malo , q. 7,
art. 11; cujus verba recitata fuere, dist. 16 (a).
Unde, in fine responsionis, sic dicit : « Oportet
dicere quod venialia remittuntur post hanc vitam ,
etiam quantum ad culpam, eo modo quo remittun-
tur in hac vita, scilicet per actum charitatis in
Deum , repugnantem venialihus in hac vita com-
missis. Quia tamen post hanc vitam non est status
merendi, ille dilectionis motus tolht quidem impe-
dimentum veniahs culpte, non tamen merelur abso-
lutionem vel diminutionem poenifi, sicut in hac
vita. » — Haec ille.

Item, ibidem, in solutione noni argumenti, sic
dicit : <i Remissio peccati venialis in purgatorio,
quantum ad poenam, est ex parte poensc purgatorii,
quam homo patiendo exsolvit quod debet, et ita
cessat reatus. Sed, quantum ad culpam, non remit-
titur per poenam, neque secundum quod actu susti-
netur, quia non est nieritoria ; neque secundum quod
cogitatur; non enim esset motus charitatis quod ali-
quis detestaretur (6) peccatum veniale propter
poenam , sed magis esset (y) inotus timoris servilis
vel naturalis. Remittitur ergo veniale in purgatorio,
quoad culpam, virtute gratise : non secundum quod
est solum in habitu, quia sic compatitur peccatum
veniale; sed prout exit in actum charitatis detestan-
tis veniale peccatum. » — Haic ille.

Ex quibus potest sic argui pro conclusione : Ad
remissionem venialis sufficit actus charitatis dete-
stantis veniale peccatum propter Deum. Sed talis
actus potest esse in purgatorio. Ergo, etc.

Sed videtur in dictis sancti Tliomse esse contra-
dictio : quia in Scripto dicit quod in purgatorio
potest esse actus meritorius prsemii accidentahs; in
de Malo vero negat omne meritum respectu cujus-
cumque prsemii esse in purgatorio. — Diciturquod
in hisnon est magna contradictio : quia, in Scrlplis,
accipit meritum large, pro quacumque dispositione
ad donum grati* vel glorise, vel dignitate ad remo-
tionem impedimenti gratiai vel gloria;; in qusestio-
nibus de Malo , sumit meritum strictius, scilicet
pro profectu vel augmento spiritualis boni Kterni ,
praesertim glorise. Quod patet : nam, ibidem (q. 7,
art. 11), arguit sic, sexto loco : (c Ejusdem rationis
esse videtur quod aliquis mereatur pra^mium essen-
tiale vel accidentale, et quod ei remittatur pecca-
tum; quia eadem ratione qua aliquis accedit ad
unum oppositorum, recedit ab altero. Sed homo
post mortem non potest mereri, neque praemium
essentiale, neque accidentale. Ergo, pari ratione,
non potest percipere remissionem peccatorum venia-
hum aut mortahum. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum, inquit, quod meritum

(a) Cfr. dist. IG, q. 1, art. 3, I, adlu'».
(6) detestareiur . — detestetnr Pr.
(y) esset. — est Pr.

gloriae essentialis, vel accidentalis, pertinet per se ad
profectum spiritualem, qui est per augmentum
spiritualis boni. » — Haec ille. — Pote.st etiam dici
quod solum intendit hoc dicere, scilicet quod post
hanc vitam non e.st status mercndi eodem modo,
nec tot, nec tanta, nec talia, qualia in hac vita, nec
univoce dicitur meritum hic et ibi.

Secunda conclusio est quod peccatum veniale
in inferno nuUo modo potest expiari quoad
poenam.

Hanc ponit .sanctus Thomas, de Malo, q. 7,
art. 10, ubi sic dicit : « Ea ratione culpaj debetur
poena, quia culpa ordinatur per poonam. Homo
enim peccando, propria voluntate divinse justitiK
ordinem prastermisit. Qui quidem hoc modo repa-
ratur, per hoc quod fit de homine justitia, dum
contra suain voluntatein punitur .secundum Dei
voluntatem. Respondet autem perpetua poena pec-
cato mortali secundum ordinem divina3 justitise, et
ex ipsa specie peccati, et ex inha?rentia illius ad
subjectum. Ex specie quidem peccati : quia pecca-
tum mortale est directe contra charitatem Dei et
proximi, per quam peccati poena diinittitur. Qui
autem contra aliquid peccat, ex hoc ip.so meretur
ejus beneficio privari : sicut, in rebus humanis,
qui contra rempublicam peccat, hoc ipso in perpe-
tuum societate reipublica* privatur, vel perpetuo
exilio, vel niorte; in qua, ut dicit Augustinus, 21.c/e
Civitate Dei, non pensatur pivna teinporis qua
quisque occiditur, sed potius quod per mortem in
seternum civitatis beneficio privatur, quamvis culpa
commissa forte fuerit inoinentanea , aut brevi tem-
pore perpetrata. Unde et ille qui mortaliter peccat,
inquantum contra charitatem peccat, hoc meretur
ut remissione privetur, quae est effectus charitatis;
et si Deus aliquando remittit, non est ex merito
hominis, sed ex misericordia sua. Ex parte vero
inhaerentise ad subjectum, peccatuin mortale perpe-
tuam poenain meretur. Quia privat hominem gratia,
per quam fit remissio peccatorum. Peccato autem
manente, non solvitur pffina, quia in operibus Dei
nihil potest esse inordinatum. Et ideo, sicut homo
qui se in puteum projiceret, unde per se non posset
exire, quantum est in ipso, faceret ut in perpetuum
esset ibi ; ita etiam qui mortaliter peccat, quantum
in ipso est, se in poenam ccternam inducit. Veniale
autem peccatum, cum non sit contra charitatem ,
non meretur poenam perpetuam ex specie peccati ;
nec ex parte inhicrentia? ad subjectum, per se
loquendo, quia non privat gratia; sed per accidens
fitirremissibile,peccatomortali conjunctum,inquan-
*um est in subjecto privato gratia; et sic per acci-
dens puniturpffina leterna. » — Ha^c ille.

Eaindem ponit, praisenti distinctione, q.l,art. 2,
in solutione tertia? quaistiunculse, ubi sic dicit :

416

LIBRl IV. SENTENTIARUM

« Culpa non potest ordinari nisi per poenam : quia
Deus niliil inordinatuni relinquit; ideo nunquam
culpam sine poena Deus dimillit. In illis autem qui
damnantur, non potest aliqua culpa dimitti, nec
aliquis reatus toUi ; cum careant charitate, per quam
et culpa purgalur, et reatus toUitur (a). Et ideo
culpa veniulis in eis semper manebit; vel reatus
ejus, etiam si ante peccatum mortale veniale dimis-
sum fuisset quoad culpam , manente reatu. £t, pro-
pter hoc, damnati de venialibus seternaliter punien-
tur. » — Hiec ille.

Simiha dicit in multis locis.

Ex quibus potest formari talis ratio : Omne pec-
catum irremissibile quoad culpaiu, per se, vel per
accidens, aeternahter punietur. Sed venialia damna-
torum sunt irremissibilia. Ert^o, etc.

i]t in hoc primus articulus tei'minatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES

§1-

CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Durandi. — Quantum ad secun-
dum articulum, ari>uendum est contra conclusiones.
Et quidem contra probationem primre conciusionis
arguit Durandus indirecte. Ait enim sic (dist. 21,
q. 1) : Sciendum quod in peccato mortali sunt tria :
scilicet deordinatio actus, in qua consistit macula,
sicut in deordinatione membri corporalis consistit
turpitudo corporis; privatio gratiae, qusi dicitur
offensa; et reatus poense. Haec autem tria sunt in
peccato veniab' , praeter privationem grati*. Dicitur
ergo peccatum remitti quoad culpam, quando i'eor-
dinatur actus voluntatis per debitam displicentiam ;
quoadofTensam,quando gratia restituitur; sedquoad
reatum poenae, quando pccna condonatur vel solvi-
tur. Dicendum ergo quod culpa mortalis nuUo modo
potest dimitti post hanc vitam ; nec venialis, si sit
cum mortali. Venialis tamen, si sit sine mortali,
potest post hanc vitam dimitti.

Primum sic patet. Voluntas in malo obstinata
non potest in actu suo reordinari, ita ut veht
bonum, et bene. Sed voluntas decedentium cum
peccato mortali,est in malo ol)stinata,tamin homini-
bus quam in angelis, ut communiter ponunt docto-
res. Ergo non potest reordinari, ut velit bonum, et
bene. Sed aliter non dimittitur peccatum quoad
culpam, nisi quia voluntas reordinatur. Ergo, etc.
— Etquia aliqui dicunt quod voluntas damnatorum
hominum et angelorum potest velle bonum moris
ex genere et circumstantiis, licet tale velle noi>
possitesse meritorium, propter statum inquosunt;

(a) toUitur. — Om. Pr.

ideo additur secunda ratio talis : Ille qui est in suo
fine et termino, non potest facere aliquid quod
ordinetur ad consecutionem finis vel termini con-
trarii. Sed decedentes in mortali statim sunt in suo
fine et termino, scilicet in inferno, qui est extre-
mus terminus damnatorum, sicut paradi.sus est
extremus terminus beatorum. Ergo non possunt
facere aliquid quod ordinetur ad consecutio-
nem finis. Sed dimissio culpa3 ad hoc ordinatur.
Ergo, etc.

Secundum sic probatur. Quia ad dimissionem
culpoe veuialis sufticit reordinatio voluntatis per
debitam displicentiam ; et hanc possunt habere
exsistentes in purgatorio, cum non sint obstinati
in malo, sed sint in charitate, nec sint totaliter in
termino, sed citra. Ergo in eis potest remitti pecca-
tum veniale quoad culpam. — H«c Durandus. —
In quibus videtur velle quod ad dimissionem venia-
lis quoad culpam sufficit displicentia, dato quod
non informaretur charitate, sicut supra dixerat,
dist. 16(a), quod veniale potest remitti in via, inor-
tali non remisso. Et ad hoc amplius discutiendum
mota est quaestio.

II. Argumentum aliquorum. — Contra eam-
dem conclusionem arguunt aliqui (apud Petrum de
Pakide, dist. 21, q. 1), scilicet quod nulla culpa
venialis remiltatur in purgatorio, sed in via solum.
Quia decedens in gratia, cum moritur : aut recolit
de veniali; aut non. Si recolit actu, et poenitet,
culpa dimittitur; si non poenitet, peccat mortaliter,
quia eligit a gloria retardari. Si vero non recolit :
aut sic est disposilus, quod, si recoleret, poeniteret,
et tunc dimittitur; aut non poeniteret, et sic morta-
liter peccat.

§2.

CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta cujusdam. — Contra secun-
dam conclusioneui arguilura quodam (apud PetruiB
de Palude, dist. 21, q. 1).

Priino (6). Quia volens malum simpliciter, potest
velle bonum secundum quid. Et si homo (y) adhae-
rens bono fini per charitatem firmiter, potest nihi-
lominus peccare venialiter; sic e converso, adhae-
rens firmiter malo fini, potest secundum quid velle
bonum, et sic poenitere de veniali.

Gonfirmatur ratio. Quia magis est dare summum
bonum quam summum malum. Si ergo adhaerere
summo bonocompatiturmalumimperfectum, multo
magis econtra adhaerere summo malo compatitur
bonum imperfectum.

Secundo. Videtur quod necessaria adhaerentia

(a) Cfr. dist. 16, art. i2, I.

(S) Primo. — Om. Pr.

(y) Et si homo. — sicut Pr.

DISTINCTIO XXI. - QU^STIO I.

non plus faciatquam voluntaria, quamdiu est volun-
tana. Sicut enim illud quod e.st necessario alJjum
non potest esse ni-rum ; ,sic illud quod est volun-
tarie album, quamdiu vult esse album, non polest
esse nigrum. Quod si per voluntatem potest .simul
esse album et nigrum, pari ratione, si per necessi-
talem est album, nibilominus cum boc poterit esse
nigrum : quia contrarietas non causatur ex neces-
sario et voluntario, sed ex natura rei intrinseca-
quia contrarietas est differentia secundum formam.'
Cum ergo voluntarie adhKrens bono fini possit velle
malum secundum quid, .sicut justus in via potest
peccare venialiler, et econtra adba^rens voluntarie
malo fini facere bonum secundum quid, id est, ex
circumstantiis, sicut infidelis; ergo, quandosunt in
termino cui necessario adhaerent, et beati possunt
peccare venialiter, et damnati pcjcnitere de veniali.

Tertio. Arguitur contra quoddam contentum in
probatione conclusionis, scilicet quod peccatum
veniale non potest dimitti quoad poenam, nisi dimit-
tatur quoad culpam. Contra hoc potest dubitari.
Uuia, si nihil aliud impediat nisi defectus grali;e
qui impedit panam mortalis solvi, culpa durante'
exsistens autem (a) in solo veniali habet gratiam et
bona ejus poenalia sunt Deo accepta et grata. Aliter
non videretur quod aliqui adulti possent evolare:
quia omnes habent multitudinem venialium (quia
septiesin diecaditjustus), quae quidem in momento
mortis possunt delei-i quoad culpam; si autem
restet solutio poena^, diu stabunt in purgatorio, et
sic non evolabunt; nisi dicatur quod prius satisfece-
runt; et tunc remissio poenae pnecessisset remissio-
nem culp»; quod est propositum, et contra conclu-
sionem.

II. Argumenta Scoti. - Contra eamdem con-
clusionem arguit Scotus (dist. 21, q. 1), probando
quod peccato veniali nullo modo debeatur pocna
scterna, nec per se, nec per accidens. Et quidem
quod non per se, probat tripliciter.

Primo sic. Quia non stat cum charitate debitum

poen» aeternae. Sed cum cbaritate stat veniale, non

tantum non deletum postactum, sed etiam actua-

bter commissum, .secundum omnes. Ergo etc

Probatur major. Quia per charitatem est aliquis

dignus vita Kterna. Si ergo cum hoc stat debitum

poen|G seternaj, vel ad poenam seternam, ergo aliquis

est dignus simul vita aeterna et pcona seterna Sed

hoc est impossibile : quia nullus potest esse debitor

poenge pro instanti pro quo est ordinatus ad gloriam

quia tunc simul possent stare gloria et aliqua poena!

t^robatur secundo eadem major. Quia, post actum

peccati mortalis, nibil manet de peccato, nisi debi-

tum poeiue. Ergo, si debitum pocnie a^tenue posset

stare cum gratia, peccatum mortale non remissum

417

(«) exsistem auletn. — quia exsislens IV.

possel stare cum gratia, eo modo quo manet; et
tunc idem e.sset amicus et inimicus.

Secundo. Quia essentialis poena damnatorum
non est po^na sensus, sed damni. Illa autem neces-
sano concomitatur quamcumque poenam ; quia nulla
poena potest stare cum beatitudine. Ergo debitum
ad quamcumque pcenam seternam includit debitum
ad pcfinam seternam damni; et, per consequens, ad
panam essentialis damnationis. Sed ista non cor-
respondet veniali.

Terlio. Quia peccatum veniale et mortale sunt
improporlionabilia in ratione malitiae, vel offensse :
quia infinita venialia, si essent, non sequarentur
uni mortah in ratione offensae; quia nec omnia ista
avertey^ent a fine ultimo, sicut unum mortale. Ergo
poena secundum justitiam correspondens mortali,
improportionabiliter et in infinitum excedit prenam
debitam veniali. Sed non improportionabiliter et
infinitum intensive excedit; quia qufcelibet pana
secundum intensionem finite solum excedit vel exce-
ditur ab alia. Ergo hoc erit secundum extensionem.
Ergo non debetur veniali de per se pcena aiterna.

Secundo arguit quod nec per accidens debeatur
sibi poena ajterna, quando conjungitur mortali.
Quia Deus semper punit citra condignum. — Et
esto quod simpliciter secundum rigorem puniret
usque ad condignum, omniuo injustum esset pcpiiam
aiternam infligere pro illo cui secundum se debetur
pama temporalis. Quantumcumque enim conjun-
gatur alteri, boc non facit illud in infinitum exire
illud genus culpte. Ergo non juste correspondet sibi
poena in infinilum excedens. — Hcec Scotus, in
forma.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad argumenta contra primam
conclusionem

I. Ad argumenta Durandi. — Quantum ad

tertium,respondendum est objectionibussupradictis.
Et quidem, ad dicta Durandi, dicitur quod suum
pnoainbulum aliqua falsa continet. cc Primum est,
quod culpa et macula sunt idem. Hoc enim non
videtur verum. Quia privalio omnis pulcbritudinis
dicitur et est formaliter macula. Unde, cum -.ratia
sit nitor animte, privatio gratiye potest dici macula,
et non solum ipsa deordinatio actus. — Item, ubi
nullus est actus, ibi nec ordinatio nec deordinatio
actus. Sed in peccato omissionis nuihis est actus,
sed privatio actus debiti ; et tamen est ibi culpa et
macula, quia non habet debitam pulchritudinem.

VI. - 27

418

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Ergo oportet quod per deordinationem actus intel-
ligat etiam privationem aclus.

(( Secunduni falsum, est quod ofFensa non est nisi
privatio gratise. Hoc enim non videtur verum. Quia
sic in veniali, per quod non privatur gratia , nuUa
esset offensa , sicut ipsi dicunt. Sed hoc videtur fal-
sum , quia est ibi levis offensa. — Item, per secun-
dum peccatum mortale non privatur gratia actu, sed
solum aptitudine. Ergo, si offensa Dei non est nisi
privatio gratise, in solo primo peccato mortali est
offensa actu, ubi solum est privatio gratioe actu; in
aliis autem non esset offensa, nisi solum aptitu-
dine. — Item, secundum Durandum, in Deo non
cadit offensa secundum affectum , sed solum secun-
dum effectum, qui est punitio. Quod utique verum
est, nisi secundum prsescientiam et pra^destinatio-
nem, qua odit praescitos, et diligit prsedestinatos ;
item secundum prsesentem justitiam, eo modo quo
dicitur Deus poenitentia placari, et culpa offendi;
sicut dicitur aliquem scribere in libro vitse de novo
per poenitentiam , et delere de novo per culpam. —
Item, si, secundum arguentem, offensa Dei non est
nisi punitio Dei; ei'go non solum privatio gratiaB,
sed etiam obligatio ad poenam , et executio in pur-
gatorio vel inferno, dicetur offensa. Et tunc remit-
tetur peccatum quoad offensam, quando poena in
purgatorio solvitur, quia tunc punitio Dei amove-
tur; vel quando a flagello Deus cessavit in hac vita,
et quando (a) poena debita secundum judicium Dei
toUitur vel diminuitur; quia tamdiu Deus videtur
iratus, quamdiu punit vel punire intendit, tenens
hominem in reatu poense : ita quod sicut in restitu-
tione gratise est remissio offensa^, quia per hoc Deus
se habet ad modum reconciliati , quia reddit bonum
quod ad modum irati abstulerat ; sic quando remo-
vit mahmi qiiod ad modum irati intulerat. — Si
dicatur quod privatio gratine pro tanto magis dicitur
offensa quam aha poena, quia est major poena quam
quaicumque alia; — Hcet hoc sit verum de poena
hujus vitse, saltem poena inferni damni, qua^ est
privatio gloriae, et poena sensus feterna, cum inchi-
dat etiam istam, est major poena; ergo magis debet
dici offensa. Non ergo bene dicitur quod sola pri-
vatio gratise sit offensa peccati. — Item, idem sunt
offensa et ira, sicut offensus et iratus. Sed simul
stant ira Dei et gratia : quia sicut homo ahter ira-
scitur hosti quem vult exterminare, et aliter fiho
quem vult castigare, est etiam ira per zelum ad
hominem quem dihgimus; sic Deus non sohim
irascitur mahs quos vult exterminare, sed bonis
quos vult castigare, juxta illud (3. Regum 8, v. 46
et 50), Irasceris..., et propitius eris (6). Et ira Dei
est ad illos qui sunt in purgatorio, qui tamen sunt

(a) quando. — quandoque Pr.

(6) In Vulgata legitur : Iratus tradideris eos..., et propi-
tiaheris.

in gratia et in peccato veniah, ubi est ahqua offensa,
hcet levis. Unde posset dici quod illud idem quod
est in peccato reatus respectu peccantis, est offensa
respectu Dei. Unde offensa Dei non est ahud quam
voluntas et propositum puniendi. Sed offensa gra-
vis, est propositum inferendi poenam a^ternam, vel
sensus, vel etiam damni, juxta illud (Ephesior. 2,
V. 3) : Eramus natura filii irse. Et sic diceretur
offensa in Deo, non solum per effectum, sed etiam
secundum affectum. Qui affectus mutatur non
secundum quod in se est, sed secundum quod rela-
tione rationis comparatur ad nos : Quamdiu enim
homo est obligatus ad poenam, Deus vult eum
punire; quamcito est liberatus a reatu poenaj, Deus
non vult plus eum punire (a); et est una et eadem
voluntas non mutata, qua vult modo punire, et vult
modo punisse et non punire. » — Haec omnia sunt
dicta Petri de Palude (dist. 21, q. 1). Et concordant
cum his quse super eadem materia dicta fuerunt,
dist. 16, q. i.

Tertio principaliter, dicitur quod secunda ratio
quam Durandus adducit ad probandum primum
dictum, vel primam conclusionem suam, pati potest
calumniam. (( Quia, ut dicit Petrus (ibid.), licet
exsistens in termino non possit moveri ad illum
terminum quem habet, tamen exsistens in termino
violento potest moveri ad terminum oppositum
naturalem : sicut leve exsistens in centro, movetur
sursum; et grave exsistens sursum, movetur deor-
sum. Unde, cum homo naturaliter fugiat miseriam,
et appetat beatitudinem, licet exsistens beatus non
possit agere aliquid ex quo fiat miser (sicut ignis
exsistens sursum, non movetur deorsum, nec terra
econtra); tamen qui est damnatus vellet salvari, et
potest ad hoc agere (sicutignis in centro exsistens,
nisi prohiberetur , tenderet sursum, et terra econ-
tra). Liberum autem arbitrium non potest cogi ad
hoc quod naturaliter appetit, nec ad illud quod
naturaliter fugit. — Item, finis et bonum sunt
idem. Et quamvis finis habeat rationem ultimi,
non tamen omne ultimum est finis, sicut mors, quia
non est quid bonum. Ita et hi qui sunt in inferno,
etsi in ultimo termino sunt, non tamen sunt in
fine suo, quia non sunt in bono; et quia adhuc
distaut a fine, semper moventur ad finem, et desi-
derant finem. Nisi dicatur quod sicut grave exsi-
stens ultra coelum, non moveretur ad centrum ,
cessante influentia coeli super ipsum; sic in propo-
sito : quia de orbe transferet eum Deus; unde,
subtracta influentia primi agentis, quam subtra-
ctionem meruit damnatus, non moveturadbonum, »
— Hsec Petrus.

Mihi videtur quod nec ratio Durandi, nisi adda-
tur, sufficienter concludit. Et similiter, quod Petrus
aliqua falsa dicit in sua impugnatione. Quod enim

(a) a verbo quamcito usque ad punire, om. Pr.

ratio Durand. non bene concludat, satis hene osten-
d.t Petrus : quia damnatus, per hoc quod est in

immob.liter lali m.seri^ quasi ultimo f.ni; i.n.no
summe od.t ea.n ; nec impeditur per I.oc a desiderio
beat.tud.n.s opposita^, vel .nedio.-um ad ejus co..se-
cut.onem. Sed oportet adder-e pru^dicta; .ationi,
quod da.i.natus tanquam lini ultimo adha^ret alicui
perverso fin., contrario finiomnium rectarum volun-
atum, putaquia fruitur seipso; et omnia qua. vull
del.berate et elect.ve, refert a,l illum finem, vel sal-
em no.. refert actu vel habitu ad rectum finem ; et
S.C in omn.bus qua. elective et deliberate vult, pec-
cat, prout ostend.t sanctus Thomas, dist. 50 huius
^^^'/^''."^''^'^'"^'^'^^^^•^.•«Indan.-

oltr Trf"*^'' '"'""'"' consido.ra,i : scilicet
^olunta. deliberat.va, et voluntas naturalis. Natu-
ralis qu.dem no.i est eis ex seipsis, sed ex auctore (.)

a^Z] "^V ?'"'" P°^^"'* ^^^"^ inclinationem
qua. naturahs voluntas dicitur. Unde, cum natura
in e.s remaneat, secundum hoc bona pote.it in eis
esse voluntas naturalis. Sed volu..tas delibe.-at.va
e. e.s ex se.ps.s, secundum quod in potestate eorum
es incl.nan per affeclun. ad hoc vc^ illud Et t.Iis
voluntas in eis est solu.n mala. Et ho deo '' a

tatis, nec al.qua voluntas potest esse bona, nisi per
ord.nem ad finem pra^dictum; unde, etiam etsi Z

illud n P v"r'" T'"'*' "'" *^"^" ^^^"« volunt
iHud ut ex hoc voluntas eo.-um bo..a dici possit »

iicec ille. — Et, .n secu.ida quiestiuncuh (?^

ostend.t quod « damnati „o„ pc.„i',„„t d" pe j

sed pei acc,de„s, mquanlun. aflliguntur de „a.„a

, ,'f ' "^P- 95. sic dicit : « A„ima est in maln

qT™" uStT'" "■■'""■' """"■■' "°"-'-pot
quam lueut a corpore separala. Dispositio c„im
an.mie „,ovetur per accidens, secu„d'um ,11^
raotum corporis deser.ientis a„im:c ad p oprias
0|.erat,o„es : ad l,oc enim „at„raliter datum^ es'^ "

n m" .S: T f ' '*'■""■"""■ 'l"»^' "'' P-f-'^-
imm moia. Uuando eron oi- + .. „

v""tiuu L.1U0 ei.t a co.-pore sei)ar,niT

non ent m statu ut moveatur ad perlectione . id

u m fine adepto quiescat. Immobilis e"o'eri

volunas ejus quantum ad desiderium ulti.lri f.nL

Ex ult.mo autem fine dependet tota boi^t-i vei

malitia voh.ntatis : quia bona qu.n.mc^ e 1 „,

Mdt ,n ord.ne ad bonum fine.n, bene vult

autem qu.cumque in ordine ad .^al^m fm 1 T^

■^ mahim^jeU^ hcet sit niulabiiis de uno

DISTINCTIO XXI. - QU^STIO I.

419

-tcau..impo.„i,e„J^daral;:ru;,":^;",r,|;S"
e,,t,a ra„„„i.s Du,a,.di; et ,,u„d pj,,- fe 'uf;

d c, , n.tendat as.«re,-e quo,l i„ ,la„„.ali.s .„1,"

«■ t „a ural.s ,„cli„alio voluntatis ad houum „ec
K|ua l,o,,a volitio ,|ualicuraque ),o„ilale H„" 'e„"m

falsum est, ut prius patuit.

veuiar^l^^'^' """"'^ ""■■^"''"•"' 1"'"' »1 P«oati

;f -t'z:s : „r ,r;:;f jrT'-:

^Z?,-Ai ' ""',"''"" "«'"s charilatis co„triti„„em

^I^TlttiO ut "" 'T"' ^'"'"'»^"'"
« Conlin,,-, , ' '"■°"" *^"=' sexto loco :

« t.onl,„s,t <,ua„d„que qu„d ali,,uis, in peccato

"are;.arde l f "'" ™'"""'"^" .'™m quam

;.;.£t.=t„,r'f- -- -™

;a^p:s="c:; -,--'—
iSS~^"~"2;=

iianbit actu, potest ma.ie.e i-eatu ; quem non tollit
qu.il.et mutatio voluntatis, sed ^ol.iTirqu^m
cha. ta.. operatur. » - Uv,c ille. - Ex quo nate^
quo probat.o Durandi est insufficiens;'quia ad
e u..s,onein peccati venialis non suffice et disnl^
centia ilhus peccati , nisi adesset gratia ^

(oi) auctore. — actore Pr.

(y) ahquod. — «/„H/ Pr.

(5) qusestiuncula. - conclusione Pr.

11. Ad argumentum aliquorum.-Adobjecta
lorum contra eamdeni conclu.sionem , dicTtur 2

cut oSir;;"; ^^^^;\-- --'^'P^-em calumn?am
feicui o.stendit Petrus Tdist 91 rr .1 \ ^; ,

«duoultimamembra^i^lion!^i^id2;pS;n::^

culpam, n.s, adjuncta actuali displicentia aliqua Et
sinn.hter, d.spositio habitualis nlala nunquam faci

s^.tat, n,6, quandoconjunoituractni; sicut si quis

csset hah tu idem face,'e cum non sua. Similiter
non omnis pa.nitentia de veniali delet pec a ."

psum, quia potest esse nimis impe,fecta. - It
si non vult po.nitere pro nunc, non propte hoc
pecca mortaliter : non enim tenetur^hon o Is
peccatum expia,-e quam vita,-e; unde, si sine nor-
tal, potest homo non vita.e veniale, it^ sine moTaH
potest non pt..nite.e de veiiiali. Et h.c i^tio vale
ad probandum quod non est necesse venialia confi
e,;., cum nec s,t necesse ipsa non committere, nee

e con.eque.is expiare, et multo minus isto Te

llo modo exp.a.-e. - ^'ideretur autem posse to e

'^^^^^(^OJ^otu^ ,,,,d sclicet^i^n plus

(a) tolerari. — cohrari Pr.

LlBRl IV. SENTENTIARUM

420

retardelur quis a gloria per culpam cum pcena,
quam per solam poenam. Quia non plus est in tem-
pore cum instanti, quam in tempore sme mstanti :
sicut non est major linea cum quatuor punctis
quando est divisa, quam primum esset cum duobus
tantum quando erat indivisa; quia indivisibile addi-
tum divisibili non reddit ipsum majus. In il o
autem instanti quo anima de corpore egreditur, toto
conatu de omnibus peccatis dolet; et per consequens
omnis culpa sibi remittitur, et illo toto tempore
residuo pro sola poena torquetur. Et sive (a) m il o
instanti est in purgatorio, sive non, mhil retert,
cum instans non addat ad durationem. Undetamdm
e^t ibi sine culpa, cum poena sola, quamdm si esset
cum utroque, et pro utroque; cum propter culpam
non sit ibi nisi per solum instans. — Sed ad hoc
dicendum est quod, licet non sit ibi plusde tempore
cum instanti primo vel ultimo, quam sme eo;
tamen, si culpa esset dimissa ante instans mortis,
esset diminutum aliquid de poena, quod non est
quando est dimissa in instanti mortis. Diceret etiam
aliquis, quod non oporteret in illo mstanti quod
omnis culpa dimittatur, cum possit hal^ere tantum
multitudinem venialium quod nullo uno actu est
sufficiens displicentia quoad omnia, et sic secundo
vel tertio actu dispHcenticie delebuntur. — Item
alicui posset videri quod poenitenlia de veniali tol-
leret omnem realum. Quia plus dislat poena aeterna
a temporali, quam poena temporahs a non poena,
positive loquendo; quia plures gradus pamalitatis
ponit poena seterna supra temporalem, quam mclu-
dat temporalis, cum infinities quajlibet poena tem-
poralis includatur in a3terna. Si ergo poenitentia
de mortali consumit illam seternitatis , et sic quasi
infmitas poenas temporales, multo magis pffiuitentia
de veniali cousumit totam poenam temporalem. —
Sed hoc non valet. Quia poenitentia de mortali non
absolvit per se a pa?na Beterna, sed per accidens,
inquantum scilicet restituit amicitiam, cum qua
non stat poena exterminans, quia nuUus amicus
vult semper separari ab amico; sed de temporah
poena diminuit secundum quantitatem contritioms,
sive in mortali, sive in veniaU. Sed pffiuitentia in
purgatorio, vel nihil diminuit de pffiua, vel mmus
quam poeuitentia in hac vita : cum in hac vita sit
poenitentia magis fructuosa quam in aha; mimo,
respectu mortalis, in aha vita non est fructuosa.
Ergo plus retardalur a gloria qui non pojmtet hic
de veniah, quam qui poenitet. — Ad argumentum
ergo dicendum quod velle retardationem gloria^,
non est de se mortale : quia velle ad tempus sepa-
rari ab amico, non est contra amicitiam. Unde velle
longam vitam , eliamsi homo advertat quod per hoc
retardatur a vita beata, non est propter hoc mor-
tale. Non enim omnis charitas cupit dissolvi et esse

(a) sive. — si Pr.

cum Christo; sed perfecta charitas; aha autem non.

Nec hoc est solum propter majus meritum, sed

etiam quia non vult expoliari, naturahter refugit

mortem. Sed velle perpetuari in hac vita, non est

sine mortah. Velle autem prolongari propter deh-

cias, non est sine veniah. Non ergo verum dicunt,

quod tantum retardat sola prena quantum culpa et

poena, si accipiatur respectu ejusdem culpye. » —

HEec Petrus, et bene, et conformiter quoad ahqua

sancto Thom3e, de Malo, q. 7, art. 11, ubi arguit

sic, decimosexto loco : « Quando estahquod magnum

bonum quod differtur, et imminet magnum mahmi,

excitatur intensive desiderium ad consequendum

bonum et evitandum malum. Sed anim» separata^,

quie est purgatorio obnoxia , immmet magnum

mahim, scihcet acorba p«na purgatoru; et differtur

a maximo bono separato, scihcet a vita aeterna

Er.'0 statim excitatur in ea fervens desidermm. bed

fervor charitatis non compatitur secum vemale.

Eroo in purgatorio anima separata vemale habere

non potest. Non ergo potest veniale peccatum m

puroatorio remitti. » Ecce argumentum. bequitur

resp^onsio : (( Dicendum, inquit, quod iUa ratio non

conch.dit quod peccatum veniale in purgalorio non

remittitur, sed quod statim ibi remittitur. Et hoc

satis videtur probabile. » — HiEC ille.

Yidetur tamen falsum esse ultimum quod dicit
Petrus, scihcet quod non omnis charitas cupit
cHssolvi et esse cum Christo. Nam sanctus Thomas,
in de Virtutlbus, qusst. de Charilate , art. 11,
ar-uit sic, octavo loco : « Quicumque habet chari-
tarem, plus amat vitam a^ternam (iuam vitam tem-
poralem. Sed quihbet homo tenelur ad aclus chari-_
tati-^ Ergo quihbot homo tenetur ad hocquod vitam
aiternam prifiehgat vit» temporali. Sed, sicut Augu-
stinus dicit (in 1»™ Epist. Joan., tract 5) , charitas,
cum ad perfectionem venerit, dicit : Cupiodissolvi
ct essc; cum Christo iPhiUpp.i^v. 23). Ergo qm-
hbet tenetur habere perfectam charitatem. » Ecce
aroumentum. Sequitur responsio : « Dicendum,
inquit, quod in homine sunt duo affectus : unus
cliaritatis, quo anima desiderat esse cum Christo;
ahus autem naturahs, quo anima refugit separan a
corpore; qui adeo est homini naturahs, quod eum
Petro nec senectus ahstulit, ut Auguslmus dicit,
super Joannem (tract. 123). Ex conjunctione ergo
horum duorum effectuum vult anima sic conjungi
Deo, quod non separetur a corpore, .ecundum lUud
Apostoh, 2. Corinth. 5 (v. 4) : NoUimus e.^poUan
sed stipervestiri; ut ahsorheatur quod mortale est
a vUa. Sed quia hoc est impossibile (quamdiui
enim sumus in corpore, peregrinamura Domino,^
ut ibidem (V. 6) subditur), insurgit quidem contra-.
rietas inter praediclos affectus. Et quanto charitas
est perfectior, tanto sensibihus affectus charitatisj
vincit afTectum natur*. Et hoc ad perfectionem
charitatis pertinet. Unde et Apostolus, ibidem (v. 8),

DISTINCTIO XXI. — QU^STIO I.

421

subdit : Audemus autem et honam voluntatem
habemus, magis peregrinari a corpore, et prx-
sentes esse ad Domimim. Sed in his in quibus
cbaritas est imperfocta, efsi atTectus charitatis vin-
cat, lamen, ex repugnantia naturalis atlectus, red-
ditur insensibilis victoria charitatis. Quod ergo
aperte et indubitanter, sive audacter, ut Apostolus
dicit, dicat, Cupio dissolvi et e.s.se cum Christo,
hoc perfecta^ charitatis est. Sed (juod qualitercum-
que, licet insensibiliter, prseferat anima fruitionem
Dei unioni corporis, e.st de necessitate charitatis. »
— Ha3c ille. — Et simiHa dicit, 2^ 2-'^, q. 24, art. 9,
in solutione tertii. — Potest tainen dictum Petri
concordari cum dictis .sancti Thomae : ut dicatur
quod quselibet charitas, sive incipiens, sive profi-
ciens, sive perfecta, cupit dissolvi et esse cum
Christo, voluntate antecedente, non autem volun-
tate con.sequente ; vel voluntate conditionata, non
auteni voluntate absoluta; vel voluntate ut est
natura, non autem voluntate ut est ratio vel ratio-
cinationem sequens; et multis aliis modis; si tamen
dictum Petri tenere debeat in hac parte.

Unde Durandus facilius se expedit de hoc argu-
mento, et satis concorditer sancto Thomse. Dicit
enim (di.st. 21, q. l)quod « nec positio illa, nec ratio
sua valet. Quia contingit aliquem iu charitate
exsistentem cum multis venialibus, obdormire, et
dormiendo mori. In tali autem, non poenitere de
peccato veniali nullum novum peccatum est, cum
pi'o tunc non (a) sit in potestate ejus poenitere. Ergo
aut tahs damnabitur, aut salvabitur. Non damna-
bitur, cum sit in charitate. Nec salvabitur, nisi
dimissa culpa veniali, quam secum portavit. Ergo
necesse est quod culpa venialis post hanc vitam
dimittatur. — Nec ratio aliorum cogit. Quia qui in
fine non poenitet de peccato veniali, aut (6) quia de
illo non recoHt, aut, si de illo recolit, non tamen
poenitet, non oportet quod peccet mortahter. Et
cum probatur quod talis videtur velle dilationem
suse gloriae; — non est verum. Quia, si dilatio
glorise sequatur ad commissionem culpie venialis,'
non tamen oportet quod sit vohta, vel cognita.
Item, nec propter lioc difTertur gloria : quia in pur-
gatorio simul cum sohitione poenae pote.st culpa
dimitti; et ita tantum retardat sola poena, quantum
simul culpa et prena. » — Hiec Durandus, et bene,
praeter ultimum , quod sufficienter miprobavit
Petrus supra.

Ex quibus patet ad argumentum. Quia assumit
sex falsa. Primum est ((uia supponit quod moriens
cum charitate et venialibus semper vigilet, aut sit
in statu utendi ratione. Secundum falsum est quod
quicumque, in articulo mortis, recolens de veniali,
et non actualiter de ipso poMiitens, peccet morta-

(a) non.
(6) aut.

Om. Pr.
Om. Pr.

liter. Tertium e.st quod .sola habitualis dispositio
constituat ac diluat peccatum. Quartum est quod
quicumque non pajnitet de veniali in mortis arti-
culo, eo ip.so velit retardari a gloria. Quintum e.st
quod, in omni casu, volens retardari a gloria, peccet
mortaliter, qualicumque modo velit illam retarda-
tionem, scilicet vel in se, vel in sua cau.sa, vel in
suo antecedente, explicite vel implicite, vere vel
interpretative, etc. Sextum est quod quLCCumque
p(X!nitentia deleat veniale, quantumcumque debilis
vel remissa sit. Et multa alia falsa continet.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta cujusdam. — Ad primum

contra secundam conclusionem, respondet Petrus
(dist. 21, q. 1), dicens quod « adhserens malo fini
potest velle aliquod bonum, nisi sit tali adluesioni
oppositum. Sic autem est in damnatis, qui perfecte
adhtcrent odio Dei, quiaodiunt quidquid ille diligit.
Unde eligunt de nullo poenitere, quia sciunt poeni-
tere Deo esse placitum. — Quod autem veniale
sine mortali non possit remitti,dictum est, dist. 16. »
— H;ec Petrus, et bene. — Et potest confirmari per
dicta beati Thomai. Ipse namque dicit, de Malo,
q. 7, art. 11, in solutione septimi, quod « aninia
po.st mortem transit in alium statum angelis con-
formem. Unde eadem ratione non potest peccare
venialiter, sicut nec angelus. » — Hsec ille. — Cur
autem angelus non potest peccare venialiter, osten-
dit, eadem qusestione, art. 9, dicens : « In angelo
bono vel malo peccatum esse non potest veniale.
Cujus ratio est, quia angelus non habet intellectum
discursivum , sicut nos habemus. Hoc autem perti-
net ad rationem intellectus discursivi , ut principia
seorsum interdum consideret, et conclusiones seor-
sum ; et sic contingit quod ab uno intellectu in
alium discurrat, nunc hoc, nunc illud considerans.
Hsec autem discursio in intellectu deiformi esse non
potest; sed semper conclusiones considerat in ipsis
principiis, absque omni discursu. Dictum est autem
(de Malo, q. 2, art. 6, arg. 13) quod sic se habet
finis ad ea quse sunt ad finem in appetibilibus et
operativis, sicut se habet principium ad conclusio-
nes in demonstrativis. Unde in nobis contingit quod
cogitamus vel afficimur circa ea quaj sunt ad finem
tantum, et quandoque solum circa finem. Quod in
angelis esse non potest, sed semper motus mentis
angelicse simul fertur in finem et ea quce sunt ad
finem. Unde nunquam in eis potest esse deordinatio
circa ea qua? sunt ad finem , nisi simul exsistente
deordinatione circa finem ipsum. In nobis autem
contingit osse d(>ordinationom circa ea qu;e sunt ad
linem, per peccatum veniale, mente homiuis habi-
tualiter exsistente firma in fine. Et ideo in homini-
bus contingit esse peccatum veniale sine mortali;

422

LIBRI IV. SENTENTIARUM

non autem in angelis; sed omne (a) peccatum in eis
est per aversionem a fine ultimo, quod facit pecca-
tum mortale; ex hoc enim angelus peccat, quod
inhreret alicui bono creato, avertendo se a l)ono
increato. » — Hfec ille. — Sic, in proposito, dico
quod anima separata, omnia qua? vult, vult actua-
liter propter ultimum finem cui adheeret, sive voli-
tum sit finis, sive ad finem. Et quia anima damnata
adhaeret ultimate perverso fini, omnia alia refert
actu et habitu ad malum finem; ideoque omnis ejus
volitio electiva, id est, non mere naturalis, est pec-
catum mortale; ac per hoc non potest esse dispo-
sitio, sed indispositio ad poenitentiam et peccati
remissionem et justificationem. De hoc etiam dictum
est in responsione ad objecta Durandi.

Ad confirmationem, patet per idem ; quia sola
adhsesio ad malum finem non est sufficiens causa
impoenitentiaj damnatorum, nec incompatibilitatis
bonorum actuum secundum quid; sed perfecta aver-
sio ab ultimo fine rectae voluntatis, et perfecta
adhsesio maU finis, et relatio omnium volitorum ad
perversum finem actualis et liabilualis, ut dictum
est.

Ad secundum patet per idem. Quia sola finis
necessaria adha?sio non est sufficiens causa illius
incompatibilitatis,sedinseparabilitas affectionis finis
et eorum qua? sunt ad finem : quia eodem motu
voluntas animse separata^ fertur in utrumque, ut
dictum est ; ideo nec anima beata potest velle malum
secundum quid, sic quod illud velit male; nec
anima damnata potest elective velle bonum secun-
dum quid, sic quod illud velit bene.

Ad tertium respondet Petrus (dist. 21, q. 1),
dicens : « Nunquam poena ante quam culpa dimit-
titur, quia tamdiu durat obligatio ad poenam, quam-
diu culpa; et est contradictio quod aliquis sit in
culpa, et non sit dignus p^na. Hoc ergo non est
quia ejus opus non sit Deo aeceptum , sed quia non
est acceptum ad hoc, vel quia ipse non ordinat ad
hoc, vel, ordinando, intentionem deordinat. Sicut
si dicat : Volo pro verbo otioso quod dixi, dare
eleemosi/nam, ut non sustineam aliampoenam;
non tamen poenitet me dixlsse , et propono ite-
rum dicere, contra rationem est hsec voluntas, et
est novum peccatum, pro quo meretur novam.
poenam. — Ad quod dicendum quod, sicut in die
septies cadit justus, sic septies resurgit. Non enim
requiritur in speciali contritio de venialibus; sed
qualibet die perfectus pcenitet de omni veniali, et
in speciali de illis quse memoriai occurrunt; et sic
contritio prtecedit satisfactionem ; et potest evolare,
quia in hac vita satisfecit. Ergo, quia culpa est in
hoc quod facit homo quod non debet, vel omittit
quod debet; por oppositnm, culpa remitlitur quando
illud debitum quod faciebat culpam, remittitur.

(a) omne. — esse Pr.

Hoc autem est quando voluntas prius deordinata,
vel non ordinata (7.) , reordinatur per contritionern.
Non enim potest homo facere quin culpa fuerit;
sed quando facit quod potest contra illud quod pec-
cavit liberum arbitrium quo peccavit, dicitur culpa
remissa; quia non plus dicitur facere contra debi-
tum, ex quo, quantum potest, ad id quod est debi-
tum revertitur. Sed quantum ad maculam, pecca-
tum dimittitur, quando gratia ablata (6) restituitur,
vel dispositio ad perditionem gratise tollitur (y). Sed
quoad offensam , quando voluntas nocendi vel
puniendi mutatur, non subjective ex parte Dei, sed
objective ex parte creaturae, Hsec tamen omnia sint
dicta sine assertione. » — Hsec Petrus , et bene
quoad hoc quod dicit, quod impossibile est pecca-
tum veniale prius remitti quoad poenam, quam
remittatur quoad culpam; et similiter quod perfe-
clorum venialia, et aliorum cum usu rationis exeun-
tium de hac vita cum charitate, remittantur com-
muniter in hac vita.

Unde beatus Tliomas, de Malo, q. 7, art. 11,
sic dicit : « Ad hujus qusestionis evidentiam, oportet
praeintelligere quid sit peccatum remitti. Quia nihil
aliud est quam peccatum non imputari; unde, in
Psalmo 31, cum pra^misisset (v. 1), Beati quorum
remissce sunt , etc, quasi exponens, subdit (v. 2),
Beatus vir cui non imputavit Dominus peccatum.
Imputatur autem peccatum alicui, inquantum per
i{)sum impeditur homo a consecutione ultimi finis,
qui est beatitudo ajterna; a qua impeditur homo per
peccatum, et ratione culpae, et ratione poense.
Ratione culp;c quidem : quia, cum beatitudo seterna
sit perfectum hominis bonum , non compatitur
secum aliquam bonitatis minorationem; ex hoc
autem ipso quod aliquis actum peccati commisit,
incurrit quamdam boni minorationem , inquantum
effectus est vituperabilis, et indecentiam quamdam
habens ad tantum bonum. Ex hoc vero quod reus
est puenie , etiam impeditur a beatitudine perfecta ,
quse omnem dolorem et poenam excludit : fugict
enim ihi dolor et gemitus, ut dicitur, Isaise 35
(v. 10). Utrumque tamen horum aliter impedit in
peccato veniali, et aliter in peccato mortali. Nam,
in peccato mortali, patitur homo bonitatis minora-
tionem per privationem principii ducentis ad finem,
scilicet per privationem charitatis ; sed , in peccato
veniali, patitur homo minorationem et impedimen-
tuni per quamdam indecentiam actus (0), quasi
impedimento exsistente in ipso actu (s) quo pergen-
dum erat in finem, salvo tamen principio inclinante :
sicut etiam grave potest impediri ne perveniat deor-
sum, vel propter corruptionem gravitatis in ipso,

fa) ordinata. — reordinata Pr.

(6) gratin ablala. — si gratia ablala cst Pr.

(y) tollitur. — Om. Pr.

(6) VI quo. — Ail. Pr.

(e) vel quo impeditiir actus. — Ad. Pr.

DISTINCTIO XXI. — QU^STIO I.

423

vel propter aliqnod impedimentum ohstaculi oocur-
rentis, quo impeditur motus ejus ne ad fmem natu-
ralem perveniat. Ex parte etiam reatus poenffi est
differentia. Nam, per peccatum mortale, meretur,
quasi inimicus effectus, poenam exterminantem ;
per peccatum vero veniale, poenam corrigentem.
Aliter ergo remittitur peccatum mortale, et aliter
veniale. Nam, quoad culpam , ad hoc quod peccatum
mortale non imputetur, oportet quod tollatur impe-
dimentum, quod erat ex corruptione principii, per
novam charitatis et gratiai infusionem ; hoc autem
non requiritur in peccato veniaH, quia charitas
manehat-, sed oportet quod toUatur impedimentum
per ahquem fortem impulsum repugnantem impe-
dimento quod erat appositum ex ohice veniahs :
sicut impedimentum quod contingit ex gravitatis
corruptione, non potest tolh nisi per iteratam gene-
rationem ejusdem; impedimentum vero quod erat
ex ahquo ohice opposito, tolUtur per ahquem vio-
lentum motum removentem ipsum ohicem. Sic
ergo et veniale, quantum ad culpam, remittitur per
fervorem charitatis; mortale vero, per gratise infu-
sionem. Quantum ad poenam autem, peccatum
mortale non remittitur, quia hahet poenam inter-
minahilem et a^ternam; peccatum vero veniale
dimittitur per exsolutionem poenK temporahs finitai.
Et hoc quidem quomodo utrumque possit remitti in
hac vita, salis nianifeste apparet. Sed, in futura
vita, mortale peccatum non potest remitti quoad
culpam : non enim post hanc vitam anima mutatur
essentiah mutatione per gratiiB et charitatis infu-
sionem de novo; culpa autem non dimissa, nec
poena remittitur. Sed de peccato veniah quidam
dixerunt quod in habentibus charitatem semper
dimittitur in hac vita, quantum ad culpam; sed,
quantum ad poenam, dimittitur post hanc vitam per
poense solutionem. Sed hoc quidem satis probahile
videtur in his qui cum usu rationis ex hac vita
decedunt : non enim est prohahile quod ahquis in
charitate exsistens, et cognoscens mortem sihi immi-
nere, non moveatur motu charitatis et in Deum et
contra omnia peccata quse fecit, etiain veniaha; et
hoc sufficit ad remissionem veniahum quoad cul-
pam , "t fortassis eliam quantum ad ponnam, si sit
intensa dilectio. Sed quandoque contingit quod
ahqui in ipsis actihus peccatorum veniahum, vel in
proposito veniahter peccandi, prtcoccupantur somno
vel ahqua passione auferente usum rationis, et (a)
pra3veniuntur morte antequam possint habere usum
rationis. Quibus manifestum est quod veniaha non
remittuntur in hac vita; et tamen propterea non
impediuntur perpetuo a vita teterna, ad quam nuUo
modo perveniunt , nisi omnino immunes efiecti ah
omni culpa. Et ideo oportet dicere quod veniaha
remittuntur eis post lianc vitam, etiani quantum

(a) et. — id est Pr.

ad culpam, eo modo quo remittuntur in hac vita,
.scihcet per actum cliaritatis, etc, » ut recitatum est
in prohatione primte conclusionis.

II. Ad argumenta Scoti. — Ad ohjecta Scoti
contra eamdeui conciusionem, dicitur primo, quod
sanclus Thomas non ponit quod peccato veniaU
debeatur de per se poena seterna; sed illam opinio-
nem tenet Herva^us. hleo conceduntur arfjumenta
Scoti contra iUam opinionem adducta; nisi quod in
prima rai/one a.ssumit falsum, scihcet quod pecca-
tum niortale post cessationem actus non reUnquit
nisi tantummodo reatum, vel dehitum poenffi. Hoc
enim falsum e.st : quia, prseter reatum, rehnquit
maculam, et corruplionem l)oni naturse, et offen-
sam, seu culpam, ut aUas (dist. 44, q. 1, etdist. 46,
q. 4) dictum fuit.

Ad argumentum vero quo vuU probare quod
peccato veniah non dehetur poona cOterna per acci-
dens, quando conjungitur mortaU, — dicitur quod
ad iUa duo quae impUcantur in argumento, respon-
det sanctus Thomas, de Malo , q. 7, art. 40. Nam
ibi arguit sic, septimo loco : « Deus semper punit
citra condignum; unde et in Psalmo (76, v. 40)
dicitur quod non continet in ira sua misericor-
dias(oi) snas. Sed poenam peccati veniaUs Deus non
mitigat in futuro quoad acerl)itatem : quia poena
purgatorii est major qualihet poena praesente, ut
Augustinus (in Psalm. 37) dicit; et multo magis
poena inferni. Ergo mitigat eam quantum ad dura-
tionem. Non igitur peccatum veniale mortali con-
junctum Kternaliter punitur. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum , inquit, quod
poena peccati venialis, etiam cum in inferno puni-
tur, mitigatur quantum ad acerbitatem ; quamvis
gravius puniatur quam ab homine puniretur; quia
majorem gravitatem hahet secundum quod compa-
ratur ad Deum, prout punitur a Deo, quam secun-
dum quod comparatur ad hominem , prout punitur
ab homine. » — Hsec ille. — Ex quihus patet
responsio ad primam partem argumenti.

Ad secundam similiter patet responsio ex dictis
ejus ihidem. Arguit enim sic, secundo loco : « Sicut
dicitur, Deuteron. cap. 25 (v. 2), pro mensura
delicti erit plagaruni modus. Sed peccatum veniale
non fit majus ex eo quod conjungitur mortali. Ergo
non punitur majori poena. Sed t|uando est sine
peccato mortali in habente charitatem , non punitur
poena seterna. Ergo nec mortali adjunctum poena
?eterna punietur. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum, inquit, quod acerbitas
poense directe respondet quantitati peccati. Sed
aiternitas poenie respondet indelebilitati illius; quai
quidem aliquando convenit veniali peccato per acci-
dens. » — Ha^c ille. — Item, in solutione quinti.

(a) niisericordias. — DiinasVv.

424

LIBRl IV. SENTENTIARUM

sic dicit : « Non propter majoritatem culpfie ipsius
venialis, peccatum veniale conjunctum mortaii diu-
tius punitur; sed propter indelebilitatem, qua; pro-
venit ex adjuncto. » — Ha^c ille. — Similia dicit,
l» 2"^, q. 87, art. 5, in solutione secundi et tertii.
Dicit enim sic : « Peccato originali non debetur
poena a^terna ratione suse gravitatis, sed ratione con-
ditionis subjecti, scilicet hominis qui sine gratia
invenitur, per quam solam fit remissio poen<B. —
Et similiter dicendum est ad tertium , de veniali
peccato. ^ternitas enim poense non respondet quan-
titati culpse, sed irremissibilitati illius, ut dictum
est (!=» 1"^, q. 87, art. 3). » — Hsec ille. — Ex qui-
bus patet ad secundam partem argumenti.

Ad argumentum contra quajstionem (a), patet
responsio per dicta in probatione primse conclu-
sionis. Potest etiam dici quod post hanc vitam est
actus contritionis; qui tamen non est meritorius,
sed tantum remotivus impedimenti beatitudinis.
Unde sanctus Thomas, de Malo , ul)i supra (q. 7),
art. 14 , in solutione secundi, sic dicit : « In futura
vita non erit ahqua essentiaUs mutatio voluntatis,
scilicet quantum ad finem , vel quantum ad chari-
tatem vel gratiam. Potest tamen esse aliqua acci-
dentaiis mutatio voluntatis, per remotionem impe-
dimenti : nam removens prohibens, est movens per
accidens, ut dicitur in 8. Physicorum (t. c. 32). »

— Hsec ille. — Et ad idem potest referri illud quod
dicit, 4. Sentent., dist. 17, q. 2, art. 4, in solutione
tertiae qusestiunculae, ubi sic dicit : « In contritione
tria consideranda sunt. Primum est contritionis
genus, quod est dolor. Secundum est contritionis
forma, quia est actus virtutis gratia informatus.
Tertium est contritionis efficacia, quia est merito-
rius, et sacramentalis , et quodam modo satisfacto-
rius. Animae ergo post hanc vitam , quse in patria
sunt, contritionem habere non possunt ; quia carent
dolore, propter gaudii plenitudinem. IUse vero quse
sunt in inferno, carent contritione; quia, etsi dolo-
rem habeant, deficit tamen eis gratia dolorem infor-
mans. Sed illse quse sunt in purgatorio, habent
dolorem de peccatis gratia informatum, sed non
meritorium, quia non sunt in statu merendi. In hac
autem vita, omnia tria pra^dicta inveniri possunt. »

— Ha5c ille. — Ibidem etiam dicit, in sohitione
secundi, quod « anima^ in purgatorio dolent de pec-
catis; sed ille dolor non est contritio, quia deest ei
contritionis efficacia. » Item , in solutione tertii ,
dicit quod«poenailla quam anima^ sustinentin pur-
gatorio, non potest proprie dici satisfactio, quia
satisfactio opus meritoriiun requirit; sed largo riiodo
dicitur satisfactio pcen;e (6) debitio sulutio. » — H;ec
ille. — Ex quibus apparet quod ipse videtur sen-
sisse quod iii purgatorio uon ost contritio univoce

dicta cum ea quae est in hoc sgeculo, nec satisfactio,
nec meritum univoce ut hic. Potest ergo dici bre-
viter, quod ad deletionem venialis in purgatorio
sufficit actus charitatis in Deum, detestativus pecca-
torum venialium in hac vita commissorum, sive
talis actus dicatur proprie et univoce contritio, sive
non, sive sit meritorius, sive non.

Et ha5c de qusestione sufficiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

(a) qusestioneni. — conclusionem Pr.
(6) poenae. — poenitentix Pr.

QUiESTIO II.

UTRUM IN QUOLIBET CASU TENEATUR SACERDOS
CELARE PECCATA QUJl SUB SIGILLO CONFESSIONIS NOVIT

UXTA eamdem distinctionem iterum qua}-
ritur : Utrum in quolibet casu teneatur
sacerdos celare peccata quae sub sigillo
confessionis novit.
Et arguitur quod non. Quia magis debet homo
servare conscientiam suam quam famam alterius;
quia charitas ordinata est. Sed aliquando aliquis
peccatum celans, incurrit proprine conscientiiie detri-
mentum ; sicut cum in testimonium adducitur pro
peccato illo, et cogitur jurare de veritate dicenda.
Ergo videtur quod in aliquo casu liceat confessio-
nem publicare.

In oppositum arguitur. Quia dicit decretalis, de
Poenitentiis et remissionibus (cap. 12) : Caveat
sacerdos ne verbo, vel signo, vel alio quovis modo
prodat aliquatenus peccatorem.

In hac quaistione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum , sit

Prima conclusio : Quod sacerdos debet celare
peccala sibi confessa.

Hanc ponit sanctus Thomas, prwsenti distin-
ctione, q. 3, art. 1, q'-'' 1. Quam probat sic : « In
sacramentis ea quai exterius aguntur, sunt signa
rerum quai interius contingunt. Et ideo confessio,
qua qiiis sacerdoti se subjicit, signum est interioris
qua quis Deo subjicitur. Deus autem peccatum
illius qui se ei subjicit per poenitentiam, tegit. Unde

DISTINCTIO XXI.

QU^STIO II.

428

et hoc oportet in sacramento pmnitentiai siGrnificari.
Et ideo de necessitate sacramenti est (|uod quis con-
fe.ssionem celet; et tanqnam violator sacramnnti
peccat qui revolat. Kt, praHer hoc, sunt aliie ulili-
tates hujus celationis : quia per hoc iiomines ad
confessionem maj^ns attraliuntur, et simphcius pec-
cata confitcntur. » - — Hinc ille.

Ex quibus potest forrnari lalis ratio pro conclu-
sione : Quicumque miui.ster .sacramenti atiit exte-
rius directe contra ea quiE significantur interius in
sacramento, peccat. Sed revelans peccata quiE per
solam confessionem novit, est hujusmodi. Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod sacerdos debet
celare non soliim peccata confitentls, verum
etiam alia in confessione sibi dicta, per quse
pcccata confitentis possent deprehendi.

Hanc ponit sanctus Thomas, u])i supra (dist. 2i ,
q. 3, art. 1), in sohitione secundije quaGstiunculifi,
uhi sic dicit : « SigiHum confe.ssionis directe non se
extendit nisi ad illa quiP cadimt sub sacramentali
confe.ssione. Sed indirecte iUud quod non cadit sub
sacramentaH confessione, etiam ad sigilhim confes-
sionis pertinet, sicut illa per quaj posset peccator
vel peccatum deprehendi. Nihilominus illa et aUa
SLimmo studio sunt celanda : tum propter .scanda-
lum; tum propter pronitatem qu;e ex consuetudine
accidere posset. » — Hiec ille.

Ex quibus sic potest argui : Sacerdos tenetur
celare omnia dicta confitentis, qua^ ahquo modo,
primo vel .secundo, directe vel indirecte, ad sigilhim
confe.ssionis pertinent; cum hujusniodi sigillum
non sit aHud quam debitum celandi confessionem.
Sed ad tale sigillum pertinent non solum peccata
confessa, sed etiam multa alia. Ergo conclusio vera.

Tertia conclusio est quod sacerdos propter nul-
lum pra;ceptum Ecclesise vel prselati debet
revelare confessionem.

Hanc ponit sanctus Thomas, ubi supra (di.st. 21 ,
q. 3, art. 1), in solutione secundi prim;e qu?cstiun-
cula;. Ibidem enim arguit sic : « Id ad quod quis
obligatur tantum ex pnecepto Ecclesiae, non est
necesse observari, mandato Ecclesine in contrarium
facto. Sed celatio introducta est ex statuto Ecclesise
tantum. Ergo, si per Ecclesiam pra^cipiatur quod
quicumque scit ahcpiid de tali peccato, dicat, ille
(jui scit per conf(>ssionem, debel dicere. » Ecce
argumentum. Sequilur responsio : « Dicendum,
inquit, quod sicut pncceptum de confe.ssione sacra-
mentah facionda est de jure diviuo, et non potest
aUqua dispensatione vel jussione humana homo ab
eo absolvi; ita nuUus potest ad revelationem con-
fessionis ab homine cogi vel licentiari. Unde, si
praecipiatur sub poena excommunicationis jani latic,

quod dicat si .scit aliquid de peccato, non deliet
dicere; quia debet sestimare quod intentio praeci-
pientis est, si scit ut homo. Si etiam exprimeretur
de confessione interrogatus, non dehet dicere. Nec
excommunicationem incurreret : quia non est sub-
jectus .suo superiori nisi ut homo; hoc autem ne-scit
ut homo, sed ut Deus. » — Hffic ille.

Ex quibus pole.st sic argui pro conclusione : Con-
tra ea qutc sunt de jure divino, non potest cogere
humana jus.sio, nec ad oppositum licentiare. Sed
celatio confessionis est de jure divino. Ergo, etc.

Quarta conclusio est quod sacerdos de voluntate
confitentis potest revelare peccatum sibi con-
fessum.

Hanc ponit sanctus Thomas, ubi supra (dist. 21 ,
q. 3), art. 2, ubi sic dicit : (c Duo sunt propter quse
sacerdostenetur peccatum occultare. Primo et prin-
cipahter, quia ip.sa occultatio ost de essentia sacra-
menti, inquantum scit ilhid ut Deus, cujus vicem
gerit ad confessionem. Alio modo, propter scanda-
lum vitandum. Potest autem poenitens facere ut
illud quod sacerdos sciebat ut Deus, sciat etiam ut
homo; quod facit dum licenciat eum ad dicendum;
et ideo si dicat (a), non frangit sigillum confessionis.
Tamen debet cavere scandalum dicendo, ne fractor
pricdicti sigilh reputetur. » — Hgec ille.

Ex quibus pote.st sic argui : Gessante causa, ces.sat
efiectus. Sed confitensdans hcentiam sacerdoti reve-
landi suam confessionem , tolHt causam celationis.
Ergo et effectum.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Quantum ad secun-
(hun arliculum, arguendum est contra conclusiones.
Et quideu) contra primaiu conclusionem, vel ejus
probationes, arguit sic Durandus (dist. 21, q. 4),
dicens

Primo (6), quod ratio ad conclusionem adducta
non valet. Quamvis euim iHud quod agitur interius
per Christum, repracsentetur exterius per ministrum
factis et verbis, vel altero eorum, quantum ad prin-
cipalem effectum sacramenti; non tanien oportet
(juod omnes circun)slauti;c repricsententur. Verbi
gratia : minister baptizans, facto suo, quo lavat
exterius, et verbo suo quodicit, Ego te baptizo, etc,
repraesentatablutionem spiritualem a peccatis, quam

(a) dirat. — dicatur Pr.
(g) Primo. — Om. Pr.

426

LIBRI IV. SENTENTIARUM"

Christns facit interius; et hoc est effectus princi-
palis Ijaptismi. Et consimiliter est in confirmatione,
ordine, extrema unctione. Et eodem modo e.st in
confessione : quia principalis efFectus quem Deus
facit interius, est remissio peccatorum; et istud
repra?sentatur exterius per ministrum, cum dicit,
Absolvo te, etc. Celare autem peccata confessa non
est effectus sacramenti, sed obligatio ministri. De
qua quieritur : unde veniat? Nec apparet quod
veniat ex hoc ipso quod illud quod interius agitur a
Christo, debet repraesentari per illud quod geritur
exterius a ministris. Hoc enim intelligiturde effectu
sacramenti : sic enim, et non aliter, intelligitur
quod sacramenta efficiunt quod significant.

Secundo. Quia quperitur : qualiter intelligitur
quod Christus celat peccata confiteutium? Aut enim
hoc intelligitur pro prsesenti sieculo, vel pro futuro.
Non pro prssenti : quia .sic Christus aequaliter celat
peccata non confessa, sicut confessa; non enim
revelat ista, vel illa. Siautem intelligiturpi'o fiituro,
non apparet qualiter sit verum : quia licet sacra-
menta significent illud quod prsesentialiter efficitur,
nisi recipiens sit indispositus; tamen quod signifi-
cent illud quod in futuro sseculo agitur, nuUus
unquam dixit.

Tertio. Quia in futuro sseculo non celabuntur
peccata confessa, neque inconfessa; .sed omnia erunt
omnibus manifesta, virtute divina. Propter quod
ex isto latere non apparet quod sacerdos debeat
celare peccata sibi confessa.

§ 2. — CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

Argumenta quorumdam. — Contra secun-
dam conclusionem potest argui (a). Quia, si circum-
stantise peccatorum confessorum essent celandae,
sicut efe peccata confessa, tunc videretur quod tertia
persona, cum qua confitens confitetur se peccasse,
caderet sub sigillo, cum sit circumstantia peccati, et
aliquid faciens ad necessitatem vel bonitatem con-
fessionis in casu. Sed hoc consequens est falsum,
propter multa.

Primo. Quia tertia persona non est peccatum,
neque circumstantia peccati. Sed nihil aliud cadit
sub sigillo confessionis, nisi peccatum, vel ejus cir-
cumstantia. Ergo, etc.

Secundo. Quia nihil cadit sub sigillo confessio-
nis, nisi illud per quod confitens posset prodi. Sed
quandoque confessor posset loqui de peccatis iilius
tertise personse , absque proditione confiteutis.
Ergo, etc.

Tertio. Quia hora, tempus et locus nihil faciunt
ad expressionem peccati; ideo non cadunt sub sigillo
confessionis. Ergo, a simili, nec tertia persona.

(a) Argumenta hujus paragraphi et sequentis Auctor refert
prout reperiuntur apud Petrum de Palude, dist. 21, q. 3.

Quarto. Quia ratio quare tenetur confessionem
celare, est quia prsesumitur quod Deus celet remit-
tendo. Sed non sic prsesumitur de peccato tertise
personse prodito. Ergo, etc.

Quinto. Quia nihil cadit sub sigillo confessionis,
quod non spectat ad judicium illius fori. Sed tertia
persona non est hujusmodi. Ergo, etc.

Sexto. Quia genus peccati est magis intimum rei
quam circumstantia. Sed genus peccati non cadit
sub sigillo : quia licitum est confessori dicere, Talis
persona confessa est mihi de omnihus peccatis
suis. Ergo multo minus circumstantia tertise per-
sonae.

Septimo. Quia confessor potest loqui de peccatis
confitentis, non referendo ad ipsum. Ergo multo
magis de peccatis non confitentis.

Octavo. Quia, si sic, tunc sigillum confessionis
esset in pra?judicium observantise divina?; quia tunc
non posset corrigi tertia persona accusata in confes-
sione.

§ 3. — CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

Argumenta quorumdam. — Contra terfiam
conclusionem arguitur.

Primo(a). Quia ratio pro illa conclusione potissima
esse videtur ista : quod Ecclesia non potest mutare
illa quae pertinent ad veritatem articulorum et sacra-
mentorum, cum prselati Ecclesiae non sint domini,
sed mini.stri, non fundatores, sed executores; sed
ad celationem confe.ssionis tenetur minister ex natura
sacramenti; ergo in hoc non potest per aliquem
dispensari. — Sed ista ratio videtur deficere in
minori. Quia, licet ex natura sacramenti confessio-
nis et absolutionis teneatur poenitens ad faciendum
poenitentiam sibi injunctam, tamen Papa potest
cum eo dispensare, ut non teneatur eam facere ; nec
propter hoc dicitur veritatem sacramenti mutare.

Secundo. Quia ex natura sacramenti sacerdotii
tenetur sacerdos celebrare; potest tamen Papa cum
eo dispensare licite, ut non celebiet.

Tertio. Quia ratio per sanctum Thomam adducta,
videtur non valere. Cum enim dicit quod occultatio
est de natura sacramenti, — hoc non videtur valere:
quia illa occultatio non pertinet ad formam nec ad
materiam sacramenti. Similiter, sine tali occulta-
tione remaneret perfectum et integrum sacramen-
tum. Ergo videtur quod super hoc Papa posset
dispensare.

§ 4. — CONTRA QUARTAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Durandi. — Contra quartam
conclusionem arguitur per Durandum (dist. 21 ,
q. 4).

(x) Primo. — Om. Pr.

DISTINCTIO XXI. — QU^STIO II.

427

Primo. Quia, si licentia confitenti.s non sufficit
ad dicendum id quod auditum est in confessione,
nisi habeatiir nova notitia, tunc non sufficiunt verl)a
per quoe non habetur de peccato nova iiotitia, sed
solum de proecedente notitia datur Hcentia. Sed per
hsec verba, Licentio te ad dicendum illud quod a
mc in confessionc audisti, non datur aliqua nova
notitia (alioquin omnis audiens haec verba, acciperet
notitiam de peccatodicto in confessione) ; sed solum
datur licentia, quia nec plus verba sonant. Ergo
per illam nunquam est licitum sacerdoti dicere quod
audivit in confessione.

Seeundo. Quia, si talis licentia sufficeret, esset
via ad revelationem confessionum et suspicionem
criminum. Quia judex habens aliijuem suspectum
de aHquo crimine, polerit ei dicere : Da sacerdoti
liccntiam dicendi quod audivit de te. Si dat
licentiam, et data valeat, habebit testimonium con-
tra se. Si non dat, et dare possit (ut ponit tua opi-
nio), merito habebitur amphus suspectus. Et ita
non erit usquequaque secretum quod dictum erat
in confessione; cum oporteat vel talem licentiam
dare ad revelationem confessionis, vel incurrere
notam gravis suspicionis. Mehus est ergo ut dicatur
quod taHs Hcentia, nec verba quse sonant talem
Hcentiam , sufficiunt; sed oportet quod poenitens
dicat sacerdoti extra confessionem , in generaH , vel
in speciaH, peccatum quod vult alteri revelari.

II. Argumenta aliorum. — Ad idem arguitur
ab aliis (a).

Primo. Quia sicut judex de crimine occulto quod
vidit, non potest judicare reum , per hoc quod reus
dat ei licentiam ut judicet eum secundum quod scit
vel vidit; ergo a simili in proposito.

Secundo. Quia in lege naturae solus auctor (6)
ejus potest dispensare; sicut de pluralitate uxorum.
Sed de lege naturai est celare crimen. Ergo, etc.

Tertio. Quia non minus debet celare quod audivit
in confessione, quam si vidisset occultum. Sed tunc
non posset licentiare de dicendo : quia, sicut non
potest mihi dare licentiam ut occidam eum, sic nec
quod diffamem eum.

Quarto. Quia tenetur obedire prselato in licitis et
honestis. Si ergo, de licentia confitentis, licet sibi
revelare, ergo tunc tenetur pra^Iato prsecipienti
revelare obedire; quod falsum est.

Quinto. Quia sicut quod pertinet ad forum exte-
riorem, de nulliuslicentia potest pertinere ad forum
conscientiai, sic scilicet quod (y) de licentia Papie,
ex his quai dixi tibi in foro exteriori, possis me
absolvere in poenitentia, nisi iterum dicam tibi ut

(a) HsRC argumenta reperies apud Petrum de Palude,
dist. 21 , q. 3.
(6) auctur. — actor Pr.
(y) quod. — quasi Pr.

confes.sori; sic nec e converso, quae dicta sunt in
hoc foro, de nullius licentia possunt dici in alio
foro, nisi aliter dicatur.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

P 0 N U N T U R S 0 L U T I 0 N E S

§ 1. — Ad ARGUMENTA CONTRA PRIMAM
CONCLUSIONEM

Ad argumenta Durandi. — Quantum ad ter-
tium articulum, respondendum est objectionibus
supradictis. Et quidem

Ad primum Durandi contra primam conclusio-
nem, negatur minor. Quia celatio peccati a Deo, est
effectus principalis, vel pars effectus principalis
hujus sacramenti, et non sola circumstantia. Quod
patet. Nam remissio peccati et infusio gratise est
efTectus principalis hujus .sacramenti. Ipsa autem
peccati remi.ssio est ejus tectio et occultatio; simili-
ter charitas tegit peccata, vel formaliter, vel effe-
ctive. Et sic tectio peccati est effectus hujus sacra-
menti. De prsedictis Glossa, super primo versu
Psalmi 31 , sic dicit : Si enim Deiis texit peccata,
noliiit advertere; si noluit advertere , noluit ani-
madvertere, idest, punire; noluit agnoscere , sed
ignoscere. Non ergo dixit peccata tecta, tanquam
ibi sint, et vivant; sed ita deleta, ut Deus non
videat, id est, puniat oeternaliter. Videre enim
Dei est peccata punire. Unde alihi (Psalm. 50)
dicit : {( Averte faciem tuam a peccatis meis. »
Et dicitur hoc a simili. Ita enim teguntur pec-
cata in baptismo, sicut JEgyptii insequentes
Israelitas tecti sunt in mari rubro, etc. — Hsec
Glossa. — Ex quibus patet quod occultatio et tectio
peccatorum per Deum non aliud est quam peccato-
rum deletio, remissio et abolifio. Constat autem
quod hoc est pars effectus principalis sacramenti
pcenitenti;e, et non sola circumstantia. Ad hoc facit
quod legitur, Proverb. cap. 10 (v. 12) : Universa
deJicta operit charitas. Cujus simile habetur,
Jacobi capit. 5 (v. 20) : Charitas operit muHitudi-
nem peccatorum. Cum ergo eflectus hujus sacra-
rneiiti sil gratiae et charitatis infusio, et efTectus
charitatis sit peccatorum opertio, vel occultatio, aut
tectio, consequens est quod occultatio peccatorum
sit effectus hujus sacramenti, mediatus vel imme-
diatus.

Ad secundum patet responsio per prccdicta. Quia
Cliri.stus celat et occultat peccata vere conntentium,
tam in pr;c.senti skcuIo, quam in futuro. In prse-
senti quidem , per deletionem maculse et offensae ac
reatus poenac; in futuro vero syeculo, celat ea, quia

428

LIBRI IV. SENTENTIARUM

nullus (a) ea videbit ad confapionem peccantis con-
fitentis. De hoc sanctus Thomas, 4. Sentent.,
dist. 43, q. 1, art. 5, q'« 2, in solutione tertii argu-
menti, sic dicit : « Publicatio peccatorum ad igno-
miniam peccantis, est effectus negligentiee quse com-
mittitur in omissione confessionis. Sed quod pec-
cata sanctorum revelentur, non poterit eis esse in
erubescentiam vel verecundiam, sicut nec Marise
Magdalenae est in confusione quod peccata sua publice
in Ecclesia recitantur : quia verecundia est timor
ingloriationis, ut dicit Damascenus (de Fid. Orth.,
lib. 2, cap. 15); qui in beatis esse non poterit. Sed
talis publicatio erit eis ad magnam gloriam, propter
pnenitentiam quam fecerunt, sicut confessor laudat
eum qui magna scelera fortiter confitetur. Dicuntur
autem peccata esse tecta vel deleta , quia Deus non
videt ea ad puniendum. » — Hsecille.

Dicitur secundo, quod falsum dicit arguens, in
hoc quod dicit nuUum doctorem dixisse quod sacra-
menta non significent illud quod s?eculo futuro agi-
tur. Hujus enim falsitas patet multipliciter. Tum
quia sanctus Thomas, 4. Sentent., dist. 1, q. 1,
art. 1, q'a 1 , in sohitione quarti, sic dicit : « Sacra-
menta novse legis tria significant : seiUcet causam
primam sanctificantem, sicut baptismus mortem
Chri.sti ; et quantum ad hoc sunt signa rememora-
tiva. Item, significant effectum sanctificationisquem
faciunt; et hsec significalio est eis principaHs; et sic
sunt signa demonstrativa. Nec obstat si quis sancti-
tatem non recipit : quia non est ex defectu sacra-
menti, quod, quantum est in se, natum est gratiam
conferre. Item, significant finem sanctificationis,
scilicet aeternam gloriam ; et quantum ad hoc sunt
signa pronostica. » — Haec ille. — Simile dicit,
3 p., q. 60, art. 3. Tum etiam quia sacramentum
Euchari.stioe significat fruitionem beatificam, secun-
dum quod ostendit .sanctus Thomas, 3 p., q. 73,
•-art. 4. Tum quia sacramentum matrimonii signifi-
cat conjunctionem Christi et Ecclesise per gloriam ,
non solum per gratiam, ut communiter dicunt
Doctores, super 4. Sentent., dist. 26.

Ad tertium patet responsio per prifidicta.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

Ad argumenta quorumdam. — Ad primum

contra secundam conclusionem, respondet Petrus
de Palude (dist 21, q. 3), dicens : « Peccata confi-
tentis, in relatione ad ipsum, cadunt sub sigillo
confessionis de necessitate et absolute, primo,
directe, et explicite, et ex omnibus causis. Pensona
autem cum qua poenitens confiteturse peccasse,cadit
quidem (6) de necessitate et absolute, non primo,

{t) ntdlus.
(6) quideni.

— nullius Pr.
— quantum est Pr.

sed ex consequenti, indirecte, et implicite, et non
ex omnibus causis, sed ex aliquibus. Peccata autem
ipsius poenitentis, non referendo ea ad determina-
tam personam (sicut cum aliquis dicit : Ego audivi
tale quid, quod tamen non audivit nisi in confes-
sione), cadunt sul) sigillo de necessitate; non tamen
absolute, sed sub conditione, scilicet si ex prola-
tione talium verborum posset per se vel per acci-
dens, directe (a) vel indirecte, aliqua verecundia,
vel confusio, vel su.spicio mala generari (S), vel aliud
nocumentum confitenti provenire. Ea autem quse
poenitens interserit in confessione, quse non sunt
peccata, nec circumstantise, nec potentia deducere
in manifestationem confitentis (ut quod in tali terra
sunt bona blada, vel hujusmodi), non cadunt sub
sigillo, nisi de congruitate, si in dicendo illa non
det intelligere confessori quod velit ea celari. Unde
confessor dicens se audis.se ea, mendax non est;
quia per comparationem ad ea non reprsesentat per-
.sonam Dei, sed hominis. )) — Hsec Petrus. — Quod
autem tertia persona cum qua confitetur se peccasse,
cadat sub sigillo, probat : « Quia, sicut ex parte con-
fessoris tam principalis quam accessorius tenetur
confessionem celare, ut sacerdos et interpres; sic
ex parte confitentis debet celari et principalis, id
est, poenitens, et accessorius, id est, cum quo dicit
se peccasse, sive confitens bene faciat dicendo, sive
non. Cum enim sigillum sit annexum sacramentali
confessioni , illa directe sunt celanda , quae sunt
directe materia sacramenti. Hujusmodi autem sunt
peccata, et circumstantife ejus quiB sunt de necessi-
tate vel bonitate confessionis. Hujusmodi autem est
tertia persona. )) — Ideo ad formam primi argu-
menti, dicitur, negando minorem : quia, licet solum
peccatum , vel peccati circumstantia , necessario
cadat sub sigillo peccati primo et directe et explicite
et ex omnibus causis; tamen tertia persona cadit
sub sigillo ex consequenti, indirecte, implicite, etc,
ut dictum est.

Ad secundum, negatur major, ut patet ex dictis.

Ad tertium, negatur similitudo, ut patet ex
dictis.

Ad quartum respondet Petrus (ibid.), dicens
quod « illa non e.st tota ratio celationis : quia , si
constaret confessori quod confitens non poeniteret,
et ex consequenti quod Deus non indulgeret, tamen
tenetur celare )). — Haec Petrus, et bene, concordi-
ter sancto Thomse, pncsenti distinctione , q. 3,
art. 1, q'^ 1, in solutione primi, ubi sic dicit :
« Quidam dicunt quod sacerdos non tenetur celare
vel servare sub sigillo confessionis nisi peccata de
quibus confitens emendationem promittit; alias
potest ea dicere ei qui potest prodesse, et uon
obesse. Sed hsec opinio erronea videtur, cum sit

(a) (lirecte. — Om. Pr.

(g) niala generari. — malignari Pr.

DISTINCTIO XXI. — QU^STIO II.

429

contra veritatem sacramenti. Sicut enim haptismus
est sacramentum, quamvis aliquis fictus accedat;
nec est mutandum propter hoc aliquid de essentia-
libus sacramenli ; ita confessio non desinit esse
sacramcntalis, (juamvis ille qui confitetur, emenda-
tionem non proponat. Et ideo nihilominus suh
occulto tenendum est. » — Hyec illo.

Ad quintum, nei^atur major, nisi intelhgatur de
his qua2 cadunt suh sigillo primo et directe et exph-
cite. Si autem major ita intelHgatur, minor non
hene suhsumitur suh majori. Ideo conclusio non
sequitur.

Ad sextuin respondet Petrus (ihid.), quod « con-
fessio proprie non est nisi de peccatis. Et ideo, si
confessor dicit sihi aliquem confessum de peccatis
suis, nihil ponit in palam quod esset occultum;
ma.xime quia, si dijcerimus quod peccatum non
habemus, etc. (1 Joan. 1, v. 8). Sed si diceret ah-
quem esse sihi confessum de magnis et multis pec-
catis, esset revelator confessionis. Ideo, etc. ».

Ad septimum dicit Petrus (ihid.), quod « minor
est falsa , quando per locutionem de peccatis con-
fessis potest deveniri per se vel per accidens, directe
vel indirecte, per quemcumque modum, in aliquam
cognitionem , vel suspicionem , vel opinionem , vel
duhitationem de confesso; vel inquantum per hoc
potest sihi venire detrimentum in anima, vel cor-
pore, vel possessione, vel fama, vel amicis; vel
inquantum per hoc potest in populo scandalum
generari, vel confessio magis odiosa, vel minus
dilecta, vel magis onerosa, vel minus pretiosa repu-
tari. Raro autem vel nunquam potest contingere
quin ex revelatione peccatorum in confessione audi-
torum, per viam aliam non scilorum, possit contin-
gere aliquod de pra^dictis inconvenientihus ; quam-
vis forte quandoque nullum contingat. Unde mul-
tum haheret cavere quod non dicat, vel quomodo
dicat )). — Huec Petrus, et hene.

Ad octavum, negatur consequeiitia. Nec valet
prohatio. Quia aut accusans in confessione tertiam
personam, dat confessori licentiarn illud revelandi;
aut non. Si sic, tunc idem est ac si confessor illud
sciret ut homo ; et eodem rnodo potest procedere
circa lertiam personam accusatam , sicut in corre-
ctione fraterna. Si non, tunc confessor non tenetur
aliquo modo coi'rigere, nec aliud remedium adhi-
here. De hoc, in simili, sanctus Thomas, pruesenti
distinctione, q. 3, art. 1, q''' 1, in solutione primi,
post verha superius recilata in solutione quarti, sic
suhdit : « Nec tamen sigillum confessionis contra
charilatem militat. Quia charilas non requirit quod
apponatur remedium peccato quod homo nescit.
Illud autem quod sul) confessione scitur, est quasi
nescitum, cum nesciat ut Iiomo, sed ut Deus. Tamen
aliquod remedium adhihere dehet in pnedictis casi-
hus, quantum potest, sine revelatione confessionis;
sicut monendo eos qui conlitentur, et aliis diligen-

tiam apponendo, ne corrumpantur per haeresim.
Potest etiam dicere prselato, quod diligentius invi-
gilet circa gregem suum; ita tamen quod non dicat
aliquid per quod verho aut nutu confitentem pro-
dat. )) — Hiec ille. — Et loquitur de casu quo ali-
quis in confessione scit aliquem haereticum , quem
non potest ad hoc inducere quod desistat a corru-
ptione plehis. Et similiter de illo qui scit per confes-
sionem affinitalem esse inter aliquos qui contrahere
volunt. Sic dico in casu argumenti nostri.

Confirmantur omnia dicta decelatione tertise per-
sonai ex dictis Petri. « Quia, cum poenitenlia sit
sacramentum, sacei^dos tenetur celare omne illud
sihi dictum in confessione, quo confitens prodi pos-
set, et mala suspicio generari ; sic autem est in pro-
l)osito, de tertia persona, cum qua poenitens confi-
letur se peccasse. Secundo, quia hoc retraheret
homines a confessione : non tantum enim homo
timet laesionem famai propriae, sed etiam personae
vinculo amicitiae sihi conjunctse. ))

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

Ad argumenta quorumdam. — Ad primum

contra tertiam conclusionem, respondet Petrus
(dist. 21, q. 3), quod « illa responsio quffi ihidem
recitatur, qua^ est Durandi, satis hona est. Et potest
sic sustineri : quia, sicut leve potest prohiheri ne
actu feratur sursum , etiam manente levitate , sed
non potest prohiheri ne aptitudine feratur sursum,
cum ha3C sit natura ejus, nisi natura ejus mutelur;
sic, cum ha:;c sit natura confessionis, quod ohliget
confessorem ad secretum, potest quidem de facto
revelare, manente natura confessionis, sed non
potest non teneri ad celandum, nisi natura confes-
sionis mutetur, quam solus Deus inutare potest. Et
quod dicitur de .satisfactione , non valet : quia non
consequitur per se naturam confessionis, sed me-
diante praecepto hominis qui injungit. Unde in
poena taxata in judicio Dei, Papa non potest dispen-
sare ne solvatur, licet possit dispensare unde solvi-
tur; sed in taxata ah liomine, sic, et ipse qui dedit,
vel superior; sicut Papa potest dispensare cum ordi-
nato in sacris, quod contrahat matrimonium, quia
castitas non est annexa ordini sacro ex natura sacra-
menti, sed ex staluto humano. » — Ha:c Petrus, et
hene.

Ad secundum dicit (ihid.) quod « natura sacer-
dotii non est quod tenealur celehrare, sed quod
possit celehrare. Et hanc potestatem Papa non potest
sihi auferre, quia nihil aliud est sacerdotium quam
potestas celehrandi. Quod autem teneatur celehrare,
non est ex natura sacramenti, ut sacramentum est,
sed ex generali ratione, qua non dehet in vanum
recipere gratiam Dei. Clarior tamen est ratio quam
sanctus Tliomas tangit : quia scilicet ita est de prie-

430

LIBRI IV. SENTENTIARUM

cepto divino confessionem celare, sicut facere; untle,
sicut Papa non potest dispensare in secundo, ita nec
in primo. » — Haec Petrus, et bene, conformiter
dictis sancti Thomae in probatione recitatis.

Ad tertium dicitur quod celatio vel occultatio
confessionis dicituresse de natura sacramenti poeni-
tentise, triplici ratione. Prima est : quia est pars
formalis, non positiva, sed negativa, vel privativa,
ipsius sacramenti poenitentise, sicut absohitio con-
fessoris dicitur parsformalispositiva ejusdem sacra-
menti; et sicut absolutio significat remissionem pec-
cati interiorem et ejus deletionem in relatione ad
hominem, sic celatio confessoris significat eamdem
remissionem et obligationem in relatione ad Deum.
Secunda est : quia, si talis celatio non esset pars
sacramenti inquantum est causa remissionis pec-
cati, est lamen pars ejus inquantum est perfectum
signum abolitionis reatus ex parte hominis, et
offensse ex parle Dei. Tertia est : quia, etsi talis
celationullomodo posset dici pars sacramenti,tamen
obligatio ad talem celationem est propria passio
consequens ipsum sacramentum in ministro sacra-
menti, qui, ex hoc ipso quod tale sacramentum
ministrat, obhgatur ad hujusmodi celationem.

Et ad hoc concordat Petrus dicens (ibid.) :
« QuodThomas dicit, ({iiod occultatio est de essentia
sacramenti, non est sic inteUigendum quod sit ejus
materia vel forma : cum dicat in solutione secundi
argumenti ad primam qusestiunculam (a) quod
prxceptum de confessione celanda consequUur
ipsum sacramentum; essentia autem sacramenti
non consequitur sacramentum. Sed intelligit quod
de essentia, id est, natura sacramenti, sit ol)ligatio
ad occultationem : sicut diceretur de essenlia levis
sursum ferri; vel sicut de essentia matrimonii est
reddere debitum , id est, obligatio ad hoc ipsum. In
qua non potest Papa dispensare. Quamvis enim in
prseceptis divinis Papa alicjuando dispenset, sicut in
votis, quorum redditio est de jure divino; non sic
tamen in pryeceptis sacramentalibus, quia non potest
dispensare quin homo debeat baptizari et confiteri.
Non ergo licet, etiam (6) propter superioris obe-
dientiam vel pra^ceptum : quia nemo tenetur obe-
dire alicui in illo in quo est illi superior; sicut
autem delegatus a Papa est major ordinario in causa
sibi commissa (unde in illo non tenetur sibi obedire),
sic sacerdos, in hoc quod audit confessionem, est
vicarius Ghristi, ratione characteris; ideo, etc. » —
Haec Petrus, et bene.

Verumtamen quod dicit, prseceptum de occulta-
tione confessionis consequi ad ipsum sacramentum,
non legi in Scripto sancti Thomse. Et, dato quod
ita dicat, intelligi potest de consequentia logicali,
sicut animal sequitur ad hominem; non autem de

(a) quaestiunculam. — qusestionem Pr.
(6) etiam. — Om. Pr.

consequentia physica vel metaphysica, qua totum
sequitur ad partem, et accidens ad subjectum.

Ad aliud autem quod in argumento infertur, sci-
licet quod sine tali celatione est perfectum sacra-
mentum ; — dicitur quod non est perfectum in
genere signi, ut dictum est, licet posset dici perfe-
ctum in genere causK, vel perfectione primaria,
non autem secundaria. Et multis aliis modis potest
ad hoc dici.

§ 4. — Ad argumentum contra quartam
conclusionem

I. Ad argumenta Durandi. — Ad primum

contra quartam conclusionem, dicitur, negando
minorem. Per hoc enim quod confitens dat confes-
sori licentiam revelandi peccata prius sibi confessa,
dat sibi novam notitiam de peccatis, et si non noti-
tiam quid sunt, saltem notitiam quia sunt, aut si
sunt, aut propter quid sunt. Cognoscit enim novi-
ter peccata illa, quantum ad aliquam eorum condi-
tionem : puta quod scit ea ut homo, non solum ut
Deus; et quod sunt in potestate ejus non solum ut
materia absolutionis, sed etiam ut maleria consilii
et collationis cum alio, et salutiferse inquisitionis
apud superiorem vel doctiorem se. Et sic novo modo
cognoscit ea; quia novo modo sunt in potestate sua,
et ipse hoc scit noviter.

Verumtamen Petrus ad hoc argumentum sic dicit
(dist. 21 , q. 3) : « Sicut illud quod ego tradidi tibi
ut depositum, sine nova receptione et traditione
possum facere quod habeas illud ut donum vel
mutuum, dicendo : Quod habehas ut depositum,
habeas rU mutuum vel donum (quod etiam videtur
facere, dando tibi licentiam utendi ad voluntatem
tuam; hoc enim faciendo, jam quasi volo (a) quod
illud quod prius habebatur ut depositum, amplius
non habeatur nt deposilum), et qui prius alienando
furtum committebas, sic utens deposito nunc licite
uteris, quamvis lex depositi sit de jure divino, quia
est in favorem deponentis, cui potest renuntiare, et
sicAit a principio poterat credereut depositum vel ut
donum, sic ex post facto potest mutare propositum;
ita etiam dicendum est in proposito, quod, sicut
confitens potuit illud dicere per modum simplicis
narrationis ut homini, quod dixit ut Deo, sic postea
potest facere quod illud quod erat dictum ut Deo,
habeat ut homo, sine hoc quod iterum sibi dicat, ex
hoc solum quod dicit : Jam non haheas illud ut
dictum in confessione, sed ut dictum simpliciter,
et in foro exteriori; licet Papa hoc non possit, quia
in ejus favorem non statuit Deus, sed confitentis.
Et si dicat, Do tibi liceyitiam dicendi ad libitum,
hoc est dicere, in effectu, quod habeas hoc ut homo.
Unde, etsi non possit licentiare per modum dispen-

(a)jam quasi volo. — videtur Pr.

DISTINCTIO XXI. — QU;ESTIO II.

431

santis et directe, potest tamen indirecte, per hoc
([uod ex nunc incipit illud habere commissum ut
homo, et non ut Deus. Et sic mutatur lituhis
sciendi, sicut titulus habendi. Ideo non est fraclio
sigilli, sicut, in exemplo prius adducto, non est
fractio depositi. Si ergo dicatur : Papa non potest
licentiare ; ergo nec iste, — non esl simile : quia
hoc non est in favorem Papse, sed confitentis; vel
quia Papa non potest facere quod sciat ut homo :
sicut Papa non posset dicere habenti alienum depo-
situm, Ilabeas illud ut mutuum vel donum , quia
non est suum, et mutuum dicitur quasi de meo fit
tuum j et dare est accipientis facere; hoc autem
potest facere deponens, qui est dominus. — Et si
dicatur quod celatio confessionis est de jure divino;
si ergo non valet licentia Papse nec totius militantis
EcclesiiP, multo minus Hcentia privata^ persona^
valet; — dicendum quod immo, quando est in favo-
rem concedentis. Potest enim vir hcentiare uxorem
ad vovendum castitatem , et ex tunc non tenetur ei
debitum reddere; quia, licet de jure divino conjux
teneatur reddere debitum petenti, tamen quia est
in favorem petentis, ille contra hoc potest licen-
tiare; quod Papa non potest. Unde quando interdi-
citur ilhs qui contra interdictum Ecclesias contra-
hunt, ne simul cohabitent, intelligitur petendo
debitum, non reddendo. — Item, cum dicitur quod
confessor non potest hoc dicere, nisi alio modo
sciat, etc. ; — dicendum quod alio modo scire con-
tingit dupliciter. Uno modo, quia hoc sciat per
aliam scientiam secundum rem ; et sic potest facere
alius a conlitente quod ille aliter sciat. Alio modo,
quod aliter sciat secundum modum sciendi; et quod
secretum habeat non ut secrelum; et hoc soluui
potest facere ille qui commisit, sine hoc quod illud
iterum sibi replicet; et sirniUter quod illud quod
usque nunc habuit ut Deus, amodo habeat ut honio.
Et uterque modus sufHcit ad hoc quod liceat dicere.
Sicut enim sigillum confe-ssionis est de jure divino,
sic sigillum secreli; quia revelare arcana est contra
Sacram Scripturani. Sicut ergo nuUus potest facere,
ad minus privatus, quod aliquis licite revelet alte-
rius secretum, quamdiu scit illud ut secretum, sed
hoc potest facere ille qui commisit tale secretum,
dicens, Ex tiinc non habeas sub secreto , et, eo
ipsoquod licentiat eum ad dicendum, videtur dicere
quod non plus habeatur utsecretum, nec plusrepu-
tatur revelator secreti si dicit;sic, in proposito, licet
sit majus sigillum confessionis quam secreti. Et si
non est hic nova notitia, est tamen novus modus
notitiye, qui sufficit. » — Ha2C Petrus.

Cuni prtedictis concordat beatus Thonias, pme-
senti distinctione, q. 3, art. '2, in solutione primi.
Arguit enim sic : « Quod non })otest superior, non
potest inferior. Sed Papa non posset aliquem licen-
tiare quod peccatum quod scit in confessione, dicat
alteri. Ergo nec iile qui confitetur, potest illum

licentiare. » Ecce argumentum. Sequitur respon-
sio : (( Dicendum quod Papa non potest licentiare
eum ut dicat, iiuia non potest facere quod sciat ut
honio; quod potest facere ille (jui confitetur. » —
H;ec ille. — Item, ibidem, in solutione secundi, sic
dicit : « Non ex hoc tollitur illud quod proptercom-
mune bonum institutum est; quia sigillum confes-
sionis non frangitur, quia dicitur quod alio modo
scitur. » — U-dic ille.

A(l secundum respondet Petrus (ibid.), dicens
quod (( ex hoc non sequitur aliquod inconveniens :
quia, si talis non obtemi^eret judici dicenti, Da
sucerdoti licentiam revelandi, nulla suspicio ori-
tur; quia hoc facere non tenetur, nec testem contra
se producere. Unde, in Jure, testis non debet tor-
queri contra dominum, sed pro domino. Si tamen
quaeritur a domino an velit servum torqueri, si
dicat Nolo, non propter hoc est suspicio contra eum
de delicto : quia alia de causa potest hoc nolle quam
quia sibi conscius. Et similiter est in proposito :
quia non vult quod ille de confessione ioquatur,
propter scandalum forte. Si autem det illi licen-
tiam, non propter hoc paratur sibi prKJudicium, si
imponat sibi falsum : quia poterit dicere, Dedi sibi
licentiam dicendi quod sibi dixi, sed hoc non
dixi sibi; et unus testis non probat; nisi vellet
stare dicto ejus. Nec tunc etiam sacerdos tenetur
dicere, licet possit. Item, quia ex audientia confe.s-
sionis confessor est obligatus ad medendum illi ;
ideo licentia confitentis non dat ei quod possit hoc
revelare, nisi ad bonum confitentis, et non aliter ».

— Hsec Petrus, et bene. — Et hoc concedit sanctus
Thomas, in simili. Arguit enim sic, ubi supra
(dist. 21 , q. 3, art. 2, arg. 3) : (( Si posset sacerdos
licentiari, videretur dari pallium malitise malis
sacerdotibus : ({uia possent pryetendere sibi datam
esse licentiam , et sic impune peccarent. » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : « Dicendum,
inquit, quod ex hoc non datur aliqua impunitas
malis sacerdotibus : quia imminet eis probatio, si
accusantur, quod de licentia confitentis revelave-
rint. » — Haec ille. — Ita dico in proposito : in casu
quo confessor falsum imponeret confitenti, imminet
ei probatio quod illa in confessione audierit.

II. Ad argumenta aliorum. — Ad primum
alioium respondet Petrus (dist. 21, q. 3), dicens
quod (( non valet similitudo. Quia non licet judicare
ex his quie vidit ut privatus, nisi videat ut judex,
sive .sit obligatus ad secretum, sive non. Sed ad hoc
quod homo loquatur de aliquo, sufficit quod illud
habeat ut homo; nec oportet quod illud habeat ut
homo judex. Licentia autem loquendi facit quod
habeat ut homo, non autem quod habeat ut judex ».

— Hsec ille.

Ad secundum dicit (ibid.) quod (a) (( regula Juris

(a) quod. — quia Pr.

432

LIBRI IV. SENTENTIARUM

est quod unicuique licet renuntiare his quse pro se
introducta sunt. Vel dicenduni quod lex naturse est
quod tamdiu celet, quamdiu liabet ut Deus; sicut
dictum est de deposilo vel de matrimonio (a). »

Ad tertium dicit (ibid.) quod « minor vera est,
in casu in quo non liceret illi prodei'e seipsum, nec
liceret per alium. Sed ubi agitur ad ejus bonum
(puta quod diceret illi qui posset prodesse, vel absol-
vendo, vel consulendo, ubi nominata persona hoc
melius faceret), tunc secus est (€) ».

AdquartumdicitPetrus(ibid.)quod «aroumentum
solvit seipsum. Quia non tenetur ahquis obedire
praelato in omnibus Hcitis, puta in levando festu-
cam, sed in illis in quibus prselatus est; quod non
est in occultis. Sed si puniretur peccatum alias per-
tinens ad cognitionem judicis, forte per infamiam
juris, utrum (y) tunc ille tenei^etur, quia tunc ipse-
met confitens teneretur dicere veritatem? Dico quod
non deberet dieere, sed peccaret, nec per conse-
quens teneretur : quia fori non sunt miscendi. Non
enim ex confessione facta coram judice laico dam-
natur quis coram ecclesiastico. Sed multo minus
hic non tenetur testificari, quando ex suo testimonio
nihil potest judicari, etiam cum alio testimonio ».
— Hsec ille, et bene, concorditer sancto Thomte,
primo Quodlibeto, art. 15, ubi quierit : Utrum
religiosus leneatur secretum fidei suse commissum
revelare praelato praecipienti. Dicit enim quod secre-
tum auditum in confessione nullo modo debet reve-
lare prselato prsecipienti. Simile dicit, quarto Quod-
liheto, art. 12 , ubi quaerit : Utrum subditus
teneatur obedire praelato prLCcipienti revelationem
criminis occulti. Ibi enim dicit quod peccatum, si
sit simpliciter occultum , ita quod nullo modo pro-
venit ad notitiam multorum, non est revelandum
prselato proecipienti.

Ad quintum dicit Petrus (ibid.), quod « argu-
mentum verum concludit, quod ea quaj dicta sunt
in foro conscientiae , de nuUius licentia possunt dici
in alio foro, nisi aliter dicantur, ut ex hoc feratur
senlentia; sed aliter sic, ut dictum est ». — Hsec
Petrus, et bene.

Ad argumentum contra qusestionem (S), respon-
det sanctus Thomas, prajsenti distinctione, q. 3,
art. 1, q'a 1, in sulutione tertii, dicens : « Homo
non adducitur in testimonium nisi ut homo ; et ideo
absque laesione conscientia^ potest jurare se nescire
quod scit tantum ut Deus. » — Ha^c ille.

Durandus vero (dist. 21, (j. 4) videlur velle quod
ista responsio imperfecta est, nisi amplius addatur.
Inquit enim sic : « Sciens aliquid solum per confes-

(o() Cfr. ea quoe in praesenli paragrapho dicta sunt ad pri-
mum Duraiuii.
(g) est. — esset Pr.
(y) ulrum. — Om. Pr.
(3) quxslioneni. — conclusionem Pr.

sionem, si inducitur in testem, et cogitur jurare de
veritate dicenda, potest sine scrupulo conscientiai
dicere se nescire : quia, cum loquatur ut subditus,
quia coactus, non tenetur respondere nisi de his quac
scit ut subditus ; et quia sacerdos audiens confessio-
nem nulli est subditus, nisi Christo, cujus vicem
gerit; ut subditus autem cuicumque alteri, nihil
scit de pertinentibus ad confessionem ; ideo potest
secure se nescire dicere. Si autem non cogitur, sed
sponte testificatur, vel in communi locutione dicit
se nihil scire , mentitur : quia , licet nesciat ut sub-
ditus homini (propter quod excusatur, cum cogitur),
scit tamen ; et ideo negans absolute se scire, menti-
tur. Quod patet : quia si diceret Scio , verum dice-
ret; ergo si dicat Nescio , falsum dicit; impossibile
est enim quod utraque pars contradictionis sit vera,
relata ad idem. » — Haec Durandus.

Sed contra hoc replicat Petrus (dist. 21, q. 3),
dicens : « De teste omnes concedunt quod potest
dicere juratus se nescire id quod nescit nisi per
confessionem, quia nescit ut subditus, etc. ; sicutin
Jure est argumentum, scilicet quod veniens inquan-
tum alia persona contra juramentum quod praestitit
ut alia persona, non esl perjurus. Nec obslat exce-
ptio rei judieatae, nisi sit eadem res, eaedem per-
sonae, et eadem causa petendi. — Sed contra illud
quod singulariter dicunt (scilicet, in communi locu-
tione, non coactum, mentiri si dicat se nescire),
est : quia sicut loquendo ut testis coaclus, loquitur
ut subditus homini tantum, et ideo de his quse non
novit ut subditus, potest dicere Nescio, licet aliter
sciat, sed illud non debet exprimi, quia jam innue-
retse aliter scire; ita quando sponte testilicatur, vel
in communi locutione loquitur ut homo, et non ut
Ghristi vicarius, potest dicere se nescire; et ideo
intelligendum est de his quae novit ut homo. — Ad
ide)'go quod dicunt,quod ipsenegat sescireabsolute,
et tamen scit, ergo mentitur, — vera est major, sub
hoc sensu, quod qui negat se scire aliquid omni
modo, dicens, Nullo niodo sciendi scio illud, si
scit illud aliquo modo, mentitur, et peccat, si juret,
si tamen illa negativa sit ita universalis secundum
mentem sicut est secundum verba; alias, cura
sermo sit subjectus intentioni, et non econtra, quan-
tumcumque verba sint genei-alia, si loquens inten-
dat se restringere, et audiens similiter debet intel-
ligere, non est mendacium. Et sic est in proposito :
quia qui confessionem audivit, non intendit de illis
loqui; qui autem eum audit in communi locutione,
vel in quacumque depositione, coacta vel spontanea,
non debet intelligere de confessione, de qua non
licet respondere nec deponere; sermones enim
requirendi et recipiendi sunt secundum materiam.
— Ad aliud autem quod dicunt, quod si una pars
contradictionis est vera, reliqua est falsa; — dicen-
dum quod verum est; sed contradictio non est nisi
unius et ejusdem et secundum idem. Diciturautem

DISTINGTIO XXI. — QU^STIO II.

433

aliquid scire dupliciter : uno modo, per confessio-
nerii, et ut Deus; alio modo, in vulgari, et ut liomo,
Caus. 22, q. 5, can. IIoc videtur (-/), dicitur quis
scire quod audivit, vel vidit, vel alias conscius fuit.
Dicere ergo, Scio ut lioirio, et Nescio ut homo,
contradicunt, et altera exsistente falsa, altera est
vera. Et vera est illa qua dicit, Nescio ut homo; et
ista est falsa, Scio ut homo , si sic loqui intendat.
Similiter, Scio ut Dcm, est vera; Ne^cio ut Deus,
est falsa. Unde si dicit, Noii (aidivi hoc in confos-
sione, cum audisset, aperte montiretur. Sed si dicat,
Nescio ut homo, vera est; Scio ul Deus, vera est;
nec contradicit. Si ergo dicat .simpliciter, Scio , si
intendat dicere xd ]iomo, mentitur; si autem ut
Deus, verum dicit; sed delinquit (6), si per hoc in
notitiam person» possit deveniri. Vel potest veraci-
ter dicere, Nescio ut Deus , nec alHer : quia, pro-
prie loquendo, ipse nescit; quia ignorat utrum ille
confitendo verum dixerit, annon. Unde Bernardus:
Nihil minus scio, quam quod per confessionem
scio. Et, pari ratione, videtur quod possit ipsum
purgare quando venit primo ad purgandum, et
postea confessus est ei crimen : quia sicut iibi est
testis coactus jurat quod nescit, et verum est ut
homo; ita et nunc jurat quod credit eum verum
jurasse, et verum est ut homo, quia non ut Deus
purgat eum. Sicut Christus dixit (Joann. 7, v. 8) :
Ego autem non ascendani ad diem festum hunc,
et tamen ascendit ; nec fuit mendacium, (luia verurn
fuit in manifesto. SirniHter quando dixit (Marc. 13,
v. 32), De die aulem ct hora illa nemo scit, nec
Filius hominis, verum est secundum quod homo,
et per scientiam acquisitam ; sed per infusam. » —
Haec Petrus, et hene.

Verumtamen in dictis ejus et sancti Thomi3c et
Dui-andi simul occurrit duhium : quomodo duee
propositiones singulares de omnino eodem suhjecto
et praedicato et copula, sokim differentes secundum
affirmationem et negationem, negantur esse contia-
dictorise pi"opter aham et aliam intentionem profe-
rentis eas, potissime uhi non intervenit oequivocatio,
nec amphihologia, nec aUus modus multiplicitatis
hahens orlum ex incomplexo vel complexo? Cujus-
modi sunt ista^ dua?, Ego scio hoc, Ego non scio
hoc. Istic enim videntur hahere omnia requisita ad
contradictionem : quia sunt ad idem, scilicet prai-
dicatum; et secundum idem, sciHcet de eodem suh-
jecto; et simiUter quia ainhic sunt de inesse sine
termino modaU, et respeclu ejusdem temporis;
utraque enim est de pnosenti; necaUqua additio fit
ad suhjectum vel pncdicatum vel copulam unius,
pra^ter negalionem , qu;e non fial ad sul)jectum vel
prKdicatuin vel copulain alterius; licet proferens

(a) Caus. 22, f/. 5, cayi. IIoc videlur. — 32, q. 1. IIoc
vcre Pr.
(6) delinquit. — velinqmt Pr.

eas formet duas categoricas in mente de dissimili-
hus suhjectis aut pra^dicatis aut copulis. Et ideo
hene videretur quod ilhc mentales non essent con-
ti-adictoria3, quia non hahent omnia requisita ad
conliadictionem ; .secus autem de iUis duahus voca-
lihus. Nisi dicaturquod iii iUis duahus vocalihus est
muUipUcitas, propter hoc verhum scio , quod in se
continet variam ajquivocationem vel muUiplicita-
tem : tum quia potest im})ortare quandoque noti-
tiam veiitatis necessaria^, et quandoque nolitiam
veritatis contingentis; vel quandoque notitiam cer-
tam, et quandoque notitiam opinativam, vel duhi-
tationem , vel suspicionem ; similiter quandoquc
notitiam hominis ut homo, quandoque notiliam
hominis ut Dei vicarius e.st; et multas alias tequivo-
caliones. Talis autem ;equivocatio impedit contradi-
ctionem propositionum vocalium, dato quod sint de
eodem suhjeclo, pnedicatoet copula; potissime quia
in talihus non totum quod affirmatur in una, nega-
tur totum et totaUter in alia, sicut est in proposito.
Ideo utraque talium (|uai videntur contradictoria^,
potest esse vera simul cum alia, Nec ohstat si addi-
tiones et restrictiones quai fiunt in mente, non
exprimantur in voce : quia voces sunt ad jjlacitum,
et proferens vocein |)otest significare aliquid sihiipsi,
quod non significat nec significare intendit aUeri ;
unde voces ill?e non contradicunt apud dicentem,
etsi apud audientem contradicant, quia aliud signi-
ficant audienti, et aliud dicenti.

Secundum duhium est in diclis Petri, cum dicit
quod confessor potest confitentem purgare, asse-
rendo quod credit eum verum jurasse, quia credit
hoc ut homo, etc. Hoc enim non videtur verum.
Quia licet confessor nesciat ut homo peccata con-
fessi, nec quod confessus juret verum vel falsum;
verumtamen ex hoc non sequitur quod confessor ut
homo credit eum verum jurare, nec quod deheat
hoc credere,nec jurare aut asserere quod alius dicat
verum, nec prajhere testimonium sulc falsitati. Non
enim ista sunt contradictoria, nec contraria imme-
diata, quorum alterum oporteat esse verum, scilicet,
Nescio ut liomo quod iste falsum dicat , vel juret,
et, Credo ut homo , vel, Scio ut homo quod iste
verum juret : quia potest contingere casus quod
neutrum scit, et neutrum credit, neutrum opina-
tur, de neutro cogitat ut homo. — Quod autem
additur de dictis Christi, verum est; sed non mul-
luni est ad propositum. Quia Deus est auctor (a)
rerum et signorum mentalium, vocalium et scripto-
rum, et aliorum quorumcumque, ideo in polestate
sua est adhihere res, et non solum signa, ad signi-
ficandum, juxta suum heneplacitum ; non taliter
vero nec tante est iii potestate hominum. Et si ali-
qualiter voces et signa humanitus inventa, sint in
hominum potestate, non lamcu in poteslale juridica

(a) amtar. — aclor Pr.

434

LlBRl IV. SENTENTIARUM

ad ulendum signis hujusmodi in deceptionem
proximi, contra communem usum signorum apud
homines.

Utrum autem juramentum obliget secundum

intentionem recipientis, non est multum ad propo-

situni necessarium. Sed super hoc dicit sanctus

Thqmas, 3. Scntent., dist. 39, q. 1, art. 3, in solu-

tione tertiae quffistiuncuhTe, ubi : (( Juramentum,

inquit, promissorium obligat hac necessitate ut

culpa evitetur. Unde ol)hgat ad omne illud facien-

duiii, quo non facto, culpa incurritur. Distinguen-

dum est ergo in eo qui jurat. Aut enirn simpliciter,

aut dolose jurat. Si jurat dolose, ex duabus partibus

potest culpa sequi : scilicet ex fractione sacramenti,

et ex dolo. Quamvis ergo ex ipsa ratione juramenti,

inquantum juramentum, non obligetur ad servan-

dum ipsuui nisi secundum suam intentionem ; tamen

ex necessitate jui^amenti, inquantum fuit dolosum,

obligatur ad servandum taUter quod ex ejus dolo

alius non h\3datur; et hoc est quando secundum

intentionem recipientis implet juramentum. Si

autem simpliciter juret. aljsque omni dolo, tunc in

foro conscientiaj non obligatur nisi secundum suam

intentionem; sed in foro contentioso, ubi intentio

ignoratur, obligatur secundum quod verlja comnui-

niter accipi solent. » — HiDec ille. — Simile dicit,

2" S-'^, q. 89, art. 7, in solutione quarti : « Dicen-

dum, inquit, quod quando non est eadem intentio

jurantis et ejus cui jurat, si hoc provenit ex dolo

jurantis, debet juramentum servari secundum sanum

intellectum ejus cui juratur. Si autem jurans dolum

non adhibeat, obligatur secundum intenlionem

jurantis. » — Hoec ille.

Et ha^c de quKstione sufliciaiit. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

DISTINCTIO XXII.

quj:stio I.

UTRUM PiENITENTIA INTERIOR SIT RES SACRAMENTI
PCEXITENTLE

IRCA vigesimamsecundam distinctionem
4. Sentottiarwn quiGviiur primo : Utrum
poenitentia interior sit res sacramenti
pcenitentiiv.

Et arguitur quod non. Quia res sacramenti nun-
quam est causa sacramentaHs signi , sed e converso
quandoque. Sed poenilentia intei'ior est causa exte-
rioris. Ergo non est res ejus.

In oppositum arguitur. Quia illud quod imme-
diate causat effectum sacramenti, est res exterio-
ris sacramenti, sicut patet de charactere. Sed poeni-
tentia interior est qua^ immediate causat remissio-
nem peccatorum, quie est ultima res sacramenti
hujus. Ergo, etc.

In liac qusestione erunt tres articuli. In primo
ponentur couclusiones. In secuudo, ohjectiones. In
tertio, soluliones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES
Quantum ad primum articulum , sit

Prima conclusio : Quod iu saeramento poeni-
tentiie, sacramcniale signum esl exterior poeni-
lentia, ita quod est sacramentum et non res
sacramenti.

Hanc ponit sanctus Thomas, prsesenti distin-
ctione, q. 2, art. 1, in solutione primye quiBstiun-
culae, ubi sic dicit: (dn quolibet sacramento fit qua;-
dam promotio vel motus suscipientis ad aliquam
sanctitatem. In motibus autem corporalibus, quan-
doque iUud quod movetur, non cooperatur ad
niotum , nisi recipiendo impressionem agentis tan-
tum : sicut contingit in generatione, qua aliquid
accipit primam perfectionem sui esse, qua^ est etiam
primum principium activumin ipso; simibter etiam
quando acquirit aliquam perfectionem superaddi-
tam, quai limites suie formse excedit, sicut cum
paries depingitur, vel cum aer illuminatur. Quan-
doque autem poi'fectio prius suscepta, est sufficiens
principium illius motus; et tunc operatur motum
illum; sicut patet in motu locali naturali, et ir;
sanatione quse fit virtute naturai tantum. Quando-
que autciu perfectio habita non sufficit ad operan-
duiu elfectum, sed cooperatur agenti exteriori; sicut
patet cum ars naturam adjuvat. Et secundum hos
tres modos etiam est motus ad sanctitatem. Unde
in baptismo, qui est spiritualis vitui regeneratio,
tota sanctilicatio est ex exteriori; nec suscipiens
sacramentum se habet active ad illam sanctificatio-
nem, sed tantum ut recipiens; unde signum sacra-
mentale ibi est inateria exteriusapposita, non autem
aliquis actus ex parte baptizati. Et similiter est in
confirmatione, Eucharistia, extrema unctione, et
ordine, quaj ordinantur ad aliquam sanctitatem
superadditam primif sanctitati in baptismo susce-
pta^; unde, etiam conservata gratia baptismali, illa
locum haberent. Sed in promotione ad sanctitatem
per viam merendi, sufficit principium quod intus
habetur, scilicet gratia.Et ideo, sine aliquo exteriori

DISTINCTIO XXII. — QU^STIO I.

433

adjuncto , ad hanc |)roniotionein , liabens gratiam ,
per actus suos pertiui^il; (juia iu co spiritualis vita
est integra. Sed in eo qui post baptismum morta-
liter peccat, spiritualis vitae inteirritas vel sanctitas
tollitur, (juia j^ratia ct charitas tolhintur; sed tamen
adhuc vita spirituahs manct in sui ra(Hce, scilicet in
lidui sacramento; sicut in eo qui perniciose infir-
matur, adhuc manet radix vitaj in corde. Et ideo ad
reparationem integritatis pristina) (ct), in haptismo
susceptie, homo coopcrari potosl pcr id quod adhuc
remanet. Nou tamen suflicit, nisi extcrius adjuvc-
tur, propter hoc quod vita spirituahs non est inte-
gra. Et. ideo in sacramento p(i)uiteutiaj, quod ad
prajdictam reparationem ordiuatur, sacramentale
signum non est aliqua materia exterius apposita,
sed exteriores actus, quibus homo ad salutem suam
operatur; et complementum operationis ab extrin-
seco significatur per ahsohitionem sacerdotis, sicut
materia iu ahis sacramenlis per ministri sanctifica-
tionem efficaciam sacramentalem recipit. Et ideo
exterior pcBnitentia est sacrameutale signum in
sacramenlo poonitonli;e. » — Ha'c iUe.

Ex quibus potest formari tahs ratio pro conclu-
sione : In sacramentah sanctificatione, qua homo
per actum proprium cooperatur exteriori sanctifi-
canti, sacramenlalo signum nou est ahqua materia
exterius homini apposita, sed actus humani, tam
recipientis quam conferentis sacramentum. Sed
poenitentiai sacramentum est hujusmodi. Ergo, etc.

Secundaconclusioest quod iu sacramcnto pdcni-
tentiie, rcs proxima, quaj se habct sicnt res et
sacramentnm, est ipsa pa;niteutia iuterior.

Hanc ponit sanctus Thomas, ubi supra (dist. 22,
q. 2, art. 1), in sohitione secunda2 quLestiuncute,
dicens : « Res sacramenti cujuslibet, suo sacra-
mento, cujus dicitur res, pi'oportionatur. Exterior
autem poenitentia, quK est sacrameutum tantum in
poeuitentia, est sacramentum ut signum tantum ex
j)arte actus poenitentis ; sed ut signum et causa
simul, si conjungatur actus poeniteutis cum actu
ministri. Et ideo interior p(]enitentia est res cxte-
rioris poenitentioe, sed ut significata tautum per
actus poenitentis, ut significata autem et causata
per actus eosdem adjuncta absohitione miuistri, per
quam ahquo modo ad gratiam disponitur : sicut
etiam in sacrameuto Eucharistise, corpus Christi
verum est res significata tantum per species panis
etvini, sed causata per verba ministri; et iUa duo
coujuncta siuuil sunt signum et causa. » — Hmc
iilc.

Et, ibidem, in sohitioue prinii, sic dicit : (( Poeni-
tentia interior potest considerari dupliciter. Uno
modo, prout est actus quidam virtutis; et sic iute-

(a) pristinw. — prxcipue Pr.

rior poenitentia estomnino causa exlerioris, sicut et
in aliis virtutibus actus interiores sunt causa exte-
riorurn. Aho modo,prout est actus operans ad sana-
tionem peccati ; et sic pertinet ad poenitentiai sacra-
mentiuu. Et ita interior poenitentia non est (:ausa
exterioris, sed efiectus, vel significatum ihius :
non enim habet efficaciam operandi contra morbum
peccati, nisi ex suppositione propositi exterioris
p(jenitentia3 et ahsolutiouis desidciio; quamvis pa-ni-
tentia iuterior contra morbum peccati operans, prffi-
cedat tempore exteriorem poenitcntiam , sicut justi-
ficatio a peccato interdum pra^cedit sacramentum
l)aplismi, propter ilhus propositum. »

Item, in sohitione secundi, sic dicit : (( Quamvis
pamitentia interior, ut est actus quidam virtutis,
naturahter significetur per exteriorem; tamen,
inquantum est sanativus moibi, sic ex institutione
divina debet per hanc significari et causari. » —
Ha)c ihe.

Ex quibus potest formari tahs ratio pro conclu-
sione : Ilhid est res proxima sacramenti pfpuitentiaj,
quod significatur et efficitur per sacramentum exte-
rius proxime, et non uUimate. Sed panitentia inte-
rior est hujusmodi. Ergo, etc.

Tertia conclusio est quod in sacramento poeni-
tenti;e, uUimata res, (inic sic est res (luod non
sacrainentuin, est remissio peccatorum per gra-
tiam.

Ilanc ponit sanctus Thomas, ul)i supra (dist. 22,
q. 2, art 1 ) , in solutione tertiie qua^stiuncula; ,
dicens : (( Res ultima alicujus sacramenti est non
tantum quam efficit actualiter dispensatum, sed
etiam quam efficit in proposito exsistens; sicut
patet de baptismo in adultis. Et ideo, cum poeni-
tentia in proposito exsistens sacramentum efficiat
i'emissionem peccatorum non solum quoad panam,
scd etiam quoad culpam, remissio peccatorum utro-
que modo est res ipsius painitentiaj sacramenti.
Quai aliquando tempore pra^cedit sa(:ramentum exte-
rius; aliquando autem in ipso sacramenlo efficitur;
quia quando aliquis accodit ad coufessionem attri-
tus, non pleuarie contritus, si ohicem non ponat,
iu ipsa confessione et absolutione datur sihi et
giatia et remissio peccatorum. Unde dicit Glossa,
super illud Psalmi (95, v. 6), Confessio ct pulchri-
tudo in conspcctu ejus: iSi anuis pulchriludi-
nem, confitere (a), ut sis pulcher, id est, juslus. »
— Ha3c ille.

Et ibidem (arg. Sed contra), arguit sic : « Panii-
tentia dicitur secuuda tabula post naufragium, sicut
baptismus prima. Sed baptismi res ultima est
remissio peccatorum. Ergo et panitentiio. — Item,
curatio illius morl>i est res iu sacramenfo, ad quod

(a) confitere. — couftleri Pr.

436

LIBRl IV. SENTENTIARUM

curandum est instiluium. Sed pcenitentia est insti-
tuta ad curandum morbum actualis peccati. Ergo
remissio ejus est res liujus sacramenti. » — Hsec
ille.

Ex quibus patet multiplex ratio pro conclusione,
Et in boc primus articulus terminatur.

ARTIGULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
CONTRA SECUNDAM ET TERTIAM CONCLUSIONES

I. Argumenta Petri de Palude. — Quantum
ad secundum articulum, arguitur contra conchi-
siones. Et quidem contra duasultimas arguitPetrus
de Palude (dist. 14, q. 1), probando quod praeter
poenitentiam interiorem et peccati remissionem,
sit ponenda tertia res bujus sacramenti, quoe dicatur
ornatus. Et sic, cum sanctus Thomas de boc non
faciat mentionem in pra?senti distinctione, videtur
minus complete assignare res bujus sacramenti.
Probat autem Petrus quod tahs ornatus sit ponen-
dus.

Primo sic. Quia bomo quandoque perfecte conte-
ritur de peccato, cum proposito conlltendi et satisfa-
ciendi; et tunc est sufficienter disposilus ad gra-
tiam; unde statini suscipit eam sine ornatu medio,
sicut per baptismum flaminis sine ahquo cbara-
ctere. Ahquando vero est attritus, sed non con-
tritus; sed superveniens confessio et absohitio, vi
clavium , attritionem facit contritionem, ut recipiat
gratiam. Cum ergo, secundum legem communem,
nuhi detur gratia nisi intus sufficienter disposito,
ex quo ipse non est sufficienter dispositus peractum
suum intrinsecum, ut supponitur, ergo est disposi-
tus per ahquid ahud; et iUud vocamus ornatum,
Unde res et sacramentum in poenitentia est ah-
quando pffinitentia interior, ut quando sufficienter
de se conteritur, quia est dispositio necessitans ad
gratiam, ut cbaracter; ahquandoest ornatusa sacra-
mento impressus, ut quando non est actus contri-
tionis de se perfectus, et ipse sul)mittit se clavibus.
Et, secundum boc, non simul concurrunt istne duoe
res, et variatur res sacramenti, et non semper impri-
mitur ornatus. — Si autem dicamus quod gratia
sacramentahs est aha a gratia gratum faciente, dice-
retur quod semper imprimitur ornatus, etiam cum
contritione; nec superfkut, quia contritio est dispo-
sitio et res et sacramentum respectu gratiffi gratum
facientis, ornatus vero respectu gratine sacramen-
tahs. Ergo potest dici quod hcet sacramonta impri-
mentia cbaracterem, ipsum imprimant somper, sive
recipiens dispositus sit sufficienter ad gratiam per
conti'itionem , sive non, quia de aho servit cbara-
cter, scihcet quia deputat ad ahquid sacrum, et

consignat et distinguit; tamen sacramenla impri-
nientia oi-natum, tunc solum imprimunt quando in
suscipiente deficit sufficiens dispositio. Vel potest
dici quod sicut illa semper imprimunt cbai-acterem,
ita et ista ornatum, propter dispositionem ad gra-
tiam sacramentalem , etsi non propter abam , quia
ad utramque disponunt. Verius tamen videtur quod
non sohim attritus, sed contritus etiam, licet non
itaegeat, recipit ornatum : quia ex quo non ponit
obicem, non est causa quod privetur effectu sacra-
menti; et tunc major gratia infundetur, propter
duplicem dispositionem, scilicet sacramenti et hberi
arbitrii. Quandoautem sic est fictus, quod non con-
currit essentia sacramenti (puta in matrimonio,
quia intendit decipei'e, non contrabere; vel in poeni-
tentia, quia nuho modo poenitet, vel celat ahquid ;
aut in aliis, quando babet contrariam dispositio-
nem, sicut in receptione Eucbaristitc, extremoB
unctionis, si babet conscientiam mortahs de quo
non poenitet), nuhum ornatum recipit. In quo dif-
fert ornatus a cbaractere : quia cbaracterem recipit
contritus, attritus, etfictus, dum tamen vehtverum
sacramentum i'eci])ere; ornatum vero non recipit
nisi contritus, vel attritus.

Secundo probat quod in oinni sacramento novae
legis imprimitur aliquid pneter actum suscipientis,
quod est sufficiens dispositio ad gratiam etiam gra-
tuin facientem, sive illud sit cbaracter, ut intribus,
sive simplex ornatus, ut in ahis : ita quod, in
Eucbaristia, pneter illud quod est res et sacramen-
tum extra suscipientem, et antequam suscipiatur,
id est, corpus Cliristi verum, in suscipiente fit etiam
ornatus, qui est res et sacramentum. Et sic, sicut
qu;cdam sacramenta liabent unum sacramentum
tantum, puta sola verba, sicut puMiitentia et matri-
monium, si ita est, et alia, res simul et verba, ut
oinnia aha; sic quajdam sacramenta sunt, qua:
babent pro re et sacramento unum tantum, sicut
iha qua:; non per se requirunt actum suscipientis,
alia autem pro re et sacramento babent duo
diversa (a). Et boc adbuc ditferenter : quia vel
utraque est in suscipiente, sicut actus interior est
una res et sacramentum in matrimonio et poeni-
tentia, alia est ornatus, et sic utrumque est in
suscipiente; in Eucbaristia autem una res est in
suscipiente, et aha in materia.

Terlio probat quod non sohim in illis, sed in
omni .sacramento imprimatur ornatus, sic : Ubi-
cumque secundum legem communem est remissio
peccati actualis inortalis, et per consequens gratiai
infusio, ibi est aliqua dispositio sufficiens, alia praj-
ter motum liberi arbitrii : quia ubicumque est
motus liberi arbitrii sufficienter disponens ad gra-
tiam, ibi statim est gratia, nec per conse([uens est
peccatum inortale; gratia autem uon infunditur

(a) lantuni. — Ad. Pr.

DISTINCTIO XXH. — QU^STIO I.

437

secundum legem communem nisi sufficienter dispo-
sito, quia Deus dat unicuique secundum suam vir-
tuteni. Sed omne sacramontum noviJO leyis, si dijzne
accipiatur, remitlit peccatiun mortale, si inveniat,
et, si nunquam invenii'et, nuncjuam tolleret. Si
ergo quodlibet sacramentum aliquando potest tol-
lere peccatum mortale, er^^o aliquando invenire
potest, Tunc autem non est dispositio sufficiens ox
parte liberi arl)ilrii, cum qua non slat peccalum
mortale, quia illa est contritio. Ergo ex opere o{)e-
rato infunditur alia dispositio. Propter quod vide-
tur quod ad hoc quod sacramentum conferat gra-
tiam, non requiritur aliquis actiis respectu eOectus
sacramenti in suscipiente, vel qui gerit peisonam
ejus, sed tantum respectu sacramenti : quod scilicet
ipse velit recipere sacramcntum, si sit adiiltus et
habeat usum iiberi arl)itrii, vel alius pro eo, vel
quod ipse voluerit; sed , respectu effectus sacra-
menti, solum requiritur quod non ponat obicem, et
quod faciat quod sacramenti siisreptio requii'it;
puta, in matrimonio, quod intendat contrahere,
licet non recolat de peccatis, etc.

II. ArgumentaDurandi (•/). — Contraeasdem
conclusiones aiguit Durandus, potissime contra
secundam

Primo (6), probando quod jioenitontia intcrior
non sit res hujus sacramenti. Quia illud quod est
simul res et sacramentum, su})ponit illud quod est
sacramentum tantum, tanquam causam instrumen-
talem, vel causam sine qua non. Sed poenitentia
interior non su|)ponit illud quod agitur exterius in
sacramento poenitentia^; immo, ut communiter,
pra^cedit. Ergo non est res et sacramentum.

Seeuiulo arguit quod nec ornatus de quo loquitur
Petrus, sit res hujus sacramenti proxima, nec
remota. Quia ista dispositio, vel ornatus, est poten-
tia, vel habitus. Non potest esse potentia : qnia per
talem ornatum non producitur novusactus; poten-
tia autem respicit actum, et nova novum. Nec habi-
tiis : quia per habitum babemus nos ad actum bene
vel male; sed per talem ornatum non habemus nos
ad aliquem actum bene, nec male (y); ergo non est
habitus.

Tertio ad idem. Quia illa disposilio, vel ornatus,
aut remanet, amissa gratia; et sic esset indelebilis,
et multiplicaretur solo numero in eodem, cum con-
tingat eumdem pluries recipere sacramentum poeni-
tentiiie. Aiit non remanet, amissa gratia, sed cum
ea daretur, et cum illa amitteretur. Hoc autem
esset frustra : quia, si non ponitur nisi propter

(a) Ilicc arguinonta deducunlur ex ois quse dicit Duran-
dus, dist. 17, q. 13. Auctor ea refert juxta formam quam
ipsis dedit Petrus de Palude , dist. 14, q. 1.

(g) Prhno. — Om. Vv.

(y) a verbis sed per talein usque ad niale, om. Pr.

ornatum animas, et non propter operationem vel
modum operandi, ut diclum est, gratia autem satis
ornat animam sine ullo aho, videtur quod frustra
ponitur. — • Ilijcc Durandus.

III. Aliud argumentum (-/). — Ultimo (S)
potest argui coutra eamdern secundam conclusio-
nem. Quia res .sacramentorum non sunt de jure
naturali, sed mere de jiire divino. Sed paiuitentia
interior, cum sit actus virtutis, est de jure naturali.
Ergo non est res .sacramenti poenitentiie.

Et in hoc secundus articulus terminalur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

Ad ARGUMENT.V CONTRA SECUNDAM ET TERTIAM
CONCLUSIONES

I. Ad argumenta Petri de Palude. — Quan-
tum ad tertium articulum, respondendum est obje-
etionibus supradictis. Et quidem, utrom de mente
sancti Thom;e fucrit quod ornatus, de (juo loquitur
Petrus, et Bernardus de Gannato, sit prima et
proxima res sacramenti poenitentia}, non recolo me
legisse alicubi in dictis ejus expresse, nec .sub
vocabulo ornatus. Immo videretur, ex dictis ejus,
quod dispositio vel pneparatio liominis adulti,
ratione utentis, ad gratiam, non sit aliquaforma per
modiim actus primi se habens, sed solum aliquis
motus liberi arbitrii, se habens per modum actus
secundi. Quod patet : nam, 4. Sentent., dist. 17,
q. 1, art. 3, in solutione secundic qutiestiunculffi,
sic dicit : « Gratia quie dalur ad recte vivendum et
ad remissionem peccatorum, per prius respicit
voluntatem quam alias potentias; per eam enim
peccatur et recte vivitur. Et ideo oportet quod infu-
sio gratite justificantis sit secundum talem modum
qui voluntati competat. £t propter hoc oporlet quod
a tali infiisione omnis ratio violentiaj excludatur,
quia violentiiic voluntas capax non est. Ad hoc
autem quod violentia ab actione tollatur, oportet
quod patiens cooperetur agenti .secundum modum
suum. Unde in illis quic nata sunt agere, requiritur
quod active cooperentur; in illis autem quiie nata
sunt recipere tantum et non agere, sicut materia
prima, sufficit ad violentiam tolleudam naturalis
incliuatio ad formam ; et ex hoc dicittu' generatio
naturalis. Sed quantum est ibi de contrarietate,
tantum est ibi de violentia. Unde quando voluntas
non habet acluni contrarium, sicut est in pueris,
sine violeutia voluntatis potest infundi gratia per

(a) IIoc argumentuin Auctor alTert prout invenit apud
Petrum de Paiude, dist. 14, q. i.
(g) Ultimo. — Quarto Pr.

438

LIBRI TV. SENTENTIARUM

sacramentum, sicut pueris l)aplizalis; et sine sacra-
mento, sicut patet in sanctificatis in utero. Sed
quando voluntas habet aclum suum, sicut est in
adultis, requirituractus voluntatis adgratiam susci-
piendam, animam ad datorem ordinans; el ideo ad
justificationem, quse fit per infusionem gratitie,
requiritur motus liberi arbitrii in Deum. » — Ha^c
ille. — Et simiba dicit, 1" 'i--^, q. 113, art. 3; et
similiter, de Veritate, q. 28, art. 3, -4 et 5. Item,
in multis locis, dicit quod dispositio voluntatis ad
gratiam quam confert sacramentum, non est aliud
quam motus contritionis, et non aliquis ornatus,
vel actus primus, distinctus a contritione; sicut
patet, quarto QuodUbeto , art. 10, ubi dicit quod
accedentes ad sacramentum pcenitentiaj « non per-
fecte contriti, virtute clavium gratiam contritionis
consequuntur, dummodo non ponant obicem Spi-
ritui Sancto ; et idem est in aliis sacramentis novae
legis, in quibus gratia confertur ». Similia dicit,
4. Sentent., dist. 18, q, 1, art. 3, in solutione
primse quDestiuncubie ; et multis aliis locis. Unde de
i!lo ornatu quein ponunt Petrus et Bernardus de
Gannato et quidam alii, non multum expresse
loquitur sanctusTliomas, quoad sacramentum poMii-
tentiie, quantum potui perpendere in dictis suis.

Potest tamen dici quod in virtute, et sententia-
liter, et implicite, concedit talem ornatum, vel ali-
quam dispositionem ad gratiam , quff', se babeat per
modum actus jirimi, et non sit motus liberi arbitrii
tantum. Quod patet : quia, .secundum ipsum, pri-
mus et immediatus effectus sacramentorum noviB
legis est gratia sacramentalis, quae est reparatio ali-
cujus defectus ex peccato relicti, per aliquod s]ie-
ciale auxilium Dei ; et talis gratia sacramentalis est
dispositio ad gratiam gratum facientem. Unde, de
Veritate, q. 27, art. 7, iu fine principalis solutionis,
sic dicit : « Sacramenta non perveniunt directe et
immediatead ipsam gratiam de quanunc loquimur,
sed ad proprios effectus, qui dicuntur gratiie sacr-a-
mentales, ad quos sequitur infusio gratice gratum
facientis, vel augmentum ejus. » — H;ec ille. —
Item, art. 5, in solutione duodecimi argumenti, sic
dicit : « Sicut diversas virtutes et diversa dona Spi-
ritus Sancti ad diversos actus ordinantur, ita etiam
diversi sunt effeetus sacramentorum , ut diversne
mediciuK peccati , et participationes virtutis domi-
nica3 passionis; qu:e tamen a gratia gratum faciente
dependent, sicut virtutes et dona. Sed virtutes et
dona nomen speciale habent propter hoc quod actus
ad quos ordinantur, sunt manifesti ; unde etiam
secundum nomen a gratia di,stinguuntur. Defectus
autem peccati, contra quos sacramenta instituuntur,
latentes sunt. Unde sacramentorum effectus nomen
proprium non habent, sed nomine gratice nominan-
tur; dicuntur enim gratiaj sacramentales ; et penes
has sacramenta distinguuntur, sicut penes proprios
effectus. Pertinent etiam isti effectus ad gratiam

gratum facientem, quae Lstis effectibus conjungitur.
Et sic cum istis propriis effectibus habent effectum
communem, qui est gratia graturn faciens; quai
etiam per sacramentum non habenti datur, et
habenti augetur. » — Hicc ille. — Item , art. 4,
in solutione tertii, sic dicit : « Ultimus finis respon-
det primo agenti tanquam princi))alis principali.
Sed non jirincipaliter agentibus non attribuitur
ultimus finis, sed dispositio ad finem ultimum. Et
sic sacramenta dicuntur es.se causa gratiae per
modum instrumentorum disponentium. » — Hsec
ille. — Item, 4. Sentcnt., dist. 1 , q. 1, art. 4, in
solutione ]irim;e qux^stiunculrt', sic dicit : « Sacra-
menta, inquantum sunt instrumenta divina^ gratise
justificantis, pertingunt instrumentaliter ad aliquem
effectum in anima, qui primo correspondet sacra-
mentis, sicut est character, vel aliquid hujusmodi.
Ad ultimum autem effectum, qui est gratia, non
pertingunt etiam in.strumentaliter, nisi dispositive,
inquantum hoc ad quod pertingunt effective instru-
mentaliter, est dispositio, quse e.st nece.ssitas, quan-
tum in .se est, ad gratiie susceptionem. » — Hfec
ille. — Ibidem etiam, ante prajdicta verba, sic
dicit : « Alii dicunt quod ex sacramentis consequi-
tur in anima unum quod est sacramentum et res,
sicut cbaracter, vel aliquisornatus anima?, in sacra-
mentis non imprimentibus characterem, etc. », ut
recitatum fuit, prima distinctione hujus Quarti,
q. 1, art. 1, concl. 3. Et licet illud dicat recitando
dicta aliorum , tamen per sequentia videtur illud
approbare et exponere, nec ullatenus improbare. —
Ex quibus, et multis aliis similihus, patet quod
dispositio ad gratiam gratum facientem,quam instru-
mentaliter effective primo et directe sacramenta
inducunt in animam, secundum mentem ejus est
ipsa gratia sacramentalis; quae quidem non est
solus motus liberi arbitrii, immo aliquid se habens
per modum actus primi, sive sit jiositivum, sive
privativum. Et i<i tale quid vocetur ornatus, conce-
denda sunt dicta Petri , et neganda sunt dicta
Durandi. Si autem per talem ornatum intelligat
aliquid quartum, quod nec sitgratia gratum faciens,
nec gratia sacramentalis, nec motus liberi arbitrii,
neganda sunt dicta Petri; quia poneret pluralitatem
rerum sine necessitate, et sine sufficienti ratione,
et sine auctoritate.

Pro praxlictis facit quod dicit sanctus Thomas,
4. Sentent., dist. 17, q. 1, art. 3, q'''^, in solutione
tertii, ubi sic dicit : « Per baptismum etiam arlulti
gratiam suscipere ]iossunt in dormiendo. Quia,
quamvis non adsit actualis dispositio ex actuali
motu voluntatis, adest tamen habituahs dispositio
ex motu liberi arbitrii pnccedente. Qui quidem
quandoque ad gratiam suscipiendam sufficienter
disponit; et tunc gratia infunditur .statim. Quando-
que autem insufficienter; et tunc talis insufficien-
tia nou potest suppleri nisi per alium actum liberi

DISTINCTIO XXII.

QU.^ICSTIO T.

439

arhitiii, vel per sacramenlnm , quod ad gratiam
dispositive oporatur. Et, propter hoc, sine sacra-
menlo nulhis afhilliis jitstiticari potest, nisi acliia-
hter iiiotu hhori arliitiii exsistente; sed per sacra-
mentuni potest, si tamen pra^cessit motus liheri
arhitrii prohihens fictionem. » — Hiec ille. — Ex
qiiihiis satis patet (|Uod, s(>ciindiiiii miMitem ejus,
sacranientum causat in siiscipientc adullo aliquam
dispositionem , quae non est actiis secundiis, nec
moliis hheri arhitiii. Item , 3 p., q. (52, arl. 2, sic
dicit : (( Sacramenta onhiiaiitiir ad (piosdam spe-
ciales efrectiis necessarios in vita christiana : sicut
ha])tismiis onhnalur ad quamdain specialem rege-
nerationem, qua liomo moritur vitiis, et fit mem-
hrum Christi; qui quidem eCfectus est aH(jui(l spe-
ciale jintiter actus {loteuliarum animao. Et eadem
ratio est in aliis sacrameutis. Siciit eri^o virtiites et
dona addunt siiper gratiam communiter dictam,
quamdam perfectionem determinate ordinatam ad
proprios actus potentiariim ; ita gratia sacramen-
talis addit su|)or f^ratiam communiter dictam, et
super virtutes et dona, quoddam divinnm auxihum
ad consequenihim sacramenti finem. Et per hunc
moduhi gratia sacramentalis aihlit super t^raliam
donorum et virtulum. » — Hioc ille.- — Ex qiiihiis
apparet quod prima res, et primus et directus effe-
ctus sacramenti poenitentiic, est aliquod divinum
auxihum, disponens ad oratiam gratum facientem,
qu;c est finis sacramenti; qiiod nec est actus liheri
arhitrii, nec actus aliciijus virtiitis aut doni, et con-
sequenter quod non est ipsa contritio interior, ciim
iha sit quidam actus virtutis pocnitenlite.

Qiiis autem sit primus et directus efTectus sacra-
menti poenitentiuc et aliorum, ostendit sanctus Tho-
mas, 3 p., q. (55, art. 1, uhi sic dicit : (( Sacra-
menta ordinantur ad duo : scilicet ad perficiendum
hominem in his quae pertinent ad cultum Dei
secundum rehgionem vitie christianne, et etiam in
remedium contra defectum peccati. Utroqne autem
modo convenienter ponuntur septem sacrameuta.
Vita enim spirituahs conformitatem hah(>t ad vitam
corporalem, siciitet cictera corporalia similitudinem
quamdam hahent spiritualium. In vita enim corpo-
rali duphciter quis perflcitur : uno modo, quantum
ad propriam personam ; alio modo, per respoctum
ad totain commiinilatem societatis in qua vivit,
quia homo natiiraliter est animal sociale. Respectu
autem sui, perflcitur homo in vita corporah dupli-
citer : uno modo, perse, acquirondo sciHcet ali((uam
perfectionem vitie; alio modo, per accidens, scilicet
removendo impedimenta vitae, puta aegritudines, vel
ali(iuid hujusmodi. Per se autem perficitur corpo-
ralis vita trlpliciler. Primo quidem per genoratio-
nem, per quam homo incipit esse et vivere; et loco
hujiis, in spirituali vita, est haptismus, qui est spi-
ritnalis regeneratio, secundum illud ad Titum 3
(v,5) : Per lavacrum regenerationis, etc. Secundo,

per augmentum, quo aliquis perducitiir ad perfe-
ctam quantitatem et virtiitem; et loco hujUs, in
spiritiiiili vita, (ist confirmatio, in qiia datur Spiri-
tiis Sanctus ad rohiir; unde dicitur discipulis jam
haptizatis, LuciB ult. (v. 49) : Sedete in civitate
quousque induamini virtute ex alto. Tertio, per
niitiitionem, qua conservatur vita in homine et vir-
tiis; loco hiijus, in spirituali vita, est Eucharistia ;
unde dicitur, Joan. 6 (v. 5-4) : Nisi manducaveritis
carnem Filii hominis, etc. Et hoic quidem suffice-
rent homini, si haheret et corporalitor et spiritua-
litor impassihilem vitam. Sed (juia homo interdiim
incunit iufiniiil;item corporalem , et spir-itualem,
scilicet peccatum, ideo necessaria est homini curatio
ah infirmitate(a). Qiiiequidem diiplex est. Una qiii-
dem est sanatio, qute sanitatem restituit; et loco
hiijiis, in S|)iritiiali vita, est poenitentia, secundum
illiid (Psalm. 40, v. 5) : Sana animam, meani;
quia peccavi tihi. Alia autem est restitutio valelu-
dinis pristince per convenientem diiotam et exerci-
tiiim ; et loco hujus, in spiritnali vita, est oxtreina
unctio, quio removet peccatorum reliquias, et homi-
nem paratum leddit ad finalem gloriam olitinen-
dam ; unde dicitiir, Jacol). cap. 5 (v. 15) : Et si in
jjeccalis sit, diinittentur ci. Perficitur autem homo
in ordine ad totam communitatem dupliciter. tJno
modo, per hoc quod accipit potestatem regendi
miiltiludiuem, et exercendi actiis juihlicos; et loco
hujiis, in spirituali vita, est sacramentum ordinis,
secundum illud Hebrxor. cap. 7 (v. 27), quod
sacerdotes hostias offerunt non solum pro se, sed
etiam pro populo. Secundo, quantum ad naturalem
propagationem; quod fit per matrimonium , tam in
vita corpoiali qiiam in vita spirituali, eo quod est
non soliim sacramentum, sed naturiic officium. —
Ex his etiani patet numerus sacramenlonim, secun-
duin quod ordinantur in i'emedium contra defectum
peccati : quia ha[)tismus ordinatur contra carenliam
vitic spiritualis; confirmatio contra infirmitatem
aninii, quiie in nuper natis invenitur; Eucharistia
coiitra lahilitatem animi ad peccandum; pcKUitentia
contra peccatum actuale post haptismum conimis-
sum; extrema unctio contra reliquias peccatorum,
quiTC scilicet non sunt sufficienter per pamitentiam
suhlata?, aut ex ignorantia, aut ox negligentia; ordo
contra dissolutionem multitudinis; matrimonium
in remedium contra concupiscentiam personalem,
et contra defectum multiludinis, qui per mortem
accidit. » — Hicc ille. — Similia dicit, 4. Sentent.,
dist. 2, q. i, art. 2. Ex (piihus patet quod primus
et directus ellectus sacramenti poenitentiie, et ejus
prinia res, est sanatio peccati actualis. QUie quidem
potiiis dicilur reparalio qiiam ornatus. Potest tamen
dici ornatiis, eo modo loijuendi quo justificatio
impii vocatiir renovatio et sanatio, ut ostendit san-

(a) ah infirniilatf'. — ail infirmitalf>m Pr.

440

LlBRl IV. SENTENTIARUM

clus Thomas, 4. Sentent., dist. 17, q. 1 , art. 1, in
sohilione tertise quKstiunculse, ubi sic dicit : « Justi-
tiae rectitudo, metapliorice sanitas auimee dicitur,
et novilas ipsius : eo quod sanitas commensuratio-
nem debitam in partibus corporis importat, novitas
autem integritatem et virtutem et decorem habet;
et patet quod haec omnia rectitudo potentiarum
aninni', quiie justitia dicitur, continet per similitu-
dinem. Sed quia res aliqua non est ita uni similis
quin etiam aliis possit assimilari, inde est quod ea
qua2 metaphorice dicuntur, non ita conveniunt uni
quin etiam aliis convenire possint, sicut leo meta-
phorice et Deus et diabolus dicitur. Unde sanitas et
novitas per similitudinem integritatem i?ratise signi-
ficare possunt, quse per culpam tollitur. Unde
culpa etiam similitudinarie dicitur vetustas et lan-
guor animai. Et etiam possunt significare integrita-
tem naturse, quam tollit poena, qua^ etiam vetustas
et languor dicitur. Sed quia culpa est causa poense,
ideo vetustas in vetustate, et languor in languore
includitur, sicut elVectus in causa. Patet ergo quod
ipsa justificatio, per quam gratia acquiritur et culpa
tollitur, renovatio et sanatio dici potest; quamvis
etiam ablatio poeni.ie renovatio et sanatio dici possit. »
— Htec ille.

Sed oritur dubium ex praidictis. Si enim proxi-
mus effectus et primus sacramenti poenitentiaj est
sanatio, vel justificatio, tunc videtur secunda con-
clusio falsa, quaj dicit contritionem, vel poeniten-
tiam interiorem, esse primam rem sacramenti poeni-
tentiaj; et similiter tertia, quse dicit quod remissio
peccatorum est ultima res et ultimus elTectus sacra-
menti. — Sed dicendum est quod remissio peccato-
rum, et sanatio, et renovatio, potest sumi triplici-
ter. Uno modo, pro ipsa actuali mutatione de statu
peccati ad statum justitiaj, quse dicitur actualis
justificatio et sanatio; et sic est ultima, vel saltem
secunda res sacramenti paMiitentiai. Secundo inodo,
pro termino ad quem illius mutationis, qui est
justitia, sanitas et gratia; et sic est tertia et ultima
res sacramenti hujusmodi. Tertio modo, pro princi-
pio activo vel passivo interiori disponente ad illam
mutationem; et sic poenitentia interior, cum aliquo
absoluto virtute sacramenti causato, est prima res
hujus sacramenti ; et polest dici sanatio peccati, et
si non formaliter, tanien causaliter. Illud autom
additum poenitentia} interiori, et per sacramentum
causatum, seorsum acceptum, vel simul sumptum
cum interiori poenitentia, potest dici ornatus et
primares sacranienti pffinitentiae. U])i sciendum est
(juod, cum poenitentia interior sit prima pars hujus
sacramenti, ipsa, secundum essentiam suam, et
quoad productionem suam et inceptionem , non
polest esse prima res bujus sacramenti, aut ejus
effectus : quia idem non est etfectus sui ipsius, nec
aliquod totum integrale efficit suam primam par-
tem, nec posterior pars priorem. Sed verum est

quod posterior pafs totius potest dare aliquod com-
plementum priori parti, sicut anima corpori, et
forma suai materia^. Et per bunc modum poenitentia
exterior, quse est sacramentum et non res, potest
perficere poenitentiam interiorem tripliciter : primo
modo, augendo et intendendo eam, et faciendo de
attritione contritionem ; secundo, formando eam per
gratiam et charitatem; tertio, dando ei virtutem
sanandi peccatum. Et sic interior poenitentia dicitur
prima res exterioris poenitentia?. Sed ornatusde quo
fit sermo, est prima res exlerioris poenitentise, tan-
quam significatum et cau.satum ab ea, non solum
quoad secundam perfectionem aut virtutem, sed
etiam secundum essentiam suam. Ideo iste ornatus
est essentialior elTectus .sacramenti poenitentia^ quam
poenitentia interior, quse non est etlectus nisi secun-
dum quid et quoad ejus accidentalia. Similiter
prius natura efficitur et causatnr ornatus a sacra-
mento poenitentiai, quam poenitentia interior for-
metur aut sit efiectns sacramenti ; immo forte orna-
tus iste habet aliquam causalitatem super poeniten-
tiam interiorem quoad ejus complementum et for-
mationem, sicut primus et es.sentialis effectus ali-
qualiter est causa sequentium edectuum. Et bene
stat quod utrumque istorum potest dici prima res
hujus sacramenti , vocando primam rem illud quod
est res et sacramentum, licet una istorum sit prior
alia aliquali ordine. Et similiter verum est quod
peccati remis.sio, vel sanatio, est ultima res hujus
sacramenti, non simpliciter, sed inter efTectus quos
sacramentum attingit instrumentaliter efl^ective;
gratia vero est ultinia res ad quam non attingit,
eflective, sed solum dispositive. Vel forte, sicut
ornatus et interior poenitentia dicuntur prima res
sacramenti, sic remissio peccati et gratia gratum
faciens possunt dici secunda et ultima, licet inter
eas sit ordo, et aliter se habeat sacramentum ad
causandum unam quam aliam. Potest enim dici
ultima res quidquid est res et non sacramentum.
Puto autem quod sicut prima res sacramenti bapti-
smi, quse est character, non imprimitur nisi per
actualem susceptionem baptismi aquai, sed res
ultima baptismi percipi potest per solum proposi-
tum et desiderium baptismi, sicut cstendit sanctus
Thomas, quarta distinctione Quarli , qusest. ult.,
art. 3, q"'* 2, 3 et 4; sic prima res .sacramenti
poenitentise, quse dicitur ornatus, non suscipitur
nisi per actualem susceptionem sacramenti poeni-
tentiie, sed ultima vel media res sacramenti poeni-
tentise percipi potest per .solam contritionem, cum
propo.sitoet desideriosacramenti. Etideo poenitentia
interior, sive sit attritio, sive contritio, efficacius
disponit ad gratiam cum actuali susceptione sacra-
menti, quam sine illa : quia ibi est duplex dispo-
sitio, scilicet contritio, et ornatus; et utraque est
dispositio non solum passiva, immo quaelibet est
aliqualiter activa instrumentaliter respectu termini

DISTINCTIO XXII.

QU^STIO I.

441

a quo remissionis peccati el sanationis et justifica-
tionis. Et ad hunc sensum inlelligo dicta sancti
ThomBC, 4. Sentent., dist.l7, q. 2, art. 5, in solu-
tione prima; quiestiunculio, ubi sic dicit : « Gm-
tritio potest dupliciter considerai-i : vel inquantum
est pars sacramenti, vel inquantum est actus vir-
tutis. Et utroque modo est causa remissionis pec-
cati, sed diversimode : quia inquantum est pars
sacramenti, pi'imo operatur ad i'emissionem peccati
instrumentaliter, sicut dealiis sacramentis inprima
distinclione paluit; iiHpiantum aulem est actus vir-
tutis, sic est quasi causa materialis remissionis pec-
cati, eo quod est dispositio qu;c est necessilas ad
justificationem ; dispositio autem reducitur ad cau-
sam materialem, si accipiatur dispositio quse dispo-
nit materiam ad recipiendum; secus autem de
dispositione agentis ad af^cndum, quia illa reducilur
ad genus causye efficientis. » — H;ec ille. — Similia
dicit, 3 p., (j. 86, art. 6, ubi sic dicit : (s. Poenitentia
est virtiis secuiidum quod est principium quorum-
dam actuum bumanoruin. Aclus autem humani
qui suntex partepeccatorum, materialiter sehabent
in sacramento poenitentioe. Omne autem sacramen-
tum producit efTectum suum non solum virtute
forma», sed etiam virtute materiic : ex utroqueenim
est unum sacramentum. Unde sicut remissio culpaj
fit in baptismo non solum virtute formse, sed etiam
virtute materia^, scilicet aquae, principalius tamen
virtute fornuc (a), ex qua et ipsa aqua virtutem
recipit; ita etiain remissio culpai est efrectus poeui-
tentific, principahus quidem ex virtute clavium,
quam habent ministri, ex quorum parteaccipitur id
quod est formale in hoc sacramento; secundario
autem ex vi actuum poenitentis, tamen prout hi
actus aliqualiter ordinantur ad claves Ecclesiie. Et
sic patet quod remissio culpa^ est effectus poeni-
tentiai secundum quod est virtus , principalius
tamen prout est sacramentum. » — HiEc ille. — Et
si dicitur contra hoc, quod ipse, in pra^senti di.stin-
ctione, q. 2, art. 1, q''^ 1, in solutione secundi et
tertii, expresse dicit quod poenitentia exterior, qui»
est sacramentale signum, vel ipsa (6) confessio,
nullo modo gratiam causat, sed solum verba quue a
sacerdote absolvente proferuntur; — dicitur quod
intelligendum est quod ipsa confessio seorsum
accepta, sine absolutione, non causat aliquo modo
gratiam, nec remissionem peccati, causalitate sacra-
mentali; sed confessio, adjuncta absolutione, causat
dispositive remissionem peccati, et grati« infusio-
nem. Hoc eniin ipse ponit expresse, dist. 17, q. 3,
art. 5, in solulione primai qu;esliunciila3; et simi-
liter, q. 2, art. 5, q''' 1, iii solutione primi, dicens :
(( Solus Deus est causa efficiens principalis remis-
sionis peccati. Sed causa dispositiva potest esse ex

(a) ;i verbis sed etiani usque ad formm, om. Pr.
(6) tpsa. — Om. Pr.

nobis. Et similiter cau.sa sacramentalis : quia formse
.sacramentorum sunt verba a nobis prolata, quaj
habent vim inslrumentalem gratiam inducendi, qua
peccata remittuntur. » — Ha,'C ille.

Ex pnedictis omuibus patet quod sacramentum
poenitenti;e actu su.sceptum producit instrumenta-
liter in suscipiente aliquam dispositionem ad remi.s-
sionem peccali et infusionem gratiai; qu;e non est
motus libeii ;ubitiii. Et si illa vocetur ornatus,
concedenda sunt verba Petri; quaj nondirecte pro-
cedunt contra conclusionem, .sed indirecte, quia
.scilicet sanctus Thomas assimilans primam rem
.sacramenti pcenitentix', qu;e est res et sacramen-
tum, non facit in pruesenti distinctione expressam
mentionem detali dispositione. Sed lioc non obstat,
propter duo : primo, quia, ut dictum est, gratiaj
sactamentales, quue disponunt ad gratiam gratum
facientem, non habent propria nomina; secundo,
quia ex aliis dictis ejus potest concludi talis dispo-
sitio, potissime cum dicit quod adultus per .sacra-
mentum potest sufficienter disponi ad gratiam sine
actuali motu liberi arbitrii. Item , quia, cum sacra-
mentum poenitentise aliquam novam dispositionem
efficiat quando non ponitur obstaculum, non autem
efficit illam quaj e.st actus liberi arbitrii proprie
loquendo, ut ostensum est, oportet quod efficiat
aliam ; et illa est ornatus. Rursus, quia, ut alias
(dist. 17, q. 2, concl. 2) visum fuit, sacramentum
poenitenti;ie in ficte accedente habet effectum rece-
deute fictione, secundum eum; quod e.s.se non
posset, nisi aliquem effectum post se reliquisset,
alium ab actu liberi arbitrii. Et ex multis aliis patet
quod illa fuit mens ejus.

Discurrondo ergo per argumenta Petri, dicitur
quod priinum arcjunienluin implicat aliqua falsa,
vel dubia. Quorum primum e.st : quod alicui adulto
sufficieuter disposito per actum proprium, datur
gratia per sacrameutuin ; et tameu per .<acramen-
tum eflectus est de atlrito contritus; ideo indiget
alia dispositione prffiter contritionem. Hoc enim
videtur implicare : cpiia, si habet contritiunem, est
sufficienter dispositus per actuin propiium ; si vero
indiget alia dispositione, non est suflicienter dispo-
situs; quod e.st contradictio. Item, quia Durandus
et alii opposit;T.' parlis dicerent quod in tali casu
sacramentum non inducit novam dispositionem, .sed
perficit pr«cedentem, quai imperfecta erat; et hoc
non aliter, uisi intendendo (a) eam , et faciendo de
altritione contritionem, sine additionealicujus orna-'
lus (listiucti al) actu secundo liberi ;irbitrii. Et sic
illa ratio parum cogeret, cum implicaret (o) coiitra-
dictoria. — Secundum e.st : quod contritio perfecta
et ornalus non simul concurrant ad primam rem
sacramenti pcenitentiie, sed, i^i^esente uno illorum,

(a) inlendendo. — intelUgendo Pr.
(g) impliearet. — implicet Pr.

442

LIBRI IV. SENTENTIARUM

aliud deest. Hoc enirn non o})orlet. Qnia quanto
perfectius est sacramentum quoad omnem sui par-
tem, tam ex parte materige et suscipientis quam ex
parte form?e miiH'stri, tanlo jiciTectiorcm cansat
ellectum sacrameiitalem. Gonstat autem quod sacra-
mentum pcenitenliue cnjns pars est perfecta con-
tritio, perfectius est. Ergo primns elTectus sacra-
mcMilalis erit perfectior, scilicet ornatus; attento
quod nulla incompossibilitas est inter contritionem
et ornatum, et ambo simul juncta perfectius dispo-
nunt ad gratiam quam alterum tantum. — Tertium
est, quod ornatus est dispositio ad gratiam sacra-
mentalem, et non ad gratiam gratum facientem.
Hoc enim non videtur valere. Tum quia, sicut in
sacramenlis imprimentibus characterem idem est
character quod gratia sacramentalis, nec differunt
nisi forte sicnt actus primus et actus sccundus; sic
ita videturesse ex sacramentis imprimentibus orna-
tum. Tnm quia sacramenta pertingunt efficaciter
directe ad gratiam sacramentalem , sine dispositione
media. Tum quia gratia sacramentalis est dispositio
ad gratiam gratum facientem ; et ideo quod disponit
ad primam, disponit ad secundam. Dicendum ergo
quod ornatum recipit tam contritus quam attritus,
quam etiam fictus, dum tamen fictio non evacuet
essentiam sacrameuti, ut finaliler dicit Petrus, et
alias dictum est, dist. 17, q. 2. Csetera dicta Petri
in primo argumento stare possunt.

Ad secundum dicitur quod omnia il)idem dicta
stare possunt, pricler lioc quod videtur innuere,
quod consimilis ornatus imprimatur in omnibus
saci-amentis non imprimentibus cliaracterem. Hoc
autem falsum est. Nam ornatus impressus in sacra-
mento poenitentise sortitur quandoque efTectum in
ipsa susceptione sacramenti, quandoque vero non
tunc, sed recedehte fictione, ut alias (dist. 17, q. 2)
dictum est. Secus est de ornatu vel dispositione
impressa in sacramento Eucliaristi;B, sicut ostendit
- sanctus Tliomas, quarta distinclione bujus, q. 3,
art. 2, q''' 3, in solutione tertii argumenti. Si vero
non ita intelligat Petrus, concediliir quod dicit.

Ad terdum dicitur quod, si arguens large et com-
muniter vocet ornalum omnem dispositionem ad
gratiam, aliam a motu liberi arbitrii, conceditur
totum argumentum et omnia contenta in eo. Si vero
intendat distinguere inter cbaracterem et ornatuin,
et velit astruere (juod sacramenta imprimentia clia-
racterem simul cum hoc imprimant alium ornatuin,
negatur : quia ipse character est sufficiens dispo-
sitio ad gratiam, si omnis fictio aut contraria indi-
s])ositio amoveatur, ut alias (a) dictum fuit. Nec
oportet alium ornatUm in sacramentis characteri-
zantibus ponere : qnia etiam ornatus non ita dispo-
nit ad gratiam, quod, eo posito, statim adsit gralia,
nec remola fictione, ut patet ex dictis, dist. 17.

(a) Cfr. dist. 1, q. 1 , art. 3, § 3, lll, ad 2"»i (in prapsenti
volum.,pag. 32).

II. Ad argumenta Durandi. — Ad prlmnm

Durandi coiilra easdem conclusiones, dicitur quod,
si major intelligatur de illo quod est res et sacra-
nientum actu , et non solum in potentia vel aptitu-
dine, concedenda est. Sed tuiic minor ad illum sen-
sum negalur : qiiia poenitentia interior, pro illa
mensura durationis qna prsecedit absolutionem ,
non ost res et sacramentum pcenitentise in actu, sed
solum in potentia vel aptitudine; el ideo non opor-
tet quod pnTcsupponat poenitentiam exteriorem in
actu positam tanquam causam. Dicitur tamen quod
nunquam est vera ])oenitentia interior, nisi cum
pra^suppositione exterioris poenitenli;c et absolutio-
nis, quoad intentionem et desiderium, etsi non
quoad executionem. Unde sanctus Thomas, 3 p.,
q. 84, art. 5, in solutione secundi, sic dicit : «. Ex
quo aliquis peccatum incurrit, charitas, fides et
misericordia non liberant hominem a peccato sine
poenitentia. Requirit enim charitas quod homo
doleat de offensa in amicum commissa, et quod
amico reconciliari studeat. Requirit etiam ipsa fides
ut jier virtutem ]iassionis Christi, (]u;e in sacramen-
tis Ecclesiae operatur, qutierat juslificari a pecca-
tis, etc. )) Siinile dicit, pra^senti distinctione (q. 2,
art. 1, q'" 2, ad 1"'"), utrecitatum est in prohatione
secund;!^ conclusionis.

Concordat huic solutioni Petrus, dicens (dist. 14,
q. 1) quod « sicut, licet in omni sacramento sint
ista tria, non tamen uniformiter (quia, in qui-
busdam sacramentis, illud quod est sacramentum
tantum, sunt sola verba, aliquando res alia; et
similiter id quod est res tantum, non est unum in
omnibus sacramentis); ila res et sacramentum non
est idem nec eodem modo se habens in oinnibus
sacramentis (a). Quia, in sacramentis imprimenti-
bus cliaracterem , res et sacramentum sequitut"
sacraiiientum non soluin in proposito, sed in facto;
et similiter in sacramento Eucharistia^; in aliis vero
sequitur vel causatur ab eo, vel actu, vel proposito,
sicut liic. Vel potest dici quod poenitentia interior
non est sacramentum nisi quando conjungitur
confessioni et absolutioni, a quibus habet comple-
mentum; maxime quando est attritio et fit con-
tritio, quia sic sequitur exteriorem ut effectus cau-
sam. )) — H;icc Petrus ; et concordat cum dictis
sancti Tbom;c in ^irobalione seCund;e conclusioiiis.
— Ibidem etiam dicit Petrus, qiiod (( ipsa interior
p(Tenitentia est res et sacramentum. Qiiod probatur.
Quia illud quod causatur et significatur ab aclu
exleriori qui est sacramentum, et ulterius causat et
significal alium elfectum ultimum (6) et princijia-
lem, dicitur esse res et sacramentum. Sed hujus-
modi est ])oenitentia interior : quia confitens signi-
ficat se pnenitere; et, cum hoc, ipsa confessio et
absolutio, habita in re et in voto, est causa actus

(a) a verbis ita res usque ad sacramentis, om. Pr.
(6) iiUlmum. — Om. Pr.

DISTINGTIO XXII. — QU^STIO I.

443

interioris, non seoundum essentiam, sed ma^iis e
convcrso, sed secundum efficientiam , quia ah illa
habet virtutem sacramentalem , sine (jua non vale-
ret. )) — H:ec ille.

De pnedictis sanctus Thomas, quarto Quodliheto,
art. iO, sic dicit : « Sacramenta dupliciter operan-
tur : uno modo, sec-vmdum quod exhil)entur actu ;
alio modo, sccundum quod lia1)enlur in volo. Et
hoc quia sacramonhi operantur ut iusli uinenta
divinse misericordia! justificantis; Dei autem est
respicereadcorhominis,secundumilludl./?ef/uwt.l6
(v. 7) : Homines vident ea qiitv patenf, ])eu>< a\itow
intnetur cor. Et idco, quanivis res naturales nou
agant nisi pra:!sentialiter adhibitai, sacranienta
tamen agunt etiani secundum quod sunt in voto;
sed |»lenius saci'amentalem efTeclum inducunt (juando
actu exhibcntur; sicut patet in baptismo. Nam
catechumenus, si sit adultus, et habeat bapti-
smum in voto, jam consecutus est effectum baptismi
quantum ad emundationem a peccato, et consecu-
tionem gratiae, qu;c est proprius effectus baptisnii;
sed quando actu baptismuin suscipit, consequilur
plenius quosdam sacramentales effectus, quia susci-
pit characterem et remissionem totius poeno!. Si
quis tamen esset qui non prius haberct baptismum
in voto quam actu baptizaretur, sicut pnocipue
patet in parvulo, simul recipit per baptismum gra-
tiam romittentem culpam , et omncm alium effe-
ctum sacramenti. Et hoc etiam contingeret in
adulto, si simul cum baptizalur volum liaplismi
habere inciperet. Et idem est etiam in sacramento
poenitentioe, quod consummatur in absolutione
ministri absolvenlis. Cum eniiii aliquis actn absol-
vitur, consequitur plenarie .sacrainenti effectum;
sed si, antequam absolvatur, habeat sacramentum
invoto, quando scilicet proponit se subjicere clavi-
bus Ecclesia?, jam virtus clavium operatur in ipso,
et consequitur i-emissionem culpae. Si quis tamen
in ipsa absolutione sacerdotis inciperet habere votum
sacramenti, culpa ei dimitteretur per gratiam, qiue
infnnditur iii boc sacrainento, sicut in aliis sacra-
mentis novtc legis. Unde contingit quod aliqui non
perfecte contriti, virtute clavium gratiam contri-
tionis consequuntur, dummodo non ponant obicem
Spiritui Sancto. Et idem est in aliis sacramenlis
nova:^ It^gis, in (juibus gratia confertur. Videlur
tamen esse diirerentia inter baptismum et poeniten-
tiam : propter hoc quod sacranientuin poenitentise
semper exhibetur adultis, in (piibus ut plurimum
contritio priecedit tompore confessionem et absolii-
tionem ; baptismus autem multoties confertur pue-
ris, in quibus votum sacramenti non pnccedit.
Apparet autein omnino simile, si etiam baptismus
adhiberetur adultis. )) — Ha>c ille.

Ex quibus omnibus patet quod illud quod est res
et sacramentum in pcenitentia, potest tempore pric-
cedere id quod est sacramentum tantum : non quod

pro tunc sit actualiter significatum, ciim pro tunc
non sit nec fuerit signum ; est tamen signifit^atum
aptitudine, licetautem non sit protunc significatum
.sensibililer. Potest tamen esse signum actu alicujus
posterioris effectus. Et similiter potest esse actu res
et effectus sacramenti : quia sacramentum non
solum causat ut est actu appositum, immo ut est
actii dcsideratum, ut patet ex dictis. Unde argu-
mentiim non probatnisi qiiod desiiit. aliqui respectus
signi vel significati, non autem quod desit ejus
respectus cau.sa vel effectus.

Potest tamen circa hoc dubifari. Quia, cum caiisa
ot eflectus in aclu simul sint, 2. Pliysicoriini (t. c.
37), mirum videtur quod sacramentum exterius,
quod nondum est actu realiter, sit causa efficiens
effectus realis in actu ; pra^serlim cum sacramen-
tum agat per virtutem sibi innuxarn, cujus non
est capax non ens, nec ens rationis, nec actUs intel-
lectus aut voluntatis, saltem ens quod non babet
aliud esse nisi esse intellectum aut desideratum. —
Sed dicendurn quod Deus, qui est effectuum sacra-
mentalium agens principale, pote.st agere per instru-
mentum sacramenti, sive illud sit actu in esse reali
natura:! debito, sive sit in esse intellecto vel deside-
ralo, et earndem vel similem virlutem imprimere,
et eumdeni effectum producere. — Quod si objicitur
quod, si Deus influit virtutem instrumentalem enti
quod solum liabet esse intellectum vel desidei'atum,
cum ens intelleclum vel desider-atum , ut sic, non
sit aliud ab actu intellectus aut voluntatis, vel, si
aliiid addat, hoc non sit nisi solus respectus ralio-
nis, videtur quod dicer-e quod sacramentum in esse
intellecto vel desiderato agat, non est aliud dicere
nisi quod illa intellectio vel desiderium agat, et non
illud quod intelligitur aut desidervatur, quamdiu
non babet aliud esse ni.si desider'atum vel intelle-
ctum(7.); — dicilnr quod ipsa iutellectio vel deside-
riuni sacramenti potest ti^ipliciter consider'ari :
primo modo, in se; secundo rnodo, ex parte sui
subjecti; tertio modo, ex par'te objecti. Et quia talis
efficacia non competit sibi ex piima nec ex secunda,
sed ex tertia consideratione, ideo dicitur quod sacr"a-
menturn quod est objectum talis desider-ii vel intel-
lectionis, agit pr"oirt habet e.sse intellectum vel desi-
deratum, sicut finis, antequam habeat esse r'eale,
movet efficientem , prout habet esse desideratum.
Cr'edo tamen quod talis efficacia non univoce attr'i-
buitur saciMmento , cum dicitur agere et actu susce-
ptum, et in proposito vel voto habitum ; sed arralo-

grce.

Ad sccunduin contr"a easdem conclusiones, dicit
Petrus (ibid.), (piod « talis ornatus non est potentia,
nec habitus, sed dispositio, non ad agendum, sed ad
patienduin vel rwipiendum. Sicut enim jier actiim
contiitionisest homo dispositus naturaliler ad haben-

(a) sed. — A(l. Pr.

444

LIBRI IV. SENTENTIARUM

dum gratiam gratum facientem, ita per istum
ornatum disponitur ad recipiendum gratiam gratum
facientem et sacramentalem. Et per istum ornatum
habemus nos bene, non ad auendum , sed ad reci-
piendum gratiam. Et est dispositio necessaria et
necessitans, non simpliciter, sed sub conditione.
Supposito enim (a) quod in suscipiente sacramen-
tum non sitcontritio, tunc est necessaria hiec dispo-
sitio ad gratiam gratum facientem; alias non est
necessaria, nisi ad gratiam sacramentalem , si dif-
ferat. SimiHter, supposito quod suscipiens sacra-
mentum non sit fictus, est dispositio necessitans :
non quod ipsum Deum necessitet; sed quia ex Dei
voluntale necesse est gratiam infundi. » — Htcc
Petrus.

Ad tertium dicit (il)id.) quod (( non solum iste
ornatus non manet amissa gratia, sed nec manet
quamdiu manet gratia : quia, cum non imprimatur
nisi ut sit dispositio ad receptionem gratioe, et non
ad retentionem, vel receptionem intensionis gratine,
recepta gratia, vel intensa, evanescit. Unde non est
habitus de difficili mobilis; sed est dispositio transi-
toria, sicutest etiam ipseactus contritionis, in cujus
supplementum maxime est hic ornatus. Quo sup-
posito, non est necessarius ad salutem , quamvis
esset necessarius ad gratiam sacramentalem ; quia
sola gratia gratum faciens sufficit ad salutem. —
Quod autem su])jungit arguens, quod gratia ornat
animam, ergo frustra ponitur; — dicendum quod,
prijeter gratiam, multa alia ponuntur ad ornatum
animse. Tamen iste ornatus dicitur ornare animam
di.spositive, quia disponit ad gratiam, qua2 est nitor
anirnK, et prscedit eam in fieri et in esse natura-
hter, sive duret in instanti, sive in tempore imper-
ceptibili ; quia sicut virtus sacramentorum transi-
toria est, sic iste ornatus; in quo diftert a chara-
ctere. Sed tamen non superduit quamdiu est, sicut
non superHuit medicina disponendo ad sahitem. —
Posset tamen dici quod ornatus est nianens (6),
sicut character, Nec propter hoc sequitur quod
poenitentia non jjossit ilerari sine injuria sacra-
menti, sicut baptismus. Quia quando sacramentum
imprimit talem dispositionem, quod per iliamstatim
natus est sequi totalis et plenus effectus sacramenti,
tunc sine injuria non potest tale sacramentum
iterari : sicut in baptismo, cujus character disponit
ad remissionem omnis culpse et pa>n;c, quantum
est de se. Et simihter est de aliis imprimentibus
characterem suo niodo. Non sic autem de aliis, puta
poenitentia : (^uia per unam confessionem non sequi-
tur perfecte remissio quoad poenam et sequelam;
unde quia de propitiatu actuahum non debet homo
esse sine metu , sine injuria pcenitentia repetitur.
Sed de originah non debemus esse in metu post

(a) enin). — Om. Pr.

(6) manens. — ordinans Pr.

baptismum , etc. Unde quando de eodem aliquis bis
confitetur, non alius ornatus numero imprimitur,
sed primus intenditur. Et forte est unus specie in
uno sacramento, et intenditur per ipsius iteratio-
nem. Et, pari ratione, remittitur per illius retarda-
tionem, et forte corrumpitur per nimiam retardatio-
nem : sicut habitus, qui acquiritur ex actibus prin-
cipahter, ipsis ex toto cessantibus, corrumpitur (a);
ita et ornatus , qui acquiritur ex susceptione sacra-
menti instrumentahter. Unde character, qui non
potest amitti et deleri, per consequens, sicut non
potest corrumpi, ita nec remitti; quia remissio est
via ad corruptionem ; nec per consequens intendi.
Sed ornatus potest intendi et remitti ; ergo cor-
rumpi, et iterando acquiri. » — Hpec Petrus.

In quibus sunt aliqua dubia. Prinmm est quod
ornatus impressus in sacramento poenitentise .solum
sit dispositio ad recipiendum, et non ad agendum;
si intelHgat quod nullo modo ad agendum, nec effe-
ctive, nec formahter. Hoc enim non videtur : quia,
ut supra (in respons. ad object. Petri) dictum est,
cum gratia sacramentahs in sacramento poenitentise
sit quaidam spirituaUs sanatio, distincta a quohbet
actu virtutis et doni, non est inconveniens ponere
quod per sacramentum poenitentiae instrumentahter
conferatur ahquid se habens per modum actus
primi, quod sit eflectivum illius spiritualis sana-
tionis, sallem quoad remissionem termini a quo,
puta reatus, vel Iiabitus peccati, aut reliquiarum,
et vulnerum, et hujusmodi. Et hsec videtur mens
Beati Thom<c : nam , ut superius (ibid.) fuit recita-
tum, ipse dicit quod prima res sacramenti poeni-
tentia; operatur ad sanationem peccati non solum
dispositive, sed eilective. Quod si dicatur quod ipse
loquitur de contritione, — non valet. Quia, si orna-
tus est ponendus praeter contritionem, quasi prima
res sacramenti, vel tanquam res et sacramentum,
mullo fortius talis activitas potest competere orna-
tui, qui est actus primus, quam contritioni, qui est
actus secundus : ut dicamus quod gratia sacramen-
talis poenitentiLC includit ornatum, quasi actum
secundum; et haec duo sunt sufhciens dispositio ad
gratiam gratum facientem. — Secundum dubium
est de hoc quod dicit, quod iste ornalus non est
necessaria dispositio, nisi ad gratiam sacramen-
talem, etc. Ut enim dictum est, gratia sacramen-
talis non requirit aliam dispo.sitionem pricceden-
tem : quia non includit intrinsece in sacramento
poenitentiiTO nisi ornatum per modum actus primi,
et spiritualem sanationem per niodum aclus secundi ;
quorum neutrum prserequirit aliquam dispositio-
nem proeviam ad recipiendum, licet ornatus sit
dispositio pncvia sanationi, non quidem passiva,
sedacliva. — Tertiumdubium estcumdicit quodtalis
ornatus non est neces.sarius in habente contritionem.

(a) a vcrbo ipsis usquo ad corrumpihir, om. Pr.

DISTINGTIO XXII. — QU^STIO II.

445

Hoc eniin non est universalitei' verum : quia, licet
sine tali ornatu possit induci gratia gratun^i faciens,
si adsit contritio, non tamen gratia sacramentalis
integra, nec ita intensa gratiagratum faciens, sicut
cum isto ornatu, nec ita perfecta i^emissio peccali
quoad culpam et reatum et peccati reli(|uias. —
Quartum dubium est de islo ornatu : utrum sit
manens, vel transiens? Constat enirn quod, si
ponendus sit in sacramento pcenitenti-.e, ille non
semper transit, nec desinit, transeunte sacramento
exteriori ; alias nunquam cessante fictione liaberet
eflectum transeunte sacramento, ut dictum est,
dist. 17; quia ideo, secundum sanctum Thomam ,
ficte communicans, recedenle fictione, non recipit
effectumsacramenti Eucharistiiie, quia sacramentum
illud in accedente ficto niiiil relinquit, quod postea
possit operari, recedente fictione. Ideo ornatus qui
imprimitur in sacramento paniitentiye, non statim
transit, sicut ornatus Eucharistia?. ; sed quandoque
durat per magnum tempus, donec recesserit fictio,
et gratia sacramentalis completa sit, et gratia gra-
tum faciens sit infusa. Et tunc verisimile e.st quod
cessat : quia, si adhuc duraret, tunc semper regula-
riter in secunda absolutione major gratia infundere-
tur, vel per plures gradus et intensiores augeretur
quam in prima, supposito quod gratia prima non
fuerit interrupta per peccatum. Tenet consequeulia:
quia ibi concurrerent duaj dispositiones ad gratiam,
scilicet primus ornatus adhuc durans, etalius novus
ornatus, vel novi gradus superadditi primo; et sic,
si in prima absolutione accepit quatuor gradus
gratia^, in secunda accipiet ad minus quinque, et in
tertiasex,etsicde aliis;quodest falsum. — Quintum
dubium est : ulrum ornatus unius sacramenti, ]iuta
poenitentioe,sit ejusdemspeciei cum ornatu alterius,
puta extremaj unctionis, vel Eucharistia;? Et dicen-
dum quod non : quia gratiye sacramentales sunt
specifico distincta;; tales autem ornatus sunt essen-
tiales partes gratiarum sacramentalium, ut dictum
fuit. — Ccetera dicta Petri possunt stare in veritate.

III. Ad aliud argumentum. — Ad ultimum (a)
respondet Petrus (dist. 14, q. 1), dicensquod « pa?ni-
tere de peccato ad expiationem, ut vitetur gehenna
et habeatur gloria, et cum proposito confitendi, non
est de jure naturali , quo hnec sunt ignota, sed
divino, quo hicc sunt revelata. » — Hjec ille.

Ad argumentum contra qua^stionem, patot respon-
sio per praedicta in probatione secundai conclusio-
nis; quia ibi continetur ejus solutio.

Et hiTcc de quiestionesufficiant. De qua bcnediclus
Deus. Amen.

(x) iiltimtim. — qucirltDu Pr.

QUJESTIO II.

UTRUM PECC.MA PER P(ENITENTIAM DIMISSA IN ALIQUO
CASU REDEANT IN EO QUI RECIDIVAT

'terum, circa eamdem distinctionem, quse-
ritur : Utrum peccata per poenitontiam
dimi.s.^a in aliquo casu redeant in eo qui
recidivat.

Et arguilur quod sic. Quia ponatur quod aliquis,
post veram contritionem de peccatis praeteritis,
cadat in peccatum, et inoi^iatur statini ; constat quod
ad infernum descendil. Ergo de peccatis quie erant
sibi (limissa, ibi punietur; cum non sit sibi tota
p(»na remi.ssa. Ibi enim punietur aeternaliter, quia
in inferno nulla e.st redemptio. Ergo similem reatum
incurrit ei quem antea haliebat. Et ita videtur (juod
in isto casu peccata dimissa redeant. Et simiiis est
ratio de illo qui confe.ssus est, et non .satisfecit ple-
narie.

In oppositum arguitur. Quia nullus incurrit pec-
cati maculain, vel reatum, nisi ex commissione
ipsius peccati. Sed poenitens, antequam (a) faceret
simplicem foi'nicationein , non habebat maculam
vel reatum bomicidii, quod sibi jamdimissum erat;
nec postea fornicando hoinicidium committit. Ergo
non redit in homicidium sibi dimissum, quantum
ad culpam, neque quantum ad reatum.

In hac quscstione erunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima COnclusio : Quod nullum peecalum per
poMiilentiani seniel diniissuni, nunquani rodit in
se idem uumero quoad identitatem aetus.

Secunda conclusio est quod nullum peccatum
per paMiitentiam dimissum, redit idem numcro
quoad identitatem culpa; vel maculji'.

Tertia conclusio est quod nullum peceatum scmel
pcr pwuitentiam dimissum, rcdit idcm numero
quoad idcntitatem reatus.

Quarta conclusio cst quod peecatum pcr piciii-

(a) aiiteqifam. — quamquam Pr.

LIBRI IV. SENTENTIARUM

tentiam dimissum, polest redirc, non in se,
sed in suo effectu.

Has qualuor conclusiones ponit sanclus Thonias,
prsesenti distinctione, q. 1, art. 4, ubi sic dicit :
« Aliquo rnodo peccata redire oportet dicere; quia
hoc auctoritates expresse dicunt. Quidam ergo sim-
pliciter hoc concesserunt in omni (]ui patitur reci-
divum. Nec fuit intentio eorum dicere quod actus
ille peccati idem numero revocaretur, vel eadem
numero macula, quse prius ablata fuerat per poeni-
tentiam; quia quod omnino in nihilum decidit,
idem numero resumi non potest. Sed ita est quod,
sicut per peccata commissa aliquis impediehatur,
ante peractam poenitentiam de eis, ne gratiam a Deo
reciperet; ita eisdem impeditur, postquam a slatu
poenitentise decidit per peccatum mortale quo reci-
divat. Sic enim dicitur peccatum manore quantum
ad culpam, inquantum ex actu qui jam praiteriit,
impeditur quis a gratiee receptione sicut a quodam
obstaculo posito inter Deum et animam ; remitti
autem quoad culpam, quando ratione actuum praj-
teritorum aliquis a gratia non privatur. — Sed haec
opinio non potest stare : quia ad causandum tene-
bras utrumque duorum per so sufflcit, scilicet indi-
spositio recipientis, et positio obstaculi; uude, si
tenebrai debeant amoveri, oportet et indispositionem
tolli, et obstaculum anioveri; et ita poenitentia, quae
tenebras peccati toUebat, non solum tollebat indispo-
sitionem qua; erat in anima ad gratiam suscipien-
dam , sed etiam removebat obstaculum praicedentis
peccati , non quidem quod actus ille non praicesse-
rit, sed quod non hal)eret vim impediendi gratiam
actus priecedens; qua; quidem vis actui pnedicto
restitui non posset, nisi iteretur; quod est impossi-
bile. Et ideo non potest dici quod prscdicto inodo
peccata quoad maculam redeunt. — Et ideo alii
dixerunt quod non redit peccatum dimissum per
quodlibet peccatum sequens, sed per quatuor tan-
tum : scilicet per odium fraternum, per apostasiam
a fide, et per contemplum confessionis, et per lioc
quod aliquis dolet se poenituisse. Unde fecerunt
versus : Fratrcs odit, apostata fit, spernitque
fateri, Poenituisse piget; pristina ciilpa rcdit. —
Sed hiEcopinio minus habet deratione quam prima :
quia non potest assignare causam quare per Imec
quatuor peccata redeaut peccata ita dimissa magis
quam per alia, cum etiam alia contingat quandoque
esse graviora; nisi quod ex auctoritatibus et qui-
busdam rationibus frivolis ducebanturad dicendum
quod per ha^c peccata redirent peccata dimissa, et
videbatur absurdum quod per omne ])eccatum
sequens peccata prKcedentia redirent. Nec sufficit
quod dicunt, quod Deus dimittit iieccata sub condi-
tione vitandi ista quatuor : quia causa sufficiens
educit effectum suum absolute, nihil expectans a
futuro; gratia autem et passio Christi, ex cujus

virtute sacramenta habent efflcaciam, sufficientis-
sime se habent ad onmem culpam delendam. Et
prffiterea nulla ratio est quare magis sub conditione
vitandi h;ec peccata, priora remittantur, quam sub
condilione vitandi alia; cum omne ])eccatum coutra-
rietur gratiie, per quam flt remissio peccatorum. —
Et ideo dicendum cum aHis, quod ahquid jootest
redire dupliciter. Vel in se; et sic j)eccata dimissa
nullo modo redeunt quoad maculam, et per conse-
quens nec quantum ad reatum. Vel in suo effectu;
ethoc modo peccata dimissa redeunt, inquantum ex
peccatisdimissis ahquid in sequeutibus rehnquitur.
Ex hoc enim quod homo Deum per peccatum often-
dit post remissionem pnecedentium jieccatorum,
quamdam deformitatem magnitudinis vel ingratitu-
dinis actus peccati sequentis acquirit. Et ideo dici-
tur communiter quod redeunt quoad ingratitudi-
nem. » — Hasc ille.

Item , 3 p., q. 88, art. 1, sic dicit : « In jieccato
mortali sunt duo, scilicet aversio a Deo, et conversio
ad bonum creatum. Quidquid autem est aversionis
in peccato mortali, secundum se consideratum, est
commune omnibus jieccatis mortalibus : quia per
quodlibet jieccatum mortale homo avertitur a Deo.
Unde, per consequens, macula, qu;e est per privatio-
uem gratiai, et reatus poen;e a^terna^ communia sunt
omnibus peccatis mortahbus. Et secundum hoc
inlelligitur illud quod dicitur, Jacob. 2(v. 10): Qui
offenderit in uno, faclus est ouinium rews. Sed ex
l^arte conversionis peccata mortalia sunt diversa, et
interdum contraria. Ergo inde manifestum est quod
ex parte conversionis peccatum mortale sequens non
facit redire jieccata niortalia j)rius aboHta ; aHoquin
sequeretur quod homo per peccatum prodigaHtatis
reduceretur in habitum vel dispositionem avaritiai
prius aboHtui; et sic contrarium esset causa sui con-
trarii ; quod est impossibile. Sed considerando in
peccatis mortaHbus id quod est ex parte aversionis
absoHite, per peccatum mortale sequens redit illud
quod fuerat in prioribus peccatis ante dimissionem ,
inquantum j)er peccatum mortale sequens homo
privatur gratia, et fit reus poen;e ;Teternai, sicut et
j)rius erat. Verum quiaaversio in peccato mortali ex
conversione quodammodo causatur, ideo diversitas
conversionum quodammodo diversitatem aversio-
num inducit per com})arationom ad diversas conver-
siones sicut ad diversas causas : ita quod , sicut est
alia conversio, ita et alia macula, et alius reatus,
prout consurgit ex alio actu peccati mortalis. Hoc
ergo in qu;estione vertitur : Utrum macula et rea-
tus poena} ^eternse, secundum quod causabantur ex
actibus peccatorum prius dimissorum, redeant per
peccatum mortale sequens? Quibusdam ergo visum
est quod simj)Hciter hoc modo redeant. Sed hoc non
potest esse : quia opusDci per opus hominis irritari
non potest; remissio autem priorum peccatorum
est 0J3US divinai misericordse ; unde non potest irri-

DISTINCTK) XXII. — QUJESTIO li.

447

tari per peccatum sequens, quod est opus hominis,
secundum illud Rornanor. cap. 3 (v. 3) : Numquid
incredulitas corum fidcm Dei evaciiabil (a)'? Kt
ideo alii j)oiiente.s peccata redire, dixerunt qiiod
Deus non remitlit peccata poenitenti postmoduin
peccaturo, secundum prajscientiam,sedsolum secun-
dum prassentem justiliam : prccscit enim eum pro
his peccatis a;ternaliter puniendum, et tainen per
gratiam facit eum pricsenlialiler justum. Sed nec
hoc stare potest : quia, si causa absolute ponatur, et
effectus ponitur ahsolute; si ergo ahsolutenon fieret
remissio peccalorum, sed cum quadam conditione in
fuluruin dependente, ])er gratiam et yratiie sacra-
fnenta, sequeretur quod gratia et gratiije .sacramenta
non essent .sufficiens causa remissionis peccatorum;
quod e.st erroneum, ulpote derogans gratiie Dei. Et
ideo nullo modo {lotest es.se quod macula et reatus
peccatorum prKcedentium redeaiit, secundum quod
ex talihus actihus causahantur. Contiiigit autem
quod sequens actus peccati virtualiter continet rea-
tum prioris peccati, inquantum scilicet alicjuis
secundo peccans ex hoc ijjso videtur gravius peccare
quam prius peccaverat, secundum illud Romanor. 2
(v. 5), Secundum duritiam tuani et cor impami-
tens, thesaurisas tibi iram in die irx, ex lioc solo
scilicet quod contemnitur Dei honitas, qu;ead poeni-
tentiam exspectat. Multo auteni magis contemnitur
Dei honitas, si post remissionem jirioris peccati
secundo peccatum iteretur (6), quanto majus est
heneficium peccata dimittere quam su.stinere pecca-
torem. Sic ergo per peccatum sequens poenitentiam
redit quodainmodo reatus jieccatorum dimissorum
prius, non iuquantum causahatur ex illis peccatis
prius dimissis, sed iiiquantuin causatur ex peccato
ultimo perpetrato, quod aggravatur ex peccatis
priorihus. Et hoc non est peccata dimis.sa redire
simpliciter, sed secuiidum quid, inquantum scilicet
in peccato sequenti continentur. )) — H;ec ille.

Ex quihus possunt formari rationes pro qualihet
conclusione. Et ideo, pro prima, arguitur sic :
Actus liheri arhitrii, jwst sui desinitionem et ces-
sionem in nihilum, non potest redire virtute creata
idem numero. Sed, si peccatum dimissum rediret
idem numero quoad actum, hoc non posset fieri nisi
per illum modum impossihilem. Ergo, etc. — Pro
secunda conclusione, arguitur sic : Si peccatum
semel dimissum rediret in se quoad maculam vel
culjiaiii, rediret quoad suam vim. Sed secundum
est impossihile. Ergo et primum. — Item, opus Dei
non potest irritari per opus hominis. Sed, si jiecca-
tum dimissum rediret quoad maculam, opus Dei
irritaretur per opus hominis. Ergo , etc. — Pro
tertia conclusionc, arguitur sicut pro secunda. —
Pro quarta, arguitur sic : Illud peccatum dicitur

(a) evacuabit. — efacuavit Pr.
(6) iterelur. — iteraretur Pr.

redire in suo effectu, jier cujus remissionem aliquid
relinquitur in peccatis sequentihus. Sed peccalum
per paMiitentiani dimissuni, alifjiiid relinquit in
jieccatis jiost remi.ssioneni .sefjuentihus. Ergo, etc.
Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUIl OBJECTIONES

§ 1. — CONTRA PRI.M.4M CONCLUSIONEM

Argumentum Petri de Palude. — Quanturn
ad .secuiidum articulum, arguitur contra conclu-
siones. Et quideni contra piimam arguit Petrus de
Palude (di.st. 22, (j. i), dicens : Clarum est quod
per solum hominem, vel naturam, corruptum idem
numero non redit, 2. de Generatione (t. c. 70).
Sed, supposito quod suh.stantia actus peccati sit a
Dco, et supjiosito quod Deus idem numero corru-
ptum possit reparare, sive sit manens, sive trans-
iens, tunc, si solus Deus illud repararet, esset idem
numero quod prius materialiter. Sed illud quod
priiis erat peccatum, nunc non esset j)eccatuni :
quia j)rius erat jieccatum inquantum producehatur
contra dehitum, ah homine, noninquantum a Deo,
qui ad niliil tenetur; nunc autem non producitur
ah iiomine, sed a solo Deo, ut supponitur. Et sic
potest a Deo idem peccatum nuniero ledire, non ut
jieccatum, sed ut actus. Si autem Deus illum eum-
dem actuin numero rej)araret, homine coagente,
totum e.sset ideni numero .secunduin materiam; sed
essent (7.) duo peccata secundum formam; sicut,
si, homine secundo generante, Deus redderet eam-
dem animam numero quam prius in eadem niate-
ria, esset idem numero filius, sed essent duK gene-
rationes, et dute nativitates. Sed quia, peccatore
recidivante, non est credendum Deum miracula
facere, ut simul sint opera lucis et opera tenehra-
rum,ideosimj)liciter dicendum est quod non redeunt
quoad essentiam. Si autern a solo Deo idem honum
opus numero repararetur, non esset hoininis meri-
tum, jiatiendo in reparato, sicut fuit in primo. Si
autem rejiararetur, homine cooperante, tunc essent
diio nierita, et unus actus; quamvis sit duhium
utrum creatura, quse non potest cooperari in crea-
tione, possit cooperari in reparatione. Et quidem de
rejiaratione suhstanti;i' cerlum est; quia ihi actio
hominis terminatur ad novam qualitatem. Sed de
rej)aratione qualitatis, quod sit nova actio hominis,
et non novum actum, est difficile, nisi ut in inten-
sione et remissione. — Haec Petrus.

(a) essent. — erunt Pr.

448

LIBRI IV. SENTENTIARUM

§ 2. — CONTRA SECUNDAM ET TERTIAM
CONCLUSIONES

I. Argumenta Scoti. — Contra secundam et
tertiam coiiclusiones arguit Scotus (dist. 22, q, 1),
probando quod peccatum dimissum potest redire
idem numero quoad reatum eumdem, qui est obli-
gatio ad painam. Quia Deus potest obligare istum
pro B instanti ad eamdem pcenam quam pro A
instanti; et iste potest obliyari ad eamdem, et per
consequens habere eumdem reatum. Et voco A et B
instantia inter quse cadit tempus medium, in quo
non est sic obligatus. Antecedens probatur : quia
voluntas mea potest hoc velle non ordinare ad
poenam sub conditione, si iterum non offendat, et,
si iterum oflendat, velle eum ex tunc ordinari ad
eamdem poenam.

Si dicas quod in hoc voluntas mea non est justa,
et, per consequens, siniile non potest competere
divinse vohintati; — Contra : Caus. 12, q. 2, can.
Episcopiis qni mancipiuni{x), servusmanumissus,
propter ingratitudinem, poenw iterum servitutis (6)
juste subjiciatur. Ergo sicin proposito.

Dicetur quod ista ratio non probat quod eadem
numero redeat obhgatio, hcet redeat obhgatio ad
eamdem poenam. Hic enim sunt divers;E ol)liga-
tiones ad eamdem poenam. ■ — Confirmatur. Quia
volitio Dei ad infligendum ei poenam pro A et pro
B, non est eadem, sed alia et alia volitio divina
secundum rationem, hcet sit eadem secundum rem :
est enim alia et aha volilio divina secundum ratio-
nem (y), secundum diversitatem objectorum. —
Contra. Si non poeniteret tempore intermedio,
maneret obligatio non tantum ad eamdem poenam,
sed eadem obhgatio. Sed quidcjuid Deus potest circa
creaturam, manente aliqua continuatione, quseniliil
est illius voliti, potest, illo circumscripto; quia
illud non est de essentia illius voliti. Ergo, etc. —
''Item, actus diviiius non dependet a peccato extrin-
seco illius recidivantis. Ergo potest Deus, de poten-
tia absoluta, reducere obligationem istius ad eam-
dem poenam quam prius, et etiam eamdem obliga-
tionem. Et ita eodem modo quo (3) peccatum rema-
net post actum, quia non est nisi obligatio ad
poenam, potest, de potentia Dei absoluta, peccatum
idem redire, non sohim in recidivante, sed etiam in
non recidivante. — Hoec Scotus, in forma.

II. Argumentum Durandi. — Contra easdem
potest argui, (juoad Iioc quod non plene distinguunt
de reatu. Quia, sicut dicit Durandus (dist. 22, q. 4),
distinguendum est de poena peccato debita, quic est

(a) Caus. 12, </. 2, can. Episcopus qui mancipiuin. —
12, q. 2, Episcopus Pr.

(6) servitutis. — servilio Pr.

(y) a verbo licet usqnc ad ralionem , om. Pr.

(6) quo. — cum Pr.

duplex : una, quai dicitur poena damni, qu<c con-
sistit in sola carentia gratite et gloriai ; alia est poBna
sensus, quae includit dolorem mentalem de amis-
sione visionis divinae, et remorsum vel vermem
conscienti;e, et poenam ignis gehenna;. Loquendo
de prima poena, dicendum est quod per sequentem
culpam redeunt omnia peccata prius dimissa, quoad
poenam damni eis debitam : quia per eam a^que
privatur homo gratia et gloria, sicut per omnia prce-
cedentia peccata. Omnia enim peccata mortalia in
hoc habent connexionem quod avertunt a Deo, et
per consequens privant gratia et gloria; propter
quod a^qualis est efTectus unius sicut omnium,
quantum ad hoc; et sicloquitur Jacobus in canonica
sua, dicens (cap. 2, v. 10) quod qui offenderit in
uno, factus est omnium reus. Loquendo autem de
poena sensus, quantum ad eam non redeunt pec-
cata prius dimissa, nisi secundum quid : quia homo
non est debitor tant;ic poense ut priiis; est tamen
debitor aliquantulum majoris poena? quam si pec-
cata pnnecedentia non fuissent dimissa, propter
ingratitudinem, qua? est in peccato sequenti. —
Ha:c ille.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS IIL

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad argumenta contra primam

conclusionem

Ad argumentum Petri de Palude. — Quan-
tum ad tertium articulum, respondendum est obje-
ctionibus siipradictis. Et quidem, ad ea quoe Petrus
objicit contra primam conclusionem, dicitur quod
illud quod Petrussecundo loco supponit, est dubium,
scilicet utrum Deus quodlibet corruptum vel anni-
hilatum possit idem numero reparare; praesertim
loquendo de motibus et actionibus qua^ tempore
continuo mensurantur, et ad quorum unitatem et
identitatem numeralem continuitas sine interru-
ptione requiritur. De hoc sanctus Thomas, quarto
Quodlibeto, art. 5, sic dicit : « In his qu;e in nihi-
lum redigi possunt, est qua^dam diflerentia atten-
denda. Qua^dam enim sunt, quorum unitas in sui
ratione habet durationis continuitatem , sicut patet
in motu et tempore. Et ideo interruptio talium
indirecte contrariatur unitatieorum secundum natu-
ram. Ea vero quai contradictionem implicant, non
continentur sub numero Deo possibilium; quia defi-
ciunt a ratione entis. Et ideo, si hujusmodi in nihi-
lum redigantur, Deus illa non potest eadem numero
reparare : lioc enim esset facere contradictoria simul
esse vera; puta si motus interruptus esset unus.

DISTINCTIO XXII. — QU^STIO II.

449

Alia vero sunt, quorum unitas non habet in sui
ratione continuitatem durationis, sicut unitas rerum
permanentium, nisi per accidens, inquantum eorum
esse subjectum est motui : sicenim et mensurantur
hujusmodi tempore, et eorum esse estunum et con-
tinuum, secundum unitatem et continuitatem tem-
poris. Et quia naturale agens non potest ista produ-
cere sine motu, inde est quod naturale agens non
potest hujusmodi reparare eadem numero, si in
nihilum redacta fuerint vel si fuerint (a) secundum
substantiam corrupta (6). Sed Deus potest hujus-
modi reparare sine motu : quia in ejus potestate est
quod pi:oducat effeclus sine causis mediis; et ideo
potest ea eadem numero reparare, etiamsi in nihi-
lum elapsa fuerint. » — Hsec ille. — Ex quihus
patet quod, secundum mentem ejus, nullus motus,
vel actus successivus, potest idem numero reparari.
Secusestde actibus non successivis, sed permanen-
tibus. Et de iUis forte vera sunt dicta Petri, quod,
si Deus talem actum, qui prius fuit peccatum, dum
fiebatab homine, repararet, non coagente homine,
nec illum conservante, jam non rediret in esse pec-
cati, sed quoad suam essentiam. De hac materia,
utrum corruptum vel annihilatum possit idem
numero reparari, forte dicetur latius, dist. 43
luijus Quarti.

§ 3. — Ad argumenta contra secundam
et tertiam conclusiones

I. Ad argumenta Scoti. — Ad primum Scoti
contra secundam et tertiam conchisiones, dicitur
primo, quod post peccati dimissionem quoad macu-
lam et ofTensam, vel culpam et reatum, posset Deus
iterum obh'gare iUum cui peccatum sic dimissum
erat, sive recidivet, sive non, ad eamdem poenam
ad quam prius obUgatus erat ante peccati dimissio-
nem.

Dicitur secundo , C[uod , etiam in iUo casu , potest
reparare eamdem numero obUgationem, qu;E prius
erat respectu ejusdem poenM. Et hoc bene probant
argumenta sua.

Dicitur tertio , quod iUa obUgatio sic reparata,
non esset proprie reatus, nec haberet rationem rea-
tus, ut nunc de ipso loquimur : quia non quajcum-
que obiigatio ad poenam habet rationem reatus, sed
iUa sokim quuB est efTectus aUcujus peccati; taUs
autem obUgatio, in casu iUo, non esset efiectus aU-
cujus peccati, sed soUus Dei ; ideo non esset proprie
reatus; sicut nec privatio gratiai habet rationem
macute, nisi causetur ex peccato. De hac maleria,
sicut aUas (y) recitatum est diffuse, ti-actat sanctus
Thomas, l'» ^*"", q. 86, art. 1, in sokitione tertii.

(a) vel si fuerint. — Om. Pr.

(g) corrupta. — corruplam Pr.

(v) Cfr. 4. Sentent., dist. 14, q. 1, art. 3, § 3, I.

dicens : « Macula non est aUquid positive in anima,
sed significat privationem quamdam niloris animse
in ordine ad suam causam, quui est peccatum. Et
ideo diversa peccata diversas maculas inducunt. Et
est simile de umbra, quai est privatio luminis ex
objectu aUcujus corporis; et secundum diversitatem
corporum ol)jectorum diversificantur umhrse. » —
Ha}c ilie. — Item, q. 87, art. 1, arguit sic, secundo
loco : (( Malum non est cau.sa boni. Sed poena est
bona, cum sit justa, et a Deo. f>go non est effectus
peccati, quod est malum. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : (( Dicendurn, inquit, quod
poena quidem justa esse potest, et a Deo, et ab
homine infiicta. Unde ipsa poena non est effectus
peccati directe, sed solum dispositive. Sed peccatum
facit hominem reum es.se poena'; quod e.st makim.
Dicit enim Dionysius, 4 cap. de Divinis Nominibus ,
quod ■puniri non est malum, sed fieri poena
dignum. Unde reatus poenaj directe ponitur efle-
ctus peccati. » — H;toc ille. — Item, art. 6, dicit
quod , cessante macula peccati , non remanet reatus
secundum eamdem rationem quam prius, quia non
poense simpUciter, sed satisfactoria). Iteni, 2. Sen-
tent., dist. 42, q. 1, art. 2, in solutione qiiarti argu-
menti, sic dicit : (( Privatio gratise non habet ratio-
nem macuke nisi secundum quod ex actu prasce-
dente inducitur. Et ideo secundum diversitatem
actuum sunt etiam divers^e maculte. Quamvis enim
quolibet actu peccati mortalis qua^Ubet virtus pri-
vetur, non tamen eodem modo; sed actu luxuriai
castitas per se privatur, et ali;» virtutes ex conse-
quenti, secundum quod sunt castitati annexffi; per
furtum autem actus justitiae per se, et aliarum vir-
tutum ex consequenti; et sic de aliis. Et ideo non
oportet quod omnium peccatorum sit una macula,
vel unus (a) reatus. » — Ha2c ille. — Item, ibidem,
in solutione primi, sic dicit : (( Causa proxima rea-
tus est ipse defectus per actum peccati inductus;
actus vero est sicut causa remota; unde non oportet
quod, transeunte actu, reatus transeat. » — Haec
ille. — Quis autem sit ille defectus in quo fundatur
reatus, ostendit, ibidem, in solutionequinti, dicens :
(( In peccante sunt duo defectus : unus, qui est in
ipso actu peccati, secundum quod aliqius limites
legis divinaj et rationis rectre transgreditur; alius
est in ipso peccante, privatio virtutis ex priori
defectu actus inducta. Quanivis autem cum aliquis
gratiam recuperat, secundus defectus tollatur, non
tamen ex toto primus sublatus est : quia oportet ut
quantum voluntati suae obedivit praiter legem Dei,
etiam in contrarium recompen.set, ut sic justitiae
servetur a?qualitas; et ideo, post gratiam recupera-
tam , injungitur satisfactio, et est homo adhuc reus
temporalis poena}. » — H;ec ille. — Consimilia dicit,
l-'»^'^, ubi supra ultimoallegatum est (q. 87, art. 6):

(a) unm. — Oni. Pr.

VI.

4&0

LIBRI IV. SENTENTIARUM

« Aclus, inquit, peccati faeit hominem i"eum poenffi,
inquantum transgreditur ordinem divinaj juslitise,
ad quem non redit nisi per quamdam recompensa-
tionem poeiiye, quiB ad a5(|ualitatem justitiie redu-
cit, etc. )) Item, art. 1, dicit quod ex hoc fit homo
reus poenaj, quia pervertit per peccatum ahquem
ordinem , c( dum agit contra rationem , et contra
legem humanam, et contra legem divinam. Unde
triphcem poenam peccans incurrit : unam quidem
a seipso, qua^ est conscientice remorsus; aham vero
ab homine; tertiam a Deo. )) — Ex quil)us omnihus
apparet quod per solius Dei actionem peccatum prius
dimissum non potest in se redire quoad eumdem
reatum numero qui prius fuit : quia, si ohligatio
eadem numero, et ad eamdem poenam quam prius,
per solius Dei actionem redeat , nuUo modo coa-
gente nec concausante aliquo peccante, alia ohligatio
a solo Deo causata non hahet rationem reatus, pro-
prie loquendo.

Dicitur quarto, quod ratio in oppositum pra^dicto-
rum adducta non valet, qua dicit : Si non poeni-
teret tempore intermedio, maneret eadem ohli-
gatio, etc. Hoc siquidem non valet. Tum quia inter-
ruptio peccati per panitentiam , facit quod ipsum
a caetero non possit causare reatum, sicut ante poeni-
tentiam causahat; nec Deus sine peccato concau-
sante potest causare reatum. Tum quia, dato quod
Deus eamdem ohligationem numero repararet, non
tamen sequitur quod reparet reatum , ut dictum
est : quia reatus aliquid aliud connotat et importat.
Tum quia continuatio actus, vel motus, vel peccati,
vel reatus, non nihil est actus, aut motus, vel
hujusmodi : quia, sicut dictum est, contiuuatio
motus est de ratione unitatis vel identitatis nume-
ralis ipsius; et sic aliquo modo pertinet ad ipsum,
in primo, vel secundo, aut alio modo perseitatis,
etsi non ad ejus essentiam, tamen ad ejus identita-
tem numeralem, ut patet 5. Physicorum (t. c. 41).
Tum quia, si arguens intendat sic arguere : Quid-
quid potest Deus producere cum causa secunda,
potest producere sine illa; sed reatum potest pro-
ducere cum causa secunda; ergo, etc. ; — dicitur
quod est fallacia figuru) dictionis, quia mutatur
quid in ad aliquid, cum reatus implicet respectum
ad peccatum ut ad suam causam.

Ad secundam rationem ihidem adductam , patet
responsio per pnedicta. Dato enim quod actus
divime voluntatis non dependeat a peccato extrin-
seco, nec in essendo, nec in causando ; tamen reatus
sic dependet a peccato , quod non potest fieri , nec
esse, nisi causetur partialiter a peccato. Peccatum
autem quod cessit in nihilum, necpotest per quam-
cumque potentiam quoad culpam reparari, non
potest causare totaliter nec partialiter novum rea-
tum, et multo minus reparare prius deletum. Et
ideo actus divinoe voluntatis non potest reparare
reatum prius deletum : dato quod posset reparare

omnem ohligationem a se solo causatam in pec-
cante; secus est de indignitate et deordinatione quse
se tenet mere ex parte peccantis, quai proprie dici-
tur demeritum poenae.

Et hffic sufficiant ad ohjecta Scoti.

II. Ad argumentum Durandi. — Ad ohjecta
Durandi, dicitur quod per peccata sequentia nun-
quam redit ille idem numero reatus poena? sensus,
nec poense damni, qui causahatur ex peccatis prius
dimissis; licet possit redire sequalis reatus poenai
damni, causatus ex sequentihus peccatis; ut osten-
sum est, in prohatione conclusionum, ex dictis
heati Thomae, 3 p. ; et in !=> 2'"^, et 2. Sentent., in
responsione ad ohjecta Scoti. — Super hoc Petrus
de Palude sic dicit (dist. 22, q. 1) : « Peccata
dimissa aliquo modo (a) redeunt quoad poenam
damni : quia illam sequaliter patitur moriens in
uno mortali, sicut moriensin omnihus qua^ unquam
fecit. Nisi diceretur sic : quod , sicut poena damni
non hahet dolorem in pueris, quia non hahent
remorsum quod hoc sit propter suum peccatum,
licet in purgatorio sic, quia sciunt propter peccatum
suum se carere illo hono; sic damnati tanto amplius
affliguntur carentia beatitudinis, quanto sciunt se
propter plura peccata et graviora illam incurrisse. ))
— Haec Petrus, et bene.

Ad argumentum pro quaestione (6), respondet
sanctus Thomas, in prsesenti distinctione, q. 1,
art. 1, in solutione quinti, uhi sic dicit : « Dicen-
dum quod pro illa parte poena^ quse sibi dimissa
fuerat in confessione, vel contritione, nunquam
punietur, sed pro residua, in aeternum tamen, ut
quidam dicunt : quia, ratione fori in quo punitur,
aiterna poena sibi debetur; sicut est de venialihus,
quai in purgatorio puniuntur pcena temporali, et in
inferno a^terna. Sed hoc non videtur simile : quia
veniale ideo in inferno seternaliter punitur, quia
semper manet, cum non sit ihi aliquid quod cul-
pam possit delere; sed poena ex hoc ipso quod sol-
vitur, expiatur. Et ideo dicunt alii, quod poena
cujus est aliquis dehitor post culpam remissam, in
inferno punietur temporaliter. Nec propter hoc
sequitur quod sit in inferno redemptio : quia poena
quai solvitur, non redimitur. Nec est inconveniens
quod, quantum ad aliquid accidentale, poena inferni
minuatur usque ad diem judicii, sicut etiam auge-
tur. )) — Hlcc ille. — Et consimiliter respondet
Durandus (dist. 22, q. 1, ad 3"'") ad illam rationem.

Sed contra hanc solutionem arguit Petrus de
Palude (dist. 21, q. 1), ex intentione, prohans hanc
conclusionem : quod poena debita peccalo mortali,
seu veniali, etiam hic dimisso quoad culpam, non
potest expiari in inferno. Quam probat:

(a) aliquo modo. — aliquando Pr.
(6) qusestione. — conclasione Pr.

DISTINCTIO XXI). — QU/ESTIO II.

451

Pfimo. Quia pcena quse nunquam est Deo accepta,
nunquam est Deo satisfactoria.

Secundo. Quia sicut £i;audium Sanctorum, sive
essentiale, sive accidentale, ut aureola, non habet
finem ; sic nec poena malorum, sive essentialis,
quae est pro mortali, sive accidentalis, quae est pro
veniali.

Tertio. Quia, si homo esset oblif^atus ad pecu-
niam certi valoris, solvendo pecuniam nulHus valo-
ris, vej non tanti, nunquam liheraretur. Et sic est
hic : quia valor satisractioiiis est ex cliaritate.
Ideo, etc. Et si poina est finita per se, potest tamen
esse ififmita ex supervenienti. Unde, sicut paMia
peccati mortalis, piopter poenitentiam, de asterna fit
temporalis; sic, e converso, poena venialis, propter
impcenitentiam et mortalis concomitantiam, fit
aBterna. Et ideo, sicut in ccelo a^ternum erit gau-
dium de bonis naturaj, etiam factis in mortah, qui-
bus non debetur coelum per se; sic et in inferno
seternus erit dolor de veniahbus peccalis, quamvis
eis per se non debeatur infernus.

Quarto arguit, decima quinta distinctione hujus,
ut ibidem (q. 1 , art. 3) in parte recitatum fuit.
Quia non est satisfactio, nisi grata et accepta. Non
est autem grata, quye non est gratia informata. Si
dicatur quod Deus non retractat illud quod semel
acceptavit, etc. Qua^re ubi supra (a).

Quinto arguit. Quia non minoris valoris debet
esse pecunia de qua solvitur debitum, quam illa de
qua emitur ahenum. Sed per nullum opus potest
homo mereri coelum, nisi sit factum in gratia. Ergo
nec solvere poenam, etc, ut supra (6).

Sexto potest argui. Quia sanctus Thomas, decima
quinta distinctione hujus, q. l,art. 3, q'*2, sic
dicit : (( Quidam dixerunt quod postquam omnia
peccata per poenitentiam in contritione dimissa
sunt, si ahquis ante satisfactionem peraclam in
peccatum decidat, et iii peccato exsistens satisfaciat,
quod tahs satisfactio ei valeat : ita (|uod, si in pec-
cato illo moreretur, in inferno de iUis peccatis noii
puniretur. Sed hoc non potest esse, etc. », ut decima-
quinta distinctione (q. 1, art. 1, concl. 3), recita-
tum est. Item, ibidem, arguit sic, quarto loco :
(( Satisfactio in quadam ada^quatione poenai ad cul-
pam consistit. Sed tahs adieqiiatio poenaB ad culpam
potest fieri etiam in eo qui charitatem non habet.
Ergo, etc. » Ecce argumentum. Sequitur responsio:
(( Dicendum, incjuit, quod non polest fieri adye-
quatio sutficiens, neque secundum divinam acce-
ptationem, neque secundum aiquivalentiam. Et
ideo ratio non sequitur. » — Ha^c ihe. — Ex qui-
hus patet quod nulla poena exlra charitatem tole-
rata, est satisfactoria pro peccato mortah remisso
quoad culpam, non sublato reatu. Nec tahs reatus

! poentc temporahs restans post remissionem culpae,
potest expiari in hoc sa^culo per quantamcumque,
qualemcumque, quamcumque poenam vohmtarie

j assumplam in peccato mortah. Ergo multo minus
qusecumque, vel quantacumque, vel quahscumque
poena in inferno, extra charitatem, contra volunta-
tem tolerata, potest expiare reatum poenai teinpo-
rahs debitai peccato mortaU dimisso quoad cul-
pam.

Septimo, et evidentius, potest argui ex diclis
ejusdem, vigesimaprima (listincti(jne hujiis, q. 1,
art. 2, in solutione tertia^ quaistiuncula.'. Nam
minus videretur quod reatus poena'. peccati veniahs
dimissi in hoc sa^culo quoad culpam, esset inexpia-
l)ihs in inferno, pro})ter superveniens peccatiim
mortale, quam reatus peccati mortalis in hoc sieculo
dimissiquoad culpam. Sed primus, secundum eum,
non est expiabilis in inferno. Ergo nec secundus.
Minor probatur : quia, ibidem , sic dicit : (( Culpa
non potest ordinari nisi per pa-nam ; et (v.) quia
Deus nihil inordinatum relin<|uit, ideo nunquam
culpam sine poena dimittit. In illis autem qui dam-
nantur, non potest aliqua culpa dimitti, nec aliquis
reatus tolli, cum charitate careant, per quam et
culpa purgatur, et reatus tollitur. Et ideo culpa
venialis in eis semper manebit, vel ejus reatus, si
etiam, ante peccatum mortale, veniale dimi.ssum
fuisset quantum ad culpam, remanente reatu. Et
ideo damnati de venialibus a:;ternaliter punientur. »
— Haic ille. — Item, ibidem, in solutione secundi,
sic dicit: (( Damnati carent charitate el gratia, cujus
virtute culpa purgatur, et reatus. Et ideo eoruin
culpa, vel reatus, per ptenam expiari non pote.>?t.
Et sic patet quod veuialia per accidens habent, inor-
talibus adjuncta in damnatis, quod non sunt lignum,
foenum, stipula. » — Ha;c ille. — Ex quibus mani-
feste apparet quod responsio quam dat in praiseiiti
distinctione ad argumentum pro quicstione (?)
factum, repugnat dictis ejus in aliis locis prima
facie. Ideo videtur diceiidum quod in inferiio nullus
reatus poenai debitie peccanti post dimissionem
culpie potest expiari, sive peccatum remi.ssum fuit
mortale, aut veniale, ut bene probant pra^dicta.

Sed tunc restant duo dubia. Piimum est : quo-
modo glossabitur aut sustinebitur priedicta respon-
sio sancti Thomaj prius recilata? Secundum est :
quomodo sustinebitur quod peccata dimissa non
redeant, si peccatuin in hoc sieculo semel remis.-i-um
quoad culpam et pcenain Lcternam , postea in recidi-
vante a^ternaliter in inferno puniatur?

Ad primum dubium, dicitur quod illud dictum
ultimum sanctus Thomas in praisenti distinctione
et responsione dixit forte inadvertenter, non reco-
lensde prioribus dictis suisin oppositum. Hoc enim

(a) Cfr. dist. 15, q. 1, art. 3, § 2, II, ad 1"'".
(6) Cfr. ibid.

(a) et. — Om. Pr.

[o) qusestione. — conclusione Pr.

452

LIBRl IV. SENTENTIARUM

facile contingit in tam longo opere, sicut est Scri-
ptum 4. Sentent., juxta illud Horatii, iii Poetica :
Quandoque honus dormitat Homerus, Verum
opere in longo fas est ohrepere somnum. — Hxc
ille. — Potest etiam dici quod sanctus Thomas illam
ultimam responsionem non ponittanquam propriam
opinionem, sed tanquam recitans dicta priorum
doctorum, preesertim magistrorum suorum, vel
concurrentium. — Potest tertio dici quod, cum ipse
loqueretur in illo articulo de reditu peccatorum
dimissorum per poenitentiam quoad culpam et rea-
tum poense ceternse, ideo per illam responsionem ,
vel similia dicta, si qua reperiantur in libris ejus,
non aliud intendit nisi quod poenitens recidivans,
de quo fit sermo in illo quinto argumento, non
punietur a^ternaliter ex reditu primi reatus, qui
abolitus est, vel commutatus in reatum poense tem-
poralis, nec ex secundo reatu, in quem primus com-
mutatus est, vel successit primo, sed solum virtute
tertii reatus causati per sequens peccatum morlale,
quo recidivavit, et a statu poenitentioe decidit, et in
quo mortuus est. Nec obstat quod dicit, quod pama
inferni ante judicium potest minui, etc. Hoc enim
potest sane intelligi : non quidem quod ibi tollatur
culpa, vel reatus poenae; sed quia damnati non sem-
per recolunt de multis, quiB, dum actualiter cogi-
tantur ab eis, inferunt eis dolorem quemdam acci-
dentalem, et dum non actualiter cogitantur, non
actu causant dolorem, sicut dicit Peti'us de Pahtde,
dist. 22. Et muitis ahis modis potestad ilhid dubium
responderi, cum reverentia sancti Doctoris; boc
adjecto, quod etiam Augustinus muUa quoe juvenis
dixerat, retractavit; et simiUter beatus Thomas, in
Summa, muUa correxit, quiie juvenis dixerat in
Scriptis Sententiariim. Ideo circa hoc non oportet
muUum anxiari.

Ad secundum dubium patet responsio per pra?-
dicta Petri, dist. 15 (q. 1, art. 3) recitata. Dicen-
dum est enim ad iUud argumentum, quod, in casu
argumenti, recidivanti remissa erat poena aiterna
secundum praesentem justitiam, non autem secun-
dum seternam Dei prajscientiam. — Secundo, dici
potest, secundum Petrum, quod iUe proescitus non
fuit absoUitus a poena teterna nisi sub conditione,
sciUcet si satisfaceret (a) in charilate in hoc sa^culo,
vel si in charitate et amicitia remittentis perseve-
raret, Et ita non sequitur quod reatus dimissus
redeat. — Tertio, potest dici quod iUe de quo fit
sermo, punietur KternaUter, non tamen tam acerbe
ac si peccata pra2cedentia non fuissent dimissa; nec
punietur pro primo reatu, nec pro secundo, directe
et per se ffiternaUter; sed per accidens punietur
eeternaUter, ex adjunctione tertii reatus, qui causa-
tur ex uUimo peccato mortaU. Et ita non sequitur
quod peccatum semel per poenitentiam dimissum

(a) satisfaceret. — salisfactionem Pr.

redeat, nec quoad culpam, nec quood reatum prio-
rem ab iUo procedentem immediate; sed soUmi in
suo effectu occasionaU , inquantum reatus sequentis
peccati est gravior occasione prajcedentium dimisso-
rum, et praecedens peccatum est occasio et causa
per accidens vel remota, sicut materia vel objectum
sequentis ingratiludinis in recidivante.

Et ha^c de qua^stione dicta sufficiant. De qua
benedictus Deus. Amen.

DISTINCTIO XXIII.

QUtESTIO I.

UTRUM EXTREMA UNCTIO SIT SACRAMENTUM

[^J^i^^iB.GA vigesimamtertiam distinctionem
^^ qua^ritur : Utrum extrema unctio sit
^vyiHWfA sacramentum.
^^:^^ Et arguitur quod non. Quia sicut oleum
assumitur ad infii-mos, ita et ad catechumenos. Sed
unctio quse fit oleo ad catechumenos, non est sacra-
mentum. Ergo nec extrema unctio, quie fit oleo ad
infirmos.

In oppositum arguitur. Quia sacramenta nihil
aliud sunt quam quoedam spirituales medicinai, Sed
extrema unctio est qua:;dam spiritualis medicina,
quia valet ad remissionem peccatorum, ut dicitur,
Jacobi 5 (v. 14 et 15). Ergo est sacramentum,

In hac quaistione erunt tres articuli, In primo
ponentur conclusiones, In secundo, objectiones, In
tertio, solutiones.

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod extrema unctionon est
nieruni et purum sacramentale, sed sacramen-
lum.

Hanc ponit sanctus Thomas, pra?senti distin-
ctione, q. 1, art. 1, in solutione primse quaistiun-
cula^, dicens : « In his quai Ecclesia visibiliter ope-
ratur, qucedam sunt sacramenta, ut baptismus;
qua?dam sacramentalia, ut exorcismus. Quorum
liajc est difTerentia : quia sacramentum dicitur illa
actio Ecclesiae, quse attingit ad eiTectum principa-
liter intentum in administratione sacramentorum ;
sed sacramentale dicitur illa actio, qua^, quamvis

DISTINCTIO XXIII. — QU^STIO l.

433

non perlingat ad illum efTectum, tamen ordinatur
aliquo modo ad illam principalem actionem. EfTectus
aulem principaliter intentus in administratione
sacramentorum, est curatio morbi peccati, Isaiie 27
(v, 9) : Hic est omnis fructus, ut tollatur pecca-
tum. Et ideo, cum ad hunc efTectum pertingat
extrema unctio, ut ex verhis Jacobi patet, nec ordi-
netur ad aliud sacramentum, quasi ei annexum,
constat quod extrema unctio non est sacramentale,
sed sacramentum. » — Hacc ille.

Ex quibus patet in fornia ratio pro conclusione.

Secunda conclusio est quod effectus principalis
hujus sacramenfi est remissio peccalorum
quoad reliquias peccati, et ex consequenti etiam
quantum ad culpani, si eani inveniat.

Hanc ponit sanctus Thomas, ubi supra (dist. 23,
q. 1), art. 2, in sohitione primte quicstiuncuke,
dicens : « Quodhl)et sacramentum est institutum
principahler ad unum effectum, quamvis etiam
aUos ex consequenti inducere possit. Et quia sacra-
mentum efficit quod figurat, ideo ex ipsa significa-
tione sacramenti debet accipi ejus principahs effe-
ctus. Adhibetur autem hoc sacramentum secundum
modum cujusdam (a) medicationis, sicut baptismus
per modum ablutionis. Medicina autem est ad
expehendum infirmitalem. Unde principahter hoc
sacramentum est institutum ad sanandum infirmi-
tatem peccati. Unde, sicut baptismus est qui^edam
spirituahs regeneratio, et poenitentia qusedam spiri-
tuahs suscitatio; ita etiam extreraa unctio est quse-
dam spiritualis sanatio vel medicatio. Sicut autem
corporahs sanatio vel medicatio praesupponit corpo-
raleni vitam in medicato, ita spiritualis spiritualem.
Et ideo hoc sacramentum non datur contra defectus
quibus spirituahs vita tohitur, scilicet contra origi-
nale vel mortale peccatum, sed contra illos defectus
quibus homo spiritualiter infirmatur, ut non habeat
perfectum vigorem ad actus vitte gratiiB vel gloriae.
Et hic defectus nihil ahud est quam qua?dam debi-
litas et ineplitudo, quic in nobis rehnquitur ex pec-
cato actuali vel originali. Et contra hanc debilita-
tem homo roboratur per hoc sacramentum. Sed
quia hoc robur gratia facit, quae secum non compa-
titur peccatum, ideo, ex consequenti, si inveniat
ahquod peccatum raortale vel veniale quoad culpam,
tohit ipsum, dummodo non ponatur obex ex parte
recipientis; sicut etiam de Eucharistia et confirraa-
tione dictum est. Et ideo etiam Jacobus de remis-
sione peccati conditionahler loquitur, dicens(cap. 5,
V. 15) : Si inpeccatis fuerit, dimittentur ei quoad
culpam. Tamen non semper delet peccatum, quia
non semper invenit; sed semper remittit quoad
debilitatem pr;3edictam, quam quidam dicunt reh-

(«) cujusdam. — ejnsdem Pr.

quias peccati, Quidam vero dicuntquod est institu-
tum principahter contra veniale; quod quidem non
potest, dum hacc vita agitur, perfecte curari (a); et
ideo sacramentum exeunlium specialiter contra
veniale ordinatur. Sed hocnon videturverum : quia
poenitentia sufficienter in hac vita etiam delet pec-
cata venialia quoad culpam. Quod autera non pos-
sunt evitari post peraclam poenitentiara, non aufert
pra2cedenti poenitentiije suum effectum; et iterum
hoc pertinet ad debilitatem pricdictam. Unde dicen-
dum est quod principalis effectus hujus sacraraenti
est remissio peccatorum quoad rehquias peccati ; et
ex consequenti, etiam quoad culpam, si eam inve-
niat. » — Ihcc ille.

Ex quibuspotest formari duplexralio, produplici
parte conclusionis. — Pro prima naraque arguitur
sic : Ille est principalis effectus sacramenti , qui
directe et principaliter significatur per sacramen-
tum. Sed hoc sacramentum principaliter et direcle
significat medicationem infirmitatis ex peccato
relicti». Ergo, etc. — Pro secunda arguitur sic :
Omne sacramentum conferens gratiam non ponenli
obicem, tollit culpam, si eam inveniat. Sed extrema
unctio est hujusmodi. Ergo, etc.

Tertia conclusio est quod materia proxima
hujus sacramenti est oleum per Episcopum
consecratum.

Hanc ponit, ibidem, art. 3, in solutione secundiB
quaistiunculK, dicens : « Quidam dixerunt quod
oleura simplex est materia hujus sacramenti; et in
ipsa sanctificatione olei, quaj fit per Episcopum,
perficitur sacramentum. Sed hoc patet esse falsuni
ex his qua^ de Eucharistia dicta sunt, ubi ostensum
est quod solum illud sacramentum consistit in con-
secratione materiic. Et ideo dicendum quod hoc
sacramentum in ipsa unctione consistit, sicut bapti-
smus in ablutione; et materia hujus sacramenti est
oleum sanctificatum. Potest autem triplex ratio
assignari, quare exigitur sanctificatio materiae in
hoc sacramento, et in quibusdam aliis. Prima est,
quia omnis efficacia sacramentorum a Christo
descendit; et ideo sacramenta illa quibus ille est
usus, Iiabent efficaciam ex suo usu, sicut tactu suae
carnis vim regenerativam contulit aquis. Sed hoc
sacramento non est usus, nec aliqua corporali
unctione. Et ideo in omnibus unctionibus(6) requi-
ritur sanctificatio materia5. Secunda causa est pro-
pter plenitudinem gratiic, qua3 confertur non solum
ut tollat culpam, sed etiam reliquias peccati et
infirmitatem corporis. Tertia est ex hoc quod efTe-
ctus ejus, scilicet sanatio corporalis, non causatur
ex materiiE nalurali proprietate ; et ideo oportet

(a) curari. — causari Pr.
(6) jinctionibus. — Om. Pr.

454

LIBR[ IV. SENTENTIARUM

quod haec efficacia sibi persanctificationem detur, »
— IlLecille.

Ex quibus patet ratio multiplex pro conclusione.

Quarta conclusio cst quod forma Imjus sacra-
menti est oratio deprecativa et non indicativa.

Hanc ponit, il)idem, art. 4, in solutione secundec
qufestiuncula?, dicens : cc Forma hujus sacramenti
est deprecativa oratio, ut patet per verba Jacobi, et
ex usu Romanse Ecclesiae, quae solum verbis depre-
cativis utitur in collatione hujus sacramenti. Cnjus
ratio multiplex assignatur. Primo, quia suscipiens
hoc sacramentum est propriis viribus destitutus;
undeindigetaliorum orationibussublevari. Secundo,
quia datur exeuntibus, qui jam desinunt esse de
foro Ecclesise, et in solius Dei manu requiescunt;
unde et ei per orationem committuntur (a). Tertio,
quia hoc sacramentum non habet aliquem eflectum
qui semper ex operatione ministri consequatur,
omnibus quse sunt de essentia sacramenti rite pera-
ctis, sicut character in baptismo et confirmatione,
et transsubstantiatio in Eucharistia, remissio pec-
cati in poenitentia, exsistente contritione, quoe est
de essentia sacramenti poenitentiaj, non autem de
essentia hujus sacramenti; et ideo in hoc sacra-
mento non potest esse forma indicativi modi sicut
in prsedictis sacramentis. » — Hsec ille.

Ex quibus patet multiplex ratio pro conclusione
in forma.

Et in hoc primus articulus terminalur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
I I. — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

Argumentum Petri de Palude. — Quantum
ad secundum articulum, arguendum est contra con-
clusiones. Et quidem contra primam arguit Petrus
(dist. 23, q. 1), dicens quod ejus probatio est dubia.
Quiaeffectusprincipaliterintentusinadministratione
sacramentorum non est character, vel ornatus, ad
quie solum attingit actio sacramenti; quia hvoc con-
sequitur fictus, qui tamen sacramentum suscipit,
non rem sacramenti. Sed effectus principaliter
intentus, est curatio morbi spiritualis, quae est per
gratiam, ad quam non attingit sacramentum, sed
disponit. Nisi forte dicatur quod ista curatio est
quidem formaliter et immediate pergratiam sacra-
mentalem, et non per gratiam gratum facientem, et
quod sacramentum attingat ad gratiam sacramenta-
lem, non autem ad illam quK est in virtutibus et

(a) romnnltantur. — dimittuntur Pr.

donis; quod non est probabile : quia tunc fictus
recipiet gratiam curantem sicut characterem, si ipsa
esset efi^ectus sacramenti proprius sicut illud ; et sic
sine gratia gratum faciente et charitate sanaretur
homo a peccato; quod est impossibile. Unde etiam
gratia sacramentalis, prout differt a gratia quse est
in virtutibus et donis, forte non est aliud quam
dispositio ad illam, quas dicitur character, vel orna-
tus, vel efiectus : ita quod diversse gratia? quse sunt
in diversis sacramentis, sunt diversse dispositiones
ad gratiam, vel diversi effectus gratiaj; quia aliud
est liberari ab originali, aliud ab actuali, et sic de
aliis. — Hsec Petrus de Palude, in forma.

§2.

CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Contra secundam
conckisionem arguit Durandus (dist. 23, q. i), pro-
bando quod primus effectus hujus sacramenti non
sit corro])oratio natura?, contra debilitatem ex pec-
cato relictam,

Primo (x). Quia talis debilitas naturoe, per quam
patimur difficultalem ad opera gratiaB, est tam in
sanis quam in infirmis. Si ergo proprius efi"ectus
extremai unctionis est exhilaratio mentis, ad tol-
lendum pra^dictam debihtatem seu difficultatem ,
videtur quod hoc sacramentum deberet ita exhi-
beri sanis sicut infirmis; quod nullustenet.

Secundo. Quia, si talis exhilaratio mentis est
proprius effectus extremse unctionis, tuncnon debe-
ret dari illis infirmis qui jam pra? infirmitate ami-
serunt usum rationis, quantumcumque prius peti-
vissent hoc sacramentum; quia in eis non potest
esse talis exhilaratio. Hoc autem falsum est.

Tertio. Quia prsedicta debilitas naturee, seu diffi-
cultas ad opera gratiae, inest omnibus a natura sicut
a causa per se, licet proveniat ex peccato originali
sicut a causa removente prohibens ; sicut de aliis
defectibus fuit dictum in secundo libro (dist. 30).
Et ideo habet rationem defectus naturalis, vel spiri-
tualis. Cum autem per hoc sacramentum aliquid
indulgeatur, ut in ipsa forma hujus sacramenti
expresse dicitur, qualiter autem potest dici quod
praidictus defectus indulgetur? Hoc enim non solum
est improprie dictum, sed clare falsum. Subditur
enim in forma verborum : Indulgeat tibi Domimis
qiiidquid deliquisti per visum, vel per auditxtm,
et sic de cseteris. Ergo per hoc sacramentum indul-
getur delictum quoad culpam, vel poenam culpse
debitam, in toto vel in parte, vel aliquam seque-
lam; quorum neutrum est ipse praidictus defectus,
qui nobiscum perseverat pro toto tempore vitse
praisentis, et pra^cedit omne nostrum actuale pec-
catum.

(a) Primo. — Om. Pr.

DISTINCTIO XXIII. — QUyfilSTlO T.

4b5

Qiiarto. Qnia, si talis exhilaratio montis est pro-
prius elTectus hujus sacramenti , miruni est quod in
forma ejus non fit aliqua mentio de illa, et fit
expressa mentio de remis.sione peccatoriim, quam
tu dicis non esse effectum proprium, scd casualiter
contingentem. Hoc enim est contra naturam Ibruiie
sacramentorum, (lune elYiciunt quod significant.
Melius est ergo quod dicatur quod efTectus hujus
Facramenti est remissio peccatorum.

QuiiUo. Quia sacramenta illud efficiunt quod
significant. Sed per formam hujus sacramenti
directe significatur dimissio peccati. Est enim talis
forma i Per istamimctionem, et suam piissimam
misericordiam , indidgeat tibi Dominns quidquid
deliquisti per visum; et sic de ceteris. Ergo per
hoc sacramentum fit dimissio peccatorum quoad
culpam , vel quoad poenam, vel aliam sequelam. —
Sed quia peccatum potest dimitti quoad culpam,
vel quoad poenam ei dehitam , seu quamlihet aliam
sequelam, ideo adhuc est duhium : secundum quod
istorum dicatur dimitti peccatum. Si enim dicatur
dimitti quoad culpam, cum duplex sit culpa, sci-
hcet mortalis et veniaHs, impossihile est quod per
hoc sacramentum dimittatur culpa mortahs. Quia
sicut haptismus est spiritualis regeneratio, et poeni-
tentia spiritualis resuscitatio, sic extrema imctio
sanatio vel medicatio; unde exliihetur per modum
medicationis ; in phirihusenim infirmitatihus utun-
tur medici unctione. Sed sanatio non est nisi hahen-
tis vitam. Ergo extrema unctio, cum sit spiritualis
sanatio, praesupponit vitam spiritualem. Sed in eo
in quo est peccatum mortale, non est vita spiri-
tuahs. Ergo extrema unctio non ordinatur ad dimis-
sionem peccati mortalis quoad culpam. Si ergo
ordinatur ad dimissionem ahcujus peccati quoad
culpam, oportet quod istud sit veniale, quod est
quasi qusedam infirmitas in vita spirituah. — Sed
nec istud videtur quihusdam : quia contra unum
defectum sufficit unum remedium ; sed sacramen-
tum poenitentiaj suflicienter delet omne peccatum
veniale quoad culpam; ergo quoad hoc non ordina-
tur ahquod aHud sacramentum. Ad hoc tamen
posset dici quod unum remedium solum est per se
institutum contra unum defectum interimentem
vitam spiritualem, sicut haptismus contra peccatum
originale, et poenitentia contra peccatum actuale
moVtale; sed contra defectum qui non interimit
vitam spiritualem, sicut est peccatum veniale, nul-
lum sacramentum est necessarium; muHa tamen
remedia utiHa sunt, sicut poenitentia et confessio
generalis, non sacramentalis, et l)enedicto episco-
paHs; et idem posset esse de extrema unctione, non
ohstante ratione supradicta. — Sed quia nuUum
peccatum dimittitur quoad culpam, nisi voHmtas
qucc fuit deordinata per eam, reordinetur per dehi-
tam displicentiam, etiam adhuc duhium est, quo-
modo per extremam unctionem dimittatur veniale

peccatum, cum non appareat (a) quid ipsa operetur
ad taiem dispHcontiam. Polest tamen (Hci quod hoc
modo operatur extrema unctio ad dimissionem pec-
cati veniaHs, (piia per eam datur digne suscipienti
quicdam spirituaHs hilaritas mentis, non ((iiidem
contra iham dehiHtatem vel difficuUatem ad l)onum
nohis innatam, ut alii dicunt, sed contra oppressio-
nem quam infirmus tunc patitur, tum dehilitate
cor{)oris, tum ex memoria prajcedentium peccato-
rum, propter quaj pos.set facilius in desperationem
cadere; quam hilaritatem mentis forte vocat Jaco-
hus alleviationem , cum dicit : Et alleviahit eum
Dorninus. Ad hanc ergo sequitur conversio mentis
in Deum, et generalis displicentia omnium delicto-
ruin (6), quse sufficiat ad deletionem omnium pec-
catorum venialium. Et ideo, postquam heatus Jaco-
hus dixit, Et allcviahit eum Doniinus, suhjiinxit :
Et s/ in peccaiis sit, dimittentiir ei. Et sic primus
eflectus hujus sacramenti est exhilaratio menlis;
sed non principalis, nec principaliter intentus; quia
illo est remissio peccatorum venialium quoad cul-
pam, modo quo dictum est, vel quoad poenam, in
toto vel in parte, quod significat unctioolei, quod
est mitigativum dolorum. — Hsec Durandus, in
forma.

§ 3. — GONinA TERTIAM CON CLUSI ONEM

Argumenta Durandi. — Contra tertiam con-
clusionem arguit idem Durandus (dist. 23, q. 2),
prohando quod prima ratio assignata quare mate-
riam hujus sacramenti oportet esse oleum consecra-
tum, non valet, scilicet quia Christus non est usus
unctionihus corporalihus, etc. Quod enim hoc non
valeat, dicit se prohasse, dist. 7 (q. 2). Ihidem
autem arguit sic, dicens : Quod chrisma, quod est
materia confirmationis, oporteat e.sse consecratum,
quidam prohant sic : Quorumcumque sacramento-
rum materia fuit Christo applicata corpoi-aliter, illa
materia non indiget nova consecratione, quiatactu
Christi consecrata fuit. Unde Chrysostomus (y) dicit
quod nunquam aqua haptismi peccata credcn-
tium purgaret , nisi tactu dominici corporis san-
ctificata fuisset. Et ideo aqu?e haptismi, quantum
est de necessitate, non oportet quod prius henedi-
cantur quam sacramento appHcentur. Idem de
mateiia Eucharistia^; quia Cliristo fuit appHcata, et
ah ipso henedicta. Dicitur eniin, Malth. 2G (v. 26
et 27), et Lucse. 22 (v. 19 et 20) : Accepit autem
Jesus panem et henedixit; similiter et calicem. Et
ideo non oportet quod materia ]uius henedicatur
quam forma verhoriim sacramentalium super ipsam

(a) appareat. — Om. Pr.
(o) delictorum. — dehitorum Pr.

(y) NonChrysostomus, iinino Chromaiius, in cap.3. Maflh.
— Reperitur in Decroto, can. 10, D. IV, de Consccr.

456

LIBRI IV. SENTENTIARUM

proferatur, Secus autem est de chrismate, et oleo
sancto, et oleo infirmorum. Oportet enim quod prius
benedicantur quam exhibeantur ad usum sacra-
menti; quia Christus non est unctus visihihhus
unctionibus, ne (oc) fieret injuria invisibili unctioni
qua iinctus est prse consortibus suis (Psaim. 44,
V. 8). — Sed istud non videtur.

Primo. Quia, si applicatio materiaj ad Christum
reddit eam sanctificatam , videtur quod non solum
non oporteat eam sanctificari ad hoc quod sit mate-
ria haptismi, sed etiam, si sanctificatur, quod fiat
injuria priori sanctificationi, si sit ejusdem rationis;
vel quod prima fuerit insufficiens, si secunda sit
alterius rationis, sicut ipsi dicunt de unctione.

Secuudo. Quia falsum est quod Christus non
fuerit usus unctionihus visihilihus. Dicitur enim,
Joan. 12 (v. 3), quod Maria accepit libram
unguenti nardi pistici, et tinxit pedes Jesu; et,
Luca; 7 (v. 38), dicitur quod osculabatur pedes
ejus, et unguento ungebat; et, Christo mortuo,
unctum est corpus ejus per Nicodemum, ut hahe-
tur, Joan. 19 (v. 39). Ergo ftilsum est quod Christus
non fuerit unctus visibilihus unctionihus. Et si
dicatur quod Christus non fuit unctus visihilihus
unctionihus per modum sacramenti, vel sacramen-
talis, sicut fuit usus pane et vino consecratis et aqua
haptismi Joannis tanquam quodam sacramentaH;
• — non ohstat : quia Christus a •acramentis vel
sacramentahhus nihil virtutis accepit ; et, si ahquam
virtutem dedit ex suo tactu, dedit omnihus qute
tetigit, quai in usum sacramentorum dehehant
venire. — Haic ille.

§ 4. — CONTRA QUARTAM CONCLUSIONEM

Argumenta Petri de Palude. — Contra quar-
tam conclusionem arguit Petrus (dist. 23, q. 1),
dicens : Quod autem dicit Thomas, quod nullus
eflectus sequitur ex hoc sacramento, concurrentihus
omnihus quse sunt de essentia sacramenti, videtur
duhium. Quia gratia non est minoris virtutis quam
natura. Sed, concurrentihus causis naturalihus per
se, et essentiahhus, impossibile est non sequi efle-
ctum; nec ahqua causa per accidens, et sine qua
non, potest impedire efl"ectum, nisi per hoc quod
impedit concursum ahcujus causoe per se; sicut
ohstacuhim corporis opaci impedit illuminationem,
inquantum impedit prffisentiam illuminantis imme-
diatam, quod est causa per se; et sic de ahis. Unde,
cum omne sacramentum novas legis sit per se causa
grati», non sic quod altingat gratiam, sed quia
disponit ad eam, necesse estquod, concurrentihus
omnihus quaj sunt de essentia sacramenti, causetur
dispositio ad gratiam, in omni sacramento nova^
legis, et per consequens in isto. Et ideo tenendus

(a) ne.

nec Pr.

est Thomas magis in contrariis dictis. Unde et in
matrimonio, de cujus essentia est consensus, illo
posito, nihilominus causatur ornatus, Hcet contra-
hentes sint in peccato mortah, qui postea, recedente
iha fictione, hahet efficaciam, dum tamen consensus
adfuerit; sed, si consensus contraliendi non fuerit,
nihil est actum ; sed, illo consensu posito, hcet
dissentiat in l)ono fine, sic. In poenitentia non solum
vohmtas confitendi est de essentia, sed etiam volun-
tas dolendi, et abstinendi, et hujusmodi, quse dici-
tur attritio; quia etsi non contritio, quK quandoque
est efl"ectus sacramenti, et per consequens non de
essentia, tamen attritio est de essentia. Sed in hoc
est difl^erentia inter poenitentiam et matrimonium :
quia omnes partes essentiales matrimonii oportet
simul concurrere, aliter nihil agitur. Et dico quan-
tum possihile est, ut scilicet simul consentiant, et
quod consensus simul sit cum verhis; licet verba,
cum sint quantitas successiva, non possint esse
simul.In poenitentia autem non oportetquod partes
essentiales sint simul; immo satisfactio sequitur, et
contritio pryocedit, et confessio pra^cedit ahsolutio-
nem. Et si contritus postea confiteatur, quia forte
non est obligatus ad pluries conterendum, sicut
nec ad pluries confitendum aut satisfaciendum, nisi
negative, id est, ad non complacendum quando
confitetur, sic, si nec contereretur nec attereretur
actu (a), dum tamen non haheret oppositum, ipse
reciperet efl^ectum. Si etiam nulla attritio pra^cedat,
nec concomitetur, quamvis non sint omnes partes
sacramenti, sed solum duae, scilicet confessio et
ahsoIutio,imprimiturornatus, qui,recedentefictione,
postea operatur : quia non est necesse quod simul
hdz partes concurrant, sicut nec de duahus formis
Eucharistiai ; sed ad hoc quod plenius et perfectius
efl"ectus sacramenti (6) sequatur, hene oportet quod
omnes partes concurrant. Et ideo, cum conlritio
non sit de essentia hujus sacramenti, sicut nec
baptismi, quia hahet materiam exteriorem, illa ces-
sante, imprimitur ornatus hic, sicut ihi character.

Secundo. Quia, in solutione tertii (dist. 23, q. 1,
art. 4, q'" 2), arguit sic Thomas, quod verba indi-
cativa non sunt forma, sed dispositio. — Verum est,
quando utraque verba dicuntur : quia tunc iterare-
tur sacramentum, cum de verbis deprecativis non
sit dubium quin sint forma, alias non esset sacra-
mentum ex sola materia et dispositione form;Te,
sine (y) essentiali forma. Tamen Amhrosius usus est
forma indicativa, dicens : Ungo hos oculos tuos, in
nomine Patris , etc. Quas quidem videtur eadem
secundum substantiam, et per consequens valere :
quia, cum qua^reretur de officio amhrosiano, a Patri-
bus decretum fuit quod amhrosianum in sua dioe-

(a) actu. — Om. Pr.
(6) Eucharistiee. — Ad.
(y) sine. — sive Pr.

Pr.

DISTINCTIO XXIII.

QU^STIO I.

457

cesi teneretur, gregorianum vero per orbem; nec
aliquid de his quije Ambrosius docuit in cultu reb-
gionis christianye, fuit reprobaluni, sed tacite appro-
batum. Sed Thomas dicit contrariiim, quod forina
hsec non potest esso indicativi modi. Quod verum
est, de potentia ordinata. Sed , de potentia absoluta,
si aliquye Ecclesiaj liabeant solum formam indicativi
modi, sicut ambrosiana, saltem tempore Ambrosii,
ut dicitur, non est dicendum quod nihil sit actum.
Et licet conveniens forma sit indicativa, tamen, si
sit deprecativa, non propter hoc sacramentum est
irritum (sicut in baptismo Gneci utuntur depreca-
tiva, Baptizetar servus Christi, etc); ita hic e
converso. — Si dicatur quod non est simile : quia
utendo verbis deprecativis ubi est eflectus, non est
periculum de mendacio (sicut si deprecaretur quod
solem faceret cras oriri); tamen, e converso, uti
verbis indicativis ubi eflectus est incertus, esset
periculum mendacii; et, propter hoc, magis potest
dici, Baptizetur servus Cliristi (nec est falsum,
etiam si non intendat, quia sola indicativa est vera
vel falsa), quam (7.) possit dici, Ungo oculos istos, etc. ,
quia nescitur utrum anima ungatur oleo laititise; —
Gontra (6) : Etiam quando sacerdos dicit, Ego te
haptizo, nescit utrum ille intendat ludere, sicut
multi Jud;jei faciunt, et sic non est baptismus; et
simihter (juando dicit, A bsolvo te, nescit si est fictus ;
et in confirmatione. Sed quia supponitur ex his qute
exterius apparent, excusatur; vel refertur ad exte-
riorem actum, de quo est certus, non ad interiorem.
Similiter in proposito : magis est verisimile quod
iste confessus, et communicatus, et timens mortem,
sit non fictus, quam dealio; et sic potest supponere
unctionem invisibilem , sicut ibi ablutionem inte-
riorem; vel refert se ad unctionem exteriorem, de
qua certus est. Nec est dicendum quod beatus
Ambrosius erraverit : quia sancti non sibi pepercis-
sent in contradicendo; sicut nec Cypiiano, qui
rebaptizabat baplizatos ab huereticis, non pepercit
Augustinus, quin boc damnaret; et Paulus in
faciem restitit Petro, qui judaizare cogebat. — Ha}c
Petrus.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTIGULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1, — Ad argumenta contra primam
conclusionem

Ad argumentum Petri de Palude. — Quan-
tum ad tertium articukim, respondendum est obje-

(a) quam. — qua Pr.
(6) Contra. — quia Pr.

ctionibus supradictis. Et ideo ad ol)jecta contra pri-
mam conchisionem , dicitur quod sanctus Thomas
non intendit per illa verba quod istud sacramen-
tum, nec aliud, attingat piincipaliter ad effectum
principaliter intentum in adiuinistratioiie vel su.sce-
ptione sacramentorum, efleclive, tanquam perfi-
ciens, sed solum tanqiiam disponens dispositione
iminodiata ad ()eif('ctionem ullimateiiitentam, quam
dispositionem eflicit iiistrumentahter, et non tan-
quam agens j)rincipale. — Dicitur secundo, quod
gratia quaj est in virtutibiis et donis, dicitur com-
muni nomine gratia gratum faciens. Et, cum sit
subjective in essentia anima), et non in aliqua ejus
jiotentia, sanat defectiis potentiarum per peccatum
relictos, effective, et non formaliter; quia ab illa
effluunt potentialiter aliquai perfectiones in poten-
tias aniina?, quajfoUunt forinalitera potentiisanimas
illos defectus, ut in prima distinctione (7.) hujus
dictum fuit. — Dicitur tertio, quod gratise sacra-
mentales distinctai a gratia gratum faciente, sunt
uno modo disjiositiones ad gratiam gratum facien-
tem, et alio modo sunt ejus elfectus. Dispositiones
quidem, inquantum, eis positis, sublato gratise
obice, poniturgratia; sicut ultimadispositio materise
infert formain principaliter intentam. Effectus vero
gratiie sunt, non quidem quoad substantiam dispo-
sitionis, vel gratise, prout est accidens talis speciei,
sed quantum ad esse formatum et gratuitum, aut
quantum ad aliquam perfectionem secundam. —
Dicitur quarto, quod ipsemet Petrus respondet ad
illiid argumentum, post verba argumenti prajmissa,
subdens in hunc modum : « Dicendum est, inquit,
quod major Thom<)e debet glossari vel intelligi sic,
quod illa actio quic principaliter attingit, id est, quse
princijxditer ordinatur ad atlingenduin inter actio-
nes sacramentalesquae sunt sensibiles, ita quod non
mediante alia actione sacramentali ad quam ordina-
tur, illa est sacramentuin : qiiia licet unum sacra-
mentum ordinetur ad aliud, sicut etiain unius efle-
ctus ordinatur ad aliud, tameu quodlibet sacramen-
tum immediate oidinatur ad unum etlectum spiri-
tualem distinctum ; ad quem etfectum illud quod
immediate ordinatur, est essentialitersacramentum ;
quod vero non immediate, sed mediante (6) illo, vel
antecedenter, vel consequenter, est sacramentale
illius, non sacramentum; et istud e.st ab Ecclesia
institutum, sed sacramentum a Deo : sicut clare
patet in baptismo, in quo ablutio sub illa forma,
Ego te baptizo, est solum essentialiter sacramen-
tum, quiecumque autem pra^cediint vel sequunlur,
sunt sacramentalia; et similiter in Missa, qua>cum-
que pr«ter formam et materiam adhibentur. Unde
septem psalmi, orationes, crucis osculum, et omnia
hujusmodi, in hoc sacramento, sunt CKremonialia

(a) Cfr. procsortim dist. 1, q. 3, ait. 3, § 3, ad 5>"".
(6) mediante. — Om. Pr.

458

LIBRI IV. SENTENTIARUM

et sacramentalia , ex usu Ecclesise instituta; sed
unctio cum illa forma, Per istam unctionem, etc,
illud solum est essentia sacramenti,et sacramentum
per se distinctum. » — Htec Petrus, et bene; licet
non sit necessaria tam prolixa glossa, sed brevius
posset responderi , modo prijedicto,

§ 2. — Ad argumenta contra secunbam
conclusionem

Ad argumenta Durandi. — Ad primum con-
tra secundam conclusionem , dicitur primo, quod
sanctus Thomas non ponit quod exhilaratio mentis
sit proprius effectus hujus sacramenti, sed robur
mentis contra prsedictam debilitatem , et habilitatio
ad actus gratiai et glorioo, contra inhabilitatem et
ineptitudinem ad tales actus, relictam ex peccato,
ut declaratum est in probatione conckisionis. —
Dicitur secundo, quod licet prsedicta ineptitudo et
inhabihtas, seu debiHtas, fequaliter insit sanis et
infirmis, non secpiitur quod hoc sacramenlum
sequaliter situtriscjue exhibendum. Tum quia Sacra
Scriptura praecipit hoc sacramentum sohim dari
infirmis, et non sanis, ut patet ex verbis beati
Jacobi,5cap. (v.'14), Infirmatur quis in vohis,e\c.
Tum quia in hoc sacramento inlirmitas spirituahs
debet significari per infirmitatem corporalem, et spi-
rituahs curatio per corporalem. Unde sanctus Tho-
mas, praesenti distinctione, q. 2, art. 2, in sohitione
primse quyestiunculae, sic dicit : « Hoc sacramentum
est qusedam spirituahs curatio; qu;c quidem per
corporahs curationis modum significatur; et ideo
ihis quibus corporahs curatio non competit, scihcet
sanis, non debet hoc sacramentum conferri. » —
Hsec iUe. — Item , ibidem, in solutione primi, sic
dicit : (( Quamvis spiritualis sanitas sit principahs
elTectus hujus sacramenti , oportet tamen quod per
curationem corporalem signilicetur spiritualis cura-
tio, etiam si corporahs sanatio non sequatur. Et
ideo sohs ilhs hoc sacramento spirituahs sanitas
dari potest, quibus corporahs curatio competit, sci-
hcet infirmis; sicut ille sohis potest l)aptismum
suscipere, qui potest corporahs al)hitionis particeps
esse, non autem puer in ventre matris exsistens. » —
Hsec ille. — Et multa alia similia ibidem dicit.
Tum quia sanis non imminet de propinquo status
exercendi actus gloriiie, sicut inlirmis exeuntibus.
DehocsanctusThomas, ibidem, in solutione secundye
qusestiunculse, sic dicit : « Hoc sacramentum est
ultimum remedium quod Ecclesia potest conferre,
quasi immediate disponens ad gloriam. Et ideo illis
tantum infirmantibus debet adhiberi, qui sunt in
statu exeuntium, propter hoc quod segritudo nata
est mortem inducere, et de periculo timetur. » —
Hiec ille. — Item, ibidem, in solutione secundi,
sic dicit : (( Hoc sacramentum habet pro principaii
effectu illam sospitatem , quse exeuntibus et iter ad

gloriam agentibus est necessaria. » — Hsec ille. —
Ex quibus, et multis aliis, patet quod consequentia
illius argumenti non valet. — Dicitur tertio, quod
illud argumentum militat contra Durandum : quia
ipse dicit quod principalis effectus hujus sacramenti
est remissio peccati venialis quoad culpam, vel
poenam; sed constat quod peccata venialia plus vel
a?que insunt sanis quam infirmis; ergo, si conse-
quentia sua valeat, hoc sacramentum deberet con-
ferri sanis sicut infirmis; quod ipse negat.

Ad secundum patet per prsedicta : quia non est
contra nos. Non enim ponimus exhilarationem
mentis esse proprium efiectum hujus sacramenti, si
talis exhilaratio dicat actum secundum. Sed poni-
mus sublationem inhabilitatis et ineptitudinis ad
actus gratise et glorise, per aliquid tamen positivum
impressum, se habens per modum actus primi;
quod potest dici ornatus, vel sospitas, vel babilitatio
ad actus gratise et glorise. Et ideo polest habere
efl^ectum in carentibus usu rationis, qui tali habili-
tatione indigent. — Item , hoc argumentum , sicut
prsecedens, militat contra factorem suum : quia ipse
ponit primum effectum hujus sacramenti esse exhi-
larationem mentis, ad quam sequitur conversio
mentis in Deum ; constat autem quod infirmi qui
prse infirmitate privati sunt usu rationis, non sunt
capaces talis conversionis in Deum , nec talis hilari-
tatis, quam ipse ponit.

Ad tertium dicitur primo, quod illa ineptitudo,
vel inhabililas, contra quam datur hoc sacramen-
tum, non est naturalis; sed est effectus peccati per
se. Licet enim natura sit inhabilis negative ad actus
giorife, quasi insufficiens, nisi aliud superaddatur;
non tamen est inhabilis contrarie, quasi habens ali-
quid contrarium exercitio illorum actuum. Sed illa
secunda inhabilitas causatur ex peccato; quam
oportet tolli ante introitum gloriae, per hoc sacra-
meutum, vel per aliquid sequivalens. Et de tali
inhabilitate, in suo simili, loquitur sanctusTliomas,
dist. 47 hujus Quarti , q. 2, art. 1, in solutione
primse qutestiunculse, ubi sic dicit : (( Quia mundus
ali(]uo modo propter hominem factus est, oportet
quod quando homo secundum corpus glorificabitur,
etiam alia corpora mundi ad statum meliorem
mutentur, ut sit et locus convenientior, et aspectus
delectabilior. Ad hoc autem quod gloriam corporis
homo consequatur, oportet prius removeri ea qu;e
giorite opponuntur; quse sunt duo, scilicet corru-
ptio, et infectio culpse; quia, ut dicitur, 1. Corin-
thior. 15 (v. 50), corruptio incorruptelarn non
2)ossidehit, et a civilate glori;e omnes immundi foris
erunt, Apocahjps. ult. (v. 15). Et similiter oportet
elementa mundi purgari a contrariis dispositioni-
bus, antequam in novitatem gioiise adducantur,
proportionabiliter ei quod de homine dictum est.
Quamvis autem res corporalis subjectum infectionis
culpse proprie esse non possit, tamen ex culpa quse-

DISTINCTIO XXIII. — QUvflSTIO I.

459

dam incongruitas in rebus relinquitur, ad hoc quod
spiritualibus dedicentur; et inde videmus quod loca
in quibus aliijua criinina sunt commissa, non repu-
tantur idonea ad aliqua sacra in eis exercenda, nisi
quadam purgatione pra;missa. Et, secundum hoc,
ex peccatis quamdam inidoneitatem ad gloritc susce-
ptionem pars mundi recipit, quai in usum nostrum
cedit; unde quantum ad hoc mundatione indi-
get, etc. » — H;i'C ille. — Ex quibus apparet quo-
modo peccatum inhabililat ad gloriai susceptionem
non sohim naturam rationalem , qucE potest esse
subjectum peccati, verum etiam crealuras inanima-
tas; et quomodo ibi relinquit inhabihtatem.

Dicitur secundo , quod peccatum non solum inha-

bihtat ad actus glorifc, immo ad actus gratiai et vir-

tutum; sicut ostendit sanctus Thomas, l^ 2^, q. 85.

Nam, primo articulo, ostendit quomodo per pecca-

tum actuale diminuitur bonum naturye, quae est

inchnatio ad virtutem. Et, art. 3, ostendit quomodo

tam per peccatum originale, quam per actuale,

inbabihtatur anima et suse potentiai ad bonum. Ait

enim sic : « Per justitiam originalem ratio perfecte

continebat inferiores animae vires; et ipsa ratio a

Deo perficiebatur, ei subjecta. Hkc autem originahs

justitia subtracta est per peccatum primi parentis.

Et ideo omnes vires animaj remanent quodammodo

destitutse proprio ordine, quo naturahter inchnan-

tur ad virtutem ; et ipsa destitutio , vulneratio

naturffidicitur. Suntautemquatuor potentia^animae,

qua^ possunt esse subjecta virtutum : scihcet ratio,

in qua est prudentia; voluntas, in qua est justitia;

irascibihs, in qua est fortitudo; concupiscibilis, in

qua est temperantia. Inquantum ergo ratio desti-

tuitur suo ordine ad verum , est vulnus ignorantise ;

inquantum vero voluntas destituitur ordine ad

bonum, est vulnus malitise; inquantum vero irasci-

bihs destituitur suo ordine ad arduum, est vulnus

infirmitatis; inquantum vero concupiscibihs desti-

tuitur ordine ad delectabile ratione moderatum, est

vulnus concupiscentise. Sic ergo ista quatuor sunt

vuhiera inflicta toti naturse humanaj ex peccato

primi parentis. Sed quia inchnatio ad l)onum virtu-

tis in unoquoque diminuitur per peccatum actuale,

ideo etiam ista quatuor sunt vulnera ex ahis pec-

catis consequentia : inquantum scihcet per pecca-

tum ratio hebetatur pra:!cipue in agendis, voluntas

induratur ad bonum, et major difficultas bene

agendi accrescit, et concupiscentia magis exardescit. »

— Haic ille. — Item, ibidem, arguit sic, quinto

loco : (( Augustinus, in libro de Natura et Gratia

(cap. 67), ponit duo pcKnalia animaD peccanti, sci-

licet ignorantiam et difficultatem ; ex (juibus oritur

error et cruciatus. Quai quidem quatuor non con-

cordant istis quatuor supradictis. Ergo, otc. » Ecce

argumentum. Sequitur responsio : (c Dicendum,

inquit, quod difficultas quse ponitur in libro Augu-

stini, includit ista tria quse pertinent ad potentias

appetitivas, scilicet malitiarn, infirmitalem et con-
cupiscentiam : ex his enim tribus contingit quod
aliquis non facile tendit in bonum. Error autem et
dolor sunt vulnera consequentia : ex hoc enim ali-
quis dolet, quod infirmatur circa ea quae concu-
piscit. » — Ila^c ille. — Item, de Malo, q. 2,
art. 11, sic dicit : «. Sicut lumen a sole diffunditur
in aerem, ita gratia a Deo infunditur anima>. Quje
quidem est supra naturam anima}; et tamen in
natura animse, vel cujuscumquecreatura? rationalis,
est aptitudo qua^dam ad gratia? susceptionem, et per
gratiam susceptam fortificatur in debitis actibus,
Peccatum autem est quoddam obstaculum iuterpo-
situm inter animam et Deum, secundum illud
Isaiaj 59 (v. 2) : Peccata nostra diviserunt inler
nos et Deiim nostrum. Cujus ratio est : quia, sicut
interior aer domus non illuminatur a .sole, nisi
directe aspiciat solem, et dicitur illuminationis
obstaculum , quod hujusmodi respectus (a) rectitu-
dinem impedit; ita anima non potest illuminari a
Deo per gratite susceptionem , nisi directe conver-
tatur in ipsum. Hanc autem conversionem impedit
peccatum, quod convertit animam in oppositum,
quod scilicet est contra legem Dei. Unde manife-
stum est quod peccatum est obstaculum quoddam
impediens grati» susceptionem. Omne autem obsta-
culum alicujus perfectionis aut formge, simul cum
hoc quod excludit formam vel perfectionem quam-
cumque, facit susceptivum minus aptum vel habile
ad formaj receptionem ; et ulterius, per consequens,
impedit effectus formaj vel perfectionis in subjecto;
et maxime si obstaculum illud fuerit aliquid inhae-
rens actu vel habitu in subjecto. Manifestum est
enim quod illud quod movetur uno motu, non
movetur simul contrario, et est etiam minus aptum
vel habile ut motu contrario moveatur. Simihter
etiam quod est calidum, est minus aptum ut sit
frigidum; difficilius enim frigidi impressionem reci-
pit. Sic ergo peccatum, quod est obstaculum gratia?,
non solum excludit gratiam, sed etiam facit animam
minus aptam vel hahilem ad gratiie susceptionem;
et sic diininuit aptitudinem vet habilitatem anima3
ad gratiam. Unde cum dicta habilitas sit quoddam
bonum naturse, peccatum diminuit bonum naturse.
Et quia gratia naturam perficit, et quantum ad
intellectum , et quantum ad voluntatem, et quan-
tum ad inferiores animai partes obedibiles rationi,
scilicet concupiscibilem et irascibilem , peccatum,
excludendo gratiam et hujusmodi auxilia natura?,
dicitur vulnerare naturam. Unde ignorantia, mali-
tia et hujusmodi dicuntur vulnera consequentia ex
peccato. )) — Ha^c ille. — Ex quii)us patet primo,
quod falsum est illud quod dicit arguens, scilicet
quod debilitas, aut difficultas, aut inhabilitas ad
actus grati;« et gloriae, non sit sequela peccati actua-

(a) respectus. — ejus Pr.

460

LIBRI IV. SENTENTIARUM

lis, sed defectus per se consequens naturam . Secundo,
quod non false nec improprie dicitur : Indulgeat
tibi Dominus, etc. ; quia per illam orationem peti-
tur indulgeri peccatum quoad reliquias ab ipso
relictas. Tertio, quod falsum est aliud dictum
arguentis : quia tales reliquia^, vel talis defectus
non prLievenit omnem actum liberi arbitrii, sed con-
sequitur actum peccati; nec quilibet talis defectus
perseverat nobiscum per totam vitam, saltem non
aique intensus uno tempore sicut alio. Ex quibus
patet ad argumentum.

Ail quartum dicitur primo, quod non legi quod
sanctus Thomas dicat quod proprius eflectus hujus
sacramenti sit exhilaratio de qua loquitur arguens,
sed bene dicit, prima qusestione hujus distinctionis,
art. 2, q'=> 3, in solutione tertii, quod « in hoc sacra-
mento res et sacramentum non est character, sed
qucedam interior devotio, quiE est spiritualis unctio».
— Haec ille. — Et ideo, si arguens talem devotio-
nem vocet exhilarationem , non contendo. Puto
tamen quod illa devotio, vel spirituaHs unctio, non
sit actuahs, sed magis habitualis, et potius actus
primus per modum formse, quam actus secundus
per modum operationis. Et forte potest vocari orna-
tus, et dispositio ad gratiam , vel dehbutio quaedam
ad futuram gloriam, sicut dicit sanctus Thomas,
distinctione secunda hujus, q. 1, art. 2, in solu-
tione principali. — Dicitur secundo, quod de tali
exhilaratione, vel spirituali unctione, satis fit men-
tio in forma sacramenti, cum dicitur : Per istam
sanctam unctionem, etc. ; quia per unctionem
significatur la^titia, juxta illud (Psalm. 44, v. 8),
Unxit te Deus oleo Ixtitix, etc. — Dicitur tertio,
quod remissio peccatorum , de qua fil mentio in
forma sacramenti, intelligitnr primario quoad reli-
quias peccati, sed secundario quoad culpam vel
poenam, si peccata quoad hoc non sint prius remissa,
ut dictum est : ita ut dicamus quod prima res
hujus sacramenti, quaj est res et sacramentum et
gratia .sacramentalis, est illa spiritualis unctio, de
qua dictum est; sed ultimus eflectus est remissio
peccatorum per gratiam gratum facientem, quoad
tria, vel duo, vel unum tantum, scihcet culpam,
poenam, reliquias peccati; directe tamen ordinatur
ad toUendum teitium praedictorum, indirecte autem
et per accidens ad aha duo. Et sic patet quod argu-
mentum parum valet.

Ad quinlum et omnia prrecedentia, sententialiter
respondet Petrus de Palude (dist. 23, q. 4), dicens:
« Iste modus per quem ponunt dimitti venialia per
hilaritatem quam infundit, ad quam sequitur con-
versio mentis in Deum, et generalis disphcentia,
non videtur verus. Quia, sicut baptismus debet dari
illiqui in sanitate illum petiit,etiam si fiat furiosus,
nec speretur lucidum intervallum, quia non requi-
rit actum suscipientis per se, quia ordinatur ad
peccatum contractum sine actu proprio ; sic infirmo,

qui cum sanse mentis esset petiit hoc sacramentum,
et postea incidit in phrenesim, datnr hoc sacramen-
tum, cum etiam detur ei Eucharistia; qui tamen
non est capax rationis, nec per consequens hujus
hilaritatis, nec conversionis ad Deum , nec per con-
sequens displicentiie. Unde, si principaliter datur
propter veniaHa, nec potest ea delere nisi propter
talem conversionem , frustra datur ilHs qui sic con-
verti non possunt. Quando enim sacranientum per
se requirit aliquid, in nulla necessitate debet dari
nisi habenti illa per se exigita; sicut patet in abso-
lutione poenitentiali, et benedictione nuptiali (quam-
vis non sit sacramentum); quia non datur nisi con-
sentientibus, quia matrimonium perse requiritcon-
sensum. Si ergo requireret per se consensum in
actum inungendi (requireretur autem si principali-
ter daretur contra culpam actualem) (a), non dare-
tur nisi habenti signa contritlonis etiam tunc; nec
iterum (?) haberet materiam (y) exterius, sicut nec
poenitentia, nec matrimonium, nisi actum inun-
gendi; habet autem, sicut baptismus et confir-
matio; ergo, etc. — Secundo. Quia, cum extrema
unctio sit sacramentum exeuntium, debet esse ulti-
mum sacramentum, post quod non restat aliud;
sicut baptismus primum, ante quod nuUum. Unde
etiam viaticum primo datur infirmo quam extrema
unctio. Cum autem communio requirat maximam
puritatem a peccatis, si , pro tempore infirmitatis,
quando infirmus est communicandus, ad deletionem
venialium esset convenientius remedium extrema
unctio quam poenitentia, post confessionem de mor-
talibus, ad deletionem venialium deberet prajcedere
extrema unctio; quia quidquid est convenientius
remedium contraculpam quamcumque,illud maxime
debet esse pra?ambulum adEucharistiam. — Tertio.
Quia non est verum quod debilitas contra quam
datur hoc sacramentum, sit infirmitas naturae gratia
destituti.e (quam tamen (5) supponit hoc sacramen-
tum). Quia ista debilitas debet esse propria illi tem-
pori et statui cui appropriatur hoc sacramentum.
Quia ergo morte instante eminet gravissima ten-
tatio inimici, qui jam insidiatur calcaneo; et quia
anima, quae naturaliter diligit corpus, magis intenta
corpori, non potest intendere sibi, sicut Augustinus
dicit; depressio etiam ex memoria prajcedentium
delictorum, ex quibus in desperationem labi posset,
et visiones terribiles quas patitur,et hujusmodi,con-
currunt ; ideo tunc ex his omnibus anima debilior
efficitur, specialiter ex peccatis pra^cedentibus, ex
quibus fit timida et infirma ad actus gratise, non
solum habitibus in contrarium inclinantibus (quia
tunc prona non est inclinatio ad peccatum , et forte

(a) et. — Ad. Pr.

(6) iterum. — Om. Pr.

(y) iterum, — Ad Pr.

(6) quam tamen. — quantum Pr.

DISTINCTJO XXllI. — QU^STIO I.

461

f^ravi infirmitate tales habitus corrurnpuntur), sed
fit infirina meritorie, quia quanto [)Iuries et(a) gra-
vioribus consenserit peccatis, tanto magis meruit
in tentationibus deseri ; et tamen tunc gravissima
imminet tentatio ; unde et quasi pugil inungitur
contra daemonem, sicut confirmandus contra mun-
dum. Haec ergo est infirmilas ad actus gratiai, dif-
ferens ab habitu peccatorum. Unde per hoc sacra-
mentum imprimitur ornatus disponens ad augmen-
tum gratiaj et fervorem cbaritatis, ut sit homo fortis
contra tentationem in morte, et accipiat Spiritum
Sanctum ad robur in pugna hac, sicut in confirma-
tioneinpugnacorporaU persecutionistemporalis. Ali-
quando autem infirmus jam perdidit usum rationis,
lapsus in plirenesim, ita quod peccare non potest;
sed stat in eo infirmitas, retardans ab actu gloribc,
et poena debita peccato actuali; et contiahancetiam
datur. Unde ut pugnans in fine vincat, et vincens
sine alio purgatorio ccelum intret, propter hasc duo
inungitur. Et hsec est duplex infirmitas. — Quarto.
Quia in exhibitione e.ssentiali sacramenti hujus,
ipse infirmus se habet pure passive, nec requiritur
ahquis ejus actus interior, nec exterior, plusquam
in parvulo; Hcet ritus Ecclesisc habeat quod faciat
generalem contritionem, vel confessionem , quam si
ore non potest facere, saltem tundat pectus suum,
in signum doloris; sed ista fiunt ante essentiam
sacramenti, quasi prseambula. Ex quo apparet quod
non datur principaliter propter culpam actualem :
quia tunc per se requireret actum voluntatis; quia
qui creavit te sine te, non juslificahit te si?ie te
(August., de Verbis Apostoli, serm. 15). Unde
absohitio non debet dari nisi confitenti et interro-
gato an proponat abstinere; et nihilominus delet
culpam ex opere operato, si non est obex. » — Ha?c
Petrus. — Pi'8eterea subdit quod « efi^ectus hujus
sacramenti non solum est corporalis alleviatio, sed
etiam spiritualis, quse dicitur hilaritas mentis, non
actualis, .sed babitualis, quia imprimit ornatum
disponentem ad gratiam gratum facientem, et cum
hoc gratiam sacramentalem , quse est quidam habi-
tus habens specialem effectum ad fortificandum
contra pugnam tunc imminentem, et ad remitten-
dum poenam quse po.st omnia aUa sacramonta impe-
diret ingressum regni ; propter quae duo datur hoc
sacramentum principaliler; quia non datur in sup-
plementumcontritionis, quoe tunc haberi non potest;
inde est quod, sicut contritio (6) non totani sed par-
tem pcenBe deleret, sic et istud sacramentum. Pro-
pter quod, sicut sine isto .sicramento vinceretur
homo a diabolo, qui cum isto vincit; sic cum isto
sacramento citius intrat coelum, quam sine isto. »
— Hsec Petrus, et bene quoad hoc quod dicit quod

(a) et. — etiam Pr.

(6) contritio. — continue Pr.

hoc sacramentum non principahter datur ad remis-
sionem culpai veniahs.

Sed in dictis ejus suntaliqua dubia. Primum est,
quia sanctus Thomas, prsesenti distinctione, q. 2,
art. 2, in sohitione tertiai quKstiunculye, expresse
ponit quod hoc sacramentum non debet furiosis nec
amentibus dari pro tempore quo sacramentum non
cognoscunt, nec actualem devotionem habent ad id ;
cujus oppositum dicit Petrus. Sed forte posset dici
quod sanctus Thomas loquitur de iUis qui nec tunc
nec ar^e habuerunt aclualem devotionem et deside-
rium percipiendi hoc sacramentum. — Secundum
dubium est, quia non apparet ex dictis Petri quis
sit effectus principaUter intentus in hoc sacramento.
Quia, sicut dicit quod principaUs efTectus est fortifi-
catio contra pugnam et tentationem diaboUcam sibi
imminentem, tunc, secundum eum, non deberet
dari carentibus usu rationis, sine quo nuUa tentatio
vinci potest. Si vero dicat quod principaUs efTectus
ejus est remi.ssio peccati veniaUs quoad poenam, —
non videtur : quia ad hoc sufficit sacramentum
poenitentise, quod hunc effectum efficacius et dire-
ctius confert; tum eliam quia non apparet quod
poena debita peccato actuaU in hoc saeculo remitta-
tur alicui sine actu liberi arbitrii, quocaret furiosus.
— Tertium dubium est, quod suscipiens hoc sacra-
mentum in statu gratite, propter pnccedentia pec-
cata sibi remissa, deseratur in ultima tentatione
periculosissima auxilio divino vel angelico ; cum
Deus in illo casu potius adjuvet electos suos quam
unquam alias, — Qiiartum dubium est, quia vide-
tur ponere pluralitatem rerum sine necessitate.
Dicit enim quod hoc sacramentum imprimit orna-
tum, et, pra^ter hoc, gratiam sacramentalem , quasi
quemdam habitum permanentem. Hoc autem non
videtur; sed potius dicendum videtur quod gratia
sacramentalis in hoc sacramento non sit aliud quam
illa spiritualis unctio, de qua loquitur sanctus Tho-
mas, quse potest vocari ornatus et dispositio ad gra-
tiam graturn facientem, licet alio modo sit ejus effe-
ctus, ut supra dictum fuit (a).

Dicitur ergo quod effectus principalis hujus sacra-
menti est deletio reliquiarum peccati, et dispositio,
et delibutio, et praeparatio ad gloriffi susceptionem,
modo prius exposito (ad secundum et ad quartum).
Unde sanctus Thomas, secunda distinctione hujus,
q. 4 , art. 2, sic dicit : « Duplex est perfectio. Una,
formce ad actum ; et hanc quidem perfectionem facit
ordo, quantum ad executionem bonorum, quia
reddit (6) hominem idoneum ad dispensationem
sacramentorum ; sed quantum ad perpessionem dif-
ficilium , facit diciaiu perfectionem confirmatio,
qua; (y) hominem fortem reddit, ut nomen Christi

(a) Cfr., in prsesenti articulo. § 1, tcrlium dictum ad argu-
mcntum Petri de Palude.
(6) reddit. — dedit Pr.
/y) qna:. — qua Pr.

462

LIBRI IV. SENTENTIARUM

propter pressuras mundi confiteri non refugiat. Alia
perfectio est in ordine ad finem, ad quem per actus
pervenitur; et hanc quidem perfectionem quantum
ad finem intra facit extrema unctio, qua^ est quse-
dam delibutio prseparans in gloriam remissionis;
quantum vero ad finem extra facit Eucharistia, quK
membra capiti conjungit. » — Haec ille. — Item,
ibidem, sic dicit : « Quidam accipiunt numerum
sacramentorum secundum adaptationem ad virtu-
tes : ut fidei respondeat baptismus, quod sacramen-
tum fidei dicitur; spei extrema unctio, per quam
homo pra^paratur quodammodo ad futuram glo-
riam, etc. » Item, ibidem, in sokitione quinti, sic
dicit : (( Extremaj unctionis non del)uit praBcedere
figura in veteri lege : quia extrema unctio est dire-
ctivum et praeparatorium in gloriam, quam tunc
statim post mortem consequi non poterant, sicut
modo possunt. » Item, art. 1, in solutione quartaj
qusestiunculai, sic dicit : « Quidam dicunt quod
aliqua sacramenta sunt instituta in remedium
venialis peccati, sicut Eucharislia et extrema unctio.
Sed hoc non videtur convenienter dictum : quia
poenitentia est purgativa universaliter omnis peccati
actualis, mortalis et veniahs; unde ad hoc non opor-
tebit aliud sacramentum institui. Et pra^terea, quia,
etiam non exsistentibus (a) veniahbus, adhuc neces-
.sitas illorum sacramentorum esset ad consumman-
dum in bonum, secundum doctrinain Dionysii {de
Eccl. Hier., cap. 5), etc. » — Hicc ille. — Ex qui-
bus patet quod eflectus principahter intentus in hoc
sacramento non est fortificatio contra ultimam ten-
tationem, nec remissio veniaHum quoad culpam aut
poenam , sed pra^paratio ad gloriam animte et cor-
poris, per sublationem i^eHquiarum peccati inhabi-
litantium ad glori;e susceptionem, et dedicationem
animse et corporis ad gloriam, Ex quo sequilur
quod ista unctio potius assimilatur unctioni dedica-
tivse quam pugilativae , quoad finem ad quem ordi-
natur; non dico coa^quali caus;e duralionis. NuUus
etiam doctoi-um antiquorum boc sacramentum
appropriavit virtuti fortitudinis, sed solum sacra-
mentum confirmationis, ut oslendit sanctus Tho-
mas, secunda distinctione hujus(q. 1, art. 2); quod
tamen oporleret, si dicta opinio Petri vera esset.

Ullerius dicitur quod dicta Durandi implicant
contradictionem : quia ex una parte dicit quod hoc
sacramentum non est principaliter institutum con-
tra peccatum veniale, et ex alia dicit quod princi-
palis effectus hujus sacramenti est remissio peccati
venialis; constat autem quod omne sacramentum
est institutum propter suum principalem effectum ;
ex quo sequitur oppositum primi, scilicet quod hoc
sacramentum est institutum principaliter contra
peccatum veniale.

Et hsec sufficiant ad objecta contra secundam
conclusionem.

(a) exsistentibus. — exeuntibus Pr.

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

AdargumentaDurandi. — AdprimumDurandi

contra tertiain conclusionem, dicitur quod conse-
quentia non valet. Quia, sicut dicit Pelrus (dist. 7,
q. 1), (( tunc tantummodo fit injuria consecrationi
quando idem genus consecrationis repetitur, non
autem quandoaliud et aliud, maxime quando unum
ad aliud ordinatur : quia, sicut in naturalibus in
eodem subjecto sunt plura accidentia diversarum
rationum, non autem unius; sic nihil prohihet in
supernaturalibus aliquid unum pluries sanctificari
sanctificationibus diversi generis; sed unius gene-
ris, sic; sicut unus et idem homo plura sacramenta
suscipit, sed non pluries unum de non iterabilibus.
Et similiter consecratio sacramentalis prajcedit con-
secrationem quoe est sacramentum in eadem mate-
ria : sicut, post multas benedictiones super panem
et vinum, ptoferuntur verba consecrationis; et sic
de aliis. Unde materia confirmationis et extremse
unctionis non bisconsecratur illa consecratione quae
est sacramentum ; licet post illam quye est sacra-
mentalis, recipiatillamquie est sacramentum. Unde,
cum sanctificatio quam Christus contulit suo tactu
aliquibus materiissacramentorum, sit alterius ralio-
nis a sanctificationibus sacramentalibus et verljali-
bus, nihil prohibet eas illi supervenire. » — Hioc
Petrus, et hene; et concordat sancto Thomse, prima
quaistione hujus distinctionis, art. 3, q'^ 2, ubi
arguit sic, primo loco : (( Hoc sacramentum habet
unam sanctificationem in usu per formam verbo-
rum. Ergo superfluit alia sanctificatio, si ad mate-
riarn ipsius fiat. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum, inquit, quod prima sancti-
ficatio materioeestsecundum se. Sedsecunda, magis
pertinet ad usum ipsius, secundum quod est actu
conferens effectum suum. Et ideo neutra super-
fluit : quia etiam instrumenta efficaciam accipiunt
ab artifice, et dum fiunt, et dum ad actum appli-
cantur. » — Hnocille.— Item, dist. 7, q. 1, art. 2,
q'a 3, arguit sic, terlio loco : « Sanctificatio non est
iteranda circa idem. Sed per formam sacramenti
sanctificatur materia, ut patet in baptismo, cujus
materia est aqua vei'bo vila; .sanctificata ; quod ver-
bum dicit Magister (dist. 3) esse formam baptismi.
Ergo non debet, ante prolationeni formie sacramen-
talis, aliqua sanctificatio circa materiam confirma-
tionis adhiberi. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum, inquit, quod, sicut instru-
mentum virtutem instrumentalem acquirit dujjlici-
ter, scilicet quando accipit formam instrumenti, et
quando movetur a principali agente ad eflectum,
ita etiam materia sacramenti duplici sanctificatione
indiget : una, qua instituitur materia propria sacra-
menti , et ad hoc est sanctificatio materise ; alia est

DISTINCTIO XXIII.

QU^STIO I.

463

quando applicaluradefrectum,qu'ce(a) fit performam
sacramenti. Et ideo non fit injuria sanctifica-
lioni, si duplex sanctificatio talibus adhibeatur. » —
Hsec ille.

Ad secundum respondet Petrus (dist. 7, q. 1),
quod (( Christus vivus, et mortuus, fuit ususunctio-
nibus visibilibus; sed non per modum sacramenti,
sicut usus est pane et vino conse(;r-atis et coiiver-
sis; nec per modum sacranientalis, sicut usus (6)
est baptismo Johannis. Unde si pueris manumimpo-
suit, non tamen unxit; et si Apostolos cum oleo
misit, non tauHm illo oleo unctus est, nec per se
unxit iiifirmos ». — Ha;c ille. — Sed contra boc
replicat Durandus, ut patet in arguendo. — Sed
dicendum quod fundatur in falsa con.sequentia, sci-
licet hac : Christi contactus dedit virtuteni ali-
quibus materiis sacranientalibus ; ergo dedit vir-
tutem omnibus quue tetigit, venientibus in usum
sacramentorum. Haec enim consequentia nullius
est exsistentiaj, nec apparentiae : quia non (juilil^et
Christi contactus contulit virtutein aquye vel i^ani,
sed solum ille contactus quo materiam a se tactam
instituebat materiam sacramenti; sic autem tetigit
aquam in baptismo, et panem et vinum in c(]ena;
oleum autem aut aliam unctionem nunquam tetiyit
illo modo; et ideo nullam sanctificationem eis con-
tulit suo tactu praecise, sed solum materiaj baptismi
et Eucharistiae. Et ideo argumentum non valet.

§ 4. — Ad argumenta contra quartam
conclusionem

Ad argumenta Petri de Palude. — Ad pri-
inum contra quartam conclusionem , dicitur quod
non fuit mens sancti Thomic quod hoc sacramen-
tuni in aliquo casu nullum causet eflectum, concur-
rentibus oninibus qute sunt de essentia .sacramenti,
et nullo obice exsistente in recipiente. Quia, ut
bene arguit Petrus, secundum sanctum Thomam,
in aliis locis, omne sacramentum novie legis causat
disposilionem ad gratiam , si non sit defectus ex
parte requisitorum ad sacramentum , nec impedi-
mentum ex parte suscipientis, per aliquam fictio-
nem. Sed credo quod intendebat quod integratio
effectus hujus sacramenti, qujxi includit sanationem
mentis et corporis, non semper ponitur, posito per-
fecto sacramento, et remota omni fictione ex parte
suscipientis. Et quod ista fuerit ejus mens, videtur :
nani, prKsenti distinctione, q. 1, art. 2, in solu-
tiune secundLe quicstiuncuUe, sic dicit : « Sicut
baptismus, per ablutionem corporalem, facit spii'i-
tualem emundationem a niaculis spiritualibus; ita
boc sacramentum , per medicationem sacranienta-
lem exteriorem, facit sanationem inleriorem. Et

(a) quse. — qid Pr.
(6) usus. — Om. Pr.

sicut ablutio baptismi habet efl^ectum corporalis
al)lutionis, quia etiam corporalem emundationem
facit; ita extrema unctio habet efl"ectum corporalis
medicationis, sciiicet corporalern .sanationem. Sed
in hoc est dilferentia : quia corporalis ablutio ex
ipsa naturali proprietate elementi facit corporalem
muiidationeni, et ideo semper eam facit; sed extrema
unctio non facit corporalem sanationem ex pioprie-
tate naturali materiije, sed ex virtute divina, (piie (a)
rationabililer operatur. Et quia rationabiliter ope-
rans nuiKpiam inducit efl"ectum secundariurn nisi
secundum quod expedit ad principalem, ideo ex hoc
sacramento non sequitur corporalis .'^anatio seniper,
sed quando expedit ad spiritualem sanationem; et
tunc seinper eam inducit, dummodo non sit impe-
dimentum ex parle recipientis. » — Hijec ille. —
Item, art. 4, q'" 3, arguit sic, tertio loco : (( Duplex
efl^ectus hujus sacramenti ponitur in littera. Sed in
verbis prsedictis non fit mentio nisi de uno, scilicet
de remissione peccatorum ; non autem de coiporali
sanatione, ad quam Jacobus ordinat orationem fidei,
dicens (cap. 5, v. 15) : Oratio fidei sanabit infir-
mum. Ergo forma praidicta est incompetens. » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : « Dicendum,
inquit, quod in forma debet exprimi principalis
eflectus, et qui semper inducitur in .sacramento,
nisi sit defectus ex parte recipientis. Non autem
talis effectus est corporalis sanitas, ut ex dictis
patet; quamvis quandoque sequatur; ratione cujus
Jacobus hunc eflectum attribuit orationi , quai est
forma liujus sacramenti. » — Ha^c ille. — Ex qui-
bus patet quod hoc sacramentum semper inducit
suum eirectum principalem, ni.si sit defectus ex
parte recipientis; sed elTectus secundarius non sem-
per inducitur, sed tunc tantum quando expedit ad
principalem effectum , et tunc .semper.

Si autem Petrus intendat probare quod hoc sacra-
mentum, et quodlibet aliud sacramentum novaj
legis, semper babet aliquem effectum in susci-
piente, dummodo concurrant omnia qnie sunt de
e.ssentia sacramenti, sive suscipiens ponatobicem,
sive non; et quod nuUa fictio possit impedire effe-
ctum hujus sacramenti primuin, aut ultimum; —
neganda sunt dicta ejus. Nec valet ejus probatio :
quia causa naturaliter agens, quantumcumque per-
fecta, et per se, aut essentialis, nuncpuun producit
effectum in passo indisposito ad recipiendum ejus
impressionem; sicut patet de igne respectu ligni
excellenter frigidi et liumidi. Nec valet quod dicit
de obstaculo respectu illuniinantis : quia illumi-
natio medii non solum impeditur propter obstacu-
lum vel absentiam illuminantis, imino propter
densitatein medii, aut defectum diaphaneitatis. Nec
valet quod dicit, quod Thomas tenendus est in con-
trariis dictis : quia ipse non dicit contrarium alibi

(a) quoe. — Om. Pr.

464

LIBRT IV. SENTENTIARUM

eorum quae dicit in proposito, Imtno Petrus dicit
alibi contrarium eorum quse hic dicit, scilicet quod
tanta et talis posset esse fictio in recipiente sacra-
mentum etiam baptismi, quod nullum efTectum sor-
tiretur; et similiter in sacramento poenitentise, ut
alias visum est (dist. 17, q. 2); licetnon omnisfictio
impediat effectum baptismi , nec poenitentia^ , nec
hujus sacramenti, sed aliqua sic, et aliqua non. Si
enim recipiens hoc sacramentum nunquam consen-
sit, immo semper dis.sensit receptioni hujus sacra-
menti, nec habuit devotionem ad sacramentum, sed
contemptum ejus, puto quod in eo casu nuHum
efTectum recipit ex sacramento. De hoc sanctus Tho-
mas, prsesenti distinctione, q. 2, art. 2, q'>' 3, in
solutione secundi, sic dicit : « Baptismus non requi-
rit motum Hljeri arbitrii, quia datur contra origi-
nale principaHter, quod non curatur in nobis ex
nostro Ubero arbitrio; sed in hoc sacramento requi-
ritur motus hberi arbitrii. » Item, in solutione
quartpe quaestiunculae, dicit sic : a Hoc sacramen-
tum exigit actualem devotionem in suscipiente,
sicut Eucharistia.Unde, sicut Eucharistia non debet
dari pueris, ita nec hoc sacramentum. » Item, q. 1,
art. 4, q^^ 2, in sokitione primi, sic dicit : « Hoc
sacramentum, sicut et prsedicta, quantum est de se,
habet certitudinem ; sed potest impediri ex fictione
recipientis (etiam si sacramento subjiciat se per
intentionem) quod nullum effectum consequitur. »
— Hdbc ille. — Ex quibus apparet quod multiplex
indispositio recipientis impedit efreclum hujussacra-
menti : puta, si sit puer; aut sanus, fingens se
infirmum; aut carens omni devotione actuah, prse-
senti et pntterita. Et niultiplex alia fictio potest
impedire omnem eflectum hujus saci'amenti.

Ad secundum contra eamdem conckisionem, dici-
tur quod, cum beatus Thomas fuerit itakcus, proe-
sumendum est quod ipse bene scivit formas (a)
sacramentorum, quibus EcclesiLC itakc;ie utuntur,
- et sic formam (6) EcclesiaB ambrosianae. Et sic vide-
tur quod Ecclesia ambrosiana, conferendo sacra-
mentum exti-emaD unctionis, utitur non sokim ver-
bis indicativis, immo deprecativis; potissime quia
Ambrosius non ignorabat verba beati Jacobi dicen-
tis (cap. 5, V. 14 etl5) : Infirmatur quis in vobis?
inchicat presbyteros Ecclesise, et orent super eum,
ungentes eum oleo in nomine Domini, et oratio
fidei salvabit infirmum; et , si in peccatis sit,
dimittentur ei, etc. ; ubi traditur satis expresse
quod unctio extrema, de qua ibidem loquitur, debet
omnino fieri cum verbis deprecativis, non sohim
indicativis; cujus oppositum, si fiat, nil agitur. Et
sic intekigo sanctum Thomam , prima qusostione
hujus distinctionis, art. 4, q'» 2, ubi arguit sic
(tertio loco) : « In quibusdam Ecclesiis dicuntur

hujusmodi verba in collatione hujus sacramenti :
Ungo hos oculos oleo sanclifcato, in nomine
Patris, etc. ; et hoc est conforme aliis formis sacra-
mentorum. Ergo videtur quod in hoc consistat
forma hujussacramenti. » Ecceargumentum. Sequi-
tur responsio : « Dicendum, inquit, quod verlja ika
indicativi modi, qua? secundum morem quorum-
dam pr^mittuntur orationi, non sunt forma hujus
sacramenti ; sed sunt qua^dam dispositio ad formam,
inquantum intentio mini.stri determinatur ad actum
ilkim per illa verba. » — Ha^c ille. — Ex quibus
videtur quod, hcet akqua? Ecclesise pr^mittant ora-
tioni verba indicativa, et akquje non, qua^kbet
tamen utilur verbis deprecativis, et nuka sohs indi-
calivis.

Ad argumentum principale contra quaestionem (a),
respondet sanctus Thomas, art. 1, q. 1, hujusdistin-
ctionis, q''^ 1, in sokitione primi, dicensquod « oleum
quo catechumenus inungitur, sua unctione non per-
ducit ad peccati remissionem, quia hoc ad bapti-
smum pertinet; sed ahquo modo ad baplismum
disponit. Et ideo non est sacramentum illa unctio,
sicut unctio extrema. » — Ha^c ike.— Quahs autem
sit ika dispositio quam confert unctio ika prajcedens
baptismum, docet, di.st. 6, q. 2, art. 3,q'»2, in'
solutione primi, dicens sic : « Sacramenta novae
legis habent effectum in conferendo gratiam , qua
perfecte morbo subvenitur, contra quem sacramen-
tum ordinatur. Sed sacramentalia habent effectum
in removendo contrarias dispositiones, vel impedi-
menta gratis. Et ideo mukiphcantur, nec in eis
gratia confertur. » — Ha^c ille. — Item , in solu-
tione primae quaistiunculai, sic dicit : « Olei inun-
ctio significat expeditionem hominis in pugna quam
adversus diabokim suscipit (6), a cujus potestate
exemptus est. » — Hxc ille.

Et hsec de qua?stione sufficiant. De qua bene-
dictus Deus. Amen.

(a) formas. — forntam Pr.
(6J formam. — formas Pr.

DISTINCTIO XXIV.

QUiESTIO I.

UTRUM ORDO SIT SACRAMENTUM

@5^^^iRCA vigesimamquartam distinctionem
W(^^%^ 4. Senfenimrum qua^ritur : Utrum ordo
w.^^^ sit .^acramentum.

^^^^=^j^ Et arguitur quod non. Quia, sicut
pra^latio spirituaks, quse est ordo, datur cum qua-

(a) qusestionem. — comlusionem Pr.
(6) suscipit. — suscepit Pr.

DISTINCTIO XXIV.

QU^STIO I.

46b

dam consecralione ; ita et pnelatio secularis, quia
reges inunguntur. Sed regia dignitas non est sacra-
nientum. Ergo necordo, de quo loquimur.

In oppositum arguitur. Quia ordo ab omnibus
numeratur inter septem Ecclesiae sacramenta.

In hac quKstione sunt tres articuli. In primo
ponentur conclu.siones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTIGULUS I.

. PONUNTUR CONCLUSIONES
Quantum ad primum arliculum, sit

Prima COnclusio : Quod onlo ccclesiaslicus, in
quo dalur poteslas, est vere saeramentuui.

Hanc conclusionem, quoad tres sui partes, ponit
sanctus Tiionias, pncsenti distinctione, q. 1, art. 1.
Nam primam parlem, scilicet quod ordo sit etdebeat
esseiu Ecclesia, probat, ibidem, in solutione primie
qurestiunculffi, dicens : « Deus sua opera in sui
similitudinem producere voluit, quantum possibile
fuit, ut perfecta essent, et per ea cognosci posset.
Et ideo, ut in suis operibus repnesentaretur non
solum secundum quod in se est, sed etiam secun-
dum quod aliis influit, hanc legem naturalem posuit
omnibus, ut ultima per media perficerentur, et
media perprima, ut dicit Dionysius (de JE^ccL Hier.,
cap. 5). Et ideo, ut ista pulchritudo Ecclesiic non
deesset, posuit ordinem in ea, ut^juidam aliis sacra
traderent, suo modo in boc Deo assimilati, quasi
Deo cooperantes; sicut etiam in corpore naturali
quaedam membra aliis influunt. » — Hlcc ille.

Item, il)idem, arguit sic (arg. 2 Sed contra) :
« Status Ecclesice est medius inter statum natui?c
et gloriaB. Sed in natura invenitur ordo, quo quiG-
dam aliis superiora sunt; et similiter in gloria, ut
patet in angelis. Ergo in Ecclesia debet esse ordo. »
— Ha^c ille.

Ex quibus patet ratio pro prima parte conclu-
sionis.

Secundam partem ejusdem, scilicet quod ordo
ecclesiasticus sit spirilualis potestas, vel saltem in
ordine conferatur spirilualis potestas, prol)at, ibi-
dem, in solutione secundLC qu<cstiuucuke, ubi reci-
tat dicta Magistri in littera ponentis diffinitionem
ordinis, qu;c talis est : Ordo esf signacului» quod-
dam Ecclesix, per quod spiriluaHs po(estas tra-
ditur ordinato. Postea sanctus Thomas, exponendo
pricdictam diffinitionem, sic dicit : « Diffinilio quam
ponit Magister de ordine, couvenit ordini secuudum
quod est Ecclesioe sacramentum. Et ideo duo ponit :
scilicet signum exterius, ibi, signaculutn quod-
dam, id est, signum quoddam ; et eftectuin interio-

rem, ibi, j^er quod spirilualis potestas, etc. » —
Haec ille.

Item, ibidern, in solutione primi arj^umenti, sic
dicit : (( Signacuhim non ponitur in hac diffinitione
pro charactere interiori, sed pro eo quod exterius
geritur, quod est signum interioris potestatis et
causa; et sic etiam sumitur character in alia diffi-
nitione (a). Si tamen pro interiori charactere sume-
retur, non esset inconveniens : quia divisio sacra-
nienti in illa tria, scilicet quorum unum est .sacra-
mentum tantum et aliud res tantum, et aliud res
et sacramentum, non est in partes integrales, pro-
prie loquendo; quia illud quod est restantum, non
est de essentia sacramenti ; quod est etiam .sacra-
mentum tantum, transit; el sacramentum manere
dicitur. Unde relinquitur quod ipse character inte-
rior sit essentialiter et principaliter ipsum sacra-
mentum ordinis. » — Ha;c ille.

Ex quibus patet quod ordo est potestas spirituahs,
vel confert potestatem spiritualem, ex diffinitione
quam ponit Magister.

Tertiam partem conclusionis, scilicet quod ordo
sit sacramentum, probat sanctus Thomas, ibidem,
in sohitione tertiai quaestiuncula?, dicens : « Sacra-
mentum nihil aliud est quam qua^dam sanctificatio
hominis, exhibita cum aliquo signo visibili. Unde,
cum in susceptione ordinis qua^dam consecratio
homini adhibeatur per vi.sibilia signa, constat ordi-
nem esse sacramentuni. » — Haec ille.

Ex quibus patet ratio in forma pro tertia parte
conclusionis.

Secunda conclusio est quod, licet sint plures
ordines, ouines tanien sunt unum totale perfe-
ctum sacramenlum, et non plura totalia per-
fecta; nec plures ordines totales et perlecli,
sed unus totalis et perfeclus ordo.

Primam partem hujus ponit sanctus Thomas,
praesenti di.stinctione, q. '2, art. 1, in solutione
prima^ qu;estiuncu]cC, dicens : « Ordinum multi-
tudo in(Iucta est in Eccle.sia propter tria. Primo,
propter Dei sapientiam commendandam, quie in
di.stinctione ordinata rerum maxime relucet, tam
in naturalibus quam in spiritualibus; quod signifi-
catum est, quia regina Saba, videns ordinem mini-
strantium Salomoni, non habebat ultra spiritum,
deficiens in admiratione sapientite ipsius (3. Regum,
cap. 10). Secundo, ad subveniendum humanie infir-
mitati : quia per unum non poterant omnia quK ad
divina ministcria pertinebant expleri sine magno
aravamine; et ideo di.stinuuunlur ordines diversi ad
diversa officia. Et hoc patet per hoc quod Dominus,
Nutiieroruni 11, dedit Moysi septuaginta senes
populi in adjutorium. Tertio, ut via proficiendi

(a) vel sequenti distinctione.

A(). Pr.
VI.

466

LIBRI IV. SENTENTIARUM

hominibus amplius daretur, dum plures in diversis
officiis distribuuntur, ut omnes sint Dei coopera-
tores; quo nihil est divinius, ut dicit Dionysius (de
Eccl. Hier., cap. 5). » — Hkc ille.

Ex quibus patet triplex ratio pro prima parte
conclusionis ; quam probat ulterius ibidem arguendo
pro conclusione : « Quia Ecclesia est corpus Christi
mysticum, simile corpori naturali, secundum Apo-
stolum (1. Corinth. 12). Sed in corpore naturali
sunt diversa membrorum officia. Ergo in Ecclesia
debent esse diversi ordines. — Item , ministerium
novi testamenti est digniusquam ministerium vete-
ris, ut patet, 2. Coriyith. 3. Sed in veteri testa-
mento non solum sacerdotes, sed etiam levitai mini-
stri eorum sanctificabantur. Ergo in novo testa-
mento debent consecrari per ordinis sacramentum
non solum sacerdotes, sed ministri eorum; et ita
oportet quod sint plures ordines. )) — Ha;c ille.

Secundam partem conclusionis ponit ibidem, in
solutione secundi. Arguit enim sic, secundo loco :
« Si ordo dividitur, aut est divisio totius in partes
integrales, aut in partes subjectivas. Non in partes
integrales : quia sic non reciperent praidicationem
totius. Ergo est divisio in partes subjectivas. Sed
partes subjectivce recipiunt in plurali praidicatio-
nem generis remoti, sicut generis proximi; sicut
homo et asinus sunt pkira animalia , et plura cor-
poraanimata. Ergo sacerdotium et diaconatus, sicut
sunt phires oi'dines, ita sunt pku^a sacramenta, cum
sacramentum sit quasi genus ad ordinem. )) Ecce
argumentum. Sequitur responsio : « Dicendum,
inquit, quod distinctio ordinis non est totius inte-
graks in partes, neque totius universalis, sed totius
potestativi; cujus heec est natura, quod sokun
secundum completam rationem est in uno, in ahis
autem est akqua participatio ipsius; et ita est hic.
Tota enim plenitudo hujus sacramenti est in uno
ordine, scikcet in sacerdotio; sed in akis est quae-
dam participatio. Et hoc significatum est in hoc
quod dicit Dominus Moysi, Numerorum 11 (v. 17):
Auferam, de spirita tuo, et tradaui eis, ut
sustentent onus populi. Et ideo omnes ordines
suntunum sacramentum. )) — HaJC ike.

Ex quibus potest formari tahs ratio pro conclu-
sione : Totum potestativum non prsedicatur pkn-a-
kter cum sua totaktate de partibus suis collective
sumptis, sed solum singulariter. Sed hoc quod dico,
sacramentum ordinis, vel ordo, est quoddam
totum potestativum respectu septem ordinum. Ergo
non prsedicatur cum sua totalitatede ilks plurakter,
sed singulariter : ut possit dici quod illa septem
sunt totale perfectum sacramentum ordinis, et non
plura totaka perfecta sacramenta, vel ordines per-
fecti totales (a).

Et in hoc primus articulus terminatur.

(a) totales. — tolalis Pr.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Quantum ad secundum
articuknu , arguitur contra conckisiones. Et quidem
contra primam arguit Scotus (dist. 24, q. 1), pro-
bando quod sacramentum ordinis non sit potestas
spirituaks ad akquem actum in ecclesiastica hie-
rarchia.

Primo. Quia ex ista descriptione sequitur quod
episcopatus sit ordo; cum sit potestas ad aliquem
actum spiritualem in Ecclesia (utpote ad actum con-
firmandi, et conferendi ordines sacros), et non tan-
tum potestas congrue exercendi, sed simphciter
exercendi; quia non episcopus, si attentet istos
actus, ut videtur, nihil facit.

Secundo. Quia sequitur quod sub ordine sacer-
dotali non sit akquis ordo; quod est conlra omnes.
Probatur : quia istam potestatem non habet diaco-
nus, nec subdiaconus; quia, elsi ipse possit akquid
facere congrue, quod non faceret laicus, tamen, si
laicus attentet ikud facere, simphciter faceret.

Tertio, Quia sequitur quod sacerdotium sit duo
ordines : quia sacerdoti competit duplex potestas
spirituaks, scikcet conficiendi Eucliaristiam, et aljsol-
vendi poenitentem ; quoe non sunt una potestas ; quia
una videtur prior aUera, quia in coenaDeus contukt
primam Apostoks, secundam autem nonnisi post
resurrectionem, Johan. 20 (v. 23). — Haec Scotus,
in forma.

CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Durandi. — Gontra secundam
conckisionem arguit Durandus (dist. 24, q. 2), pro-
bando quod ordo in generak acceptus non divida-
dalur in speciales ordines sicut in sacramenta, sed
sicut in sacramentum et sacramentaha : ila quod
sokun sacerdotium est ordo et saci'amentum ; cetera
vero sunt ordines, non tamen sacramenta, sed quie-
dam sacramentaka. Et hoc probat

PiMuio sic. Quando plures actiones ordinantur
ad unum spiritualem efiectum, itaquod una attingit
illum , aliai vero solum disponunt , illa sola quae
principaliter attingit, est sacramentum, cetera? vero
sunt sacramentaka tantum : sicut patet de cate-
chismo et exorcismo respectu ablutionis sub deter-
minata forma verborum ; quia enim omnes istse
actiones ordinantur ad ablutionem peccati originalis,
et ad hanc attingit sola ablutio exterior, ceterse
vero sunt tantum dispositiones, ideo sola ablutio
est sacramentum , exorcizatio autem et catechizatio
sunt sacramentaka tantum. Nunc est ita, quod
omnes ordinationes ministrorum Ecclesise sunt

DISTINGTIO XXIV. — QUiESTIO i.

^g:

principaliter propter sacramentum Eucharistiit', con-
ficiendum et ministrandum ; ad hoc aulem atlingit
potestas sacei'dotalis, cetene vero solum disponnnt,
qusedam (a) a lemotis, et aliai de propinquo. Ert^o
sola ordinatio .sacerdotalis est sacramentum, ceterte
vero sunt sacramentales tantum.

Secundo sic. Sicut potestas quic datur in haptismo,
est ad suscipiendum sacraujenta, sic polestas ordi-
nis, ut est sacramentum , est ad conficiendum vel
conferendum ea; correspondent (mim sil)i invicem ,
sicut potenlia activa et passiva. Sed, in ordinihus
suh sacerdotio, iion confertur aliqua })otestas ad
conficiendum vel conferendum sacramenta; unde
diaconus,' qui supeiior est inter illos, ex ordine non
hahet aHquod sacramentum conficere vel conferre,
quamvis sacramentum Eucharistiie confectum a
sacerdote haheat mediante vase dispensare, vel por-
tare .solummodo, vel offerre. Ergo nullus ordo suh
sacerdotio est proprie sacramentum.

TerliG. Quia in ordinatione sacerdotis conferlur
potestas, vel deputatio, per quam ordinatus potest
aliquid facere, (juod prius non poterat, etiam quoad
genus facti : sicut ordinatus in sacerdotem potest
conficere corpus Domini, ahsolvere in foro poeni-
tenlite; quod non poterat sine tali ordine. Sed, in
ordinihus inferiorihus sacerdotio, nulla potestas,
vel deputalio, confertur ordinato, per quam possit
aliquid quod non poleral prius, sed sohim per quam
hcet facere quod non licehat prius : quidquid enim
potest diaconus ordinatus, puta legere Evangehum,
ministrare sacerdoli, etc. , totum poterat facere
prius, sed non hcehat ei ; et similiter est in inferio-
rihus ordinihus. Ergo, cum j^olestas sit ad po.sse, et
non ad licere, potcstas qUcC confertur in aliis ordi-
nil)us a sacerdotio, non est potestas simpliciter, sed
secundum quid; nec illi ordines sunt ordines sim-
pliciter, cum ordo sitsignaculum Ecclesiyc mediante
(juo spiritualis potestas traditur ordinalo; quare
nec sunt sacramenta simpliciter, sed secundum
quid,sive qua^dam sacramentalia.Etquod plusest, in
quihusdam minorihus non datur potestas per quam
ordinatus possit aliquid facere, vel ei liceat, quod
prius non posset, vel ei non liceret; sicut est de
ostiario, lectore etacolytho. Omnia enim officia prie-
dictoir.m ordinum licite faciunt non ordinati , sicut
ordinali, secundum usum universalis Ecclesiie. Unde
deputatio ad prsedicta officia facienda videtur esse
ah inslitulione Ecclesiic, ad solemnitatem divini
cultus. Ecclesia autem non potest instituere sacra-
menta, sed solum sacramentalia.

Quarto. Confirmatur hoc per commune dictum
doctorum. Dicunt enim communiter quod (( distin-
clio ordinum non est totius integralis in snas par-
tes, nec totius universalis in partes suhjectivas; .sed
totius potestativi. Cujus haec est natura, quod totum

secundum completam rationem est in uno, in aliis
autem est aliqua participalio illius. Et ita est hic.
Tota enim plenitudo hujus sacramenti est in uno
ordine, .scilicet in .sacerdotio; in aliis autern est ali-
qua participatio ordinis. » Ex quo ergo tota pleni-
tudo sacramenti est in sacerdotio, in aliis autem
.solum quiedam participatio, patet quod non sunt
proprie sacramenta, sed quicdam sacramentalia.
Nec video quare hoc non po.ssit teneri prohahililer.
Immo non videtur quod aliter possit salvari dictum
fratris Thomae, cujussuntverha pra3cedentia(4. Sen-
tent., dist. 24, q. 2, art. 1, q'' 1, ad 2"'"). Quia, si
(|uilihet ordo est per .se et simpliciter sacramentum,
tunc plures ordines sunt plura sacramenta, et non
unum tantum, ut ip.se dicit. Et iterum, ordo erit
totum universale ad speciales ordines, et sacramen-
tum similiter, et (a) speciales ordines erunt ejus
partes suhjectiva; : quia ill» sunt partes suhjectivse,
qute per se et simpliciter recipiunt pncdicationem
totius; et sic es.set in proposito, si quilihet ordo
esset per se et simpliciter sacramentum; quod ite-
rum ipse negat. Si vero omnes ordines .sunt unum
sacramentum , ut partes ejus, quemadmodum
consecratio panis et consecratio vini faciunt unum
sacramentum completum Eucharistiic, .sequeretur
(juod speciales ordines essent (6) partes integrales
unius sacramenti ordinis, quemadmodum in sacra-
mento EucharistiEC consecratio panis et vini sunt
partes integrales ejus; hoc autem iterum ipse negat.
Non restat ergo quod possit ejus intentio salvari,
nisi modo supradicto, scilicet quod sacerdotium sit
per se et simpliciler ordo et sacramentum, cetera
vero sint .sacramentalia tantum,

Qiiinto principaliter. Quia, si aliquid moveret ad
oppositum , hoc potissime videretur es.se (y) ratio
quam quidam inducunt, quic talis est : Omne illud
in quo confertur gratia ex opere operato, est .sacra-
meiiLum; sed in ordinatione diaconi et suhdiaconi
gratia confertur ex opere operato; ergo sunt sacra-
raenta. Minor prohatur sic : Quicumque deputatur
divinitus ad aliquod officium cujus executio non
pote.st fieri congrue sine gratia, illi datur gratia in
collatione officii , quia Deus non deficit in necessa-
riis; sed diaconus et suhdiaconus in sua ordina-
tione deputantur ad officia qu;e congrue sine gratia
exequi non j)Ossunt; deputaulur enim ad sacra-
menta tractanda, quae immundis tangere nefas est,
secundum Dionysium, primo capite Ecclesiasticx
Hiemrchiai ; ergo in eorum ordinatione confertur
eis gratia; ergo sunt sacramenta. — Sed hoc non
valet, propter duo. Primo, quia major propositio est
vera in illis operihus quse directe et immediate
ordinantur ad tollendum peccatum : quia, cum pec-

(a) qusedam. — quidem Pr.

(a) et. — Om. Pr.

(g) essent. — erunt Pr.

(y) esse. — Om. Pr.

468

LIBRI IV. SENTENTIARUM

catum non tollatur nisi pei' gratiam, actio per quam
cojiferlur gratia, est ibi principalissima, et ideo est
sacramentum, sicut est ablutio in baptismo. In ope-
ribus autem quio non immediate ordinantur contra
peccatum , sed ad conferendum potestatem seu ofli-
cium propter aliquem finem , illa sola operatio est
sacramentum, per quam confertur potestas quse
directe et immediate ordinatur ad finem intentum;
quia illa solaestprincipalis ; cetene vero, etsi eis con-
feratur gratia, sunt adminiculativse; et ideo solum
suntsacramentales, et nonsacramentum. Sic autem,
est in ordinibus, ut declaralum est prius. Ideo, etc.

— Secundo, quia possetdici ad miuorem propositio-
nem, quodipsanon sumitur universaliter pro omni-
bus ordinibus sub sacerdotio, sed solum pro diaco-
natu et subdiaconatu. Nec ejus probatio se extendit
ad minores ordines de quibus superius facta est
mentio, videlicet ad ostiarium, lectorem, acoly-
thum : quia oflicia pricdictorum ordinum possunt
licite (a) exerceri sine gratia (quamvis non merito-
rie, quia sine gratia nullum opus est meritorium);
et ideo per illam rationem non probatur quod in
collatione prsedictorum ordinum conferatur gratia.

— Dictum etiam Dionysii, quod immundis sym-
bola tangere nefas est, intelligitur de administra-
tione sacramentorum ; qua^ non pertinet ad diaco-
num vel subdiaconum, sed solum ad sacerdotem. —
Rursus, si dicatur quod sacramentum et sacramen-
talia debent simul conferri , cum sacerdotio autem
non simul conferuntur reliqui ordines; — non
valet. Quia non oportet sacramentab'a simul conferri
cum sacramento : nam, in primitiva Ecclesia (6),
mullis diebus, et quandoque pluribus annis, cate-
chizabantur aliqui priusquam baptizarentur, sicut
legimus de beato Martino; et, eodem modo, prius
tempore promovetur quis ad minores ordines grada-
tim, anlequam fiat sacerdos, ut probato in minori-
bus majora committantur. — Hioc Durandus, in
forma.

II. Argumenta aliorum (y). — Abaliis arguitur
sic

Primo. Si quilibet ordo per sc non debeat dici
sacramentum, sed omnes simul unum sacramen-
tum sunt; ergo quilibet ordo aut essentialiter perti-
net ad sacramenti ordinis rationem, sicut conse-
cralio vini essentialiter pertinet ad sacramentum
Eucharistiai, sicut consecratio panis, et e converso;
quod nuUus dicit; vel in uno tantum consistit ratio
sacramenti, scilicetin sacerdotio, in aliisautem con-
comitalive tantum, tanquam in sacramentalibus
adjunctis; et habelur propositum.

Secundo. Quia, si ordo est sacramentum, quili-

(a) licite. — Om. Pr.
(o) prius. — Ad Pr.

(y) Ha.>c argumenta reperiuntur apud Petrum de Palude,
dist. 24, q. 1.

l)et ordo erit sacramentum; sed cum ordines sint
septem, sequitur quod sint septem sacramenta, vel
tredecim (a).

Tertio. Quia, si quilibet ordo est sacramentum :
aut per se, et sic sunt partes subjectiva^ et ordo
erit totum universale; aut sic quod omnes sunt
unum sacramentum, et tunc sunt partes integrales.
Sed utrumque est falsum. Ergo, etc.

Quarlo. Ilkid solum est sacramentum, quod
attingit ad eflectum principahter intentum; quod
vero disponit, est sacramentale. Et hoc patet per
Thomam, supra, dist. 23, q. 1 (6). Cum ergo solum
sacerdotium attingat ad efl"ectum principalem, illud
solum est sacramentum, cetera vero sacramentalia.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad ARGUMENTA CONTRA PRIMAM
CONCLUSIONEM

Ad argumenta Scoti. — Quantum ad tertium
articuhun, respondendum est objectionibus supra-
dictis. Et quidem

A(l priuium Scoti contra primam conclusionem,
dicitur quod consequens illatum non est inconve-
niens : quia episcopatus est ordo, accipiendo ordi-
nem uno modo, secundum quod videbitur in
sequenti qua'stione. Ideo de hoc non ampHus dici-
tur pro pncsenti.

Ad sefuuduuj, negatur consequentia : quia non
solum sacerdos, verum etiam subdiaconus et diaco-
nus et ceteri ordinati habent spiritualem potesta-
teui, et recipiunt cliaracterem in sua ordinatione.
De hoc sanclus Thomas, prsesenti distinclione, q. 1,
art. 2, in solutione secunda? qux-stiunculse, sic
dicit : (( Circa hanc qusestionem fuit triplex opinio.
Quidam eniin dixerunt quod in solo ordine sacerdo-
lah imprimitur character. Sed hoc non videtur
veruni : quia actum diaconi nuHus potest exercere
hcite nisi diaconus; et ita patet quod habet ahquam
potestatem spiritualem in disjiensatione sacramen-
torum, quam ahi non liabent. Et propter hoc ahi
dixerunt quod in sacris ordinibus imprimitur cha-
racter, non autem in minoribus. Sed hoc iterum
nihil est : quia per quenilibet ordinem ahquis con-
sliliiitur supra plebem in aliquo gradu jiotestalis
ordinatio ad sacramentorum dispensationem ; unde,
cum character sit signum distinctivum ab ahis,
oj)ortet quod in omnibus character imprimatur.
Cujus etiam signum est, quod perpetuo manent, et
nunquam reiterantur. Et hioc est tertia opinio, qua2

{a)vel tredecim. — Om. Pr.

(g) Cfr. Dist. prfficed., art. 1, concL 1.

DISTINCTIO XXIV.

QU^STIO I.

communior est. » — Hsec ille. — Item , ibidem , in
solulione primi, sic dicit : « Quilibet ordo vel babet
actum circa ipsum sacrameiitum , vei ordinatum ad
sacramentorum dispensalionem : sicut ostiarii babent
actum admittendi bomines ad divinorum sacra-
mentorum inspectionem ; et sic de aMis. Et ideo in
omnibus requiritur spiritualis potestas. » — Ilaec
ille. — Cum autem dicitarjruens, quod laicus potest
facere quidquid potest diaconus, quamvis non
licite, etc. ; — dicitur quod boc confirmat proposi-
tum : quia actus licitus et actus iUicitiis, iicet
quandoque sint ejiisdem speciei in esse natune, dif-
ferunt tamen specie vel genere in esse moris vel
juris; et ideo laicus non potest lacere actum ejus-
dem speciei secundo modo dicta^ cum illo quem
potest lacere ordinatus; et sic oportet quod ortlina-
tus habeat aliquam potestatem spiritualem , absolu-
tam vel respectivam, quam non habet laicus, vel
non oidinatus. Item, quidquid sit de actibus exte-
rioribus, tamen character ordinis alicpiem actum
interiorem babet, cui similem non potcst babere
non ordinatus : puta signare, distinguere et confi-
gurare. De qua materia difTuse loquitur sanctus
Tliomas, quarta distinctioue bujus, q. 1, art. 1.

Verumtamenad hocargumentum diffusius respon-
det Petrus de Palude (dist. 24, q. 2), dicens : « Qui-
dam dicunt quod non in omni ordine est character
proj^rie dictus. Ubi est sciendum quod, secundum
eos, cum character sit polestas per quam homo (a)
operatur divinas actiones , sicut aliquid babet
dupliciter rationem potestatis, sic et characteris.
Potestas enim proprie dicitur per quam possumus
in actiun in quem alias non possemus; sed potestas
secundum quid, est per quam licite possumusquod
alias poteramus sed non licite. Et sic characler sim-
pliciter, dicitur potestas per quam possumus in
actum in quem prius non jjoteramus; sed chara-
cter secundum quid, dicitur potestas per quam
licite possumus in actum in quem prius poteramus
sed non licite. Accipiendo ergo (6) cbaracterem pro
potestate simpliciter dicta, sic cbaracter non impri-
milur nisi in sacerdotio; non autem in inferioribus
ordiuibus. Cujus rationem assignant : quia cuicum-
que confertur aliciua potestas spiritualis simjiliciter
talis, potest in spiritualein effectum in quein non
poterat prius, ut dictum est; sed sacerdos, post
suam ordinationem, potest in spiritualem efTectum in
quem non poterat prius, quia potest conficere sacra-
mentum EucharistiaJ, et absolvere in foro poeni-
tentia?, quod prius non poterat; diaconus vero et
inferiores ordines, post ordinationem suam, non
possunt in aliquem eflectum in (y) quem prius non
possent, quamvis liceat eis nunc quod non licebat

(a) liomo. — Om. Pr.
(6) ercjo. — Oin. Pr.
(y) \n. — Oin. Pr.

prius; prius enim poterat Evangeliuin legere, et
sacerdoti ministrare, sed non licebat; ergo in ordine
sacerdotis confertur potestas spiritualis simpliciter
dicta, non autem in ordine inferiorum; si ergo cha-
racter sit potestas spiritualis, .sequitur quod cba-
racter proprie et simpliciter dictus imprimatur in
sacerdotio, et non in inferioribus ordinibus. Nec
est instantia nisi de exorcista, qui videtur in sua
ordinatione accipere potestatem ad eflectum spiri-
tualem, scilicet ad impediendum potestatem dtemo-
nis. Sed istud , secundum Cyprianum, non cogit :
quia ipse ponit quod exorcismus nihil facit, sed tan-
tum significat illud quod in baptismo postea effici-
tur. Dicit enim sic {Epist. 76 ad Magninn, De
Iixretic. baptism.) : Scias diaboli nequitiam pcr-
manere usque ud aqnam sahdarem, in aqua
autem baptismi omncm nequitiam amittere (a).
Et ita, secundum ipsum, exorcista non liabet pote-
statem super dKinonem. Sed quia contrarium tene-
tur coinmunius, ideo potest concedi quod in ordiue
exorcistai imprimatur character. Nec tamen propter
hoc est dignior ceteris ordinibus : quia, quamvis in
boc excedat, tamen in alio exceditur, in hoc scilicet
quod actus alioruin ordinum magis de propinquo se
habent ad sacramentum Eucbaristise quam actus
exorcistse, qui immediate ordinatur ad tollendum
impedimentum baptismi, et, mediante baptismo, ad
Eucharistiai sacrainentum. Si vero character acci-
piatur secundo modo, .scilicet pro potestafe per
quam licite possumus in actum in quem prius pote-
ramus sed non licite, sic dicendum est quod in
omnibus ordinibus imprimitur character : quia per
quemliljet ordinem deputatur ordinafus ad actum,
qui est sacer, vel ratione materiai, vel ex relatione
quain babet ad Euchari.stiai sacramentum. ^ — Sed
contra : Quia in confirmatione imprimitur chara-
cter proprie dictus, sicut in baptismo et sacerdotio,
et tainen per illum non potest in quod prius non
posset etiain licite, sed tantum ex officio; sicut
miles etiam non recipit potestatem facti, sed officii,
ad pugnandum. Et ulterius, quixi illa quic non
iinprimunt cbaracterem, reiterantur. Ergo, etc. —
Sed ad hoc dicerent quod illa per qufe fiunt deputa-
tiones ad aliquod sacrum (6) cum consecratione, illa
non iterantur quamdiu res manent, licet consecratio
non imprimat characterem, nec sit sacramentum,
sed importat solain deputationem ad aliquod
sacruin. » — Hsec Petrus.

Mibi videtur quod opinio quam recitat, et in
parte approbat, non est vera quoad aliqua, scilicet
quod potestas qusc confertur aliis ordinibus a sacer-
dotio, sit potestas solum per quam quis licile potest
quod prius poterat sed non licite. Hoc enim falsum

(a) Cfr. can. 127, § 4, Dist. IV, de Cons. — Item Migne,
Patrol. laliu., t. 3, col. 1198.

(6j sacrum. — sacramcntum Pr.

4:0

LIBRI IV. SENTENTIARUM

est in omnibus minoribns ordinibus, vel saltem tri-
bus illorum. Unde sanclus Thomas, secunda qute-
stione hujus disiinclionis, art. 2, art>'uit sic, nono
loco : « In quolibet actu ordinis spiritualis debet
esse aliqua vis spiritualis, quam habent ordinati
proe aliis. Sed in apertione et clausione ostiorum
non habent aham potestatem spiritualem ostiarii
quam alii homines. Ergo hoc non debet poni actus
ipsorum. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
(( Quidam, inquit, dicunt quod in susceptione ordi-
nis datur ostiario (luiedam vis divina, ut arcere
possit alios ab introitu templi, sicut et in Christo
fuit quando ejecit vendentes de templo. Sed hoc
magis pertinet ad gratiam gratis datam quam ad
gratiam sacramenti. Et ideo dicendum quod susci-
pit potestatem ut ex officio hoc agere possit, quam-
vis etiam hoc ab aliis fieri possit, sed non ex officio.
Et ita est in omnibus actibus minorum ordinum,
quod possunt per alios licite fieri, quamvis illi non
habeant ad boc officium; sicut etiam in domo non
consecrata potest dici Missa, quamvis consecratio
Ecclesia^ad Jioc ordinetur ut Missa in ipsa dicatur. »
— Htec ille.

Patet ergo, ex omnibus prtedictis, quod chai"a-
cter ordinis aliquis est potestas ad faciendum ali-
quid, quod sine illo non posset fieri, nec licite, nec
illicite; sicut character sacerdotii, vel exorcistte.
AHquis vero est potestasad faciendum ahquid, quod
sine illo posset fieri, sed non licite; sicut character
diaconatus et subdiaconatus. Aliquis vero est pote-
stas ad faciendum aliquid, quod sine illo posset fieri
licite, sed non ex officio; sicut est character trium
minorum ordinum. Et simile est de charactere con-
firmationis, ut ponit sanctus Thomas, septima
distinctione Quarti, q. 2, art. 1, q''» 3 (ad 1"'").

Utiaim autem potestas vel character sex ordinum
extendat se ad aliquem effectum interiorem et spi-
ritualem, in quem non posset carens tali ordine,
non est manifestum, nec a doctoribus determina-
tum, nisi de exorcismo, de quo dicit beatusThomas,
sexta distinctione liujus, q. 2, art, 3, in solutione
secunda2 quffistiunculse, quod (( ea quaj in exorcismo
dicuntur el aguntur, aliquem effectum habent in eo
qui exorcizatur; qui quidem effectus est debilitatio
potestatis dajmonis, ne tantum possit in homine
sicut ante, ne (a) baptismum et (6) alia bona impe-
diat in ipso. » — H:ec ille. — Tamen ex hoc non
direfite potest conchidi quod illa activitas sit in exor-
cista, sed sohim quod in verbis exorcismi. Potest
tamen probabiliter concedi quod sit in utrisque.
Forte actus inferiorum (y) ordinum aliquem effe-
ctum hal)ent nol)is ignotum in corpore Christi
mystico, positivum vel privativum, disponentem

(a) ne. — Oin. Pr.

(g) ne. — Ad Pr.

(y) inferionnn. — superiorum Pr.

populum ad sacramentorum dignam susceptionem
vel inspectionem; quem efTectum non habet actus
exercitus per ministrum iaicum non ordinatum.
Hoc autem puto indubifanter vei"um, quod nullus
laicus potest exercere licite actuin exorcisttie; quod
si pra3sumeret, nihil faceret, et mortaliter peccaret.
Et sic patet ad secundum Scoti.

Ad tertiuin ejusdem, negatur consequentia. Nec
valet probatio, ut aliasdiclum fuit, dist.l9, q. 4 (a).
Quia polestas sacerdotalis unica est secundum essen-
tiam absolutam, licet habeat divensos actus, et con-
sequenter diversos respectus, et habitudines, et
nomina. — Cum auteni dicit arguens, quod una
illarum prius tempore data fuit Apostolis quam
alia; — negatur. Sed conceditur quod eadem pote-
stas primo data fuit Apostolis in ccena, quoad usum
ejus primarium et principalem, et post resurrectio-
nem fuit eis data quoad alium usum, vel actum
secundarium et minus principalem, modo alias (?)
exposito. Et de hoc allegatum fuit, ibidem , dictum
sancti Thomyein praisenti distinctione, q. 2, art. 3,
in solutione secundi, ubi sicdicit : ((Dominus disci-
pulis dedit sacerdotalem potestatem, quantum ad
principalem actum, ante passionem , in coena,
quando dixit (Matth. 26, v. 26) : Accipite ct man-
ducatc; undesubjunxit (Luca; 22, v,19) : Hocfacite
in meam commemorationem. Sed post resurrectio-
nem dedit eis potestatem sacerdotalem quantum ad
actum .secundarium , qui est ligare et solvere. » —
Haec ille, — Ibidem etiam dicit, in principali solu-
tione, quod « collatio potestatis .sacerdotalis fit per
hoc quod dat eis aliqnid quod ad proprium actum
pertinet; et quia principalis actus sacerdotis est
consecrare corpus et sanguinem Chri.sti, ideo in ipsa
datione calicis sub forma verborum determinata
character sacerdotalis imprimitur, » — Ha?c ille. —
Item, dist, 18, q. 1, art. 1, q''' 2, in solutione
primi, sic dicit : (( Ad duo quorum unum est causa
alterius, una potestas ordinatur; sicut in igne ad
calefaciendum et dissolvendum. Et quia omnis
gratia et remissio in corpore mystico ex capite suo
provenit ei, ideo eadem potestas videtur esse per
essentiam, qua sacerdos conficere potest, et qua
pote.st ligare et solvere, si jurisdictio adsit. Nec dif-
fert nisi ratione, secundum quod ad diversos effe-
ctus comparatur; sicut etiam ignis dicitur secun-
dum aliam rationem calefactivus et liquefactivus.
Et quia nihil aliud est character sacerdotalis quam
potestas exercendi illud ad quod principahter ordo
sacerdotii ordinatur, oportet quod sit idem quod
spiritualis potestas, Ideo character, et potestas con-
ficiendi, et potestas clavium, est unum et idem per
essentiam, sed differt ratione, » ■ — Ha3c ille.

Et h;ec sufficiant ad objecta Scoti contra primam

(a) Cfr. (list. 19, q. 1 , art. 3, § 1 , ad 1»'".
(g) r.fr. ibid.

DISTINCTIO XXIV. — QUiESTlO I.

471

conclusionem. Ad quorum elucidationem valel)unt
dicenda ad objecta conlra secundam conclusionem.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta Durandi. — Ad priinum

contra secundam conciusionem, respondet Petrus
(disl. 24, q. 1), quod « major argumcmti vera est
tunc solum quando plures actiones ordinantur sic
ad unum effectum communem, quod non habent
praiter illum aliquem proprium efTectum ex opere
operato', qui sufficiat ad rationem sacramenti ; sicut
est in exorcismo, et in illis (|ua3 dicuntur ante et
post in quolibet ordine quando confertur. Secus
autem est quando quselibet actio habet proprium
eflectum ex opere operato, qui sufficit ad rationem
sacramenti. Tunc enim quodlibet est sacrainentum.
Sed quia omnes illi proprii effectus non sunt pro-
pter se intenti, sed propter aliquid unum, ideo
omnes illaa actiones simul sumptae faciunt unum
sacramentum integrum et perfectum; sed quailibet
illarum facit sacramentum imperfectum et diminu-
tum. » — Ucec Petrus, et bene; hoc addito, quod
rnajor Durandi, licet habeat aliquam apparenliam ,
loquendo de actionibus ordinatis ab Ecclesia ad prin-
cipalem actionem institutam a Cbristo, et poti.ssime
quando illoBdiversai actionesfiunt super eodem sup-
posito vel persona, tamen , loquendo de diversis
actionibus ordinatis a Chri.sto super diversa suppo-
sita, et cum diversis formis, ad conferendum spe-
cialem gratiam vel eflectum gratire, dicta major
nullam habet apparentiam. Sic autem est de actio-
nibus quae sunt ordinationes ministrorum Ecclesin;
sub sacerdotio.

Ad sccundum re.spondet Petrus (ibid.), dicens
quod (( quando dicitur quod ordo, prout est sacra-
mentum, est ad conferendum seu conficiendum
sacramenta (a), sicut baplismus est potentia passiva
ad suscipiendum ea, addendum eai vel ad prxpa-
randum et minislrandum ad conficere vel con-
fcrre. Si dicalur quod ex parte potentiie passivK
non est nisi una actio quue sit sacramentum, alia;
autem sunt sacramentales et praeparatoriae ; ergo nec
ex parte potentiie activai; — nonest simile,quiaplura
requiruntur ad agendum quam ad patiendum. Vcl
dicendum quod etiam ordinum quidam disponunt
ad sacramentum conferendum et conficiendum,
disponendo populum. In minori autem verum
dicunt; nisi de diacono, qui ex officio habet san-
guinom ininistrare; tamen adhuc videtur quod non
sit suus gradus, nisi fiat mentio in verbis suae ordi-
nationis. » — ILec Petrus, et bene. — Nec niajor
argumonti est simplicilcM- falsa. llla enim similitudo
ibidem facta, de baplismo et ordine, non tenet per

(a) sacramenla. — Om. Pr.

omnia.Sedsufficitquod sicutin sacramento baptismi
confertur potentia passiva ad susceptionem sacra-
mentorum, sic in sacramento ordinis conferatur ali-
qua polentia activa ad exercendum aliquam actio-
nem ordinatam mediate vel immediate ad conficien-
dum vel dispensandum sacramentum Euchari.stia5,
vel ad prijeparandum ejus materiam vel proprium
suscipientem sacramentum, vel aliquid hujusmodi.
Hanc autein potestatem habet (piiiibet ordinatus
qualicumqueordine ecclesiastico, sicut o.stendit san-
ctus Thomas in hac distinctione, q. 2, art. 1, in
solutione secund;o quccstiuncuke, dicens : « Distin-
ctio ordinum est accipienda secundum relationem
ad Eucharistiam; quia potestas ordinis aut est ad
consecrationem ipsius EucharistitE , aut ad aliquod
ministerium ordinandum ad hoc. Si primo modo,
sic est ordo sacerdotuni; et ideo, cum ordinantur,
accipiunt calicem cum vino et patenam cum pane,
ad designandum quod accipiunt potestatem conse-
crandi coi^pus et .><anguinem Christi. Cooperatio
autem niinistroruni est vel in ordine ad ipsum
sacramentum , vel in ordine ad suscipientes. Si
primo modo, tripliciter. Primo enim est ministe-
rium quo minister cooperatur sacerdoti in ipso
sacramento, quantum ad dispensationem, licet non
quantum ad con.secrationem , quam solus .sacerdos
facit; et hoc pertinet ad diaconum ; unde in littera
diciturquod ad diaconum pertinet mini.strare sacer-
doti in omnibus qua? aguntur in sacramentis
Christi; unde etiam ipsi sanguinem dispensant.
Secundo est ministerium ordinatum ad mat^riam
sacramenti ordinandam in sacris vasis ipsius sacra-
menti; et hoc pertinet ad subdiaconum; unde in
littera dicitur quod vasa corporis et sanguinis
Domini portant, et oblationes in altari ponunt; et
ideo accipiunt calicem de manu Episcopi, sed
vacuum, cum ordinantur. Tertio est ministerium
ordinalum ad pncsentandum materiam sacra-
menti (a); et hoc competit acolytho : ipse enim, ut
in littera dicitur, iirceolum cum aqua et vino praj-
parat; unde accipiunt urceolum vacuum. Sed mini-
sterium ordinatum ad praeparationem recipientium
non potest esse nisi super immundos; quia qui
mundi sunt, jam ad sacramenta percipienda sunt
idonei. Triplex autem est genus immundorum,
socundum Diony.sium (de Eccl. Hierarch., cap. 3).
Quidam enim sunt omnino infideles, credere non
volentes; et hi totaliter etiam a visione divinorum
et a coetu fidelium arcendi sunt; et hoc pertinet ad
ostiarios. Quidain autem sunt, volentes credere, sed
nondum instructi, scilicet catechumeni ; etadeoruni
instructionem ordinatur lectorum ordo; et ideo
prima rudimenta fidei, scilicet velus testamentum,
eis lcgenduni committitur. Quidani vero sunt fide-
les instructi, sed impedimentuni habentesex daemo-

(a) materiam sacramenti. — ad manum sacerdoti Pr.

472

LIBRI IV. SENTENTIARUM

nis potestate, id est, energumeni; et ad lios habet
ministerium ordo exorcistarum. Et sic patet ratio
numeri et gradus ordinis. » — Haec ille. — Ex
quibus patet quod quilibet ordo habet potestatem
vel ad consecrandum Euchari.stiain, vel ad ahquod
mini.sterium ordinatum ad hoc.

Ad terliuin respondet Petrus de Palude (ibid.),
dicens quod « quando dicitur quod non est ordo
simphciter, quia non e.^t potestas simphciter nisi
in sacerdotio, potest addi quod immo in subdiaco-
natu et diaconatu est nova non potestas; quia prius
poterant contrahere matrimonium, postea non })os-
sunt, et, si contrahant, non est matrimonium, nec
sacramentum. Item, dicendum quod bene e.-<t ali-
quod verum sacramentum , non solum per quod
ahquis potest agei"e vel pati quod prius non poterat
nisi ilhcite (sicut per matrimonium accipit potesta-
tem unus in ahum, non patiendi aut faciendi quod
prius non poterat, sed faciendi hcite quod prius nou
poterat nisi iUicite); et sic est de diaconatu et sub-
diaconatu ; item ahquid e.st sacramentum, per quod
datur potcstas faciendi ex oflicio quod prius poterat
facere licite, sed non ex officio (sicut in confirma-
lione); et sic est de minoribus ordinibus, quorum
actus etiam hcite sine ihorum ordine etiam exer-
centur, non tamen ex officio a Deo instituto, sicut
cum iUis. Vel, si concludat quod non quihbet ordo
est sacramentum perfectum, sed imj)erfectuni, con-
cedendum est. Quod autem dicitur, ((uod hcere non
est posse nisi secundum quid; — diciturquod immo
potestas juris dicitur esse pote.stas simphciter;
sicut, in matrimonio, potestas quam dicitur vmus
habere in ahum, non est })otestas facti, quani magis
habet qui opprimit ahenam quam qui red(ht debi-
tum sua^, sed solum potestas juris, qua hcite facit
quod prius non poterat. Item, exorcistatus et epi-
scopatus erunt simphciter potestates, sicut sacerdo-
tium ; quia per illa pote.st quis quod prius non pote-
rat. » — Hiec Petrus, et bene. — Cum autem con-
cludit arguens, quod ordo ostiariorum, lectorum et
acolythorum non est nisi ex institutione Ecclesia^, etc. ;
— negandum est. Unde sanctus Thomas, ubi supra
(dist 24, q. 2, art. 1 , (!'■' 2), in sohitione secundi
argumenti, sic dicit : « In primitiva Ecclesia, pro-
pter paucitatem ministrorum, omnia inferiora mini-
steria diaconis committebantur, ut patet per Diony-
sium, tertio capitulo Ecclesiasticx Hicmrchiii' ,
ubi dicit : Ministrovnm alii stant ad portas clau-
sas tenipli; alii aliud quid proprii orditiis ope-
rantur ; aJii cum sacerdotibus ponunt in altarc
sacrum ^jancm et benedictionis calicem. Niliilo-
minus erant pryedictai omnes potestates implicite
in una diaconi pote.state. Sed postea ampliatus est
cuUus divinus; et Ecclesia quod imphcite liabebat
in uno ordine, exphcite tradidit in diversis; et
secundum hocdicit Magister inhttera, (juod Ecclesia
alios ordines sibi instituit. » — Haec ille.

Ad quarlum respondet Petrus (ibid.), dicens
quod (( sicut quiehbet anima est anima, sed non
perfecta, nisi intehectiva, in qua hae tres uniuntur,
et est una perfecta aiiima; sic in proposito : nisi
quod ibi est totum essentiale cum toto potentiah, et
est ibi unitas realis, non plures animaj in homine;
hic autem est unitas ordinis; unde sunt plura
.sacramenta iinperfecta, sed unuin perfectum. Nec
etiam .'^acerdotium sine ahis est sacramentum per se
et distinctum : tunc enim aha vel non cssent .sacra-
menta, vel essent distincta sacramentaa sacerdotio.
Quod autem dicit Thomas, quod tota plenitudo
hujus sacramenti est in sacerdotio, intehigendum
e.st quantum ad essentiam ihius quod principahter
et finahter quseritur in omnibus onhnibus, non
autem quantum ad perfectionem et integritatem
accidentalem ejusdem, nec quantum ad essentiam
eorum quaj immediate ut proprius finis qu?oruntur
in singulo ordine : nisi enim sacerdos suscepisset
ordinem diaconatus, non hcite faceret officium dia-
coni ; nisi forte inferior contineatur in superiori. ■»
— Hlcc Petrus. — Et videtur in ahquibus discor-
dare a sancto Thoma. Nam sanctus Thomas, in hac
distiuctione, q. 1, art. 2, in solutione quintae quae-
stiunculie, sic dicit : « Non est de necessitate supe-
rioruin ordinum quod ahquis prius habeat minores
ordines : quia pote.states svmt distinctre; et una,
quantum est de sui ratione, non requirit aliam in
eodein sulijecto. Et ideo, in primitiva Ecclesia, ah-
qui ordinabantur in presbyteros, qui prius ordines
inferiores non susceperant. Ettamen poterantomnia
quic possunt inferiores ordines : quia inferior pote-
stas comprelienditur in superiori, virtute; sicut
sensus in intehectu, et ducatus in regno. Sed postea
per constitutionem EcclesiK determinatum est quod
ad majores non se ingerat, qui prius in minoribus
officiis non se humihavit. Et indeest (juod qui ordi-
nantur per saltum, non reordiuantur; sed id quod
omissum fuerat de praccedentibus ordinibus, eis
confertur. » — Haec ihe. — Item , sicut recitatum
fuit in solutione pr«cedentis, secundum ipsum
(dist. 24, q.2, art. 1, q'-' 2, ad 2"'"), potestas diaconi
compreheudit omnes inferiores virtute et imphcite.

Dicitur ergo quod in argumento Durandi sunt
muUi defectus.Primus est, cuin infert istam falsam
consequentiain ex dictis sancti ThomaG : In diaco-
nalu ct iyiferioribus ordinibus est aliqua partici-
patio sacramenti ordinis; sed in sacerdotio est
plenitudo hujus sacramenti ; ergn solum sacerdo-
tium est sarramentum, et reliqui ordincs non
sunt sacramentum , sed sacramentale. Hiec enim
consequentia non .sequitur ex dictis sancti Thomae.
Nec est secundum mentem ejus : nam ip.se concedit
antecedens, et negat consequens. Quod patet : nam
ipse concedit quod quihbet ordo est sacramentum.
Nain, quaestione secunda hiijus distinctionis, art. 1,
in .solutione tertiae quaestiuncula}, sic dicit : « Ordo

DISTINGTIO XXIV. — QU^STIO 1.

473

dicitur sacer dupliciter. Uno modo, secundum se;
et sic quilihet onlo est sacer, cum sit sacramentum
quoddani. Alio modo, ratione materiae circa quam
habef aliquem actum; et sic ordo dicitur sacer, qiii
habet alicjuem actum circa rem consecratam. Et sic
sunt tanlum tres ordines sacri : scilicet sacci'dos,
et diaconus, qui habent actum circa corpus et san-
guinem Christi consecralum; et subdiaconus, qui
babetactum circa vasa consecrata. » — H;cc ille. —
Ex (juibus patet quod, secundum mentem et dicta
ejus, quilibet ordo est sacramentum. Sed arguens
male exponit dicta ejus, et forte prave intellexit.
Cum enim dicit sanctus Thomas, in antecedente
illius coiisequentiic, quod tota plenitudo hujus
sacramenti est in .solo .saccrdotio, et in aliis est quae-
dam participatio, non loquitur de participatione
sacramenti quoad nomen et rationem, sed quoad
potestatem ; qiiia illa j)erfecte est in sacerdotio, sed
participative in aliis. Et quod loquatur de hac par-
ticipatione, patet. Nam, eodem articulo primo, q'''i,
in solutione tertii, sic dicit : « In regno, quamvis
tota potestatis plenitudo resideat penes regem , non
tamen excluduntur ministrorum potestates, qute
sunt participationes qua^dam regise potestatis. Et
similiter est in oidine. » — Fhcc ille. — Et hoc
consonat dictis ejiis in consimili materia. Nam, 1 p.,
q. 77, art. 1 (ad 1'""), sic dicit : « Totum pote.stati-
vum medium est inter totum universale et totum
integrale. Totum enim nniversale ade.st cuilibet
parti .secundiim totam essentiam et virtutem, ut
animal bomiiii et equo; et ideo proprie de suis par-
tibus pra^dicatur. Totum vero integrale non est in
qualibet parte, neque secundum totam es.sentiam,
neque secundum tolam virlutem ; et ideo millo modo
de suis partibiis pnedicalur ; sed aliquo modo, licet
improprie, pnedicalur de omnibus simul; ut si
dicamus quod paries, tectum et fundamentum sunt
domus. Totum vero potentiale inest suis partibus
secundum totam essentiam , sed non secundiiin
totam virlulem ; et ideo qiiodammodo potest prtedi-
cari de qualibet parte, sed non ila proprie sicut
totum universale. Et per hunc modum Augustinus
dicit (10. de Trinitalc, cap. 11) quod memoria ,
intelligentia et voluntas sunt una animie essen-
tia. )) — Haic ille. — Item , posito quod sanctus
Thomas loqiieretur de parlicipatione sacramenti
ordinis quoad nomen et rationem, et non de parti-
cipatione quoad potestatem, adbuc arg-umentum
peccat per fallaciam consequentis, arguendo a pro-
positione babente plures causas verilatis ad unam
illarum. Nani, cum dicitur quod in aliis ordinibus
a sacerdotio est qiucdam parlicipatio sacramenti
ordinis, hoc potest dujdiciter intelligi, scilicet vel
quia ratio sacramenli nullo modo salvatiir in aliis,
autquia non ita jierfecte et complete. Ex hac autem
disjuncliva non licet inferre aliquam partem, sicut
arguens facit.

Secundus defectiis illius argumenti est, quia,
conce.s.so quod (jiiilibet ordo sit sacramenlum , et
praidicationem sacramenti recipiat, non .sequitur
quod sacramentum ordinis se habeat ad .singulos
ordines sicut lotum universalead j)arfes subjectivas,
projiter cau.sas slatim a.ssignatas. Tum qiiia non
adest cuilibet parti secundum totam stiam virtutem.
Tiim quia nomen et ratio sacramenti prius et per-
fectiiis salvatiir in uno ordino qiiam in alio; ciijus
oj)positum est de toto universali univoco, respectu
suarum j)ailium. Tum quia non dicimus quod qui-
Hbet ordo sit per .se et distinclum .sacramentum
penitiis ab alio ordine; sed quod (juilibet ordo est
sacramentum, sed non j)eifectum sine aliis. Quai
quidem imperfectio jiotest diipliciter intelligi. Quia,
si loquamur de aliis ordinibus, aliis a .sacerdotio,
nuUus (a)eorum, nec omnes simul, sine sacerdotio,
babent plenitudinem jiotestatis ordinis, ut dictum
est. Si vero loquamiir de ipso sacerdotio sumjito
seorsum ab aliis ordinibus, deficit sibi aliqua jierfe-
ctio accidentalis vel secundaria, qiiam baberet cum
aliis, de qiia fit mentio in probatione conclusionis :
utjiuta quia non ita perfecte recommendat aut
rej)nesentat divinam sapientiam ; nec ita .subvenit
humauiv infirmitati; nec dat viam pronciendi j)lu-
ribus, siciit faciiint septem ordines simul sumpti;
et ulterius quia non ita perfecte significat rem et
effectum et pote.statem totalis .sacramenti ordinis,
siciit faciiint omnes septem ordines simul sumpti;
et i^ropter miilta alia.

Teitius defeclus argumenti est, quia, j)osito quod
seplein ordines sint unum perfectum sacramentum,
non sequitiir quod .sacramentum ordinis se habeat
ad singulos ordines sicut totum integrale ad partes
.suas integrales, jiroprie loquendo, j)roj)ter rationes
pruetactas : scilicet quia totum integrale non adest
alicui suaj jiarti, neque secundum totam sui essen-
liam, nec .secuiidiim virtutem totam; secus est de
sacramento ordinis respectu singiilorum ordinum,
ut dictum est; nec salvalur secundum totam suam
virtutem in aliqua parte siia, sicut ordo in sacer-
dotio .salvatiir secundiiin totiim jiosse suuin.

Ad quintuui respondet Petrus (ibid.), dicens
quod « solutio quain dat arguens ad argumentuni,
non valet. Primo, quia videtur innuere quod in
minoribus ordiniltus gratia non conferatur. Quod
est falsum. Qiiia aut eoriim actiis a carente gratia
non po.ssunt exerceri sine peccato; et tunc eadem
ratione confertur in eis gratia sicut in diaconatu et
subdiaconatu. Aut possiint sine peccato ; et tunc
saltein non j^ossiint exerceri cum merito. Quando
autem Deus eligit ali(juem ad aliijiiod officiiim, non
solum dat illud quod est necessarium ad hoc quod
exercens non mei"eatur poenam , sed etiani illud
quod est necessarium ad hoc quod implens (6)

(al »n///i<s. — )iult}(i)i Pr.
(6) iniple)is. — i)i plures Pr.

474

LIBRI IV. SENTENTIARUM

mere.itnr prsemium et mei'cedem; alias deficeret in
necessariis; (juia frustra quis laborat, si nec pra?.-
mium nec merituni consequatur, nec pamam vitet.
Et, in minoribus ordinibus, adjungitur : Sic agas :
ut parton liaheas cum illis , etc. — Quod autem
dicitur, quod non omne illud in qiio ex opere ope-
rato confertur gratia, est sacramentum, — est con-
tra difiinitionem sacramenti novae legis, qu;B non
plus continet nisi sensibile signum exterius et gra-
tiam sanctificantem interius ex opere operato : ita
tamen quod vel ipsa res quac confert gratiam, est
sacramentum, et non usus ejus (sicut communio
non estsacramentum, sed usus sacramenti, ettamen
ex opere operato confert gratiam); vel usus rei quse
confert sanctitatem, est sacramentum , sicut in
baptismo. — Quod autem dicitur, quod in illis
solis ordinibus qui ordinantur contra peccatum,
vera est major, — falsum est : quia solum ])apti-
smus et pcenitentia et extrema unctro, secundum
eos, directe ordinantur contra peccatum tollendum;
et alia contra alios defectus; et nibilominus sunt
vera sacramenta, ex boc quod ex opere operatocon-
ferunt gratiam. Et istam majorem, quam modo
distinguunt, ipsi soleljant accipere indistincte ad
probandum aliquid esse sacramentum, quia scilicet
liabebat ali(|uid sensibile exterius, per quod inte-
rius sanctitas causabatur. Sacramentuni enim est
sacnc rei signum, ita ut causa exsislat, et similitu-
dinem gerat; et nibil plus requiritur. — Quod ulte-
rius dicitur, quod, in operationibus quue principali-
ter ordinantur ad conferenduin potestalem vel offi-
cium, illa sola est sacramentum, per quam datur
potestas immediate ad illum finem, — verum est,
si loquatur de fine immediato ad quem gratia requi-
ritur; non autem de fine remoto. Si enim per sacer-
dotium conferretur tantummodo potestas, et non
gratia, ex opere operato, non esset sacramentum
novaj legis, sed solum antiqu;e. Vel si per sacerdo-
tium solum daretur gratia, et non aliqua potestas,
posset esse sacramentum in nova Iege,sicut extt-ema
unctio, in qua non datur potestas per quam super
alios constituatur. Ergo ex his diiobus est sacra-
menturn, sicut ex causa finali; quia datur potestas,
et giatia, ad bene utendum ea. Ubicumque ergo illa
duo concurrunt, ibi est sacramentum. Ideo, elc —
Quod autem dicunt, quod sacramentum et sacra-
mentalia non oportet simul conferri, — veium
dicunt, sicut de catecbismo in primitiva Ecclesia.
Sed ex boc potest argui contra eos. Quia illud non
se habet ad aliud sicut sacramentale ad sacramen-
tiim, quod non potest cum ipso licite conferri, vel
quod non potest cum ipso ilerari, etiamsi sit cum
conseciatione datum; sicut unctio in scapulis et in
vertice iterantur, quia non fuit verus baptismus;
et non solum catechismus et exorcismus. Quando
enim essentia sacramenti defuit, debent omnia
saci"amontaIia ilerari; quia non debet dari sacra-

mentum nisiomnihus concurrentihus, excepta neces-
sitate. — Quod autem dicitur, quod debet caute
suppleri quod fuit omissuin, et nihil est iterandum,
De sacramentis non (a) iterandis, cap. 1, — verum
est, quando illud quod fuit omissum, non erat
essentiale et principale in sacramento, sed vel erat
pure sacramentale (sicut catechismus omissus debet
dici solus, et non aliud, quia est pure sacramen-
mentale); vel quando erat essentiale, sed non
principale (sicut si manus impositio est omissa in
diacono vel .sacerdote, quod essentiale est, sed non
principale, illud solum supplendum est). Sed si nec
character impressus fuisset, omne illius cbaracteris
sacramentale repetendum esset : sicut si sacerdoti
non fuisset traditus calix, omne pure sacramentale
ad ordinem sacerdotii repetendum esset cum illo,
vel saltem posset repeti. Sed quando sacerdotium
datur, non oportet, immo non licet aliquem alium
ordinem cum illo conferri. Ergo nullus ordo est ad
ipsum sicut pure sacramentale. — Confirmatur
major hujus rationis. Quia illud quod est tantum
sacramentale, et non sacramentum, potest iterari
sine injuria sacramenti; quia per iterationem ejus
quod non est sacramentum, non fit injuria sacra-
mento. Immo etiam quando sacramentum confertur,
solent sacramentalia iterari , si prius, quando fuit
adhibita essentia sacramenti, non fiierunt collata.
Unde et in primiliva Ecclesia, quando catechumeni
venie})ant ad baptismum, quantumcumque essent
instriicti , ut Ambrosius, Augustinus et Martinus,
nihilominus replicabatur eis id quod parvulis non-
dum catecbizatis dicitur, Credis, Credo. Et si,
factis omnibus cteremoniis, inveniatur puer non
baptizatus, quia defuit forma vel materia, quando
baptizabitur, replicabitur totum : sicut, dicto toto
canone, si non appareat esse panem vel vinum,
reincipietur totum a canone, et apponetur nova
hostia. Et similiter, quando essentiale ordinis est
omissum, oninia reiterantur. » ■ — Uvsc Petrus, cum
inultis aliis probationibus ad hoc quod alii ordines
non sint pure sacramentalia, sed (6) .sacramenta. —
Ex quibus patet solutionem Durandi ad argumen-
tum quod recitat, noii valere; et potissime quia
contra doctrinam communem est, quod aliquid pure
sacramentale ab Ecclesia inslitutum, et nuUo modo
a Christo, vel mediate, vel immediate, conferat gra-
tiam ex opere operato. Hoc enim perfinet ad pote-
stateni auctoritatis vel excellentiaj in sacramentis,
quam sibi soli Christus reservavit. Ideo nihil est
dictu quod aliquis ordo conferat gratiam ex opere
operato, et tamen non sit sacramentiim, sed sacra-
mentale ab Ecclesia institutiim; vel quod aliqua
actio instituta a Christo, conferens gratiam ex opere
operato, sit tantum quid sacramentale, et non
verum et proprium sacramentum.

(a) non. — Om. Pr.
(6) sed. — et non Pr.

DISTINCTIO XXIV. — QU^STIO l.

475

II. Ad argumenta aliorum. — Ad priinum

aliorurn res|)oti(l(!t PcUiis (disl. 24, (\. i), dicons
quod (( illa ratio omiltit inediuin. Quia ratio sacra-
menti consislit in onniihus e.ssenlialiler, sed non
Kquaiitei- : sicut ratio vita; non consistit aequaliter
in vei^etativo, sensitivo et intellectivo , sed in solo
intellectivo totajiler et perfecte, in aliis irnperfecte
et partialiter, sed tamen essentialiter. Et sic in pro-
posito : (|uilibet ordo est sacramentum e.ssentialiter,
quia habet utraque e.ssentialia; sed non perfecte,
nisi sacerdolium. Et ideo sunt ununi sacramentum,
propler ordinein ad unum, scili(^et corpus Ghristi,
ad quod omnes ordinantur. » — Hicc Petrus, et
bene.

Ad secuiidum respondet, negando consequentiam,
ibi factam , scilicet : si oiyIo est saciamentum , et
quilibet ordo est .sacramentum, ergo sunt septem
sacramenta, vel trcdecim. « Quia consecratio panis
ante consecrationem vini est simpliciter sacramen-
tum, et per se, quantum ad hoc cjuod ei competit
diflinitio sacramenti, et est ibi totus effectus et com-
pletus; et similiter est de consecratione vini, Non
tamen sunt tot sacramenta simpliciter, quot sunt
consecrationes : quia amkc ordinantur ad unum
finem, qui, licet sit perfecte in quolibet quantum
ad i-em sacramenti, non tamen quoad saci^amen-
tum, seu quoad signum, est perfecte, nisi suh utra-
que specie. Et sic est in proposito : quia, licet in
quolihet oidine sit illud quo(l per se sufficeret ad
totam rationem sacramenti (et ideo quodlibet potest
dici .sacramentum), quia tamen omnes ordines ad
unum quid principaliter ordinantur, propter hoc
sunt unum saci-amentum unitate ordinis. » — Ha3C
Petrus, et bene. — Ad cujus intellectum facit illud
quod dicit sanctus Thomas, octava distinclione
hujus, q. 1 , art. 1 , in .solutione secunduc (luicstiun-
culse. ((Perse, incjuit, unuin simpliciter, et quod
est numero unum, tribus modis dicitur. Uno modo,
sicut indivisihile dicitur unum, ut punctus et uni-
tas, quod neque est multaactu, neque polentia.
Alio modo, quod est unum continuitate, quod tainen
est multa in potentia, sicut linea. Tertio modo, quod
est unum perfectione, sicut dicitur calceamentum
unum, quod hahet omnes partes qu;e requiruutur
ad calceamentum. Et luec unitas dicitur inomnihus
illis ad quorum integritatem aliqua exitjuntur,
sicut unus homo, et una domus. Et quia ad esse (a)
sacramentum multa concurrunt, sicut materia, et
forma, et hujusmodi, ideo ah hac unitate dicitur
sacrainentum unum esse. Illa eniin sunt de inteuri-
tate alicujus instrumenti, qucE requiruntur ad illam
operationem ad quam inslrumentum est deputa-
tuin. » — Hacc ille. — Et applicat hoc ad Eucha-
ristiae sacramentum. Similia dicit, 3 p., q. 73,
art. 2 : (( Sicut, inquit, dicitur, 5. Metaphysicx

(a) esse. — omne Pr.

(t. c. 8 et .seq,), unum dicitur non solum quod e.st
indivisibile, vel quod est continuum, sed etiam
quod est perfe(;tum, sicut cum dicitur unus homo,
et una dornus, Est autem unurn perfectione, ad
cujus integritatem concurrunt oinnia quse requi-
runtur ad linem ejusdern; sicut homo infegratur ex
oinnihus niembris necessariis operationi anirnto, et
domus e.\ partibus quai sunt necessariae ad inhabi-
tandum. Et sic hoc .sacramentum dicitur unum :
ordinatur enim ad spiritiialem refectionem , etc. »
— Hiec ille. — Et lo({uitui- de Eucharistia. Et in
fine concludit quod iliucharislia est inulta sacra-
menta materialiter, ideo (juando^pie dicitur sacra-
nienta in plurali ; .sed est unum formaliter et perfe-
ctive, inquantum ordinatur ad unam refectionem.
Et sic potest dici in projiosito, quod septem ordines
sunt septem sacramenta materialiter; sed sunt
unum sacramentum formaliter et perfective, pro-
pter ordinem ad unum finem, qui est Eucharistise
sacramentum,

Ad terlium respondet Petrus (ibid.), quod « non
sequitur, si quilihet ordo est sacramentum, quod
sint partes subjectivie et sacramentum universale
totum. Quia, licet insequalitas partium non excludat
totum universale, nec illud quod est genus, quia
species semper sunt ina?quales, nec illud (a) quod
est species, qua? aliquando est recipiens magis et
miiius; tamen partium subjeclivarum, secundum
quod hujusmodi, una non ordinatur ad aliam; non
enim albedo minus inten.sa ordinatur ad aliam magis
intensam, nec ainkc ad tertiam , nec similiter
nigredo ad alhedinem. Sic autem est in ordinihus,
quod unus alii suhservit, et omnes ad unum quid
ordinantur, inquantum sunt sacramenta. Unde non
sunt partes subjectiva), Et quod dice])atur : ergo
sunt integrales; — dicendum quod non. Quia partes
integrales .saci\imenti dicuntur aliquie quadruplici-
ter. Primo, jiropter partialitatem signi, non rei :
sicut in Eiicharistia, qua3lihet consecratio per se
sumpta continet totam i'em sacramenti, et tamen
non Iiahet nisi partem signi, nec in materia, nec in
forma; unde solapars rei est ihi vi saciamenti; cum
enim dico, Hoc esl covpus meum, non significo
.sanguineni,necpanissignificatsanguinem. Sccundo,
partes integrales dicuntur in sacramento, quarum
quyelihet per .se nata est totam rem continere et
significare, .sed ex ordine et inteutione non habet
nisi partem , sed omnes simul habent totuiu : sicut
in baptismo, tres immersiones, quarum quiclibet
per se poterat esse baptismus totus, ex intentione
volentis trina immersione baptizare, vel liaplismum
conferre, in .sola ultinia e.st efVectus, ante nihil;
et si ante tertiam moieretur haplizandus, nihil
actum esset, et esset totum iterandum, si suscitare-

(a) a vcrbi.s quod est yenus usquo ad nec illucl ,
om. Pr.

476

LIBRI IV. SENTENTJARUM

tur; siciit est ex parte verl)orum, quod, ante ulti-
nium, nihil aclum est, sed a principio iterandum
est totum, si aliquid de subslautia verboruin sit
omissum, Tertio modo dicuntur partes integrales,
quarum quadibet eflectum habet partialem statim,
et est sig^num partiale, nec una plus quam alia, sed
omnes simul liabent eflectum totalem ; sicut in
extrema unctione. Omnes enim unctiones causant
unam perfectam curationem anima.', sed quaolibet
partialem : quia, si nihil ageretur per quamlil)et,
sed solum per ultimam, in virtute primarum, sicut
est de verbis et immersionibus baptismi, tunc, si
minister moreretur post primam unctionem, nihil
esset actum, sed esset illa unctio iteranda; sicut de
immersionibus et verbis dictum est. Et prseterea,
distincta et partialis significatio habet distinctum et
partialem effectum in sacramentis, quai efficiunt
quod signant vel sii>nificant; sed distincta et par-
tialis signiflcatio est, dicendo, Per istam sanctam
unctionem, indulgeat tihi Dominus quidquid deli-
quisti per visum (a); ergo boc solurn efficitur ex
vi sacramenti, scilicet remissio commissorum per
visum (6), sivequoad culpam, sive quoad poenani,
sive quoad reliquias. Sed ex naturali concomitantia,
si per alium sensum commisit peccatum mortale,
sine quo peccatum visus non potest remitti, remit-
teretur etiam ; sicut sub specie panis est sanguis,
quia non est separatus a corpore. Sed si saci-amen-
tum illud ordinatur contra venialem culpam, cujus
remissio non habet connexioneui , tunc accidit uni
unctioni quod habeat effectum alteiius. Et similiter,
si contra ptenam, vel reliquias peccati (quia forle
sunt distinclije), aut si infirmitas contra quam est
sit aliquid indivisibile, per quamlibet unctionem
fit ad eam dispositio spiritualis. Quarto modo
dicuntur partes integrales sacramenti, quando neu-
tra per se habet effectum aliquem, sed and)^' simul
juncta; : ita tamen quod edectus est ab una quasi
formaliter, et ab alia quasi malerialiter, sicut mate-
ria et forma in naturalibus (et sic sunt verba et
elementum in (juolibet .sacramento) ; et non sicut
partes verborum ad invicem, vel parles materia;,
vel actionum, quaj .se habent isqualiter, sicut in
secundo modo. NuUo autem istorum modorum
quatuor se habent ordines ad invicem : quia non
quilibet ordo habet effectum totum omnium ordi-
num sub signo partiali, ut in primo modo; nec
omnes simul habent unicum elfeclum ad quem
ajqualiter .se habeant, et nullus sine alio aliquem ,
ut in .secundo modo; nec insequaliter , ut in
quarto; nec quilibet babet suum effectum partialeni
aBqualem, ut ex illis resultet totus unus elfectus in
eodem, ut in exlrema unctione, quia perfecta cura-

(a) a verbis sed dislincta usque ad visum , om. Pr.
(6) per istani unctionem indulgeat til)i Dominus quid-
quid deliquisti per visum. — Ad Pr.

tio animoe non est ex aliqua una unctione, sed ex
omnibus simul. Sed si non essent ordines inferiores
sex, solum sacerdolium haberet illum eflectum
principalem ad quem omnes ordines ordinantur,
scilicet conficere corpus et sanguinem. IIoc autem
est contra naturam totius integralis, quod possit
salvari in aliqua sui parte, loquendo de heteroge-
neis et partibus essentialibus. Unde relinquitur
quod .sunt plures parles potentiales. » — fJaec
Petrus, et bene, et subtiliter.

Verumtamen quod dicit, quod una pars subje-
ctiva, secundum quod hujusmodi, non ordinatur
ad aliam, — videtur falsum e.sse in partibus subje-
ctivis specie differentibus vel genere. Constat enim
quod elementa sunt propter mixta, et planta^ pro-
pter animalia, et animalia imperfecta propter per-
fecla, et irrationalia propter hominem; licet omnia
ordinentur principaliter ad suum totum, quod est
universum, et ad Deum, qui est omnium princi-
pium et finis. De hoc sanctus Thomas, 1 p., q. 65,
art.2. Similiter, de individuisejusdem speciei, puta
humana;, dicit Aristoteles, 1. Politicx, cap. 4, quod
quidam sunt naturaliter servi aliorum. Dicitur ergo
quod quilibet ordo per se sumptus, est sacramen-
tum, perfectum, vel imperfectum; et, cum hoc,
omnes septem ordines sunt unum sacramentum
perfectuin. Nec ex prima parte hujus copulativae
.sequitur quod .septem ordines sint septem sacra-
menta formaliter et perfective, sed sohun materia-
liter, ut superius (a) dictum fuit. Similiter, ex
secunda parte dicht! copulativie non sequitur quod
.septeni ordines sint partes inlegrales unius totius
ex illis constituti, sed partes potentiales, propter
causam superius dictam, quia scilicet totum, cujus
sunt partes, adest cuilibet parti secundum essen-
tiam, sed non secundum totam virtutem. Et est
simile quoad aliqua, sicut si diceretur quod anima
intellectiva et anima sensitiva et anima vegetativa
sunt partes hujus tolius qiiod est anima : quia
anima salvatur in qualibet prtedictarum parlium,
■secundum totam essentiam , et nomen, et rationem,
sed non secundum tolam virlutem anima?, sed tota
virtus complete salvatur in intellectiva, in aliis vero
est participatio virtutis. Verum est quod, secundum
alium modum loquendi, ipsa anima intellectiva
potest dici totum potentiale respectu sensitiva^ et
vegetativiie, sicut ostendit sanctus Thomas, 3. Sen-
tent., dist. 33, q. 3, art. 1, in solutione primDe
quiiesliunculie, dicens : (( Omne totum ad tria genera
reducitur, scilicet universale, integrale et poten-
tiale. Et similiter triplex pars invenitur dictis totis
correspondens. Integralis enim pars intrat in con-
stitutionem totius, sicut pars domus paries. Uni-
versalis vero totius pars suscipit totius prtjedicatio-
nem, sicut homo animalis. Potentialis vero pars

(a) Cfr. responsionem ad argumentum praecedens.

DISTINCTIO XXIV. — QUiESTIO I.

neque praedicationem toliiis suscipit, neque in con-
stitulionem illius oportet quod veniat, sed aliquid
de potentia totius parlicipat, sicut patet in anima.
Ralionalis enim anima tota dicitur, eo quod in ipsa
omnes potenti:e animas congregantur. Sensil)ilis
vero in brutis, et vegetabilis in plantis, dicuntur
partes animae, quia aliquid de potentia animie
habent, sed non totum. Unde dicitur in libro de
Planlis (lib. 1, cap. 1), quod non babent animam,
sed partem animfc. » — Hiec ille. — Ex quibus
patet quod de loto potentiali varie loquuntur do(;to-
res : quia aIi(piando volunt quod prfcdicetur de
qualibet parte, aliquando non. Secundo patet (juod
utraque consequentia facta in arj^umento non valet.
Ad quarluni respondet Petrus (ibid.), dicens :
(( Finis est principalis respectu ejus quod est ad
finem. Unde elTectus princi])aliter intentus in admi-
nistratione sacramenti, potest dici dupliciter : uno
modo, tanquam finis proprius; alio modo, tanquam
flnis communis. Operatio autem sacramentalis ad
finem proprium se babet dupliciter. Uno modo,
sicut ipsum causans ex opere operato; et est tjilis
finis qui est de ratione sacramenti ut sacramentum
est, puta gratia, vel cum boc deputatio ad aliquod
sacrum. Et tale quid est sacramentum, et non sacr^a-
mentale tantum : quidquid enim ex opere ope-
ralo causat gratiam , est sacramentum, vel pars
ejus. Aliquaudo finis proprius non estgratia, sed
aliquid aliud ; et boc, sive causetur ex opei"e ope-
rato, ut exorcismus, sive ex opere operante, ut cate-
cbismus. Et bujusmodi sunt sacramentalia, et non
sacramenta. Finis vero communis est, ex cujus uni-
tate plura possunt dici unuin sacramentuin perfe-
ctum; quorum quodlibet, per se sumptum, est
imperfectum (juoad signum, sive (pioad effectum,
sive quoad utrumque, et sive unmn sit perfectius
alio, sive noii. Et sic est in proposito. Omnes enim
ordines ad boc sunt ut Missa integre et j)erfecte
celebretur, ad quam omnes ordines per se aliquid
operanfur. Nec est aliquis ordo qui perfecte boc
])ossit sine aliis; nec etiam ij)sum sacerdotium,
quamvis jier se jiossit in essentiam vel Eucbari-
stiam, Et ideo nec sacerdotium, prout est ab aliis
dislinctum, est sacramentum integruin et perfe-
ctum. Sed omnes simul sunt unum perfeclum
sacrameiitum : quia omnes simul conferunt jiote-
statem et gratiam faciendi omnia requisila jjer se
ad perficieiidum digne unum eflectum, qui est
Sacramenlum Altaris. Nibiloniinus tamen (juodli-
bet per se est sacranientum, sed im])erl'ectum :
sacramenlum quidem, quia ex oj)ere operato ad
ali(juid sacrum deputat, ad quod bene agendum
etiam graliam coufeit; sed imjierfecfum, quia nou
dej)utat ad illud niodo perfecto, sed iinperfecto, et
gratiam imj)erfectain tribuit, juxta j)roj)ortionem ad
actum ad quem ordinat. Sic et traditio calicis cum
forma potest dici sacramentum, quia ex opere 0])^-

rato dat potesfatem et grafiam; et similiter imposi-
tio manuum cum forma dat Spiritum Sanctum
(aliteresset iiiendaciuin ), et polestatem remittendi
peccata. Non tamen sunt cJuo sacramenfa, sed
unum : quia ordinantur ad unum perfectum gra-
dum et potestafem sacerdotis, cujus est duplex
actus. Et ideo per duas formas et duas exteriores
res dalur utraque j)olestas : una quidem ex vi sacra-
menti, alia ex concomitantia, in ufraque siinul,
sicut in Eucbaristia; (juamvis sit dissimile, quia
ibi (}st dujilex maferia, bic una. » — H:ec Pefrus.

In quibus, licet mulfa vera et subtilia dicat,
lamen aliqua falsa vel dubia jionit. Primuin est,
quod sacerdofium, prout est ab aliis distinctum,
non est perfecfum sacramentum, nec confert pote-
sfatein et gratiain faciendi in Missa, vel in celebra-
tione Missic, quam conferunt alii ordines. Si enim
intelligat quod sacerdofium non confert cbaracfe-
rem aliorum ordinum, verum dicif. Si autem intel-
ligat quod cbaracter et ])ofestas aliorum ordinum
non contineatur virfualiter in cbaractere ef potesfate
sacerdofii, falsum est, ut sujierius (ad quarfum
Durandi) ostensum est ex dicfis sancti Thomaj
(dist. 24, q. 1, art. 2, q'» 5). Conceditur famen
quod sacerdotium, j)rout est ab aliis distinctum,
non est perfeclum sacramentum, quoad rationem
significandi diclas j)otestaf(!S. — Secunduin dubium,
vel falsum, est, quia innuit quod sacerdoliiim
habeat, secundum duos actus suos, duos characte-
res, vel distinctas pofesfates quoad suum absolu-
tum. Hoc enim falsum est, et contra sanctum Tho-
mam, ut ostensum esf suj)ra (a). Ejusdem enim
potestatis est Eucbaristiam conllcere, et ligare vel
solvere. Cujus ratio haberi jiotest ex dictis sancti
Thomse, in j)r;csenti distinctione, q. 2, art. 2, in
solutione priiui argumenti. Ait enim sic : (( Duplex
est pneparatio suscipienfium sacramentum Eucha-
ristioo. Quaxlam remota; el hu.'c per ministros per-
ficitur. QuLedam j)roxima, qua statim efficiuntur
idonei ad sacramenfi perceptionem ; et ha3C pertinet
ad sacerdotes; quia, etiam in naluralibiis, ab eodem
agenfe fil materiain ullima disjiosifione ad formam,
et recipit formam. Et quia in proxima disposifione
ad Eucharistiam fit aliquis per hoc quod a peccatis
purgatur, ideo omnium sacraiuentorum quie sunt
instiluta priucipaliter ad purgationem jieccatorum,
est minisfer projirius sacerdos, scilicet poenitenfiic,
baj)tisn)i, et extrema} uncfionis. » — Htec ille. —
Ex (juibus j)ofestelici quod dictum est : quia eadem
jiotoslate vel virtufe sacerdos disj^onit ad Eucbari-
sfiam purgando, et conficit et confert Eucharistiam,
informando,velilIuminando,veliierficiendo(6); etita
eadem potestate conficit et absolvit.

(«) Cfr. in pr.-escnti articulo, § 1, ad 3'"";ct(list. 19, q.l,
art. 3, § 1, ad l""'.
(o) perfitiendo. — proficiendo Pr.

LlBRl IV. SENTENTIARUM

Ad arj^umenlum contraquacstionem (a) respondet
sanctus Thomas, prscsenti distinctione, q. 1 , art. 1,
q'=> 3, in solutione tertii, dicens : a Non omnis
benodictio quai homini adhibetur, vel consecratio,
est sacramentum : (juia monachi et abl)ales benedi-
cuntur, tamen ill;e benedictiones non sunt sacra-
menta ; et similiter nec regalis unctio; quia per
hujusmodi benedictiones non ordinatur aliquis ad
dispensationem divinorum sacramentorum , sicut
per benedictionem ordinis; et ideo non est simile. »
— Haic ille.

Et hKC de qusestione sufficiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

DISTINCTIO XXV.

QUtESTIO I.

UTRUM EPISCOPATUS SIT ORDO

IRCA vigesimamquintam distinctionem
4. Sentenluirivm , et finom pnocedenlis,
quffiritur : Utrum episcopatus sit ordo.
^S/^^-^i-»; Et arguitur quod non. Quia imus
ordo non dependet a praicedenti, quantum ad neces-
sitatem sacramenti. Sed episcopalis potestas depen-
det a sacerdotali; quia nulluspotest recipere episco-
palem, nisi prius habeat sacerdotalem. Ergo episco-
patus non est ordo.

In oppositum arguitur. Quia ordo nihil aliud est
quam quidam potestatis gradus in spiritualibus
dispensandis. Sed Epi.scopi possunt dispensare ali-
qua sacramenta, quai non possunt dispensare sacer-
dotes, sicut confirmationem et ordinem. Ergo epi-
scopatus est ordo.

In hac qua^.stione sunt Ires articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod episcopaiis potestas
quoad aliqua est superior potestate sacerdotis
non episcopi.

Hanc ponit sanctus Thomas, vigesimaquarla

(a) quaestionem. — conclusionem Pr.

distinctione hujus, q. 3, art. 2, in .solutione primaj
quaj.stiuncula?, ubi sic dicit : « Sacerdos habet duos
actus : unum principalem, scilicet consecrare verum
corpus Christi; alium .secundarium, scilicet pnepa-
rare populum ad susceptionem hujus sacramenti ,
ut prius (dist. 24, q. 2, art. 2) dictum est. Quan-
tum autem ad primuin actum, actus .sacerdotis non
dependet ab aliqua superiori potestate, nisi divina.
Sed quantum ad secundum (a) dependet ab aliqua
superiori potestate, etiam humana. Omnis enim
potestas qua3 non potest exire in actum nisi prajsup-
positis quibusdam ordinationibus, dependet ab illa
potestate qu;e illas oidinationes facit. Sacerdos
autem non potest solvere nec ligare, nisi prsesup-
posita praelationis iuri.sdictione, qua sibi subdantur
illi quos al)Solvit; potest autem consecrai'e quamli-
bet materiam a Christo determinatam ; nec aliud
requii"itur, quantum est de necessitate sacramenti,
quamvis ex quadam congruitate praesupponatur
actus episcopalis in consecratione allaris et vestium
et hujusmodi. Et ita patet quod oportet esse supra
eacerdotalem potestatem, episcopalem, quantum ad
actum secundarium sacerdotis, non autem quantum
ad primum. » — Ha^c ille.

Ex quibus potest Ibrmari duplex ratio, pro duplici
parte conclusionis. Et quidem pro prima, scilicet
quod episcopalis potestas non sit superior potestate
simplicis sacerdotis quoad primum et principalem
actum sacerdotis, probatur sic : Potestas sacerdotalis
potest exire in suum principalem actum, non sup-
posito aliquoactu })otestatis episcopalis. Ergo, quoad
boc, potestas .sacerdolalis non est inlerior potestate
episcopali , nec potestas e|)iscopalis est ea superior,
— Quoad secundam partem conclusionis, scilicet
quod pote.stas episcopalis sit superior potestate sim-
plicis sacerdotis quoad actum secundarium ejus,
arguitur sic : Potestas quai non potest exire in
actum suum secundarium, nisi priesupposita ordi-
natione vel actione alterius potestatis, esttali pote-
state inferior quoad hoc. Sed potestas sacerdotalis
illo modo se habet ad potestatem epi.scopalem.
Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod episcopatus est
ordo, accipiendo ordineni larqe, prout ordo
dicitur tam de sacranicnto quam de officio non
sacramento; non autem proprie et stricte, prout
ordo est sacranienlum.

Hanc ponit sanctus Thomas, ubi .supra (dist. 24,
q. 3, art. 2), in solutione secunda) qua5stiuncul-<fi,
dicens : a Ordo potest accipi dupliciter. Uno modo,
secundum quod est sacramentum; et sic ordinatur
omnis ordo ad Eucharistia^ sacramentum; unde,
cum Episcopus non habeat superiorem potestatem
sacerdote quantum ad hoc, episcopatus non erit

(a) etiam. — Ad. Pr.

DISTINCTIO XXV. — QUiCSTIO l.

479

ordo. Alio modo potesl considerari ordo secundum
quod est officium quoddam respeclu quarumcum-
que actionum sacrarum; et sic, cum (.'piscopus
habeat potestatem in aclionibus bierarciiicis respectu
corporis mystici supra sacerdotem, episcopatus est
ordo. » — Hsec ille.

Item, ibidem , in solutione secundi, sic dicit :
(( Ordo, })rout est sacramentum imprimens cbara-
cterem , ordinatur speciabter ad Eiicliaristia; sacra-
mentum, in quo ipse Cbristus continetur; quia per
characterem ipsi Cbristo connguiamur. Et ideo,
licet detur aliqua potestas spiritualis Episcopo in sui
promolione respectu abquorum sacramentorum,
non tamen illa potestas habet rationem characteris;
et propter boc episcopatus non est ordo, .secundum
quod ordo est quoddam sacramentum. » — Hiec
ille.

Exquibus potest formari ratio, pro utraque parle
conclusionis. Pro prima, ar^uitur sic : Omne offi-
cium babens polestateiu exercendi sacras actiones,
et conferendi abfjua sacramenla, quani non liabent
carentes taU officio, est ordo communiter dictus.
Sed episcopatus est hujusmodi. Ergo, etc. — Pro
secunda, arguitur sic : Ordo, prout est sacramen-
tum, importat potestatem ordinatam ad Eucha-
ristiiK sacramentum. Sed talem potestatem non
importat episcopatus superiorem sacerdotio. Ergo
non est oido, qui sit vere et proprie, vel stricte
loquendo, sacramentum.

Et in boc primus arliculus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES

Quantum ad secundum articulum, arguitur con-
tra conclusiones. Et quidem contra primam sunt
multai auctoritates Hieronymi (Ei)lsL ad Evange-
lum (a), et Comm. inEpist. ad Titum) qui vide-
tur sensissc quod summa potestas consecrationis,
sive ordinis, erat polestas sacerdolalis (ita quod
omnis sacerdos, quantum est de potestate sacerdo-
tali, potest omnia sacramenta ministrare, confirma-
tionem, omnes ordines, omnes benedictiones et
omnes consecrationes facere; sed, propter pericu-
lum schismatis, fuit ordinatum ut sacerdotes unum
ex ipsis eligerent, qui diceretur Episcopus, id est,
super alios intondens, cui ohedirent, et cui reserva-
tum est ordines facere , et bujiismodi, quse non
faciunt nisi soli Episcopi); et quod Episcopus est
major sacerdote, quantum ad potestatem jurisdi-
ctionis, sed non quoad potestatem ordinis vel con-
secrationis, sed sunt pares, quamvis ex ordinatione
Ecclesia; aliqua sint reservata Episcopis et prohihita
presbyteris. Qua^ quidem dicta Hieronymi habentur

in Decretis, dist. 93,can. Legimus in haia, Qic.ia).
— Sed quia dicta opinio non plus est contra san-
ctuin Tbomam quam contra omnes abos doctores,
et rationesejus sufficienlersolvit Duranchis (dist. 24,
q. 5), et Petrus (dist. '24, q. 6), et dicta Hieronymi
convenienter exponunt, ideo eas non recito de prse-
senti (S).

(a) In editione Migne, epist. 146.

§1-

CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Durandi. — Contra secundam
concUisionem, et ejus prohationem , arf^uit Duran-
dus (dist. '24, q. 6), dicensquod, quidqiiid sit de
conchisione, ratio tamen i.storum non concludit
bene secundum mentem eorum. Cum enim dicunt
quod .sacramentum importat bahitudinem ad sacra-
meiitum Eucharistiai, si inteUigatur in consecrando
tantum, contra eos est : quia minores ordines nul-
lam talem liabitudinem babent; et tamen, secun-
dum eos, sunt sacramenta. Si autem inteUigatur
h;ec bahitudo in consecrando vel disponendo ad
consecrationem seu consecrati su.sceptionem , ite-
rum est contra eos : quia, sicut potestas minorum
ordinum est ad disponendurn popuhjm ad sacra-
menti Eucbaristia:» susceptionem , sic potestas epi-
scopaHs est ad ordinandum ministrum ad ejusdem
consecrationem vel confectionem ; sicut ergo pro-
pinquiorem et nohiliorem habitudinem ad sacra-
menlum Eucbaristia) lialjet consecrans quam reci-
piens, sic nohiliorem et propinquiorem liahitudinem
habet ad iUud .sacramentum potcstas episcopalis
quam polestas minorum ordinum ; ertjo si minores
ordines sunt sacramenta, secundum istos, sequitur
quod ordinatio episcopabs fortiori ratione erit sacra-
mentum.

Secundo. Quia, sicut consecratio panis et vini
constituunl unum sacramentum, tanquam partes
ejus inleyrales; sic ordinatio .sacerdolis simi)bcis et
ordinatio summi sacerdotis, id est, Episcopi, consti-
tuunt unum completum sacramentum sacerdotii.
Gum enim perfectum sit quod potest facere simile
sibi , ilhid sacerdotium nou: est coinpletum, per
quod sacerdos non recipit potestatem ordinandi
alium in sacerdotem; et tale est sacerdotium sim-
plex. Sacerdotium autem summum, id est, episco-
patus, est perfectum sacerdotium : quia per ipsum
recipitur potestas ordinandi aHum in sacerdotem
summum, vel simplicem. Et sic ordinatio simpbcis
sacerdotiset ordinatio eiiiscopabs constituunt unum
sacramentum perfectum.

Tertio. Quia ordo non est abud nisi gradus pote-

(a) Iste canon conficilur ex opistola Hieronymi ad Evan-
gi^luin presljyteruni. Ea vero qua; dicit in cominentario
supra Epistolam ad Titum, reperiuntur in Decretis, can. 5,
Dist. 95.

(6) Cfr. etiam Divum Thomam, 2» 2ie, q. I8i, art. 6, ad
i""', ubi respondet dictis Hieronymi.

480

LlBRl IV. SENTENTIARUM

statis vel ministerii in spiritualibus dispensandis.
Sed Episcopi possunt dispensare aliqua sacramenta,
qua} non possunt dispensari per siniplices sacerdo-
tes, sicut confirmationem et ordinem sacrum. Ergo
episcopatus est ordo et sacramentum.

II. Argumenta aliorum. — Ad idem arguitur
ab aliis (apud Petrum de Palude, dist. 24, q. 7).

Primo. Quia satis videretur miral)ile (juod ordi-
natio acolythi, qui debet portare candelal)rum,
ui'ceolum, aquam et vinum, esset sacramentum,
et ordinatio episcopalis, ad quam vel a qua dependet
totus ordo ecclesiasticus, non esset sacramentum.

Secundo. Quia episcopatus est a Deo institutus;
et cum signo sensibili consecrationis datur; et ex
opere operato confert gratiam, ut videtur, multo
magis quam alii ordines, quia Deus nou delicit in
necessariis, et ipse Episcopus plus indiget quam
quicumque alius. Ergo videtur quod episcopatus sit
verum sacramentum, habens omnia qu;e requirun-
tur ad essentiam sacramenti.

§ 2-

CONTRA SEGUNDAM ET PRIMAM
CONCLUSIONES

Argumenta Aureoli. — Contra eamdem con-
clusionem , et contra primani insiniul, arguit
Aureolus (dist. 24, q. 1, art. 2), })robando quod
episcopatus non sit alius ordo distinctus a sacer-
dotio.

Prinio. Quia aut esset ordo superior sacerdote,
aut inferior. Sed nec sic, nec sic. Ergo nullo modo.
Probatur minor. Quia quod non sit inferior, patet :
quia inferius priussumitur et pr.Tosupponiturordini
superiori; sed consecratio in Episcopum non pra2-
supponitur ordinationi in sacerdotium, scd magis
econlra; orgo. Quod etiam non sit superior, patet :
^quianullum actum superiorem habet, utdistingui-
tur contra sacerdotium. Patet : quia actus PJpiscopi,
ut difTert a sacerdotio, est ordinare; actus vero
sacerdotis, ut difiert ab Episcopo, est conficere cor-
pus Christi; constat autem quod conficere corpus
Chri.sti est actus melior et dignior quam ordinare;
ergo, etc. — Dicetur forte, quod gradus episcopalis
est dignior, eo quod inciudit ordinem sacerdotalem ,
et ultra hoc addit aliquid aliud quod est sibi pro-
prium , et ambo sunt digniora simul quam alterum
per se. — Contra. Quia hic non comparatur episco-
p:itus ad sacerdotium quantum ad illud quod ambo
includunt, sed prascise quantum ad illud quo unum
differt ab alio. Licet ergo episcopatus posset dici
ordo; non tamen distinctus a sacerdotio; quia non
ordinatur ad actum su})eriorcm actu sacerdotis, nec
ad inferiorem , nec sequalem. Quod enim non ad
superiorem, nec inferiorem, probatum est. Quod
autem non ad a^qualem , patet : tum quia conficere

et ordinare non sunt actus sequales; tum quia in
ordine hierarchico non possunt esse duo a^qualia.

Secundo sic. Gradus episcopalis et sacerdotium
non sunt distincttc potestates. Ergo nec distincti
ordines. Antecedens patet. Quia quandocumque ali-
qua forma sic se habet, quod ei debentur multi
actus, si alter eorum impeditur, et postea contingat
removeri impediens, non causatur nova forma, nec
in prima forma aliud variatur, nisi quod removetur
impediens prioris formse. Exemplum est : quia,
in habente animam rationalem, ubi quandoque
impeditur actus rationis, et postea removetur impe-
dimentum, non datur nova anima, vel forma,sed
tantum removetur illud quod prius impediebat ani-
mam rationalem ne exiret in actum rationis. Sed
ordinare in sacerdotem est aclus conveniens (a)
sacerdoti inquantum sacerdos est, et tamen est
actus impeditus in eo. Probatur : Quia nemo dat
quod non habet, sicut in naturalibus ubi forma
transfundit seipsam ; ergo non sacei"dotis non (S) est
ordinare in sacerdotem , sed hoc pertinet ad sacer-
dotem, qui habet illam formam potentem transfun-
dere seipsam. Unde Papa non posset ordines com-
mittere non sacerdoti, posset autem committere cui-
cumque sacerdoti. Ergo videtur quod conferre ordi-
nes sit pertinens ad sacerdolem.

Confirmatur. Quia pone quod aliquis sitsacerdos;
omni alio circumscripto, Papa potest ei committere
ordines. Pone autem omnia alia, et circumscribe
sacerdotium, non poterit ei Papa committere pote-
statem ordinandi. Hoc videtur satis probabile : quia
omnis forma, ex quo est in actu, videtur quod pos-
sit se communicare in eadem specie; ergo quicum-
que sacerdos poterit ordines celebrare. Ergo, si
potestas illa modo (y) sit impedita, sicut est de facto,
et impedimentum removeatur per hoc quod fit Epi-
scopus, non datur ei nova potestas, sed tantummodo
pristina potestas prius impedita expeditur, impedi-
mento remoto; et hsec reductio illius potestatis ad
usum dicitur ampliatio potestatis. — Hkc Aureo-
lus, in forma.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS IH.

PONUNTUR SOLUTIONES
8 1 . — Ad ARGUMENTA CONTRA SECUNDAM

CONCLUSIONEM

I. Ad argumenta Durandi. — Quantum ad

(a) conveniens. — comniunis Pr.

(g) non sacerdotis non. — sacerdolis Pi

(y) modo. — non Pr.

DISTINGTIO XXV. — QU^STIO I.

481

lertium articuluni, respondendum est objectionibus
supradiclis. Et((iiidem,

Ad prinuiin Durandi contra secundam conclusio-
neni, dicitur quod divisio ii)i posita, est insuffi-
ciens : quia saci-amentum ordinis importat habitu-
dinem ad Eucharistiaj sacramentum, non in conse-
crando tantum, sed sub disjunctione, vel in conse-
crando Eucharistiam, vel in niinistrando conse-
cranti vel celebranti actualiler. Cum aulem dicit
arguens, quod hoc est contra nos, — falsum est.
Nec valet sua probatio. Quia ])otestas minorum
ordinum est ad ministrandum actualiter conse-
cranti, nbn autem potestas episcopalis; quia illa non
ordinatur proxime ad actualem consecrationeni ", sed
ad corpus mysticuni confirmandum, vel ordinan-
dum, vel benedicendum , vel aliquo modo regen-
dum. Et licet consecrans Eucharistiam propinquio-
rem et nobiliorem habitudinem habeat ad Eucha-
ristiam quani populus recipiens eam, non sequitur
quod potestas episcoj)aIis propinquius ordinotur ad
Euchai-istiam, quia est ad ordinandum ministrum
ad consecrandum Eucharistiam , quam potestas
minorum ordinum, qua^ est ad disponendum popu-
lum ad EucharistiLC susceptionen). Cujus ratio est :
quia potestas episcopalis non est ad ordinandum
sacerdotem ut est actu consecrans, vel absolvens,
vel inungens infirmum; potestas autem minorum
ordinum est ad disponendum populum ut est actu
communicans, vel suscipiens Eucharistiam; nec
proprie ordinatur ad populum ut populus est, sed
ut communicans. Et ideo minores ordines sunt sa-
cramenta, non autem episcopatus, proprieloijuendo.
Et sic patet quod divisio quam proponit argumen-
tum in principio, insufficiens est.

Verumtamenad istud argumentum aliter respon-
det Petrus de Palude (dist. 24, q. 7), dicens quod
« illa perlinent ad sacramentum per se et directe,
per quto efficitur, et per quue virtus effjciens in
operando juvatur; non autem illa per quae virtus
illa acquiritur. Sicut non potest dare e.xtremam
unctionem nisi sacerdos, nec potest esse saeerdos
nisi sit ab Episcopo ordinatus; sed, supposilo quod
sit ordinatus, ad inungendum non plus requiritur
Episcopus, sed requiritur oleum sanctificatum, et
verba, et quod in multis locis fiat, et hujusmodi.
Unde ad unitatem sacranienli concurrunt illa qu;c
ad executionem ministri requiruntur, non autem
ea qiiic constituunt ministrum, Et sic est (a) in pro-
posito. Unde non est simile : quia (6) Episcopus
nullum aclum exercet, ut Episcopus est, ad hoc
quod sacerdos celebret, licet prius exercuerit et in
ipso et in instrumentis et ministris ejus; sed sex
ordines presbytero subministrant in actu illo. Unde
prout ordo est sacramentum in comjjaratione ad

(a) est. — illud Pr.
(6) quia. — quod Pr.

Eucharistiam , .sex ordines sunt .sacramentum ; non
autem episcopatus; alias esset dignior quam .sacer-
dos respectu (7.) hujus, cum sit causa icquivoca; non
est autem respectu ejus dignior, quia nullus actus
hierarchicus est isto dignior, qui debetur .sacerdoti
in lalione sacerdotii. )) — Htoc Petrus. — Et .sub-
dit : « Ad saciamentum dicitur pertinere non illud
quod dat virtutem activam faciendi : alias episcopa-
tus e.sset de sacramento confirmationis sicut de
sacramento ordinis, quia ita confert unum sicut
reliquum; etde sacramento poenitentitc, etextremai
unctionis, quia ita ordinat ministrum illorum sicut
Eu(diaristi;e. Unde episcopatus non est ordo quia
confert ordinem , nec sacerdotium est Eucharistia
quia eam conficit; sed ea quse subserviendo concur-
runt. Sed prout ordo dicit gradum superioritatis et
spiritualem potestatem , episcopatus est ordo. » —
Ha^c Petrus, et bene.

Ad secunduni dicitur quod similitudo ibidem
adducla, non valet : quia consecratio panis et con-
secratio vini sunt sacramentiim unitate perfectio-
nis, propter unitateni finis ad quem ordinantur, ut
dictum fuit in prsecedenti qua^stione; sed sacerdo-
tium et episcopatus non ordinantur ad unum et
eumdem finem , sed ad diversos, scilicet sacerdo-
tium ad corpus Christi verum, episcopatus autem
ad corpus Christi mysticum; ideo non est simile.
Cum autem dicitur quod perfectum est quod potest
sibi simile facere, etc. , — non est ad propositum :
quia propositio illa locum habet duntaxat in formis
eductis de potentia materiae. Quod patet : nam nec
anima rationalis, nec angelus, nec gratia, nec cha-
ritas possunt sibi similia facere, quantumcumque
sint perfecta. Tum quia, si sacerdotium simplex
et episcopatus constituunt unum perfectum .sacra-
mentum sacerdotii, quod dicitur summum sacer-
dotium, per quod aliquis potest sibi simile facere,
qu;critur de illo aggregato sacerdotio ex talibus
partibus heterogeneis : ex qua parte, vel cujus
parfis virtule excedit iinperfectum , . vel est perfe-
ctius.sacranientuni quam simjilex sacerdotiuni? Non
potest dici quod ratione characteris sacerdotii sim-
plicis; quia idem non excedit seipsum. Nec ratione
potestatis quarn episcopatus superaddit simplici
sacerdotio; quia potestas illa imperfectior est cha-
ractere sacerdotali, cum sit ordinata ad actum
imperfectiorem. Si dicatur quod ratione totius aggre-
gati, hoc non valet, propter duo. Primo, quia
imperfectum additum perfectiori per modum aggre-
gationis non constituit perfectius intensive quam
prius, sed solum extensive. Secundo, quia, posito
quod illud aggregatum sit quodammodo perfectius
quam prius esset charactersiniplicis sacerdotii, non
sequitur quod illud sit sacramentum, nec quod
quielibet ejus pars pertineat ad sacramentum ordi-

(a) respectu. — ratio Pr.

YI. — 31

482

LIBRI IV. SENTENTIARUM

nis, nec quod sit perfectius sacramentum, sed per-
fectior polestas : non enim omnis potestas confe-
rendi sacramentum est sacramentum, aut pertinens
ad sacramentum intrinsece tanquam pars sacra-
menti; sicut patet de potestate baptizandi, vel con-
trahendi matrimonium. Et de hoc dictum est in
probatione secundie conchisionis, quomodo pote-
stas episcopalis non habet rationem characteris,
quia non ordinatur specialiter ad Eucharistise sacra-
mentum.

De hoc Petrus (dist. 24, q. 7) : (( Quidam dicunt
quod episcopatus characterem imprimit, quia pote-
statem faciendi aliquid absolute. Sed verius dici
potest quod per episcopatum amphatur character
sacerdotahs, ut sit unus et idem ; et ideo non impri-
mit characterem , sed impressum intendit ad ahud.
Et hsec est necessitas quare supponit sacerdotalem ,
quia non est ahquid ahud , sed ejus intensio et per-
fectio; ahas, sicut unus ordo non de necessitate
praesupponit ahum, sic nec episcopahs dignitas
sacerdotalem supponeret. Potest ergo dici quod
episcopatus est orclo, sed non est distinctus a sacer-
dotio; et est sacramentum, sed non distinctum a
sacramento ordinis; et imprimit characlerem, sed
non ahum. Sicut enim acolythus, accipiendo cande-
labrum, accipit potestatem ad unum actum, et per
consequens characterem, qui est potestas agendi, et,
recipiendo urceum cum aquamaniU (a), accipit
potestalem ad ahum actum, et per consequens cha-
lacterem; sed quia unius et ejusdem est uterque
actus, una est potestas, et per consequens chara-
cter, habens hos duos actus subordinatos. Et simi-
hter in subdiacono idem est character, et idem
ordo , et idem (6) sacramentum , cum accipit pote-
statem legendi epistolam , et cahcem ministrandum
altari. Et simihter sacerdotium, cum accipit pote-
statem celebrandi, et absolvendi, ut dictum est.
Omnia hoec sunt inter se unus ordo, unus chara-
cter, et una pars sacramenti ordinis. Dicitur autem
character imprimi in illo quod est principahus :
sive quia illud est prius, et per sequentia non
iraprimitur novus, sed amphatur prius impressus;
sive quia illud est principahus. Et hcet per pri-
mum, quo dicitur, Accipite polestatem, etc, impri-
matur character in quohbet ordine, et per conse-
quentia non imprimatur, sed intendatur; tamen a
principahori denominatur. Sunt ergo septem ordi-
nes; sed septimus, scihcet sacerdotium, continet
duphcem potestatem in generah , scihcet sacerdota-
lem proprie dictam , et episcopalem ; et propter hoc
ahquando vocantur Episcopi presbyteri, et e con-
verso; sicut differrent diaconi et levitye, si diaconus

(a) aquamanili. — aquamanu Pr. — Aquamanilc idem
est ac pelvis, nempe vas inferius in quo manibus infusa
aqua delabitur. Cfr. Ducange.

(6) idem. — dicitur Pr.

importaret potestatem legendi Evangehum tantum,
levita potestatem dispensandi sanguinem vel mini-
strandi, et nihil ahud. Et propter (a) hoc dicitur
episcopatus non esse ordo in relatione ad corpus
Christi verum, quia scihcet non est distinctus a
sacerdotio. » — Haic Petrus. — Et addit ullerius
quod (( probabihter potest dici quod si episcopatus
esset distinctus a sacerdotio, esset quid minus; et
po.sset fieri Episcopus, qui non esset sacerdos, sicut
sacerdos, qui non esset diaconus; quia unus chara-
cter est ab aho distinctus. Nunc autem non sic est.
Sed sicut hahitus scientise ahquando augetur non
intensive respectu ejusdem conclusionis, sed exten-
sive- respectu aUerius (puta quia de eodem objecto
sub eadem ratione formah per novum exercitium
acquirit homo notitiam noviXi conclusionis, tunc
intenditur habitus scientise : non sic quod possit
hmpidius speculari iUud quod prius obscurius, et
promptius, quia ponitur quod non pUis frequenta-
verit concUisionem prius notam ; sed quia (&) per
iUum habitum per quem prius non poterat conside-
rare prompte nisi unam conclusionem, quam solum
frequentaverat, nunc polest iioquahter considerare
secundam , quam sic prius non j)oterat); ita chara-
cter sacerdotahs, qui prius non poterat ordinarevel
confirmare, sed tantummodo inungere, conficere et
absolvere, non potest plus conficere quam prius
posset, sed ordinare et confirmare, quod prius non
poterat; ita quod est aha ordinatio episcopahs, et
aha sacerdotahs, et tahs character imprimitur per
primam, et perficitur per secundam. — Sed ocurrit
dubium : cum intensio potentise non faciat eam
po.-^se quod prius non })oterat, sed tantum intensius
posse quod prius poterat, quomodo episcopus potest
id quod sacerdos non poterat? et quare non plus
jjotest conficere quam ille, si habet characterem
intensiorem? Et dicendum quod quando eflectus
non est de se intensibihs, virtus intensa non plus
potest in illum quam remis.sa; sed (y) ahquando
virtus visiva potes^t videre aU(|uid quando est fortis,
quod non poterat quando erat debiUs, quia quanto
est fortior, tanto ad pUira se extendit. Sic ergo cha-
racter sacerdotaUs primo et principaUter est ad con-
secrandum corpus Christi, ita quod consecrare est
ejus actus; sed quando extenditur, tunc potest
phira consecrare, quia non soUnn corpus Christi,
sed hominem , et aUa ; sed non potest plus conficere
quam ante, quia eftectus iUe non est intensibiUs.
Quod autem consecratio episcopaUs (o) possit inten-
dere characterem sacerdotalem , nec (e) possit eum
de novo generare (cum ahas forma per iUud inten-
datur per quod generatur), est ex divina ordina-

(a) pvopter. — per Pr.
(S) quia. — Om. Pr.
(y) sed. — sicut Pr.
(S) non. — Ad Pr.
(e) nec. — cum Pr.

DISTINCTIO XXV.

QU^STIO I.

483

tione, quse sic contulit virtutem istis consecrationi-
bus, et non aliter (a) : sicut si traditio ui'cei (S) aco-
lytho i)ra.'cecleret traditionem candelahri, nihil
ageret; sed, illa prsesupposita, ejus effectum auget. »
— Hsec Petrus; et male quoad multa. Primo, quia
ponit potestatem episcopalem non distingui a chara-
ctere sacerdotali nisi sicut formam intensam a seipsa
remissa. Hoc enim est contra sanctum Thomam, ut
patet ex dictis ejus allegatis pro secunda conclu-
sione. Et ulterius est in se falsum et improl)abile :
quia uhi estsola intensio form;,e vel potentiye activae,
siiie additione cujuscumque novi absolnti intrinseci
vel extrinseci ad priorem formam quae dicitur
intendi, forma taliter intensa non potest in actum
vel effectum alterius speciei quam prius posset; cujus
oppositum est in })roposilo, de potestate episco-
pali respectu characteris sacerdotalis prius habiti.
Secundo, quia nec valet similitudo de augmento
hahitus scieutiMci resjjectu novarum conclusionum :
quia falsum supponit, scilicetquod taleaugmentum
extensivum possit fieri illo modo sine acquisitione
alicujus novi absoluti, puta vel novarum specierum
intelligihilium, aut novorum conceptuum , aut
novorum syllogismorum, aut superadditione novi
luminis supernaturalis, aut novorum phantasma-
tum, vel nova conihinatione pryecedentium , aut
nova sensatione exteriori. Ideo illud quod dicitur de
augmento habitus scientifici per solos novos respe-
ctus, cum sit in se falsum, nullo modo juvat ad sal-
vandum intensionem characteris sacerdotalis per
consecrationem episcopalem sine additione cujus-
cumque novi ahsoluti; sed videtur mera fictio.
Tertio , qnia ponit episcopatum esse sacramentum,
non tamen distinctum a sacerdotio. Hoc enim discor-
dat a sancto Thoma et veritate. Quia vel intelli;4it
ista duo esse unum sacramentum, quia secunduni
est idem quod primum; vel quia primum et secun-
dum sunt partes unius sacramenti completi. Si
primo modo, manifeste dicit falsum : quia materia
et forma unius dilferunt numero vel specie a mate-
ria et forma alterius; et, posito uno, non pouitur
aliud. Si secundo modo, hoc non valet : quia illa
duo non ordinantur directe ad unum iinem, sed ad
divercos. Similiter, quia illud tertium ex ambobus
resultans, nuUum actum habet perfectiorem aclu
consecrationis, qui competit simplici sacerdotio; et
sic non videtur perfectius sacerdotio intcnsive, sed
solum extensive. Similiter, quia character saccrdo-
talis nuUo modo concurrit ad ellectum superaddit;c
potestatis episcopalis, nec virtute sacramenti, nec
ex naturali concomitantia ; nec econtra potestas
secunda concurrit ad eflectum primae aliquo modo.
Et ulterius, quia Petrus intelligit primo modo, uon
secundo modo dicta sua. Nec obstat quod Episcopus

(a) et non aliter. — cum non aliter agendo Pr.
(6) urcei. — vini Pr.

dicitur summus .sacerdos : quia hoc non dicitur ex
hoc quod haheat superius aut perfectius sacramen-
tum quam simplex sacerdos, sed ideo quia hahet
superiorem poteslatem, non solum jurisdictionis,
sed ordinis et consecrationis.

A(l terliuin dicitur (juod argumentum non aliud
coucludit nisi quod episco[)atus sit ordo; et hoc con-
ceditur; non tamen (|uo(l talis ordo sit sacramen-
tum, quia nec potest e.s.se sacramentum superius
sacerdotio, nec inferius, nec fjcquale, ut arguit
Aureolus (a). Ad quod facit solutio soquentis : quia
Papatus non est sacramentum, et tarnen Papa pote-
statem singularem habet tam in saciamentalibus
quam in sacramentis dispensandis prae cseteris Epi-
scopis. Ideo non valet argumentum.

II. Ad argumenta aliorum. — Ad prlmum

respondet Petrus (dist. 24, q. 7), quod cc conse-
quentia non valet : quia totus ordo ecclesiasticus
l)lus dependet a Papatu quam ab episcopatu ; de
quo tamen bene constat quod non est sacramentum
distinctum ah episcopatu, quia Christus elegit
Petrum in Papam prai ca^teris, nec propter hoc
novam sanctificationem sihi tribuit; unde etiam
Episcopus in Papam electus non aliter consecratur. »
— Haec Petrus, et bene.

Ad secundum dicit Petrus (ibid.), quod « posset
dici quod episcopatus esset sacramentum, non
tamen distinctum a sacramento ordinis, et speciali-
ter sacerdotii : quia, cum unum sacramentum non
supponat aliud nisi solum baptismum, licet una
pars sacramenti su{)ponat aliam (sicut confessio
contritionem, et satisfactio confessionem ) , episco-
patus supponit presbyteratum ; ideo non est aliud
sacramentum. » — Ha;c ille; conformiter ad praj-
cedentia dicta sua.

Sed hoc videtur esse contra sanctum Thomam.
Ideo dicitur aliter, quod, licet in episcopali conse-
cratione confeiatur gratia ex opere operato, non
tamen hahet rationem sacramenti vere el proprie
dicti, quia scilicet non hahet completam lationem
alicujus speciei sacramenti. Et quidem de sacra-
mento haptismi, confirmationis, poenitentiai, Eucha-
ristia^, extremcC unctiouis et matrimonii, constat.
De sacrameuto vero ordinis, patet quod non habet
perfectam rationem illius sacramenti, quia non
ordinatur ad Eucharistiie sacramentum, sed ad cor-
pus Christi mysticum. Non est ergo vere et proprie
.sacramentum , sed oflicium vel potestas superve-
niens sacramento ordinis et ejus characleri, et com-
plementum ejus quoad actum secundarium sacer-
dotii, et perfectio accidentalis, et per accidens, non
per se, consequens characterem sacerdotii : sicut
species intelligibilis vel habitus scientificus super-
additur potentiai intellectivae , vel habitus moralis

(a) Cfr. art. praeced., § 2, arg. 1.

484

LIBRI lY. SENTENTIAUUM

potentise appetitivse; licet similitudo non currat per
omnia, quia ibi est potestas, hic hal)itus solum. Si
autem quis contendat episcopatum esse vere sacra-
mentum, hoc erit ajquivoce, vel analogice, et non
univoce cum creteris ordinihus. Et forte hoc intel-
lexit sanctus Thomas. — Quod autem non oporteat
omnem consecrationem in qua gratia confertur ex
opere operato, esse vere et proprie sacramentum,
testatur sanctusThomas, secundadistinctione hujus,
q. 1, art. 2, in solutione noni argumenti, dicens :
(( A(i quamhhet eminentiam status datur aUqua
sanctificatio, cum sit ibi necessarium speciale auxi-
lium gratia^ ; sicut in consecratione regum, mona-
chorum et monialium. Et ideo sunt actiones hierar-
chicaj. Et propter hoc Dionysius {de Eccles. Hie-
rarch., cap. 6) determinat de eis. Non tamen
habent rationem sacramenti, sed solum illa emi-
nentia status per quam homo efficitur saciamento-
rum dispensator. » — Ha^c ille. — Et intellige de
dispensatione sacramenti Eucharistia^. Quia pote-
stas dispensandi alia sacramenta, ut praescindit a
potestate dispensandi Eucharistiam , conficiendo vel
ministrando conficienti, non sufficit ad rationem
sacramenti. Nihil enim est sacramentum , nisi
habeat ordinem ad Eucliaristiam, ut ostendit san-
ctus Thomas, 3 p., q. 65, art. 3, ubi sic dicit :
cc Omnia alia sacramenta ordinantur ad Euchari-
stiam sicut ad finem. Manifestum est enim quod
sacramenlum ordinis ordinatur ad Eucharisti;c con-
secrationem, Sacramentum vero baptismi ordinatur
ad Eucharistiai receptionem ; in quo etiam perfici-
tur aliquis per confirmationem, ut non vereatur
se (a) subtrahere a tali sacramento. Per poeniten-
tiam etiam et extremam unctionem pncparatur
homo ad digne suscipiendum corpus Ghristi (&).
Matrimonium vero signilicative altingit hoc sacia-
mentum, inquantum significat conjunctionem Christi
et Ecclesise, cujus unitas per sacramentum Eucha-
ristiaj figuratur; nnde Apostolus dicit, Ephes. 5
(v. 32) : Sacramentum hoc magnum est, ego
autem dico in Christo ct Ecclesia. » — Ha^c ille.
— Item, multum ad propositum, 4. Soitent. (y),
dist. 38, q. 1, art. 5, in solutione secundi, sic dicit:
<( In consecratione virginum, sicut et in unctione
regum, etin aliis hujusmodi henedictionibus, gratia
datur, nisi sit impedimentum ex parte suscipientis.
Sed tamen hujusmodi non dicuntur sacramenta;
quia non sunt instituta ad curationem morbi pec-
cati, sicut aha sacramenta. » — Haic ille. — Et
simiHter potest dici de consecratione episcopah,
quod, licet in ea gratia conferatur, non tamen est
sacramentum, quia non ordinatur ad curationem
morbi peccati.

(a) non verealur se. — vereatur Pr.
(6) corpus Christi. — Om. Pr.
(y) Sententiaruni. — Om. Pr.

Sed tunc insurgit dubium : Quomodo in conse-
cratione virginum et ahis henedictionibus confertur
gratia ex opere operato, cum non sint a Christo
instituta, sed ab Ecclesia, quai non potuit tahbus
consecrationibus conferre virtutem causandi gra-
tiam, quia hoc pertinet ad potestatem excellentia?,
quffi soli Christo competit? Dicitur quod hujusmodi
consecrationes, quaj non sunt sacramenta, etsi non
sint institutK immediate a Christo, tamen Ecclesia
illas instituit consiho et instinctu Spiritus Sancti.
Et hoc sufficit ad hoc quod in eis conferatur gratia,
non quidem ab illis sicut a causa instrumentaliter
agente per aliquam virtutem eis exsistentem , sicut
faciunt sacramenta; sed sunt causa .s()?e qua non
collationis gratia? et dispositionis ad eam, sicut
dictum fuit superius (a) de circumcisione, Verum-
tamen consecratio episcopaHs ab ipso Christo insti-
tuta creditur.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam et primam
conclusiones

Ad argumenta Aureoli. — Ad primum Aureoli
contra amhas conclusiones, dicitur quod ordo epi-
scopalis, ut pncscindit a sacerdotio et non includit
illud, et quantum ad illud quod superaddit sacer-
dotio simplici, (^st inferioi- ordine sacerdotali quoad
potestatem ordinis, licet sit superior quoad potesta-
tem jurisdictionis : quia ad digniorem actum ordi-
natur sacerdotium quam episcopatus (6), inquan-
tum episcopatus. Etsimiliter, est inferior per respe-
ctum ad corpus Christi verum, licet sitsuperior per
respectum ad corpus Christi mysticum, ut patet in
probatione primic conclusionis. Et inde est quod
potestas episcopalis non habet rationem characteris,
sicut potestas sacerdotalis, ut dictum est in proba-
lione secundaj conclusionis. — Tunc ad prohatio-
nem quod non sit inferior, dicitur quod ordo infe-
rior, si sit sacramentum, prius suniitur quam supe-
rior; et pra^supponitur superiori de necessitate
pitccepti, licet non de necessilate sao-amenti. Sed
ordo inferior qui non est sacramentum, sed officium
quoddain respectu quarumcumque actionum hierar-
chicarum, potest sumi post superiorem ordinem qui
est sacramentum. Et sic est in proposito : quia epi-
scopatus non est ordo qui sit sacramentum, sed
ordo qui est oflicium. Exemplum hujus est : quia
communiter prius efficitur quis sacerdos quam
magister in theologia , et tamen constat quod magi-
sterium est indignius quam sacerdotium. Causa
autem quare episcopatus pra^supponit sacerdotium,
est eadem cum causa quare potestas solvendi et

(a) Cfr. dist. 1, q. 1, arl. 3, § 4, I, ad 10"'»; ct q. 2, art. 3,
§ 1, ad 1"'"; et, in eadem qusestione, responsionem ad argu-
mcntum pro quaestione.

(6) quain episcopatus. — Om. Pr,

DISTINGTIO XXV.

quj:stio I.

485

ligandi prsesupponit potestalem consecrandi et con-
ficiendi corpus Christi verum : quia scilicet omnis
gratia et remissio in corpore Christi mystico, ex
capite suo provenit ei, sicnt dicit beatus Thomas,
decimaoctava distinctione hujus, q. 1, art. 1, q'" 2,
in solutione primi argumenti, ut ah'as recitatum
est, in praicedenti distinctione (a). Et ideo, sicut
potestas solvendi prtjesupponit potestatem confi-
ciendi, ita potestas episcopi supra corpus Christi
mysticum proesupponit potestatem supra corpus
Christi verum, quantum ad ea qu3e sunt ordinis,
licet non quoad illa qua^ sunt jurisdictionis. Alia
causa potest esse : quia Episcopus Christum per-
fecte repr;osentat, qui 1'uit sacerdos et episco})US.
De hoc sanctusThomas,4. Sen^enf. (6), dist. 24, q. 3,
art. 2, q''' 1, in solutione tertii, sic dicit : « Sicut
omnium rerum naturalium perfectiones pra^exsi-
stunt exemplaiiter in Deo, ita Christus fuit exem-
plar omnium officiorum ecclesiasticorum. Unde
unusquisque minister Ecclesioe quantum ad aliquid
gerit typum Christi; et tamen ille est superior, qui
secundum majorem perfectionem Cliristum repra^-
sentat. Sacerdos autem reprsesentat Christum quan-
tum ad hoc quod per seipsum aliquod ministerium
implevit; sed Episcopus in eo quod alios ministros
instituit, et Ecclesiam fundavit. Unde ad Episco-
pum pertinet mancipare aliquid divinis obsequiis,
quasi cultum divinum ad similitudinem Christi
instituens. Et propter hoc Episcopus .specialiter
sponsus Ecclesise dicitur, sicut Christus. » — Hyec
ille.

Ad secundum, negatur primum antecedens. Et
ad ejus probationem, negatur minor. Quia ordinare
aliquem in sacerdotem non est actus conveniens
sacerdoti (y) , inquantum sacerdos est, ita quod
potestas (S) sacerdotalis sit potentia, vel virtus, aut
forma producliva formse ejusdem speciei, si non sit
impedita, ut arguens fingit. Nec valet sua prinia
probatio. Quia falsum est quod quaihbet forma
activa, non impedita, possit transfundere seipsam :
sicut patet de intellectu agente, et de voluntate, et
eorum habitibus; omnes enim tales forma? sunt
principia agendi, non tamen producendi formam
ejusdem speciei. Idem patet de anima rationali, et
de angelo. Proesertim illa propositio falsa est de vir-
tutibus instrumentahbus sacramentalibus : nam
confirmatus, per suum characterem non potest
alium confirmare; nec subdiaconus, necdiaconus,
virlute suorum characterum, sine pluri, possunt
alium sibi assimilare; nec sacerdos potest virtule
sui characteris daresacerdotium mulieri, qua^ tamen
est passum ejusdem ralionis et speciei cum ipso. Et

(a) Cfr. distinct. paaeced.,
(6) Sentent. — hujus Pr.
(y) conveniens sacerdoti.
(6) potestas. — Om. Pr.

art. 3, § 1, ad 3'"".
— comniunis sacerdotis Pr.

ratio est : quia agens instrumentale non sortitur
elTectum nisi motum a principali ; nunc aulem Deus
non movet ordinatos ad communicandum suum
characterem, sed ad alios eflectus. Movet autem
Episcopum ad communicandum ordinis potestatem.
Cujus rationem ponit sanctus Thomas, dist, 25,
q. 1, art. 1 : « Potestas, inquit, episcopalis se habet
ad potestatem ordinum inferiorum sicut politica,
quiG conjectat bonum commune, ad artes inferiores
et virtutes, quic conjectant bonum aliquod speciale.
Politica autem, ut dicitur, 1. Ethicorum (cap. 2),
ponit legem inferioribus artibus, scilicet quis
quam (a) debeat exercere, et quantum , et qualiter.
Et ideo ad Episcopum pertinet iu omnibus divinis
ministeriis aliquos collocare. Unde ip.se solus con-
firmat, quia confirmati in quodam officio confitendi
fidem constituuntur. Ideo etiam solus Episcopus
virgines benedicit, qua^ figuram gerunt Ecclesiaj
Christo desponsatte, cujus cura ipsi principaliter
committitur. Ipse etiam in ministeriis ordinum
ordinandos consecrat, et vasa quibus uti debent, eis
determinat sua consecratione ; sicut etiam officia
s^ecularia in civitatibus distribuuntur ab eo qui
habet excellentiorem potestatem , sicut a Rege. » —
Hsec ille. — Ex quibus patet quod imaginatio
arguentis de communicatione characteris non valet.
Ulterius, illud quod dicit, quod character sacer-
dotii in sacerdote simplici est impeditus ne possit
exire in actum et (o) se communicare, — non valet.
Quia non apparet quale sit illud impedimentum :
utrum sit positivum vel privativum, utrum absolu-
tum vel re.spectivum ; nec ubi sit subjective, utrum
in subjecto ipsius characteris sacerdotalis aut in
alio, et utrum sit in ipso sacerdote vel extra illum ;
nec a quo causetur tale impedimentum, a Deo vel
ab homine. Si dicatur quod tale impedimentum est
prohibitio Dei vel Ecclesise, hoc non valet : quia
ha^retici, schismatici et degradati, dum tamen sint
rite ordinati, et acceperint potestatem episcopalem,
possunt ordinare, non obstante prohibitione Dei et
Ecclesise; et ita esset in proposito, si potestas epi-
scopalis nullum absolutum adderet supra characte-
rem simplicis sacerdotii. De hoc sanctus Thomas,
dist. 25 hujus, q. 1, art. 2, sic dicit : « Quidam
dixerunt quod haeretici, quamdiu ab Ecclesia tole-
rantur, habent potestatem ordines conferendi, non
autem postquam fuerint ab Ecclesia prajcisi; et
similiter nec degradati, et alii hujusmodi. Et hsec
est prima opinio. Sed hoc non potest stare : quia
omnis poteslas qusi datur cum aliqua consecratione,
nullo casu contingenti tolli potest, sicut nec ipsa
consecratio annullari, quia etiam altare vel chrisma
semel consecrata, perpeluo consecrata manent ; unde,
cum potestas episcopalis cum quadam consecratione

(a) quam. — quid Pr.
(6) et. — Om. Pr.

486

LIBRI IV. SENTENTIARUM

detur, oportet qiiod perpetiio maneat, quantum-
cumque ali(}uis peccet, vel ab Ecclesia prajscinda-
tur. Et ideo alii dixerunt quod prificisi ab Ecclesia,
qui in Ecclesia potestatem episcopalem habuerunt,
retinent potestatem ordinandi et ])romovendi; sed
promoti al) eis hoc non habent. Et hsec est quarta
opinio. Sed hoc etiam non potest esse : quia, si illi
qui fuerunt in Ecclesia promoti, retinent potesta-
tem quam acceperunt, patet quod, exequeudo pote-
statem suam, veram consecrationem (-x) faciunt; et
ideo vere tribuunt omnem potestatem qusecum con-
secratione datur; et sic ordinati ab eis, ve! promoti,
habent eamdem potestatem quam et ipsi. Et ideo
alii dixerunt quod pra^cisi ab Ecclesia possunt ordi-
nes conferre et alia sacramenta, dummodo formam
debitam et intentionem servent, et quantum ad pri-
mum effectum, qui est collatio sacramenti, et quan-
tum ad ultimum, qui est collatio gratiaB. Et hicc est
secunda opinio. Sed hoc etiam non potest stare :
quia ex hoc ipso quod aliquis (6) hicretico prseciso
ab Ecclesia in sacramentis communicat, peccat; et
ita fictus accedit, et gratiam consequi non potest,
nisi forte in baptismo in articulo necessitatis. Et
ideo ahi dicunt quod vera sacramenta conferunt;
sed cum eis gratiam non dant, non propter ineffi-
caciam sacramentorum, sed propter peccata reci-
pientium ab eis sacramenta contra prohibitionem
Ecclesise. Et hsec est tertia opinio, quae vera est. »
— Ha^c ille. — Ex quibus patet quod ubi est suffi-
ciens potestas conferendi ordines, nuUa pi'ohibitio
Ecclesiae, nec aliquod peccatum potest illam impe-
dire ne exeat in actum.

Item, fictio est dicere quod Episcopus in sua
consecratione nullam novam potestatem accipiat,
nec intensionem vel augmentationem praBcedentis ,
sed solam remotionem impedimenti prioris potesta-
tis. Hoc enim est contra formam verborum suae
consecrationis, in quibus nulla fit mentio de tali
remotione impedimenti, et fit mentio de coUatione
potestatis. De hoc sanctus Thomas, dist. 25, q. 1,
art. '2, in solutione secundi, sic dicit : « In promo-
tione Episcopi datur sibi potestas, quse perpetuo
manet; quamvis dici non possit character, quia per
eam non ordinatur homo directe ad Deum , sed ad
corpus Christi mysticum ; et tamen indelebiUter
manet, sicut character, qviia per consecrationem
datur. » — Hsec ille.

Ad confirmationem , et quaedam quse ibi ssepe
repetit, scihcet quod Papa potest committere omni
sacerdoti collationem ordinum, — dicitur quod, si
intendat loqui de collatione majorum ordinum,
falsum est, et erroneum, et coutra determinationem
Ecclesise. Unde sanctus Thomas, dist. 25 hujus,
q. 1, art. 1, in sohitione tertii, sic dicit : « Papa,

(a) verani consecrationem . — unam confcssioneni Pr.
(6) ab. — Ad. Pr.

qui habet plenitudinem pontificahs potestatis, potest
committere non Episcopo ea quai ad episcopalem
dignitatem pertinent, dum tamen illa non habeant
immediatam relationem ad corpus Christi verum.
Et ideo, ex ejus commissione, ahquis sacerdos sim-
plex potcst conferre minores ordines, etconfirmare;
non aulem aliquis non sacerdos; nec iterum sacer-
dos majores ordines, qui habent immediatam rela-
tionem ad corpus Ghristi verum, supra quod conse-
crandum Papa non habet majorem potestatem quam
simplex sacerdos. » — Hsec ille. — Item, Petrus de
Palude : « Cum decretahs dicat quod, si sacerdos
simplex confirmet, non subest veritas in sacra-
mento, de Consuefudlne, cap. Quanto , periculo-
sum est dicere quod non sit potestas spiritualis
consecrationis in Episcopo alia quam in sacerdote.
Praeterea, dicunt Jura, quod ea qua^ sunt ordinis et
consecrationis, non potest committere Papa nisi
Episcopis, de Consecratione ecclesise vel altaris ,
cap. Aqua ; quse, si essent solum ordinis presbyte-
rahs, posset committere presbyteris, sicut solvere et
hgare. Ergo ahqua sunt propria consecrationis et
ordinis episcopahs supra sacerdotem. » — Haec
ille, cum multis aliis facientibus ad propositum,
dist. 24, q. 6. — Item, dist. 25, q. 1, sic dicit :
« Solus Episcopus jure suo potest ordines conferre,
prsecipue majores : quia non minus est in exercitu
ducem prseponere, quam mihtes adscribere; sed ad
solum Episcopum in exercitu Ecclesia^ mihtantis
pertinet mihtes adscribere per sacramentum confir-
mationis ; ergo multo fortius ad ipsum sohmi per-
tinet in Ecclesia procponere duces, quod fit per
sacramentum ordinis, pra^cipue per majores ordi-
nes. Sed Papa potest committere simphci sacerdoti
confirmationem et minores ordines : quia mini-
strum conferendi ordines summos Christus deter-
minavit summum sacerdotem, scilicet Episcopum,
quem ministrum Papa non potest mutare; mini-
strum vero confirmationis et minorum ordinum
Christus posuit sacerdotem quem Ecclesia determi-
naret, quia nec erataliquis confirmandusab homine
quousque primi confirmatores essent confirmati a
Spiritu Sancto, nec minoribus ordinibus in primi-
tiva Ecclesia utebantur. Et, licet Jioc sit petere prin-
cipium, tamen, ex consuetudine Ecclesiae Romanae,
quse ista committit, et non iha, potestconvinci quod
ita fuit. Sed (a), nisi Papa sit consecratus in Epi-
scopum (6), certum est quod non potest hoc com-
mittere : quia omne per accidens reducitur ad per
se ; unde oportet quod omne agens agat vel in vir-
tute sua, vel alterius; et quia per se Episcopi est
ordinare vel confirmare , inde est quod si ordinans
vel confirmans non est Episcopus, oportet quod sit
in virtute veri Episcopi; unde, si electus in Papam

(») Sed. - Et Pr.

(g) a verbo nisi usqiie ad Episco}Jum , om. Pr.

DISTINCTIONES XXVI, XXVIT, XXVIII, XXIX.

QUyESTIO I.

487

non sit verus Episcopus, non polest hoc commit-
tere, etc. » — HiKC ille, cum multis aliis ad propo-
situm facientil)us.

Denique illud fundamentum quod ultimo recilat
arguens, licet ex prasdictis paleat csse insolidiim,
tamen, ex abundanti, ad ostendendum ejus ruinam,
recito dictum sancti Thomfc, uhi supra, scilicet
dist. 25, q. 1, art. 1, in sohilione quinti. Arjiuit
enim sic, quinto loco : « Phis distat sacerdos a (Ha-
cono, quam Episcopus ah Episcopo. Sed Episcopus
potest consocraro Episcopum. Ergo sacerdos potest
promovei-e diaconum. » Ecce arf:,umentum. Sequi-
tur rcsppnsio : « Dicenduni, in(|uit, quod ad com-
municandum alteri quod quis liahet, non exigitur
sohim propinquitas, sed completio potestatis. Et
quia sacerdos non hal)et completam potestatem in
hierarchicis officiis, sicut Episcopus, ideo non sequi-
tur quod possit diaconos facere, quamvis ille ordo
sit sibi propinquus. » — Haec ille. — Ex quihus
habetur causa quare character sacerdotii non j^otest
communicare seipsum, nec sacerdos simplex potest
ordinare sacerdotem nec diaconum.

Ad argumentum contra qunestionem (a), et ad
illud quod est pro quKstione (6), patet responsio per
prsedicta.

Et h;icc de qurestione sufficiant. De qua bene-
dictus Deus. Amen.

DISTINCTIONES XXVI,
XXVII, XXVIII, XXIX.

QU.ESTIO I.

UTRUM MATRIMONIUM SIT SACRAMENTUM

liRCA vigesimamsextam distinctionem,
et tres (y) sequentes, qua^ritur : Utrum
matrimonium sit sacramentum.

Et arguitur quod non. Quia omne
sacramcntum nova^ legis habet aliquam formam ,
qua^ est de essentia sacramenti. Sed benedictio qu;G
fit per sacerdotem in nuptiis, non est de essentia
matrimonii. Ergo non est sacramentum.

In op|)ositum arguitur. Quia dicitur, Ephes. 5.
(v. 32) : Sacramcntum hoc magnum est, etc.

In hac qua^stione sunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In socundo, ohjectiones. In
tertio, solulionos.

(a) quxstioneni. — ronclusioneni Pr.
(6) qusestione. — conclusione Pr.
(y) tres. — quatuor Pr.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES
Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Ouod inafrimonium est vere
et realiter sacramontum.

Hanc ponit.sanctus Thomas, prajsenti distinctione,
q. 2, art. i, uhi sic dicit : « Sacramentum importat
alifjuod remediuni sanctitatis homini contra pecca-
tum, exhibitum por signa sensibilia. Unde, cum
hoc inveniatur in matrimonio, inter sacrameiita
computatur. — Itoin , sacramentum est sacrs rei
signum.Sedmatrimoniumesthujusmodi.Ergo,etc.»
— H;ec ille.

Ex quibus patet ratio pro conclusione.

Secunda conclusio est quod matrimonium con-
f<'rt fjratiam.

Hanc ponit sanctus Thomas, eadem qua^stione,
art. 3, uhi sic dicit : « Circa hoc fuit triplex opinio.
Quidam enim dixerunt quod matrimonium nullo
modo est causa gratia^, sed est tanturn signum. Sed
hoc non potest stare : quia, secundum hoc, in nullo
abundaret a sacramentis veteris legis; unde non
esset ratio aliqua quare sacramentis novae legis
annumeraretnr. Quod enim remedium praiheat satis-
faciendo concupiscenlire, ne in prseceps (ot) ruat,
dum nimis (6) arctatur, habuit etiam in veteri lege,
ex ipsa natura actus. — Et ideo alii dixerunt quod
ibi confertur gratia in ordine ad recessum a malo :
quia excusatur actus a peccato, qui sine matrimonio
peccatum esset. Sed hoc esset nimis parurn, quia
hoc etiam in veteri lege hahuit. Et ideo dicunt
quod facit recedere a malo, inquantum mitigat con-
cupiscentiam , ne extra bona matrimonii feratur;
non autem per gratiam illam fit aliquod auxilium
ad bene operandum. Sed hoc non potest stare : quia
eadom gratia est quai impedit peccatum , et quas ad
honum inciinat; sicut idem calor est cpii aufert fri-
gus, et qui calefacit. — Unde alii dicunt quod matri-
monium, inquantum in fide Christi contrahitur,
hahet ut conferat gratiam adjuvantem ad illa ope-
randa qure in matrimonio requiruntur. Et hoc pro-
bahilius est. Quia uhicumque datur divinitus aliqua
facultas, dantur etiam auxilia (|uibus bomo conve-
nienter uti possit facultate illa; sicut patet quod
omnibus potentiis animre respondent aliqua mem-
hra corporis, quibus in actum exire possint. Unde,
cum in matrimonio detur homini, ex divina institu-
tione, facultas utendi uxore sua ad procreationem

(a) praeceps. — prieceptum Pr.
(6) nimis. — nrens Pr.

488

LIBRI IV. SENTENTIARUM

prolis, daturetiam gratia, sine qua id convenienter
facere non posset; sicut etiam de potestate ordinis
supra (dist. 24, q. 1, art. 2, q'" 1) dictum est. Et
sic ista gratia data, est ultinia res contenta in lioc
sacramento. » — Ha^c ille.

Ex quibus patet ratio in forma pro conclusione.

Tertia conclusio est quod inatrimonium, quan-
tum ad illiid quod est res et sacrnmentum,
essentialiter est qunedam relatio de genere con-
junctionis.

Hanc ponit sanctus Thomas, dist. 27, q. 1, art. 1,
in solutione primai qusestiunculge, dicens : « Con-
junctio adunationem quamdam importat. Unde ubi-
cumque est adunatio aliquorum, ibi est aliqua con-
junctio. Ea autem qua^ ordinantur ad aliquod unum,
dicuntur in ordine ad illud adunari; sirut multi
homines a(hinantur ad unam militiam vel neGrotia-
tionem exequendam, ex qua dicuntur comrailitones
ad invicem, vel socii negotiationis. Et ideo, cum
per matrimonium ordinentur aliqui ad unam gene-
rationem et educationem prolis, et iterum ad unam
vitam domesticam, constat quod in matrimonio est
aliqua conjunctio, secundum quam dicitur maritus
et uxor. Et talis conjunctio ex hoc quod ordinatur (a)
ad aliquid unum, est matrimonium. Conjunctio
autem corporum vel animorum ad matrimonium
consequitur. » — Haec ille.

Item, ibidem, in solutione tertii, sic dicit :
« Relatio fundatur in aliquo sicut in causa, ut simi-
litudo in qualitate; et in aliquo sicut in subjecto,
ut in ipsis similibus. Et ex utraque parte potest
attendi unitas et diversitas ipsius. Quia ergo in
similitudine non est eadem qualitas numero, sed
specie, in utroque similium; et iterum subjecta
similitudinis sunt duo numero; et similiter est de
ffiqualitate; ideo tiequalitas et similitudo omnibus
modis est alia numero in utroque similium et tequa-
lium. Sed relatio qua3 est matrimonii, ex una parte
habet unitatem in utroque extremorum, scilicet ex
parte causse, quia ad eamdem numero generatio-
nem ordinatur; sed ex parte subjecti habet diver-
sitatem secundum numerum. Et ideo h;ec relatio
est una et multiplex. Et secundum quod est multi-
plex ex parte subjecti, nominatur his nominibus
uxor et maritus; secundum autem quod est una,
significatur hoc nomine matrimonium. » — Hsec
ille.

Item, in solutione secundi, sic dicit : « Quamvis
ipsa relatio non sit sensibile accidens, tamen causaj
ejus possunt esse sensibiles. Nec in sacramento
requiritur quod sit sensil)ile illud quod est res et
sacramentum. Hoc enim modo se habet in hoc
sacramento praidicta conjunctio; sed verba expri-

(a) ordinatur. — ordinantur Pr.

rnentia consensum , qua^ sunt sacramentum tantum
et causa prsedicta:! conjunctionis, sunt sensibilia. »
— Hiec ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro conclu-
sione : Quod est de genere conjunctionis, est de
genere relationis. Sed matrimonium, quoad illud
quod est res et sacramentum simul , est de genere
conjunctionis. Ergo, etc.

ICt in hoc primus articulusterminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES

§ 1.

CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Quantum ad secun-
dum articulum , arguitur contra conclusiones. Et
quidem contra primam arguit Durandus (dist. 26,
q. 3), dicens : Tenendum est absolute quod matri-
monium est sacramentum, cum boc determinet
Ecclesia, Extra, De hxreticis, cap. (ol) Ad aholen-
dam, ubi numeratur matrimonium inler alia sacra-
menta, ubi dicitur sic : Universos qui de sacra-
moito corporis et sanguinis Domini Nostri Jesu
Christi, vel dc haptismate , seti peccatorum con-
fcssione, matrimonio , seu cveteris sacramentis
ecclesiasticis , aliter sentire aut docere non me-
tuunt, qvtam Sacrosancta Romana Ecclesia prx-
dicat et observat, vinculo anathematis innoda-
mus. Matrimonio etiam competit generalis ratio
sacramenti, quai est quod sacramentum est sacroe
rei signum : matrimonium enim significat conjun-
ctionem Christi et Ecclesia^ ; unde Apostolus, loquens
de matrimonio, Ephes. 5 (v. 32), dicit : Sacra-
mentum hoc magnum est, ego autem dico in
Christo et Ecclesia. Duo ergo sunt tenenda de
matrimonio; nec opposita eorum possunt teneri vel
asseri sine periculo hneresis. Primum est, quod
matrimonium est licitum; et ideo Tatiani et Mar-
tiani et ca?teri qui nuptiis detrahunt, censentur
hajretici. Secundum est, quod matrimonium est
sacramentum, eo modo quo sacraj rei signum dici-
tur sacramentum; et dicere oppositum similiter est
haereticum , cum sit contrarium dicto Apostoli jam
alleuato. Matrimonium enim initiatum inter con-
juges per consensum animorum, significat conjun-
ctionem Christi et Ecclesia^. per fidem et charita-
tem; matrimonium vero consummatum significat
conjunctionem Christi et Ecclesia; per conformita-
tein natune assumptiw Pra^ter autem duo prtedicta,
sunt alia diio circa matrimonium, circa qune sine
periculo hseresis licitum est contrarie opinari. Quo-

(a) cap. — Om. Pr.

DISTINCTIONES XXVI, XXVII, XXVIII, XXIX. — QUiESTIO I.

489

rum unurn theologicum est, videlicet : Utrum in
matrimonio conferatur gratia ex opere operato,
sicut in aliis sacrarnentis novse legls. Secundum
vero est logicum : Utrum matrirnonium haheat ple-
nam univocationem cum aliis sacramentis. — Hicc
Durandus

Et, post multa dicta circa primum, loquens de
secimdo, sic dicit : Sciendum, inquit, quod cum
univoea sint quoruui nonien est commune et ralio,
id est, diffinitio secundum illud nomen est eadem,
discurrendum est per rationes seu diffinitiones
sacramenti in principio hujus Quarti positas. Qua-
rum prior et coinmunior diffinilio sacramenti est,
quod sacramentum est sacrae rei signum. Et, secun-
dum hanc diffinitionem , non est duhium quin
matrimonium sit univoce sacramentum cum ahis :
est enim signum sacrae rei , id est, conjunctiunis
Christi et Ecclesia?, ut prius dictum fuit. Quamvis
aliter sit in hoc sacramento et in ahis : quia, in
aliis sacramentis, res sacra cujus sunt signum, non
sohim est significata, sed contenta ; in matrimonio
autem, res sacra cujus est signum, est solum signi-
ficata, sed non contenta. AHae autem sunt diffini-
tiones seu descriptiones saci'amenti , assignatic per
beatum Augustinum,et Hugonem de Sancto Victore,
et Magistrum Sentent. (a) ; qui omnes conveniunt
in hoc, quod sacramentum nova; legis est aHquod
signum vel sensibile extrinsecus homini appositum,
ad effectum spirituahs sanctificationis. Et, quan-
tum ad hoc, matrimonlum non videtur hahere per'-
fectam univocationem cum sacramentis novae legis.

Primo, quantum ad hoc quod sacr\imentum est
signum. Qula illa quaj exterius aguntur in sacra-
mentis novai legis, excedunt dictamen rationis
natur^alis. Gum enim saci"amenta sint quffidam facta
protestantia fidem , sicut fides est de his quaj ratio-
nem naturalem excedunt, sic ea quec exterius agun-
tur in sacr'arnentis, sunt signa ex divina institu-
tione, et excedunt dictamen rationis naturahs : ut
patet in caeteris sacramentis a matrimonio, scihcet
in l)aplismo, confirmatione, et oi"dine, et hujus-
modi ; de iUis errim quccexterius in pi"iedictis sacra-
mentis aguntur, nuUa ratio natiri'ahs potest reddi.
De illis autem qua; exteriusaguntur in inatrimonio,
potest reddi ratio naturalis, puta quod contrahentes
matrimonium consentiant, et consensunr suum
exprimant : hoc enim dictat ratio naturahs de quo-
libet conti'actu vohintario. Ergo illud signum cor-
porale, vel sensibile, quod est iir matrimonio et iri
cicteris sacr-amentis, non sumitur uniformiter vel
univoce liinc et inde : quia, in ahis sacramentis,
illa quK exterius aguntur, sunt sigrra spir-itrrahs
efi^ectus, ex divina instrtutione, cujus non potest

(a) Has diffinitionos reperies in proesonti vohimine, pag. 1
et 5. — Quoad diffinitionem Auguslini, Cfr. pag. 5, col. 1,
not. a.

reddi ratio naturalis; iHud autem quod exterius
agitur in malrimonio, dum contrahitur, e.st pure de
dictamine rationis natirraHs, exce[)ta significatione
conjunctiorris Cliristi et Ecclesiaj, secundum quam
dicturn est quod rnatrimonium Irabet cum aliis
sacramentis quamdam univocationem.

SeciHMlo. Patet idem ex hoc quod sacramentum
est aliquid extrinsecus appositum. Ex quo potest
sic argui : Sacramenta coiisistunt in opere operato
applicato illis qui suscipiunt sacramentum. Sed
i.stud non convenit univoce matrirnonio et cseteris
.sacramentis. Ergo, etc. Major patet exhis quai dicta
sunt de sacramentis nov^c legis. Minor probatur.
Quia, in caiteris .sacramentis, baptismo, confirma-
tione, ordirre, exti"ema unctione et poenitentia, prK-
ter omnern actum suscipientium sacramentum, est
aliquid extiirrsecum quod eis applicatur : sicut aqua
in baptisrno, cum determinata forma verhorum;
et in ca^teris similiter; et etiam in poenitentia, de
qua ininus videtur, quia, pneter omnem actum
suscipientis, applicantur ei verba sacerdotis absol-
ventis. In matrimonio autem nihil est de pra^dictis:
quia ad matrimonium sufficiunt verba contrahen-
tium expriinentia consensum suiain, sine quocum-
que extrinseco apposito, vel eis applicato. Ergo,
quantum ad hoc quod sacr-amentum est opus opera-
tum, homini extrinsecus appositum, non est univo-
catio inter matrumoniurrr et alia sacramenta novae
legis. Et si dicatur quod verba unius conjugum
alteri applicantur extrinsecus, et e converso, quando
vir (-/) dicit, Accipio te in uxorem, et mulier dicit,
Accipio te in maritum; — adhuc non est hic plena
univocatio cum his quai extr"insecus aguntur in aliis
sacramentis : quia, in aliis sacramentis, applicatio
non fit per suscipientes sacramentum, sed per
alium; et ideo sacramentum dicitur signum sensi-
bile extrinsecus appositum; in matrimonio autem
proedicta applicatio fit per suscipientes, et non per
exteriorem; quai'e non similiter est hic et ibi. Item,
matrimonium non simul contrahilur inter pra^sen-
tes exprimentes sibi invicem consensum suum, sed
inter absentes, per litteras, vel per nuntiunr; et
tunc non est applicatio univoca cum applicatione
qua3 fit in aliis sacramentis, in quibus oportet susci-
pientem e.sse realiter pr';csentem conferenti. Non
enim Epi-scopus potest conferr*e ordines, vel sacra-
mentum confirmationis, vel baptismi , vel extremae
unctionis, vel sacramentalis absolutionis peccato-
rum, his qui sunt ab eo per longa lerr"arum spatia
semoti, .sed .solurn pra^sentihus; nec .sacerdos exsi-
slens in His[)arria potest conficere panem exbisten-
tem in India; nfiulier autem exsi.stens in Fr-ancia
contr-ahere [lotest cum viro exsistente in Hispania,
et est vei-um matr'imonium ; quar-e non est univoca
applicatio hic et ibi.

(a) vir. — unm Pr.

490

LIBRI IV. SENTENTIARUM

Tertlo. Patet idem ex eo quod sacramentum exhi-
betur ad effectum sanctificationis spiritualis. Ex
quo arjiuitursic : Sacramentum confert gratiam non
habenli, nisi ponat oliicem ; ant, si habet, auget
eam. Sed matrimonium nuUum istorum facit. Ergo
non est univoce sacramentum sicut alia sacramenta
novajlegis. Major supponitur. Minor probatur. Quod
enim matrimonium non conferat gratiam non
liabenti, satis patet : quia boc pertinet sokim ad
sacramenta quai ordinantur ad remissionem culpse
mortalis, ut sunt baptismus et poenitentia. Nec
auget eam prius habenti : quia continentibus exsi-
stentibus in gratia, et postea contrahentibus, non
augetur gratia, sed potius minueretur, si gratia et
charitas reciperent diminiitionem ; quia melius est
continere quam nubere, secundum iUud Apostoli ,
4. Corinth. 7 (v. 38) : Qui nubit, hene facit; qui
7ion nuhit, melius facit. Ergo, etc.

Qiiarto. Quia circa sacramenta novse legis aha a
baptismo, ordinatio Ecclesise potest habere vim prre-
cepti, sed nunquam est de necessitate sacramenti.
Sed ordinatio Ecclesia^ circa matrimonium est de
necessitate matrimonii : facit enim Ecclesia perso-
nas illegitimas (a) ad contrahendum , et de ille-
gitimis facit legitimas, ut placet. Ergo matrimo-
nium non est univoce sacramentum cum praedi-
ctis.

Quinto. Quia absque baptismo nullus est suscepti-
vus sacramenti proprie dicti, cum baptismus sit
janua sacramentorum. Sed, ante l)aptismum, con-
trahunt infideles verum matrimonium inter se,
sicut fideles post baptismum. Ergo, etc. Nec obstat
quod matrimonium eorum non dicitur ratum :
quia, si ambo baptizentur, jam matrimonium eorum
est ratum ; sed non est magis sacramentum quam
prius, ut probabitur; ergo, etc. Probatioassumptse:
quia in omni sacramento opus est novo facto, cum
consistat in opere operato; sed in taU matrimonio
nihH est de novo factum; solum enim sunt bapti-
zati , baptismus autem est sacramentum distinctum
a niatrimonio; sicut ergo tale malrimonium non
fuit sacramentum ante Ijaptismum univoce cum
praedictis, ita nec post, cum tamen sit verum et
ratum. Et mirum est quod aUcjui volunt qua^rere
plenam univocationem inter sacramenta quae sunt
prsecise nova; legis, et tenentur sola fide, et matri-
monium, quod non soUim est in nova lege, sed fuit
in veteri, et ante omnem legem scriptam, tam pro
statu innocentiio quam natura^, et est pnccise de
dictamine rationis, vel absque fide, excepta signi-
ficatione conjunctionis Christi et Ecclesiai. Igi-
tur, etc.

Sexto (6). Quia sacramentum quod non est neces-

(a) illegitimas. — legitimas Pr.

(o) Hoc argumentum et quatuor sequentia Auctor refert
prout inveniuntur apud Petrum de Palude (dist. 26, q. 4),
qui ea attribuit Durando.

sitatis, liabet per ministros Ecclesiae dispensari;
unde solus baptismus, qui est sacramentum neces-
sitatis, potest per quemUbet biicum dispensari. Sed
matrimonium non est necessitatisquantum ad quam-
libet personam; et tamen non dispensatur per
ministros Ecclesiae; benedictio enim nubentium
non est de necessitate. Ergo matrimonium non est
sacramentum.

Septimo. Quia omne sacramentum habet formam
distinctam a materia. Sed hoc non est in matrimo-
nio : non enim verba exprimentia consensum viri
sunt magis forma quam verba muUeris, nec econ-
tra. Ergo, etc.

Octavo. Quia quae exterius aguntur in sacra-
mentis proprie sumptis, non possunt esse de dicta-
mine purse rationis naturaUs : quia, cum sacra-
menta sint qutedam protestationes fidei, sicut fides
est de his qu;e rationem naturalem excedunt, sic
eorum quae exterius aguntur, non potest esse ratio
naturaUs in sacramentis, sicut in baptismo, confir-
matione, et ordine. In matrimonio autem , eorum
qu;e exterius aguntur potest reddi naturaUs ratio,
utpote quod assentiant, et consensum suum expri-
mant. Ergo, etc.

Nono. Quia circa sacramenta ordinatio Ecclesiae
potest habere vim praecepti. Facit autem (x) Ecclesia
personas illegitimas ad contrahendum , et de iUegi-
timis legitimas, prout placet. Ergo matrimonium
non est proprie sacramentum.

Decimo. Quia sacramenta non dejiciunt homi-
nem a perfectiori statu. Sed matrimonium dejicit
hominem a statu continentioe, qui est melior et per-
fectior matriinonio, dicente Apostolo, 1. Corinth. 7
(v. 38) : Qui nubit, bene facit; qui non nuhit,
nielius facit. Ergo videtur quod matrimonium non
sit stricte et proprie sacramentum, sed solum large,
proiit sacramentum dicitur sacrae rei signum.

Undecimo. Quia rationes contrariae opinionis non
movent. Quae sunt specialiter duae. Prima est : quia
omne remedium contra peccatum estsacramentum ;
sed matrinionium est in remedium contra peccatum
institutum, dicente Apostolo, 1. Corinth. 7 (v. 2),
Propter fornicationemunusquisque suamuxorem
habeat; ergo est sacramentum. Secunda ratio est :
quia, si matrimonium non esset sacramentum,
causa matrimonji esset pure temporaUs (6), et per-
tineret ad judicem sa^cularem, et non ecclesiasti-
cum ; sed istud est contra canones; ergo, etc— Sed
ista argumenta non cogunt. Non quidem j^rimum.
Quia non omne remedium contra peccatum est
sacramentum. Quia, si alicui indigenti delur pecu-
nia, est sibi in remedium, ne egestate compulsus
furetur; et sic datur sibi in remedium contra pec-
catum; et tamen datio pecuniae non est sacramen-

(a) autem. — enim Pr.

(6) temporalis. — corporalis Pr.

DISTINCTIONES XXVI, XXVII, XXVIII, XXIX.

QU^STIO I.

491

tum. Sic, cum per actum matrimonii satisfiat con-
cupi.scentioe, malrimoniiirn est 1'emedium, ne con-
cupiscentia incitet ad alias corruptelas, puta
fornicationem , adulterium. Et sic est in omnibus
quie ex natura actus (a) impediunt peccatum ne fiat.
Talia autem non sunt sacramenta; sed solum illa
remedia qune ex natura actiis non liabent hoc facere,
sed ex divina institutione, per virtutem supernatu-
ralem eis collatam vel assistenlem, adhibitis qui-
Lusdam sensibilibus, quorum non posset reddi ratio
naturalis; quod non est in matrimonio. — Simihter
secunda ratio non valet. Quia dicitur quod matri-
monium est sacramentum saltem large. Esto etiam
quod nulium esset sacramenttun , adhuc cognilio
ejus pertinet ad judicem ecclesiasticum. Quia cogni-
tio de hoc quod est pure peccatum, et pertinet ad
conscientiam .solam , nec liedit rem[)ublicam tempo-
rahter vel in rebus vel personis, pertinet ad judicem
ecclesiasticum. Tahs autem est error circa matri-
monium. Ideo, quoad hoc, causa matrimonii est
pure spirilualis, et pertinet ad judicem ecclesiasti-
cum. Ideo, etc.

§2.

CONTRA SFXUNDAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi. — Contra secundam
conclusionem ar'guit idem Durandus (dist. 26, q. 3),
dicens quod circa hanc conclusionem aliter' opinan-
tur juristoe, et aliter theologi. JuristK enim qui
noverunt textum decretorum et deci^etalium, in
quibus mens Romanye Ecclesite exprimitur, et fue-
runt expositor-es et glossatores canonrrm et decreta-
lium, et aliqui eorum fuerunt de collegio Car^dina-
lium S. Romanie Ecclesiae, tenent quod in sacr-a-
mento matrimonii non confertur gratia. Goflre-
dus (S) enim in Stimma sua, titulo De sacramentis
non iterandh, dicit sic : « Fit et aiia divisio sacra-
mentorum. Quiedam enim sunt, in quibus confer-
tur gr-atia, ut, 1, q. 4, Quidquid (y), ut sunt sacra-
menta necessitatis et ordinis. Qusedam autem sunt,
in quibus non confertur gratia, ut matrimonia,
cum contr-ahuntur; et, ob hoc, in eorum contractu
pretia interveniunt, ut, 32, q. 2, Honorantur, et
conditioues pecuniar-iae, ut, Extra, Be conditioni-
bus appositis in desponsatione (5), cap. Deillis. »

(a) actus. — contractus Pr.

(()) Goffredus de Trano, in oppido Trano in Apulia natus.
Fuit juris canonici in Universilate Bononiensi professor,
nec non capellanns PapfE Gregorii IX. Oliiit anno Doinini
I^^S, eodem anno quo Cardinalis diaconus tituli S. Adriani
fuerat creatus. Inter prajcipuos Collectionis Decretalium
Gregorii IX glossaloros merito inemorandus est.

(■)') Id est, Caus. i , q. 1 , can. Quid^/iiid. Goffredus, sicut
et caiteri Juristaiquorum sententiam alVert Durandus, Decre-
tum Gratiani citabant modo qui olim oijservari consueverat.

(6) desponsatione. — matrimonio Pr.

— Hkc Goffrediis. — Item , Hostiensis (a), in
Summa, primo bbro, titulo De sacramentis non
iterandis, dicit : « Tertia divisio sacramentorum
hsec est : Quia qmedam sunt, in quibus confertur
gratia, ut, 1, q. 4, Quidquid, ut sunt sacramenta
necessitatis, ordinis, sive dignitatis. Quicdam vero
sunt, in qrtibus gratia non confertur, sicut matri-
monia : sive cum corrtrahuntur, quoniam pretia
inter'veniunt, 32, q. 2, Honorantur, 30, q. 5, Ali-
ter , et conditiones pecuniariin apponuntur, Exfra,
De conditionibus appositis, etc, cap. De illis;
sivecum consummantur, 32, q. 2, Connubia ; quod
non esset, si per ipsum gratia conferretur; nam
in ((5) illis in quibus gratia confertur, talia simo-
niam indiicunt, etc. » — Item, Extra, De simonia,
cap. (y) Cum in Ecclesise corpore, dicit Bernar-
dus (o) in Apparvitu : « Pro benedictionibiis nuben-
tium aliquid accipi pr'ohibetur, quia per eas gratia
confertur. Sed pro matrimonio aliquid dai'e vel
recipere non est peccatum , 1 , q. 1 , Quidqiiid, 32,
q. 2, Honorantur : quia, licet sit sacramentum,
per ipsum tamen gratia non confertur, ai'g. (i) 27,
q. 1, Nuptiarum, 32, q. 2, Connubia. » Item,
super illo cap. Honorantur , notatur sic in Appa-
ratu : cc Si qua^ras quare in hoc sacramento potius
interveniat pecunia quam in aliis, dicunt quidam
quod pr'opter onera matrimonii. Sed certe eadem
ratione pro ingressu mona.sterii posset recipi pecu-
nia, propter onera qute sustinet monasterium. Sed
hKc est ratio : quia in hoc sacramenfo non confer-
tur gr'atia Spiritus Sancti, sicut frt in aliis, ut, 1,
q. 1, Multi sxcularium , cap. Sicut, et cap. Quid-
quid invisibilis (^). » — H;ec Appar-atus. — Quod
autem mh pacto pretii possit quis licite aliquam
sibi desponsare, expresse dicitur, Extra, De condi-
tionibus appositis in desponsatione , etc. (tj), cap.
De illis. Ibi enim dicitur quod si aliquis sub

(a) Henricus de Segusio, Segusii in Pedemontio nafus,
Bononirr Parisiisque juris canonici professor, posteaarchie-
piscopusEbredunensis in Gallia, et inde cardinalis episco-
pus Ostiensis, unde communiter llostiensis appellatur.
Commentariiim exaravit in quinque libros Decretalium.
Obiit anno Domini 1271.

(g) in. — Om. Pr.

(y) cap. — Om. Pr.

(5) Bernardus de Botone, seu Parmensis, ex nomine
patrire sic designatus. Jiis canonicum in Universitate Bono-
niensi docuit, capituli cathedralis Bononiensis fuit cano-
nicus, postea Summi Pontificis capellanus. Obiit anno 12(>3.
Apparatum glossarum adornavit, sub nomine Glossie ordi-
naria- collectionis gregoriana- cognitum.

(s) « Antiquiores canonista", cuia ad confirmationcm ali-
cujus assertioiiis cilant canonem , in quo illa assertio non
quidem exprcsse enuntialur, e quo lamen argumentando
infertur, tunc illi canoni praemitlunt vocem arg., id est,
argumento, scilicet canonis citati. » Franc. Laurin, Introd.
incorpus Juris canonici, par. 1. cap. 1, § 7.

(C Mulli sicculariuni, cap. Sicut, et cap. Quidquid invi-
sihilis. — Muiier, et cap. Sicut invisibilis Pr.

{■t\) in desponsatione, etc. — Om. Pr.

492

LIBRI IV. SENTENTIARUM

hujusmodi vet^his juramentum alicui mulieri
prxstiterit, « Ego te in uxorem accipiam, si tan-
tum mihi donaveris, » reus perjurii non hahe-
tur, si eam nolentem sihi solvere quod sihi dare
peliit, non acceperit in uxorcm. Super quo dicit
Bernardus, in Apparatu : « Talis conditio est licita
in sponsalibus, ut hic patet. » Sed constat quod pro
sacramentis conferentibus gratiani non licet dare
aut recipei'e pecuniam ex pacto seu contractu alicu-
jus pretii. Ergo, secundum praedictos doctores, in
sacramento matrimonii non confertur gratia. Quo-
rum opinio an sit vera vel falsa, et allegationes
quas de jure canonico pro se inducunt, an bene
adducantur per eos, vel male, non determino quoad
prsesens; sed hoc sokjm accipio tanquam verum,
quod, cum prsedictidoctoresnoverint jura canonica,
et eorum scripta et dicta habeantur a Papa et Car-
dinalibus et a Prailatis etcseteris Ecclesiarum recto-
ribus, quorum est specialiter scire quid Ecclesia
Romana praidicat et observat, nec scripta eorum
quoad prcedictum articulum de matrimonio repro-
bentur tanquam erronea \ii\ contraria determina-
tioni Ecclesiae, quod sentire quod sacramentum
matrimonii non conferat gratiam, non est contra
determinationem Ecclesise, nec contra illud quod
Ecclesia Romana praidicat etobservat. — Huicetiam
opinioni consentit Magister Sentent. ,\ih. 4, dist. 2,
circa principium, dicens sic, quod « sacramento-
rum novae legis aba remedium (a) contra peccatum
pri3ebent, et gratiam adjutricem conferunt, ut l)apti-
smus; alia in remedium tantum sunt, ut conju-
gium; aha gratia et virtute nos fulciunt, ut Eucha-
ristia et ordo ». Ergo, tam ex divisione quam ex
diclione exclusiva, cum dicit, « in remedium tan-
tum sunt, ut conjugium, » videtur Magister Sen-
tent. sacramentum conjugii a collatione gratia^sepa-
rasse. Moderni autem theologi quasi communiter
tenent quod per sacramentum matrimonii confertur
gratia, nisi contiahentes ponant obicem, sicut fit
in aliis sacramentis, quibus tequiparatur sacramen-
tum matrimonii in hoc casu ; alias non videtur eis
posse tenere quod matrimonium sit sacramentum

nova2 iegis.

Ilaic Durandus.

§ 3. — CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

I. Argumentum Aureoli. — Contra tertiam
conclusionem arguit Aureolus (dist. !26, q. i, art.l),
probando quod matrimonium non sit relatio realis.
Quia relatio realis non advenit noviter sine muta-
tione facta in aliquo absoluto, puta in fundamento
vel ratione fundandi. Sed relalio conjiigis ad conju-
gem advenit, nulla mutatione facta in fundamento
vel ratione fundandi. Fundainentum enim (6) est

(a) remedium. — remedia Pr.
(S) enim. — ejus Pr.

corpus; ratio vero fundandi est actus voluntatis.
Modo, nulla mutatione facta in corpore, solo actu
voluntatis adveniente et consensu, oritur relatio,
nulla facta mutatione reali; sed tantummodo est ibi
per actum voluntatis. Talis autem relatio aeque
bene est respectus rationis, sicut illa quse advenit
per actum intellectus. — Haec Aureolus.

II. Argumenta Petri de Paludeet aliorum.

— Secundo contra eamdem conclusionem arguit
Petrus de Palude (dist. 31, q. 1), probando
quod vinculum matrimoniale sit aliquid absolutum
in corpore. Et quod sit aliquid absolutum, potest sic
probari : quia omne sacramentum novae legis est
causa gratise, disponendo ad eam. Et sicut in impri-
mentibus characterem, ipse character est dispositio,
in aliis ornatus; ita et hic ipsummet vinculum con-
jugale est dispositio. Et sic est aliquid absolutum,
cum dispositio sit in prima specie qualitatis, vel
secunda, et non in genere relationis. — Quod autem
sit dispositio in corpore, ex hoc videtur : quia gratia
sacramentalis in matrimonio est contra carnis con-
cupiscentias, propter quam melins estnuhere quam
uri (1. Corinth. 7, v. 9); ubi autem est morbus,
ibi et medicina. Et si vinculum est in ipso corpore
subjective, tunc esset bene causa quare corrumpe-
tur corruptione ipsius corporis; sicut in morte
marili corrumpitur vinculum in corpore ejus, sicut
et omnis dispositio corporea, et per consequens ista,
qua? est ad gratiam sacramentalem,quai est ut sciat
homo suum vas possidere in sanctificatione
(1. Thessalon. 4, v. 4), per quam generativa ordi-
natur, et alia quai ad bonum usum conjugii requi-
runtur. Sed quomodo corrumpitur corruptione
objecti, cum distinctorum objectorum absolutorum
corruptio unius non sit corruptio alterius, nec gene-
ratio unius sit generatio alterius? Immo, quK sunt
unum, corrumpuntur simul, et simul generantur;
et diversa seorsum, maxime quando unum non est
causa alterius. Potest enim absolutum destrui non
solum per se, sui corruptione, sed per accidens,
corruptione suiccausK in conservari. Non est autem
unus conjux causa alterius; nec essentia conjugii in
uno, est causa essenti» vinculi in alio. Unde dicen-
dum quod sicut, corrupto colore, corrumpitur visio,
quamvis visio sit aliquid absolutum, non quia color
sit ejus causa (quia idem esset si visio esset a Deo
etfective), sed quia est terminus ejus, a quo depen-
det; sic, quia in matrimonio vinculum quod est in
uno conjugum, habet alterum pro termino, ideo,
illo deficiente, deficit : sicut visio, licet non sit rela-
tio, sed qualitas absoluta, tamen, necessaria conse-
quentia, includit respectum ad visibile sicut ad
terminum, et inde est quod, illo respectu destructo,
destruitur et ipsa visio; sic et in proposito.

Arguunt alii, ut dicit Petrus (ibid.), quod tale
vinculum sit in anima subjective. Quia sacramen-

DISTINCTIONES XXVI, XXVII, XXVIII, XXIX. — QU.EST10 I.

493

lalis dispositio est ad gratiam pratum facientem,
qu8C est ex parte animai separatao; et ubi est {^ratia
subjective, ibi etiam debet esse ipsa disposilio. Et
tunc videtur quod, sive sit relatio, sive aliquid
absobitum, non possit deleri : quia anima qu^ est
ejus subjectum, et anima quae cst ejus ol)jectum,
sunt incorruptibiles. Unde, cum tabs relatio non
corrumpatur corruptione subjecti, necobjecti, nec
a contrario, quod non habet, nec per peccatum,
cum sit in peccatoribus, per consequens nec per
mortem alterius, nec utriusque : sicut nec simili-
tudo qua una anima rationalis alteri assimilatur
postqiiam crealic sunt, non corrumpitur in ;cter-
num ; nec tamen una est causa alterius.

Pote.st tamen prol)abililer sustineri quod adhuc
tale vinculuni morte conjugum alterius corrumpi-
tur. Quod patet tripliciter. Primo , quia illud quod
est ab agente et coiiservante per intellectum, pro-
pter certum finem, fine deficiente, deficit. Unde
motus coeli, quem angelus facit propter generatio-
nem, illa deficiente, cessabit : quia angelus non
plus movebit adeffectum, postquam non plus niove-
bitur a fine. Sic, quia Deus ad actus corporales,
licet mediante sacramento, hoc vinculum impressit,
inde est quod, allero morluo, a quo vel ad quem
non possit hujusmodi actus exerceri, Deus desinit
conservare, ne frustra conservet ; et sic desinit esse
vinculum per subtractionem inlluentia? causue con-
servantis. Secus autem est de charactere, qui est ad
actus spirituales; propter quod est indelebilis. —
Sed contra lioc est : quia character non est nisi ad
actus vite, sicut baptismi (a) ad recipiendum hic
alia sacramenta, confirmationis ad confitendum
coram tyranno, ordinis ad conficiendum, etc. ; qute
omnia propria sunt huic vitae, prout distinguitur
contra aliam; ergo homo non deberet indelebiliter
habere characterem , si solum habet actum vel effe-
ctum in hac vita mortali , et non in alia, in qua
cessat coUatio et susceptio sacramentorum. — Ad
hoc posset dici quod (6), sicut remanent et repa-
rantur virtutes cardinales in patria, quoad actus
circa finem , sic et characteres : erit enim (y) qui-
dam si^ecialis ornatus sanctorum novi Testamenti
ex charactere baptismali respectu antiquorum, qui
non habuerunt hanc conformitatem ad Christum;
et similiter confirmatorum erit specialis gloria respe-
ctu non confirmatorum , quasi militum Christi; et
similiter ordinatorum, quasi Christi ministrorum.
Sed vinculum matrimonii non esset ad gloriam,
sed ignominiam, cum status conjugatorum sit infi-
mus pro tempore gratiue, quando vinculum istud
est aliquid reale (nam tempore legis, quando prae-
ferebatur conjugium virginitati, non erat aliquid
reale); unde non potest manere realiter.

(a) baptisnii. — baptismus Pr.

(8) quod. — quia Pr.

(y) erit enini. — etenim Pr.

Secundo. Patet idem sic : Quia, sicut propter
maximam segritudinem scientiaa .sensibilibusacqui-
sita corrumpitur in intellectu, sic et vinculum per
mortem habentis, licet sit in anima; el etiam per
moitem alterius, quasi objecti : sicut scientia per
corruptionem organi phantasiic in lethargia et
furia, quod e.st corruptio objecti, non subjecti.
— Sed contra hoc quod dictum est, scientiam
corrumpi per a:!gritudinem, est illud quod dicunt
doctores, scientiam remanere in anima sepa-
rata; quse tamen magis corrumpi deberet per mor-
tem quam per aliam minorem transmutationem.
Pro[)ter quod videretur alicui, quod, cum dici-
tur .scientiam corrumpi per eegritudinem , intel-
ligitur quoad usum et actum : quia in parte sensi-
tiva corrumpilur species, et aliqui habitus corre-
spondentes, quos oportet de novo generari, si debeat
in actum exire; sed essentia habitus intellectualis
non corrumpitur, etc. — Sed, sustinendo dictum
commune, polest dici quod ista stant simul, scilicet
habitum scientia; in intellectu et virtutis in volun-
tatecorrumpi per infirmitatem, non per mortem :
nam per infirmitatem, vita durante, corrupto objecto
intellectus, et per consequens voluntatis, quod est
organum phantasi;e, oportet habitum intellectua-
lem ccssare ab actu; sola autem cessatio actus cor-
rumpit habitum ex actibus (a) acquisitum (sicut
subtractio calefacientis remittit et tandem corrumpit
calorem aquie); et(C)hoc est in via, quando nihil sic
firmatur in anima, quin possit corrumpi; .sed in
morte, sicut anima separatur a corpore incorrupti-
bilis, sic in ipsa quaecumque tunc sunt, ut species
et habitus, immobiliter firmantur; unde, sicut
frequentia acluuni non causat in ip.sa habitum
novum, sic nec cessatio actuum corrumpit habitum
antiquum. Item, non est ibi cessatio actuum : quia
omnis dispositio et perfectio disponit et perficit
suum subjectum diversimode, secundum diversum
modum essendi ejus;unde habitus et species anima;
conjunctae usurn sive actum suum non habent sine
specie phantastica, quia tunc est naturae anim.e
intelligentis et volentis speculari pliantasmata; sed,
quando est .separata, habet modum intelligendi et
volendi conformem angelis, sicut modum essendi;
unde tunc potest uti speciebus et habilibus suis
sine pliantasmate.

Tertio. Patet idem sic : Polest enim imaginari
quod,sicut per con.sensum expressum causatur vin-
culum spirituale, quia signiGcat conjunctionem
Christi et Ecclesiaj spiritualem , et significando cau-
sat per consequensconjunctionem animorum, quam
etiam significat ut rem contenlam; sic perconjun-
ctionem corporum sequentem, significantem con-
junctionem Christi et humanae naturie, causatur

(a) acllbus. — habitibus Pr.
(S) et. — Om. Pr.

494

LIBRI IV. SENTENTIARUM

vinculum corporale. Sicut ergo corrnmpitur visio,
corrupto visibili ad quod est, vel subtracto ab ejus
prcesentia; sic, quia vinculum matrimoniale corpo-
rale et spirituale est ad alterum, in ordine ad actus
vitie hujus mortalis, cui homo funditus moritur per
mortem naturalem, inde est quod tunc corrumpi-
tur (a) utrumque. Sed (S) per mortem civilem qua
cogitat quai Dei sunt, toUitur spirituale, quod erat
ad cogitandum quai mundi sunt : sicut, sublata
intellectione, tollilur volitio, etiam si non esset ab
ea causata; quia est tale objectum, ad quod babet
necessariani babitudinem ; sicul scibile sublatum
aufert .scientiam. — Htcc Petrus, in forma.
Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Al) ARGUMENTA CONTRA PRIMAM

CONCLUSIONEM

Ad argumenta Durandi. — Quantum ad ter-
tium articulum, respondendum est objectionibus
supradictis. Et quidem, quantum ad objecla Durandi
contra primam conclusionem , sciendum est quod
ipse, in suo primo opere, tenebat quod matrimo-
nium non erat proprie sacramentum; sed, visis
objectionibus quic contra scripta sua in hac materia
per ahos inducebantur, coactus fuit in ultinio opere
cautius loqui, ut !<cilicet confiteretur matrimonium
esse vere et proprie sacramentum, sed non univoce
cum aliis sacramentis nova; legis. Sed adbuc isla
coloratio non valet, sicut ostendit Petrus de Pahide
(dist. 26, q. 4), dicens : « lUi de priedicta opinione,
ad probandum quod matrimonium non sit proprie
sacramentum, arguunt ex diversitate bujus sacra-
menti ad aUa. De quo, ut appareat quod male
arguunt, sciendum in generah, quod per consimiles
rationes posset probari nuUum sacramentum esse
sacramentum univoce cum ahis : quia non est ah-
quod sacramentum, quod non habeat ahquid sibi
proprium, in quo dilfert ab omni aho; unde, si de
illo sumatur major secundum quod convenit ahis,
affirmative vel negative, et minor proportionahter,
concludetur non esse sacramentum; verbi gratia,
ex parte ministri, susceptivi, materiie, vel formas.
Nam, de baptismo, dicam quodomne sacramentum
est ahud quam purum elementum corporale (ut
patet inducendo in ahis abaptismo; et patet ralione,
quia, cum sacramentum sit protestativum fidei,

(a) comimpitur. — corrumpit Pr.
(6) Sed. — Sic igitur Pr.

quaj non est naturale quid, debet habere pro mate-
ria ahquid non naturale); sed baptismus habet pro
materia elementum; ergo non est sacramentum.
Pra^terea, omne sacramentum minislratur a mini-
stro Ecclesiic, etiam iu necessitate, sicut patet de
ahis; sed baptismus in extrema necessitate mini-
stratur etiam a non sacerdote; ergo non est sacra-
mentum. Simihter de confirmatione : quia sacra-
mentum non habet nisi unam materiam correspon-
dentem uni formai; sed istud hal)et duplicem mate-
riam; ergo, etc. Similiter, quia Papa mutat ejus
ministrum, quod non facit in aliis. Tertio, de
Eucharistia : quia omne aliud sacramentum con-
si.stit in usu materiaj, et non ejus consecratione.
Quarto, de poenitentia : quia non habet materiam
exteriorem, sicut babent alia. Quinto, de ordine :
quia Papa in aliquibus mutat ministrum ; et quia
babet formam imperativam, quod non habet aliud
sacramentum, et videtur contra rationem quod
homo imperet illa qua3 non sunt a se sed a Deo.
Sexto, de exti'ema unctione : quia babet formam
solum deprecalivam, quod non habet aliquod aliud.
Dicendum e.st ergo ad omnia ista, quod, .sicut Chri-
stus est vere et proprie homo, licet aliquid habeat
quod nullus alius homo liabet, el aliquo caret quo
nullus alius caruit, quia habet illa quie sunt de
essentia hominis vere et proprie, scilicet animam
rationalem et corpus organicum, posita autem
essentia rei, ponitur ipsa, omni alio renioto; ita
septem sunt sacramenta nova.' legis vere et proprie
dicta, licet quodlibet habeat aliquid singulare vel
careat singulari, quia, hoc non obstante, quodlibet
e.st signum el causa gratiic, quod sufficit ad essen-
tiam sacramenti. )) — Hajc Pelrus.

Item, ibidem : « Si, inquit, isti intelligant quod
matrimonium non est ita pertectum sacramentum
sicut alia , verum dicunt : quia , cum sacramenta
novie leyis abiuident a sacramentis veteris legis in
causando potius quam in significando, illud est per-
fectius, quod magis causat gratiam ; sed matrimo-
nium inter alia minus causat gratiam , licet plus (a)
significet; orgo simpliciter est imi^erfeclius sacra-
mentum inter omnia .sacramenta novie legis. Sed
aique proprie est sacramentum nova^ legis sicut ali-
quod aliorum : sicut asinus est proprie animal sicut
homo, licet non sit aique perfectum animal ; quia
illa qu;c sunt de ratione animalis, puta substantia
animata sensibilis, ajque proprie competunt asino
sicut homini, licet non tcque perfecte ; quia esse sub-
stantiam, et habere animam et sensum, non con-
venit asino metaphorice sicut nec homini, sed pro-
prie utrique, sed non est substantia seque perfecte
anima et sensuS in bruto sicut in homine ; ita et in
proposito ; (juia de ratione sacramenti nov;c legis
non sunt nisi duo, scilicet quod sit causa et signum

(a) plus. — prius Pr.

DISTINCTIONES XXVI, XXVII. XXVIII, XXIX. — QU^STIO I.

495

gratiae; utrumque autem non tcquivoce, nec meta-
phorice, sed proprie convenit matrimonio, licet non
;jeque perfecte sicut aliis; ergo est vere et proprie
sacramentum sicut alia, licet non reque perfectum.
Juristseaulem, et qui nejifant malrimonium conferre
gratiam, non possuiit salvare matrimonium esse
sacramentum nova; legis. » — Hsec Petrus, et bene,
et conformiter dictis sancti Thomie, 4 p., q. '29,
art. 4, ubi arguit sic, quarto loco : « Persona in
hominibus et angebs non significat relationem , sed
absolutum aliquid. Si ergo in Deo significaret rela-
tionem, diceretur a:;quivoce de Deo, et hominibus,
et angelis. » Ecce argumenlum. Sequitur responsio :
(( Dicendum, inquit, quod diversaratio minus com-
munis non facit a^quivocationem in magis com-
muni. Licet enim equi et asini sit alia propria diffi-
nitio, tamen univocantur in nomine animalis; quia
communis diffinitio animalisconvenit utrique. Unde
non sequitur quod, licet in significatione personce
divinaj contineatur relatio, non autem in significa-
tione personae angelicae, vel bumanfc, quod nomen
personae icquivoce dicatur. » — Hoec ille. — Item,
q. 13, art. 10, in solutione primi, sic dicit : (( No-
minum multiplicitas non atlenditur secundum nomi-
nis praidicationem , sed ;<ecundum significalionem.
Hoc enim nomen homo, de quocumque praedicetur,
sive vere, sive false, uno modo dicilur. Sed tunc
multipHciter diceretur, si per hoc nomen homo
intenderemus significare diversa : puta, si unus
homo intenderet significare per hoc nomen liomo
iUud quod vere est bomo, alius intenderet signifi-
care eodem nomine lapidem, vel aliquid aliud, etc. »
Item, de Poteniia Dei, q. 9, art. 4, arguit sic,
sexto loco : (( Nullum nomen significat res diverso-
rum generum, nisi lequivoce; acutum enim ecqui-
voce dicitur in saporibus et magnitudinibus. Mani-
festum est autem quod persona in angelis et homi-
nibus non significat relationem, sed aliquid absolu-
tum. Si ergo in Deo significet relationem, erit iL'qui-
voce dictum. » Ecce argumentum. Sequitur respon-
sio : (( Dicendum, inquit, quod hoc quod persona
aliud significat in Deo et homine, pertinetad diver-
sitatem suppositionis magisquam ad diversam signi-
ficationem liujus communis quod est 'persona.
Diversaautem suppositio non facit tcquivocationem,
sed diversa significatio. » — Hiec ille. — Et ad ple-
niorem intellectum ejus, in principali responsione
articuli, sciendum quod beatus Tliomas sic dicit :
(( Sciendum quod propria ratio nominis est quam
significat nomen, secundum Philosophum, 4. Mela-
physicx (t. c. 28). lllud autem cui attribuitur
nomen, si sit recte sumptum sub re significata })er
nomen, sicut determinatum sub indelerminato, dici-
tur supponi per nomen ; si autem non sit recte sum-
ptum sub i'e nominis, dicitur copulari (a) per

(«) copulari, — copula Pr.

nomen. Sicut hoc nomen ammal significat substan-
tiam anirnatam sensibilem, et album significat colo-
rem disgregativum visus; homo vero recte sumitur
sub ratione animahs, sicut determinatum sub inde-
terminato (est enim homo substantia anirnata sensi-
bilis tali anima, scilicet rationali); sub albo vero,
quod est extra essentiam ejiis, non directe sunjitur;
unde homo supponitur nomine animaiis, copulatur
vero nomine albi. Et quia inferius quod supponitur
per nomen connnune, se liabet ad cornmune sicut
detenninaturn ad indeterniinatum, id (juod eratsup-
positum, fit significatum, deteiminatione apposita
ad commune : animal enim rationale signilicat homi-
nem. Sed .scienduni quod aliquid significatur dujjli-
citer : uno rnodo formaliter, abo modo niaterialiter.
Formahter quidem significatur per nomen id ad
quod .significandum nomen est principaliter imposi-
tum, quod est ratio nominis ; sicut hoc nornen humo
.significat ahquid compo.situm ex corpore et anima
rationaU. Materialiter vero significatur per nomen
id in quo talis ratio salvatur; sicut hoc nomen homo
significat aliquid habens cor et cerebrum et hujus-
modi partes, sine quibus non potest esse corpus
animalum anima rationali. Secundum hoc ergo
dicendum est quod hocnomen ^jersona communiter
sumptum nihil aliud significat quam substantiam
individuam rationalis natura^. Et quia sub substan-
tia individua rationalis nalurai continetur substantia
individua, id est, incommunicabilis et ab aliis distin-
cta, tam Dei quam hominis quam angeli, oportet
quod persona divina significet subsistens distinctum
in natura divina, sicut pensona humana significat
distinctum sub.si^tens in natura humana. Et \vx.c est
formalis significatio tam personse divinse quam per-
sonic iiumana?. Sed quia distinctuni subsistens in
natura huniana non est aliquid nisi per individua-
lem materiam individuatum et ab aliis distinctuni,
ideo oportet quod hoc sit materiale significatum,
cuni dicilur per.sona humana. Distinctum vero incom-
municabile in natura divina non potest esse nisi
relatio; quia omne absolutum .est commune et indi-
slinctum in divinis. Relatio autem in Deo idem est
secundufn i"em (juod ejus essentia. El sicut essentia
in Deo idem est et habens essentiam, ut Divinitas et
Deus; ita idem est relatio et quod per relationem
refertur. Unde sequitur quod idem sit relatio et
distinclum in natura divina subsistens. Patet ergo
quod j)ersona(a) communiter sumpta signilicat sub-
slantiam individuam rationalis naturic ; persona
vero divina formali significatione significat distin-
ctum subsistens in natura divina. Et quia hoc non
l)otest esse nisi relatio vel relativum, ideo materiali
significatione significat relationem vel relalivum. »
— HaiC ille. — Ex quibus patet quod quandocum-
que aliquod nomen dicitur de multis secundum

(a) divnia. — • Ad Pr.

496

LIBRI IV. SENTENTIARUM

eamdem formalem et commiinem significationem,
quorum tamen est alia et alia significatio, vel ratio
propria, vel materialis, non ideo tale commune
nomen dicitur de illis multipliciter aut aequivoce;
nec propler diveisitatem talium propriarum vel
inaterialium sifinificationum impeditur, nisi aliud
interveniat, univooatio talis communis nominis;
sicut est in proposito, cum lioc nomen sacramen-
tum novx legls dicaiuv de matrimonio et aliis sacra-
merUis secundum unam et eamdem communem for-
malem rationem et siunilicationem , licet matrimo-
nium habeat aliqua propria , quK non conveniunt
aliis sacramentis. Et similiter, licet, cum hoc com-
mune sacramentxim dicitur de matrimonio, inter-
veniat alia suppositio et alia signilicatio materialis
quam cuni dicitur de baptismo, confirmatione aut
aliis, non tamen propter hoc sequitur quod hoc
nomen sacramcntum novve legis ;equivoce vel minus
univoce dicatur de matrimonio (juam de aliis sex
EcclesioB sacramentis. Unde loiiica arijuentis in hac
materia non transcendit in altitudine parvum pon-
tem Parisiensem.

Nunc dicendum restat ad singulas ejus rationes

in particulari. Et quidem ad primani respondet

Petrus (dist. 26, q. 4), dicens quod « illa quseexte-

rius aguntur in sacramentis, inquantum ad sacra-

mentum pertinent, sunt signa non naturalia, sed

instituta; secundumse autem nihil prohibet ea esse

res naturales : sicutaqua, et ablutioaqua^, estres natu-

ralis; sed quod ipsa sit signum abhitionis a peccato,

actu non habet a natura , sed tantum aptitudine, a

Deo autem actu; quod autem sit causa illius a])hi-

tionis, totaliter liabet a Deo. Et similiter, consensus

et verba .secundum se sunt a natura et jure naturali ;

sed secundum quod sunt sacramenta, a Deo. Nam

conjunctio maris et feminiTe non habet a natura quod

actu significet conjunctionem Christi et Ecclesiie ;

ahas;. quicumque sciret istam, sciret illam, sicut

videns fumum connoscit ignem; cuius contrarium

apparet in JudLuis et Saracenis vel Paganis, in qui-

bus sunt matrimonia, et non fides. Immo Adam in

hoc non cognovit mysterium Ghristi et Ecclesiae,

nisi spiritu propheti;e. Et multo minus ex natura sua

habeut quod sint causa gratiie. Uude nec ante novam

legem hal)uerunt, quamvis haberent rationem signi.

A divina igitur institutione habent, ea quae in ma-

trimonio geruntur, quod sint sacramentum, et id

unde fornialiter sunt sacramentum ; sed id quod sunt

materiahter, habent a natura, sicut aqua, oleum et

chi'isma; quia assumere ahquid in materiam sacra-

menti non tollit ejus naturam, sed dat ei novam

efficaciam. » — Hajc Petrus. — Et concordat dictis

sancti Thomtc, prima distinctione hujus, q. 1, art. 1,

q'» 5, in solutione quarti, ubi sic dicit : « Res sen-

sibilis secundum pnedictam similitudinem ex natu-

rali proprietate pluribus est conformis. Et ideo,

quantum est de se, lequaliter potest quodlibet illo-

rum significare. Ad hoc ergo quod ad unum deter-
minetur, et sit certa sua significatio, oportet quod
accedat institulio, qu;e determinet ad unum. Et sic
repra^.sentatio quee est ex similitudine naturalis pro-
prietatis, importat aptitudinem quamdam ad signi-
licandnm ; sed determinatio et complementum signi-
ficationis est ex institutione. » — Hkc ille.

Verumtamen apparet mihi quod perpraedicta non
plene satisfit rationi Durandi. Quia prsedicta non
oslendunt quomodo matrimonium ex divina in.stitu-
tione sit signum sacrae rei contentae in hoc sacra-
mento, sed solum quomodo est signum rei sacrae
non contenta?, scilicet conjunctionis Christi et Eccle-
si:X!. Et ideo scienda sunt duo : primo, quae sit res
significata et contenta; secundo, quomodo matri-
monium ex institutione significet talem rem sacram
contentam. Pro primo sciendum quod sanctus Tho-
mas, praesenti distinctione, q. 2, art. 1, in sohi-
tione quarti, sic dicit : « Unio Christi ad Ecclesiam
non est res contenta in hoc sacramento , sed res siani-
ficata et non contenta ; et talem rem nullum sacra-
mentum efficit; sed habet aliam rem contentam et
significatam, quam eflicit, ut dicetur. Magister
autem posuit rem non contentam : quia erat hujus
opinionis, quod non haberet ahquam lem conten-
tam. )) — H*c ille. — Et, in solutione quintiargu-
menti, sul)dit : « In hoc sacramento sunt illa tria :
quia .sacramenta tantum sunt actus exterius appa-
rentes; sed res et sacramentum est obligatio quae
innascitur viri ad mulierem ex talibus; sed res
ultima contenta est eflectus hujus sacramenti ; non
contenta autem est res quam Magister determinat. »

— Haec ille. • — Verum quia dici potest quod illa obli-
gatio, quae est res et sacramentum, naturaliter
significatur per verba consensum exprimentia, et
non ex divina institutione, ideo nondum est })lene
satisfactum. Ideo, secundo loco, sciendum est quod
talis obligatio, quae est res et sacramentum, signifi-
catur per exteriora naturaliter, ut est obligatio, sicut
bene probat arguens; sed non significatur natura-
liter, .sed solum ex divina institutione, inquantum
est sacra, et actu sacrans hominem. De hoc, in
simili, sanctus Thonias, 3 p., q. 60, art. 2, sic
dicit : (( Signa dantur hominibus, quorum est per
nota ad ignota pervenire. Et ideo proprie dicitur
sacramentum, quod est signum alicujus rei sacrae
ad homines pertinentis : ut scilicet proprie dicatur
.sacramentum, .secundum quod nunc de sacramentis
loquimur, quod est signum rci sacrre, inqKantiim
est sanctificans hominem. » — H;ec ille. — Item,
in solutione primi argumenti, sic dicit : « Creaturae
sensibiles significant quid sacrum, scilicet sapien-
tiam et bonitatem divinam, inquantum sunt in
seipsis sacra; non autem inquantum nos per ea san-
ctificamur. Et ideo non possunt dici sacramenta,
secundum quod nunc loquimur de sacramentis. »

— Hkc ille, — Ex quibus patet quod, in quolibet

DISTINCTIONES XXVI, XXVIl, XXVUI, XXIX.

QU/ESTIO I.

497

sacramento novae legis, ea qu.Te exterius afiiintur,
significant ex institutione divina ali(|iiO(l saciuni ut
sacrans et contentnni in ipso sacramenlo; qualem
si}>nificationem non hahet ex naturali proprietate.
Con.simile (iicit, prima distinclione (a) liiijus, q. 1,
art. 1, qi'' 1, in sulutione secundi, uhi sic dicit :
« Res sensibiles non sunt signa divinorum ut sunt
sacranlia, sed ut sunt in seipsis sacra. Sacramen-
tum autem dehet intellit;i si'^num rei sacru? ut est
aclu sacrans. Et ideo non oportet quod omnes res
sensibiles sint sacramenta. » — Ha?c ille. — Item,
in soluti(me tertii, sic dicit : « Qiiamvis sei-pens
a^neus es^et signum rei sacrye sacrantis, iion tamen
inquantum sacrans est actii : qiiia non ad lioc adhi-
bebatur ut aliquis sanctificatiouis efTectus percipe-
retur, sed solum efTectus exterioris curationis. Et
siinilis est ratio de imai^ine crucis, qua? ponitnr tan-
tum ad repricsentandum. » — Hyec ille. — Ex qui-
bus patet (juod dictiim fuit. Secundo, se()|uitur quod,
simati-imonium non aliter sit sacramentum nisi quia
est rei signiim, modo quo dicit arguens, tiinc non
plus habet rationem sacramenti quam sacramenta
veteris legis, aut quam serpens jcneus, vel imago
crucifixi ; quod falsum est, quia tunc non deberet
plus connumerari sacramentis novae legis quam
prffidicta.

Ad seciindiim respondet Petrus (ibid.), dicens
quod (( matrimonium habet formam distinctam a
niateria : (juia verba sunt forma, et contrahentes
sunt niateria. Nec distingititur hic materia in qiia,
id esl, suscipiens, et niateria cx qua, sicut in Eucha-
ristia et aliis. Quia matrimonium est contractus per-
sonarum, et non rerum , ut dicunt jurist;e. Unde,
sicut in contractihus reriim, res quic transferuntur
per conventionem (G) ipsam, sunt materia, sic cor-
pus quod transfertur quoad })otestatem , est materia
in matrimonio : quia cum dico, Accipio ie inmeam,
quasi transfero corpus meum in potestatem. Etsicut
cuin aliquis vendit sead pretium participandum, est
vera venditio, et tamen vendilio ie(juirit materiam
distinctam a forma, quae est expressio consensus,
(juia ipsemet qui transfertseipsuni, est illa materia ;
ila et hic. — Vel jjotest dici quod , siciit in Eucha-
ristia est duplex forma, et duj)lex materia, unum
tamen sacramentum ; sic et hic, cum dicitur, Acci-
jjio te in meam et do tibi meipsum in vimm, est
una forma, scilicet verba, et una materia ex qua ,
scilicet ipse qui lo(juitur, vel corpus ejiis, et alia
materia in qna, id est, objectum in quod transit,
.sicut cum dico, Hoc est corpus meum; et ullerius,
quando illa ait, Accipio te i)i meinu et do tibi me
in uxorem, est fornia verbum, et materia ex qna
ipsa loquens, et materia in qua recipiens. Et sic
diversis respectibus unum est formale resjiectu alte-

(a) distinctionc. -
(6) convenlioneni.

Om. Pr.

- cunjitnclionon P

rius. )) — Ha^c Petriis, et .salis prohabiliter. — Sed
in aliquibus iion videtur sequi viam sancti Thomai,
sicut in hoc quod dicit materiam in sacramento esse
ipsas personas, vel corpora contrahentium. Nam
sanctus Thomas, pra'.^enti distinctionc, q. 2, art. i,
argiiit sic, secun(]o loco : « Sacramentum, secun-
dum Hugonem (de Sacramentis, lib. d , part. 9,
cap. 2j, estmateriale elementum. Sed matrimonium
non habet pro materia aliquod materiale elementum.
Ergo noii est .sacramentum. )) Ecce arguinentum.
Se(jiiitur rcsponsio : (( Dicendum, inquit, quod
sacramentum matrimonii perficitur per actum ejus
qui .sacramento illo utitur, siciit poenitentia. Et ideo,
sicut poenitentia non habet aliam materiam nisi
ip.sos actus sensui subjectos, qui sunt hjco maleria-
lis elementi , ita est de niatrimonio. )) — Hjcc ille.

Dicitur ergo ad aigunientum , quod bene probat
quod materia, et elementum extrinsccus apj)ositum,
in sacramento matrimonii et in aliis cCHjuivoce dici-
tur, et non univoce, si loquamur de propria ratione
hujiis vel illiiis materias, et de significato materiali
elementi et mateiiic sacramenti. Sed, loquendo de
conimuni et formali significato elementi el materiaB
sacramentalis, non est ibi lequivocatio, sed suffi-
ciens univocatio. Quod jiatet : quia communis et
formalis significatio elemcnti .sacramentalis, estquod
sit visibilis forma iiivisibilis grati;c; hoc autem com-
mune est materiai oinnium sacramentorum. De hoc
bealus Thomas, prima distinctione hiijus, q. 1,
art. 1, in solutione quintaj (jua^stiuncuke, quic e.st :
Utrum diffinilio Hugonis de sancto Victore, quae est
talis : Sacramentum est corporale vel materiale
elemenluui , extrinsecus oculis suppositum, ex
institutionc Hignifican>i, ccsiinilitudine repriesen-
tans, ex sanctificalione invisibilem gratiam con-
tinens, sit comjietens. In solutione enim illius quaj-
stiunculaj, sic dicit : (( Dicendum quod diffinitio
Hugonis de sancto Victore eadem est cum diffini-
tione quam Magi.>^ter jjonit in littera; hoc exceplo,
quod addit caiisam significationis, quae est institu-
tio, et causaiii efficienti;c, qua^ est sanctificatio.
Idem est eniin dictu, materiale elemenlum exte-
rius ocidis suppositum , cx institutione signifi-
cans, quod iiivixibilis gratix visibilis fornia; et
ex similitudine reprsesentans, idem est ei(a)quod
dicitur, ut imaginem gerat ; et ex sanctificatione
invisibilem gratiam continens, idem est ei quod
dieitur, ul caiisa existal. )) — H;cc ille. — Item ,
ibidem, in solutione secundi, sic dicit : (( Elemen-
tum accij)itur communiter pro quolibet corporali
visibili, sive sit elementum simplex, sive elementa-
tum. Et utitur tali modo loquendi, propter verbum
Augustini, qui dicit (in Joan., tract. 80) : Accedit
verbum ad elementum, et fit sacramentum. lu
baptismo enim, qui estsacramentorum janua, mate-

{x) ideni est ei. — id enini Pr.

VI. - 3:

498

LIBRI IV. SENTENTIAUUM

ria est elemenlum simplex. » — H;cc ille. —
Ex quibus palet quod, licet materiale elemen-
tum quod applicatur matrimonio, vel opusoperatum
extrinsecus appositum suscij^ientibus matrimonium,
sit alterius rationis proprie et distincte quam mate-
inale elementiim quod applicatur exterius in aliis
sacramentis, et applicatio fiat per alios applicantes,
ettam in prsesentia quam in absentia, et alio modo,
secundum locum vel tempus et bujusmodi circum-
stantias, ex lioc non impeditur univocatio sacra-
menti hujus ad aba : quia omnia conveniunt in una
communi ratione sacramenti, et in uno formali signi-
licato; licet differant quantum ad propi'ias rationos
et significata materialia, et quantum ad id quod
supponitur per nomen. Gujus ratio patet ex pne-
dictis.

Dicitur ulterius, quod , posito quod illa diffinilio
sacramenti quam ponit Hugo, non competeret uni-
voce matrimonio et aliis sacramentis, sufficit quod
diffinitio quam ponit Magisler(4. Sentent., dist. 1),
univoce dicatur de illis, sciHcetquod sacramentum
est invisibilis gratix visibilis forma, ita ut ejus
imaginem gerat, et causa exsistat. Et ideo non
oportet multum curare de diffinitione Hugonis in
proposito : quia est fallacia consequentis arguere
negative ab illa diffinitione ad diffinitionem sacra-
meuti in communi. Et sic patet ad omnes replicas
inductas contra solutionem in argumento recita-
tam.

Utrum autem in hoc saci-amento idom sit forma
et materia diversis res})eclibus, vel ipsa verba con-
trahentium sint tantum forma, et alii actus exte-
riores sint materia, non multum variat propositum :
quia utrumque videtur satis probabile. Tamen de
hoc aliquid dicetur in sequentibus, })otissime in
solutione septimi.

Ad terUuin, negatur minor. Dicitur enim quod
matrimonium confert gratiam non babenti , nisi
ponat obicem. Nec valet probatio in oppositum.
Quia non sola illa sacramenta quae ordinantur ad
remissionem culpaj, conferunt gratiam non habenti ;
immo alia, ut patet de Eucliaristia, ordine, confir-
malione. Et generaliter de ratione sacramenti novso
legis est quod sit invisibilis gratiic visibilis forma,
ita ut ejus imaginem gerat, et causa exsistat. Et de
hoc videbitur in sobilione argumentorum contra
secundam conclusionem. Unde illa probatio nibil
valet.

Dicitur secundo, quod matrimonium auget gra-
tiam prius lialienti. Nec valet hujus improbatio,
expresse falsum assumens, sciHcet quod continenti-
bus exsistentibus in gratia, et postea nubentibus,
gratia non augeatur. Et cum dicitur quod melius
est continere quam nubere, etc, — parum valet ad
propositum : quia Apostolus ibi facit compai'atio-
nem inter duos status, vel duo genera actuum, vel
duas partes castitatis et temperantiye ; non autem

inter unum statum et sacramentum, polissime
quoad causaUtatem gratiie. Sacramentum enim
matrimonii confert aUquam gratiam ex opere ope-
rato, quam non confeit .status continentiae illo modo,
licet mereatur gratiam ex opere operante majorem
quam slatus nuptialis. Quod qualiter fiat, o.stendit
sanctus Tbomas, praesenti distinctione, q. 2, art. 3.
Arguit eniin sic, tertio loco : « Gratia ordinata con-
tra vuhius peccati necessaria est omnibus habenti-
bus illud. Sed in omnibus invenitur concupiscentiaj
vulnus. Si ergo in matrimonio detur gratia contra
vuhius concupiscentise, deberent omnes homines
matrimonium contrahere; et sic esset valde stul-
tum a matrimonio abstinere. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum quod illa ratio
procederet, nisi contra concupiscentiae morbum pos-
set aliquod efficacius remedium adhiberi. Adhibe-
tur autem majus remedium per opera spirituaha,
et carnis mortificationem, ab iUis qui matrimonio
non utuntur. » — Haec ille. — Item, quarto loco,
arguit sic : « Infirmitas non accipit medicamentum
ab eodem a quo accipit intensionein. Sed concupi-
scentia intenditur per actum matrimonii : quia,
sicut dicit Philosophus (3. Ethicorum, cap. ult.),
in.satiabihs est concupiscentiae appetitus, et per
operationem congruam augetur (a). Ergo in matri-
monio non confeitur remedium gratiie contra con-
cupiscentiam. » Ecce argumentum. Sequitur respon-
sio : (( Dicendum quod contra concupiscentiam
potest pra?stari remedium dupHciter. Uno modo,
ex parte ipsius concupiscentiai, ut reprimatur in
sua radice; et sic remedium praBStat matrimonium
per gratiain qu;e confertur in eo. AHo modo, ex
parte actus. Et hoc modo dupHciler. Uno modo, ut
actus ad quem concu})iscentia* incHnat, turpitu-
dine careat; et hoc pnostatur \)eT bona matrimonii,
qua? honestant carnalem concupiscentiam. AHo
modo, ut actus turpitudinem liabens impediatur;
quod fit ex ipsa natura actus : quia, dum concu-
piscentiio satisfit in actu conjugaH, ad ahas concu-
})iscentias non ita incitat; propter quod dicit Apo-
stolus (1. Corinth. 7, v. 9) : Melius est nuhere
quam uri. Quamvis enim opera concupiscentiae
considorata secundum se nata sint concupiscen-
tiam augere, tamen, secundum quod ratione ordi-
nantur, ipsam reprimunt : quia ex simiHbus acti-
bus similesreHnquuntur habitus et dispositiones. »
— Ha^c iUe. — Ex quibus patet quod, Hcet actus
continentis sint efficaciores ad concupiscentiain
reprimendam quam actus matrimoniaHs, nihiloini-
nus sacramentum matrimonii confert gratiam ex
opere operato reprimentem concupiscentiam ; quam
non haberet continens antequam nuberet, et quam
continentiae status non conferebat. Item , sicut dicit
sanctus Thomas, 2» 2'"^, q. 152, art. 4, in solutione

(a) augetur. — Om. Pr.

DISTINCTIONES XXVI, XXVII, XXVIII, XXIX. — QU.ESTIO I.

499

secundi : « Licet virj^nnitas sit melior quam conti-
nentia conjugalis, potost tamcn conjujzatus esse
melior quam virtio, du|)lici ratione. Primo quidem,
ex parte ipsius castitatis : si scilicet ille qui est con-
jugatus, habeat animum magis paratum ad virgini-
tatem servandam, si oportorel, (juam ille ([ui est
actu virgo. Unde Augustinus instruit virginem , in
libro cle Boyio conjugali (cap. '22), ut dicat : Ego
non sum inelior qnmn Abmliam; sed ut dicat :
Melior est castitan coelibum qiuun castitas nupfa-
rum. Et rationem postea suixlit, dicens : Quod
enim ec/o nunc ac/o, inelias illi egissent, si tunc
agendum esset; quod autem illi egerunt, ego non
sic agerem, etiani si nunc agendum esset. Secundo,
quia forle ille qui non est virgo, liabet aliam excel-
lentiorem virtutem. Unde Augustinus, in libro de
Virginitate (cap. 44) : Unde scit virgo, quamvis
soUicita qnie Dei sunt cogitet, ne forte , propter
aliam incognitam sibi infirrnitatem , non sit
matura martyrio; illa vero mulier cui se prse-
ferre gestiebal , jam possit bibere calicem Domi-
nicx passionis-? » — Hubc ille. — Ilem, in solu-
tione primi, sic dicit : (( Meritum non solum pen-
satur ex genere actus, sed magis ex animo ope-
rantis. Habuit autem Abraham animum sic dispo-
situm, ut paratus esset virginitatem servare, si
esset tempori congruum. Ex quo meritum conti-
nentiic conjuiiahs in ipso laequatur merito conti-
nentiffi virginahs in Joanne, respectu praemii sub-
stantialis, non autem respectu prasmii accidentahs. »
— Hicc iile.

Petrus vero de Palude (dist. '26, q. 4) ad hoc
argumentum in virtute sic respondet, dicens quod
<i per matrimonium homo non excidit a statu perfe-
ctionis, sed per actum matrimonii; ut patet in beata
Virgine, cujus perfeclio non est imminuta per
matiimonium. Vel dicendum quod sacramenta sub-
veniunt homini secundum omnem statum. PcEui-
tentia enim non facit hominem decidere a gratia
vel perfectione ; sed, supposito quod exciderit,
poenitentia ipsum excipit, ne damnetur. Et sic,
sicut poinitentia, Hcet non sit nisi peccantium et de
peccatis, non tamen propter hoc facit peccare, sed,
{(uan^um est possibile, supposito peccalo, facit ad
innoccntiam re(hre; sic matrimonium, hcet quoad
actum suum non sit nisi imperfectorum, et cum
imperfectione, tamen, hoc supposito, quantum pos-
sibile est, facit ad perfectionem tendere, et minus
ab ea declinare. )) — Htcc ille, et bene, pra^ter hoc
quod dicit, quod actus matrimonii non est nisi
imperfectorum. Hoc enim falsum est, ut patet ex
dictis. Sed beno verum est quod talis actus pro tem-
pore isto repugnat statui perfectionis. Quia, ut dicit
sanctus Thomas, '2» 2"-% q. 184, art. 4, in stalu
perfectionis proprie dicitur esse aliquis, « non ex
hoc quod habet actum dilectionis perfect;o, sed ex
hoc quod obligat se perpctuo, cum aliqua solemni-

tate, ad ea qua3 sunt perfectionis (a). Contingit
etiam quod ali(pii se obligant, qui non servant, et
ali(pii impleut ad quod non se obligaveiunt : ut
patet, Matth. 21 (v. 28 et seq.), de duobus filiis,
quorum unus patri dicenli, Opcrare in vinea,
i'espondit, Nolo, postca abiit, alter respondens ait,
Eo , et tamen non ivil. Et ideo iiihil prohibet ali-
quos esse perfectos, qui non sunt in statu perfectio-
nis; et aliquos esse in slatu perfectionis, qui non
snnt perfecti. )) — Hiec ille. — Patet ergo quod nec
matrimomi sacramentum, nec actus ejus, deivjgat
nec repugnat de per se perfectioni, qufc consistit in
perfecta dilectione Dei et proximi; sed statui perfe-
ctionis derogat, secundum communem cursum, non
sacramentum matriinonii, sed actus ejus; et quod
argumentum solum concludit ex dicto Apostoli,
quod potior est castitas continentis qiiam conjugis,
non autem quod sit perfectior chaiitas vel gratia,
quia perfectio non consistit essentialiter in casti-
tate, sed in charitate, ut patet ex dictis sancti
Thomaj, ubi supra (2« '2"=, q. 484, art. 1 et3); nec
virginitas est potissima virtutum, sed potissiina
pars temperantia? vel castitatis dici potest, iit dicit
sanclus Thoinas, ubi supra (2'» 2"^, q. 152, art. 5).
Acl quartum respondet Petrus (dist. 26, q. 4),
dicens quod « in illis sacramentis qute habent pro
materia vel forma aliquid non subjectum liumano
statuto, humanum statutum nihil potest mutare,
sicut est in baptismo et Eucharistia : non enim non
aqua fit aqua, nec non panis, aut econtra, humano
verbo. Sed in illis sacramentis in quibus materia et
forma fundantur su])er illud quod jure naturali
subjacet statuto humano, sicut fundamentum polest
mutari per hominem , ita et fundatum. Et sic est
hic. Quia matrimonium prout est sacramentum
novaj legis, prajsupponit matrimonium prout est
quidam contractus personarum de jure naturali, et
postea superaddit illud quod est proprium sacra-
mento nova; legis, scilicet significationem et causa-
litatem. Si autem matrimonium non esset sacra-
mentum , subesset statuto humano, sicut et con-
tractus rerum. Homo enim, quod est, communitatis
est; etiam debet se exponcre morti pro republica,
si oportet. Unde, sicut statutum humanum potest
facere quod non valeat alienatio per se facta de
rebus ejus, iitputa facta a furioso, prodigo vel
minore; ita et potest facere quod non valeat alie-
natio de seipso. Sicut enim servus non potest dare
id quod habet, ita nec seipsum dare vel vendere
sine domini voluntate; sic et homo, qui est mem-
brum (6) communitatis, contra justam ordinationem
rectoris non potest se dare in servum vel vasallum,
nec per consequens in maritum. Sicut ergo pistor
potest mutare materiam sacramenti Eucharistia^,

(a) perfertionis. — iiiij>erf'ectionis Pr.
(S) qui est menibrum. — Om. Pr.

soo

LIBRI IV. SENTENTIARUM

quia illa materia est panis, et ipse potest facere de
pane non i^anem, et e converso; sic, quia in matri-
monio est homo polens dare potestatem corporis
sui, Ecclesia, quse potest hanc potestatem hahenti
auferre, et cui ahslulit rursus dare, potest sic per
accidens mutare materiam sacramenti. Sicut etiam ,
quia materia confirmationis et extremai unctionis
est oleum consecratum, et chrisma consecratum
consecratione per Ecclesiam celehrata, sine deter-
minatione ritus a Christo, potest, ex parte consecra-
tionis sihi suhjectu', Ecclesia materiam mutare; quia
potest de oleo consecrato facere non consecratum,
per solam admixtionem, et similiter de chrismate;
et similiter potest statuere quod oleum desineret
esse consecratum. Sed in consecratione Episcopi,
quai sacramentum est, creduntur aliqua verha esse
suhstantiaUa, et a Christo tradita, quse mutari non
possunt quoad suhstantiam. » — Hsec ille, et hene,
concorditer sanclo Thomaj, trigesimaquarta distin-
ctione hujus, q. 1, art. 1, in sohitione quarti, uhi
sic dicit : « Personse illegitimai ad matrimonium
contrahendum dicuntur ex eo quod sunt contra
legem qua matrimonium statuitur. Matrimonium
autem, inquantum est in (a) officium naturaB, sta-
tuitur lege naturie; inquantum est sacramentum,
statuitur jure divino; inquantum est in officium
communitatis (6), statuitur lege civili et Ecclesiic.
Et ideo ex quahhet dictarum legum potest ahqua
persona ad matrimonium effici illegitima. Nec est
simile de ahis sacramentis, qu;e sunt sacramenta
tantum. Sed quia lex natnrahs secundum diversos
stalus recipit diversas determinationes, et jus posi-
tivum etiam variatur secundum diversas hominum
conditiones, in diversis ten)porihus diversas perso-
nas illegitimavit. » — Hyec ille. — Item, dist. 40,
q. 1 , art. 4, in solutione secundi, sic dicit : « Matri-
monium non tantum est sacramentum, sed etiam
^in officium. Et ideo magis suhjacet ordinationi
ministrorum EcclesiLC quam haptismus, qui est
sacramentum tantum : quia, sicut contractus et
officia humana determinantur legihus humanis,
ita conti-aclus et officia spiritualia lege EccIesiiO. »
— Ha3C ille.

Ad quintum respondet Petrus (dist. 26, q. 4),
quod « matrimonium , prout est sacramentum novK
legis, imprimit ornatum, qui vocatur vinculum,
vel nexus, et non solum est relatio rationis, sed res
ahsoluta, disponens ad gratiam, prout hahet spiri-
tualiter perficere, ut sciat vas suum possiderc, etc.
(1. Thessal. 4, v. 4). Unde, sicut, si confirmetui-
quis vel ordinetur ante haptismum , non imprimi-
tur character, et ideo non est sacramentum, et (y)
nihil est actum, sed, si velit recipere characterem,

(a) in. — Om. Pr.

(6) a verbis statuiliir lege naturss usque ad co^iimuni-
tatis, oin. Pr.
(y) ideo. — Ad. Pr.

totum est iterandum ; ita per matrimonium contra-
ctum ante hajilismum, nihil reale est impressum ;
et sic non est formaliter et jiroprie sacramentum ,
quod semper realem effectum hahet. Sed si post
haptismum de novo consentiant, vel in primo con-
sensu persistant, tunc imprimitur ornatus ille, et
gratia, nisi ponant ohicem. Et sic matrimonium
non est sacramentum ante haptismum , sicut nec
aliud, licet concurrant essentialia sacramenti : sicut
etiam , quamvis omnia concurrant ad confirmatio-
nem et ordinem ante haptismum, quie post, non est
ordo nec confirmatio, quia suhjectum omnis sacra-
menti novte legis alterius a baptismo est homo
haptizatus; unde, sicut si fieret hruto quidquid fit
homini in conlirmatione et ordinatione, nihil esset
actum, sic de non haptizato. Sed quia matrimo-
nium, pra^ter hocquod est sacramentum, est aliquid
aliud, sicut ante haptismum esset vera unctio olei
vel chrismalis, sed non oonfirmatio vel ordo, et si
confirmatio esset aequivocum ad utrumque, tunc
esset confirmatio uno modo, alio modo non ; sic,
quia matrimonium est nomen contractus et nomen
sacramenti, ideo est verum matrimonium ante hapti-
smum, prout dicit contractum personarum, sed non
prout dicit sacramentum. Quod autem dicit Augu-
stinus (de Bono conjngali, cap. 18), quod haptismus
non solvit higamiam, quia de sacmmcnto agitur,
non dc peccalo (a), accipit sacramentum materia-
liter et aptitudinaliter, non formaliter et actualiter.
Hoc autem patet sic : quia, si conjugum infidelium
unus convertatur ad fidem sine alio , conversus
potest contrahei'e; ergo non erat inter eos reale vin-
culum, quod fuisset, si post haptismum contra-
ctum fuisset. Unde matrimonium esse ratum post
haptismum, ponit aliquid ahsolutum, et non purum
ens rationis, quale solum erat per matrimonium
ut est aliquid humanum. » — Haic Petrus, et hene.

— Cum autem replicat arguens contra hoc, et con-
tra res])onsionem ihi datam , quod tale matrimo-
nium non est magis sacramentum post haptismum
quam prius, quia in omni sacramento opus est novo
facto, etc; — dicitur quod verum est, accipiendo
factum communiter pro quacumque actione, imma-
nente vel transeunte. Et ideo, in casu argumenti,
oportet quod tales haheant novum consensum, vel
novam electionem et approhationem antiqui con-
sensus, et novam expressionem consensus per verha
vel aliud lequipollens verhis; aliter enim solus
haptismus non facciet matrimonium anliquum esse
deuuo sacramentum novai legis. — Cum autem
dicit ulterius, quod matrimonium fuit ante omnem
legem, etc, — solutum est prius (ad quartum);
quia verum e.st prout matrimonium dicit officium
vel contractum, non autem prout est sacramentum,

— Quod autem dicit, quod est prsecise de dictamine

(a) Cfr. can. 2, Dist. XXVI.

DISTINCTIONES XXVI, XXVII, XXVIII, XXIX. — QU^STIO I.

bOI

rationis naturalis, etc, — solutum est supra (ad
primum) : quia hoc penitus falsum est; non enim
naturali ratione, sed fide tenetur quod matrimo-
niuni ordinctur ad reprimendum concupiscentiam,
et conferat gratiam, et multa alia, de qiiihus supra
(ad primum et ad tertium) dictum fuit. — Utrum
autem sit verum quod dicit Petrus, de illo ornatu (a)
ahsohito disponentead yratiam , duhium est. Sed de
hoc videhitur in sequentihus.

Ad sextum respondet Petrus ((Hst. 2G, q. 4),
dicens quod major illius est neganda : quia necessi-
tas non facit sacramentum ministrari a non sacer-
dote. Quia haptizatus in mortah moriens attrilus
plus indiget po^nitentia (juam catechumenus sanus
baptismo : quia nec est in periculo mortis, et, si mo-
reretur, salvaretur haptismo flaminis; iste autem,
nisi vi clavium attritio fiat sihi contritio, damnahi-
tur. Et si dicatur quod hoc accidit, quia potest con-
teri, si vult, — non valet. Quia ponatur quod post-
quam est confessus attritus, non contritus, laico,
perdit usum rationis; tunc non potest conteri. Nec
potest ei suhveniri nif^i per ahsolutionem : quia nec
potest communicare, quia nec vult os aperire, vel
non hahetur Eucharistia; vel non potest inungi,
quia deest sacerdos; tunc ergo ita est ei necessaria
ahsolutio, sicut parvulo haptismus. Et tamen non
potest ahsolvi a non sacerdote, cum tamen parvulus
possit haptizari a non sacerdote. Hoc ergo non est
sohim propter necessitatem. — Pr^cterea, plus dehet
faveii necessitati communitatis, quam necessitati
unius personse. Sed ordo, qui est necessarius com-
munitati, in nulla necessitate potest conferri nisi ab
ordinato : puta, si non esset in mundo ahquis Epi-
scopus, nec ahquis sacerdos, non posset fieri Episco-
pus nec sacerdos a non Episcopo. Ergo causa iUius
non est necessitas. — Dicendum est ergo, quod
iUud sacrainentum , cujus tota efficacia est ex mate-
ria et forma, non ex potestate ministri, ilhid potest
confeiri ah aho quam a ministro Ecclesia^, in neces-
sitate, et extra necessitatem, Hcet non debeat nisi in
necessitale : sicut est de effectu Eucharistia? in
digne (6) suscipiente; quia tota virtus causandi gra-
tiam est in eo quod suscipitur, et, hcet non deheat
ministrari nisi a sacerdote, excepta necessitate, nisi
lamen sit peccatum impediens a parte suscipientis,
tantum sihi valet susceptum a laico quem credit
suum curatum, quantum a vero (y) curato. Ita esl
de haptismo, cujus tota virtus est materia et forma,
et non in ministro; unde etiam extra necessitatem
potest, sed non dehet ministrari nisi a preshytero.
Matrimonium autem est liujusmodi : quia ejus vir-
tus non est in ministro Ecclesia^. Et ideo non pro-
pter hoc quod non est necessarium (8) (cum sit

(a) ornaiit. — ordinato Pr.

(6) digrie. — imficjne Pr.

(y) quantum a vero. — quani a non Pr.

(5) //(. — Ad. Pr.

necessarium communitati , sicut baptismus personse
singulai'i), sed quia virtus ejus non est in ministro
Ecclesine, potest ejus e.ssentia haheri sine ministro.
Sed forte non debet nisi in facie Ecclesia; et per
sacerdotem celehrari , si po.ssit haberi. Sinautem,
potest sine peccato sine sacerdote contrahi , et non
aha sacramenta, loquendo de potestate juris, hoc
est, quia fundatur in jure naturali. Caetera vero
quinque sacramenta quoad essentialem perfectionem
requirunt virtutem ministri. Unde in nullo casu
possunt sine illo celebrari, etiam extrema unctio,
quifi non dehet dari nisi exsistenti in articulo necessi-
tatis. )) — HtCc ille, et bene.

Potest tamen hrevius dici, quod major argumenti
solum hahet verum quando sacramentum hahet
aliud pro materia vel forma ah actu suscipientis
sacramentum. Sed uhi maleria et forma sacramenti
non sunt aliud ah actibus suscipientium, tunc non
opertetsacramentum ministrari per ministrum Eccle-
sitn; sed ipsemet suscipiens potest conferre .sacra-
mentum. Sic autemest in matrimonio, ut dicetur.

Ad septiinum patet responsio per pr»dicta in
solutione secundi argumenti. Dicitur enim quod, in
sacramento matrimonii, persona; contrahentes sunt
loco materiaj, verha vero sunt loco forma^, secun-
dum opinionem Petri. Vel , secundum opinionem
sancti Thomae, actus ipsorum contrahenlium sunt
loco materiai et formse. Quod pote.st quadrupliciter
intelligi. Primo modo, ut dicatur quod verha unius
sunt materia, et verba alteriusconsensum exprimen-
tia .sint loco formaj : non tamen sic quod utrumque
sit materia et forma; sed, sicutdicimus quod ultima
unitas numeri est formalis ad omnes praecedentes,
et alice sunt materiales respectu ultimre, sic, in
matrimonio, verba conjugis primo proferentis sunt
materia, et verha ultimo proferentissunt forma. Nec
mirum si ultima prolata dicantur formalia, cum sint
completiva sacramenti; sicut ultimadifTereniiacom-
plet rationem speciei, et ultima syllaha significatio-
nem dictionis, vel totius prsecedentis orationis; et
sic de multis similibus. Alio modo, potest sic intel-
ligi, ut dicatur quod, in sacramento matrimonii,
consensus interior expressus aliquo modo, et sensi-
bilis factus, se habet loco materiaj, et verba per qu3e
exprimitur, sunt loco formjc. Tertio modo, posset
dici quod ipse actus loquendi se liabet loco materice,
et verba per illum actum formata et expres.sa se
hahent loco forma} : actus enim dicendi differt a
verbo dicto realiter, cum primum sit actio, .secun-
dum sit ({ualitas; et subjectum unius quandoque
difiert a subjecto alterius; nam actus dicendi non
est suhjective extra dicentem; et tamen verha dicta
per totum aerem diflunduntur. Qiiarto, posset dici
quod actus ipse loquendi simul cum verbis sunt
forma, reliqui vero actus concurrentes, pr?oter
verba, tenent vicem materiae. Sed primi duo modi
sunt magis ad mentem heatiThoma} : nam, utsupra

502

LIBRI IV. SENTENTIARUM

recitatuni fuit, in f>olutione secundi, matrimonium
non habetaliam materiam nisi ipsosactus contrahen-
tium. Et similiter, dist. 26, q. 2, art. 1, in solu-
tione primi, sic dicit : « \"erha qnihus consensus
matrinKjniahs exprimitur, sunt forma hujus sacra-
menti ; non autem henedictio sacerdotis, qua^ est
quoddam sacramentale. » — Hiiec ille. — Post pmo-
dicta omnia, apparet mihi quod multum proliahili-
ter posset sustineri dictum Petri, quoad hoc quod,
« in sacramento matrimonii, verba consensum expri-
mentia sunt loco forma^, corpora aulem contrahen-
tium, qua3 mutuo in potestatem traduntur, sunt (a)
loco materi;e. Et hoc valet ad explanationem eorum
quse in prima distinctione (q. 4) dicta sunt de rebus
et verbis sacramentorum. » — Hyec ille.

Ad octavum responsum est in sohitione primi;
quia fere idem sunt primum et octavum.

Ad noniim patet ex soiutione quarti ; quia fere
idem sunt nonum et quartum, ut patet.

Ad decimum patet ex solutione tertii.

Ad undecimum i'espondet Pelrus (dist. 26, q. 4),
dicens quod « solutiones ibidem recitata' non suffi-
ciunt. — Non quidem prima. Quia illud quod con-
fert remedium contra peccatum, "ratiam adjutricem
conferendo ex opere operato, est sacramentum ; cum
hoc sit diffinilio ejus. Et hoc competit matrimonio :
quia non ex natura actus confert gratiam , licet alias
prsebeat remedium; sed ex divina institutione habet
conferre gratiam adjutricem, ad hoc (juod sciat
■unusquisqHo suum vaspossidere in lionore et saji-
ctificatione (1. Thessal. 4, v. 4). Nec potest reddi
ratio naturalis quare Deus dedit istis verhis quod ex
opere operatoconferantgratiam magisquam orationi
dominicie, quse sanctior est, nec confert eam nisi
ex opere operante. Nec ipsa benedictio et consecratio
virginum, quse plus sanctitatis videtur hal)ere, con-
fert gratiam ex opere operato, sicut istud. Unde,
cum omne sensibile signum a Deo institutum in
remedium contra peccatum, conferensgraliam adju-
tricem ex opere operato, et significans eam, sit
sacramentum novie legis, et matrimonium ha^c
omnia habeat, secundum theologiam, secjuitur quod
est proprie sacramentum. — Ad secundam solutio-
nem quam dant, dicendum quod, licet ratio non sit
multum efficax (quia multa^ causse sunt ecclesia-
sticie, quse non sunt de sacramentis, sed vel de
.sacramentalibus, vel de aliis), solutio tamen quam
dant, quod error circa matrimonium non Isedit rem-
publicam temporaliter in rebus vel personis, non vide-
tur valere : quia tedit remi)ul)licam partus incertus;
et bonum matrimonii cedit in bonum civilitatis, et,
secundum hoc, est a jure civili (6), prout est in
officium civilitatis; et reipublicae interest dotatas
esse mulieres, et conjugatas, ad replendam liberis

(a) siint. — siiit Pr.

(6) civiii. — iiaturali Pr.

civilatem, ff. Soluto matrimonio , 1. 1 ; unde leges
puniunt spurios et bastardos, noc admittunt ad
dignitales. » — H»ec Petrus, et hene, pr;eter hoc
quod dicit de consecratione virginum, quod non con-
ferat gratiam ex opere operato. Hujus enim opposi-
tum visum fuit in prsecedenti qua^stione (a). — Et
in veritate, solutio quam Durandus dat ad primam
rationem, quse est sancti Thomie, derisibilis est :
quia, si matrimonium non dat aliter reniedium
contra concupiscentiam quam rationeactus sui, sine
quacumque collatione gratiai, tunc, sicut recitatum
est in prohalione secunda? conclusionis, matrimo-
nium novic legis non plus esset sacramentum quam
matrimonium veteris legis, vel quam matrimonium
infidelium , quod est erroneum. — De solutione ad
secundam rationem non curo, quia non est sancti
Thomae.

§2. — Ad argumenta contra secundam
gonclusionem

Ad argumenta Durandi. — Ad omnia argu-
menta contra secundam conclusionem , pra^ter ulti-
mum, dicitur quod juristte frequenter false opinan-
tur in theologica facultate, nisi sint instructi in
eadem; sicut econtra puri theologi frequenter false
opinantur in materia legum civilium et decreta-
lium, nisi instrucli fuerint in eisdem. Et de talibus
juristisdici potest illud 1. (lc Aninm (t. c. 53), non
convenit tectonicum (6) ingrcdi in fistulas (y).
Motivum autem eorum peccat per fallaciam conse-
quentis, vel secundum non causam ut causam. Non
enim ideo licet dare pecuniam pro matrimonio con-
trahendo, quia matrimonium non confert gratiam,
ut ipsi putant, sed propter aliud, ut docet sanctus
Thomas, vigesimaquinta distinctione hujus, q. 3,
art. 2, q'" 1 , ubi arguit sic, secundo loco : « Matri-
monium est quoddam sacramentum. Sed matrimo-
nium aliquando contrahitur interveniente pactione
de aliqua pecunia solvenda sine peccato. Ergo sacra-
menta licite possunt vendi. » Ecce argumentum.
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod
matrimonium non solum est sacramentum, sed
etiam natune officium. Et ideo ex illa parte qua est
sacramentum, in dispensatione niinistrorum Eccle-
siiG consistens, non cadit sub emptione. Unde, secun-
dum canones, committit simoniam qui j^ro bene-
dictione nuhentium pecuniam exigit. Sed ex illa
parte qua est in officium natura^, nihil prohibet pro
matrimonio pretium accipere, vel conditionem de re
temporali accipienda interponere, sicut nec in aliis
officiis civilihus et corporalibus. » — Haic ille.

Addictum Magistri Sententiarum, dist. 2, respon-

{■x) Cfr. dist. 25, q. 1, art. 3, § '1, II, ad 2>™.

(6) convenit tectonicam. — contingit tcxtoriam Pr.

(y) /istnlas. — /istalis Pr.

DISTINCTIONES XXVI, XXVH, XXVIII, XXIX. — QU.ESTIO I.

503

det sanctus Tliomas, in expositione litteraj, ubi sic
dicit : c( Quorum alia in remedium, etc. Sed con-
tra. Quia omnia sacramenta novte lej^is sunt in renie-
dium, et conferunt gratiam. Erj^o distinctio iila
niilla est. — Et dicendum quod ista distinctiosacra-
mentorum sumitur secundum illud ad (juod princi-
paliter ordinantur. Quamvis ergo omnia sacra-
menta (7.) aliquo modo gratiam conferant, et in
remedium sint, quaidam tamen principaliter ordi-
nata sunt in remedium contra aliquem specialem
morbum, ut matrimonium contra concupiscentiam;
quaidam vero de sui prima intentione sunt ordinata
ad reme<^lium moi"bi, et ad gratiam, sicut baptismus,
qui est spiritualis regeneratio, per quam vetus
homo corrumpitur, et novus generatur; qux'dam
autem , quia gratiam prKsupponunt, ordinantui- ad
gratiye (6) perfectionem , sicut Eucbai'istia. Et sic
intelligenda sunt verba Magistri. » — TKecille.

Cum autem dicit arguens, quod Papa habet penes
se scrij)ta jurislarum opinantium in matrimonio non
conferii giatiam, etc; — dicitur quod argumcntum
bene probat quod illaopinio non est contra determi-
nationem Romanaj Ecclesia^ ; sed non probat quin
sit contra dicta sanctoruui doctorum ab Ecclesia
approbatoinim. Multas autem tales opiniones contra-
rias dictis sanctoi'um Ecclesia Romana dissimulat,
sicut patet de conceptione Beata^ Marise, et multis
aliis; cujus causam ignoro. Quod autem opiniojui-i-
starum sit contra dicta sanctorum, arguit sanctus
Thomas, dist. '26, q. 2, art. 3, dicens : « Augusti-
nus (super Genes. ad litteram, lib. 9, cap. 7) dicit
quod matrimonium est yegrotis in remediuni. Sed
non est a^grotis in remedium, nisi inquantum ali-
quam efficaciam Iiabet. Ergo habel aliquam elTica-
ciam ad reprimendum concupiscentiam. Sed concu-
piscentiam non reprimitur nisi per gratiam. Ei'goin
matrimouio conferiur gratia. » • — Hiiec ille.

De capitulis autem per dictos juristas allegatis,
manifeste patet inspicienti ea quod non concludunt
propositum eorum, sed omnino importinenter addu-
cuntur : sicut patet de cap. Convuhia, et de cap.
Honorantur, 32, q. 2; e.x quibus nullo modo potesl
haberi quod sacramentum matrimonii non conferat
gratiam. Similiter, nec ex cap. Multi , nec ex cap,
Sicul , nec ex cap. Quldquid invmihilis graliie,
etc, quic altegat Apparatus Decreti super cap. Ilono-
rantur, 32, q. 2, et ponuntur, i,({. 1, potest haberi
propositum : qiiia auctoritates sanctorum ibidem
adductse asserunt in aliquibus sacraiuentis ibidem
nominatis gratiam conferri ; S(.Hi non negant gratiam
conferri inaliis; nec in aliquo illorum fit expressa
mentio de matrimonio.

(a) onmin sacramenta. — diuina Pr.
(S) gratiif. — Ecdesix Pr.

§ 3. — Ad argument.\ contra tertiam
conclusionem

I. Ad argumentum Aureoli. — Ad aigumen-
tum Aiireoli (a) contra tertiam conclusionem, et ad
sequentia, dicitur primo, quod satis probabile est
quod ex solo consensu conjugum, qui est subjective
in voluntate, nulla relatio rcalis causetur in corpore
illorum. Sed nihil prohibet ex tali consensu et con-
tractu inito in fide Christi secundum formam Eccle-
si;e, concurrente virtiite divina, causari aliquam
relationem realem in anima, vel in aliqiia ejus
potentia, quic sit ex instilutione divina proxima
dispositio ad gratiam gratum facientem. Ethoc vide-
tur esse de mente sancti Tbomse, distinctione vige-
simaseptima hiijus, q. 1, art. 2, in solutione primae
quaistiunculye, ubi sic dicit : (( In omnibus sacra-
mentis est aliqua spiritualis operatio, mediante ma-
teriali operatione, qiuE eam significat; sicut per
ablutionem corporalem in baptismo fit ablutio interior
spiritualis. Unde, ciim in matrimonio sit qutedam
spiritualis conjunctio, inquantum matrimonium est
.sacramentum, et aliqua materialis, secundum quod
est in officium naturcO et civilis vitffi, oportet quod
mediante materiali fiat spiritualis virtute divina.
Unde, cum conjiinctiones materialium contractuum
fiant per miituum consensum, oportet quod hoc
modo fiat matrimonialis conjunctio. » ■ — Ha?c ille. —
Item, ibidem, arguit sic, primo loco : (( Sacramenta
non sunt a voluntate humana, sed ab institutione
divina. Sed consensus ad voluntatem pertinet. Ergo
non est causa matrimonii, sicut nec aliorum sacra-
mentorum. » Ecce argumentum. Sequitur respon-
sio : (( Dicendum, incjuit, quod sacramentorum
prima causa est divina virtus, qiue in eis operatur
salutem; sed causae secundie instrumentales, sunt
materiales operationes, ex divina institutione effica-
ciam habentes; et sic consensus in matrimonio est
causa. )) — Hscc ille. — Item , ibidem, in solutione
secundi, sic dicit : (( Matrimonium non est ipse
consensus, sed unio qu;iedam ordinatorum ad unum,
quam consensus facit. » — Hlgc ille. — Item, dist.
26, q. 2, art. 3, in solutione secundi, sic dicit :
(( Sicut aqua baplismi simul cum forma verborum
non operatur immediatead gratiam,sed ad characte-
rem ; ita actus exteriores et verba exprimentia con-
sensum, directe faciunt nexum quemdam, qui est
sacramentum matrimonii. Et hujusmodi nexus, ex
virtute divintc institutionis, dispositive operatur ad
gratiam. )) — H;ec ille. — Ex quibus patet quod,
secundum mentem ejus, consensus conjugum in
fideChristi contrahentium matrimoniisacramentum,
causat quemdam spiritualem nexum, et quamdam
spiritualem conjunctionem et unionem inter illos,
quiG principale est in sacramento matrimonii. Cum

(a) argumentum AureoJi. — primum Pr.

504

LIBRI IV. SENTENTIARUM

aulem, secundum eum, forma spiritualis habens
esse permanens sine fluxu non possit esse subjective
in re corporali, oportet, secundum eum, dicere quod
talis relatio nexus et conjunctionis sit in anima ratio-
nali. Iterum, cum sacramentum sit quid veraciter
reale, oportet quod illa relatio sit realis, habens esse
cessante omni actu intellectus creati, potissime cum
sit eflectus causai reahs, et causa dispositiva ad etfe-
ctum realem.

II. Ad argumenta Petri de Palude et alio-
rum. — Ad secundum, quod est Petri, et omnia
sequentia, dicitur primo, quod nulla necessitas
apparet ponendi talem ornatum absolutum, distin-
ctum a nexu, vinculo et conjunctione relationis,
quos ponit sanctus Thomas esse proximam disposi-
tionem ad gratiam. Nec cogit probatio Petri : quia
non omnis dispositio est de prima specie quahtatis,
secundum doctrinam sancti Thom;e. Quod patet :
tum quia aliqua pura privatio potest esse dispositio
ad formam, ut patet de remolione obstacuh inter
solem et aerem ; tum quia ratio propinquitatis potest
esse dispositio ad lucem etcalorem; tum quia ahqua
dispositio quoe est quahtas, est de secunda specie
quahtatis, puta character, qui est quaidam potentia
spiritualis; tum quia figura, quaj est de quarta
specie quahtatis, potest esse dispositio ad agendum
et patiendum. Potissime, in proposito, ilhid quod
est dispositio, non ex natura rei, sed ex divina insti-
tutione, potest esseindifterenterabsolutum vel respe-
ctivum. Verumtamen verisimile est quod, pr«ter
tatem ornatum relativum, imprimatur ahqua quah-
tas divinitus fundans ilhim realem respectum. Et ad
hoc videtur declinare sanctus Thomas, dist. 31, q. 1,
art. 3, in solutione quinti argumenti, ubi sic dicit :
(( In sacramentis in quibus imprimitur character,
traditur potestas ad actus spirituales; sed in matri-
monio, ad actus corporales. Unde matrimonium,
ratione potestatis quam in se invicem conjuges acci-
piunt, convenit cum sacramentis in quibus impri-
mitur character; et ex hoc habet inseparabihtatem,
ut in httera dicitur. Sed differt ab eis, inquantum
potestas illa estad actus corporales; et, propter hoc,
non imprimit cliaracterem spiritualem. » — Hkc
ille. — Ex quibus patet quod per sacramentum
matrimonii traditur ahqua potestas, vel potentia.
Potentia autem vel potestas nominant ahquid abso-
lutum, potissime potentia qu;c est principium actus.
Et i.sto modo posset staredictum Petri.

Dicitur secundo, quod tale vinculum, sive sitquid
absolutum , sive quid relativum , convenientius dici-
tur esse in animaquam in corpore subjective : quia,
hcet ordinetur ad reprimendum morbum concu-
piscentise, qui subjective est in corpore, non sequi-
tur quod sit subjective in corpore, sed quod dispo-
nat ad gratiam, a qua fluit ahquis efl"ectus in cor-
pore, vel in potentiis appetitivis corpori affixis,

cujusmodi est vis concupiscibilis, et irascibilis, in
quas fluit a gratia, exsistente in e.ssentia animse sub-
jective, virtus temperanti;e et fortitudinis. Et forte
sunt duo nexus : quorum unus, quem dicit mate-
rialem, est in corpore vel toto composito subjective;
ahus vero, quem vocat spiritualeni, est in anima
subjective. Hoc enim videtur sanctus Thomas sen-
tire, dist. 27, q. 1 (art. 2, q'-'' 1), ut recitatum est
in solutione argumenti Aureoli (a) statim prtcceden-
tis.

Dicitur tertio, quod non est multum ad pnTCsens
propositum, utrum tale vinculum corrumpatur vel
desinat e.s.se per mortem, an non. Et, quoad hoc,
bene dicit Petrus, quod verisimilius est quod sic.

Ad argumentum contra qua3.stionem (6) patet solu-
tio per prajdicta (y).

Et ha^c de qusestione sufficiant. De qua benedictus
Deus. Amen.

DISTINCTIONES XXX,
XXXI, XXXII.

QUiESTIO I.

UTRUM MATRIMONIUiM REAT^ MARMl YIRGINIS HARUERIT
ALIQUA RONA EXGUSANTIA ILLUD

^;!^^^IRCA trigesimam distinctionem, et aliquas
.(9//jf1J^2 sequentes, quseritur : Utrum matrimo-
S?y^ nium beatse Mariaj Virginis habuerit
aliqua bona excusantia illud.

Et arguitur quod sic. Quia matrimonium ejus
fuit univoce matrimonium cum matriomonio alia-
rum. Sed matrimonium aliarum habet aliqua bona
excusantia, ut patet per Magistrum, distinct. 31.
Ergo et matrimonium beatse Maria^ Virginis habuit
illa.

In oppositum arguitur. Quia, secundum Philoso-
phum, 8. Ethicorum (cap. 42), amicitia quse est
inter virum et uxorem, est naturalis, et includit in
se honestum, utile et delectabile. Sed illud quod de
se est honestum, non indiget aliqua excusatione.
Ergo nec matrimonio debent bona excusantia attri-
bui.

In hac qua}stione sunt tres articuli. In primo
ponentur conclusiones. In secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

(a) argumenti Aureoli. — primi argumenti Pr.

(g) quiestionem. — conclusionem Pr.

(y) Cfr. prjEsertim art. 3, § 1, ad 2'>"i et ad 7'"».

DISTINCTIONES XXX, XXXI, XXXII. — QU^STIO I.

505

ARTICULUS I.

PONUNTUR CONGLUSIOiNES

Quantum ad primum articulum, sit

Prima COnclusio : Quod inalrimonium debet
lialiere aliqua bona excusantia illud.

Hancconclusionem ponit sanctus Thomas, dist. .'ll ,
q. 1, art. 1, diceiis : « NuUus sapiens debet jactu-
ram aliquam sustinere, nisi pro aliqua recompensa-
tiene alicujus a>qualis vel melioris boni. Unde electio
alicujus quod aliquam jacturam annexam liabet,
indiget alicujus honi adjunctione, per cujns rccom-
pensationem ordinetur et honestetur. In conjun-
ctione autem viri et muheris, rationis jactura acci-
dit : tum quia, ])i'opter vehementiam delectationis,
absorbetur ratio, ut non possit ahquid intelHgere in
ipsa, ut Philosophus dicit (7. Ethicorum, cap. 11);
tum etiam propter tribulationem carnis, quam
oportet tales sustinere ex soHicitudine temporalium,
ut patet, 1. Corlnlh. 7. Et ideo electio tahs conjun-
ctionis non potest esse ordinata, nisi per recompen-
sationem ahquorum, ex quibus dicta conjunctio
honestetur. Et haec sunt bona, quse matrimoniuni
excusant, et honestum reddunt. » — H;ec ille.

Quic autem sint illa bona , ostendit in articulo
sequenti, dicens : « Matrimonium est in officium
naturae, et est sacranientum Ecclesiye. Inquantum
ergo est quoddam ofticium natura^, duobus ordina-
tur, sicut et (juilibet ahus virtutis actus. Quorum
unum exigitur ex parte ipsius agentis, hoc est,
intentio finis debiti; et sic ponitur bonum matri-
mox\\\ 'proles. Aliud exigitur ex parte ipsiusactus,
(jui est bonus in genere ex hoc quod cadit supra
debitam materiam ; et sic est p,des , per quam homo
ad suam accedit, et non ad aliam. Sed ulterius
habet aliquam bonitatem inquantum est sacramen-
tum ; et hoc significatur ipso nomine sacramenti.
Bona ergo matrimonii sunt fides, proles et sacra-
menium. » — Hiec ille.

Et ibidem (ad 1"'", 4"'" et 7""') exponit quid
significat proles et sacramentum, prout dicuntur
bona matrimonii.

Ex quibus patet ratio pro conclusione in forma.

Secunda COnclusio est quod per prjrdicta bona
acCus nialriniouii excusalur a peecalo, el non
sine illis.

Hujus primam partem ponit sanctus Tiiomas,
dist. ;M , q. 2, art. 1, ubi sic dicit : « Actus ahquis
dicitur excusari dupliciter. Uno modo, ex parte
facientis, ita quod non inq)utetur facienti in cul-
pam, quamvis sit malus, vel saltem non in tantam
culpam; sicut ignorantia dicitur excusare in toto

vel in parte. Alio modo dicitur excusari actus ex
parte sui, sciiicet ita quod non sit mahis. Et hoc
modo piicdicta bona dicunturexcu.sare actum matri-
monii. Ex eodem autem habet actus ah^iuis quod
non sit mahis in genere moris, et qiiod sit bonus :
qiiia non est aliquis actus indifTerens. Dicitur autem
aliqiiis actus liumanus bonus dupliciter. Uno modo,
bonitate virtutis; et sic actus habet quod sit bonus
ex his quae ipsum in medio ponunt; et hoc faciunt
in actu matrimonii fides etprolcs. Alio niodo, boni-
tate sacraiiienti, secundum quod actus non solum
est bonus, .sed etiam sanctus dicitur; et hanc boni-
tatem habet actus matrimonii ex indivisibilitate
coniiinctionis, .secundiim quam significat conjun-
ctionem Christi et Ecclesia', .seu ad Ecclesiam. Et
sic patet qiiod dicta bona sufficienter actum matri-
monii excusant. » — Hiec ille.

Seciindani vero partem conclusionis ponit, eadem
quajstione, art. 2, dicens : « Sicut bona matrimonii,
secundum quod sunt in habitu , faciunt in liabitii
matrimonium sanctum et honestum; ita etiam,
.secundum quod sunt in actuali intentione, faciunt
actum matrimonii honestum, quantum ad illa duo
l)ona matiimonii qua3 ipsius actum respiciunt.
Unde, quando conjuges conveniunt, scilicet causa
prolis procreandae, vel ut sibi invicem debilum red-
dant, qua'. ad prolem et fidein pertinent, totaliter
excusantur a peccato. Sacramenti autem bonum
non pertinet ad usum matrimonii , sed ad ejus
e-ssentiam; unde facit ipsum honestum, non autem
actum ejus, ut per hoc actus absque peccato redda-
tur, quia alicuius significationis causa conveniunt.
Et ideo solum duobus modis conjuges absque omni
peccato conveniunt, scilicet causa prolis procreandte,
vel debiti reddendi; alias .semper est peccatum,
veniale ad minus. » — Hsec ille,

Item , ibidem, in solutione secundi, sic dicit :
« Si aliquis per actum matrimonii intendat vitare
fornicationem in conjuge, non est aliquod pecca-
tum : quia lioc est qua^dam redditio debiti, quod ad
bonuin fidei pertinet. Sed si. intendat vitare forni-
cationem in se, sic est ibi aliqiia superfliiitas; et,
.secundum hoc, est ibi peccatiim veniale. Nec ad hoc
matrimonium est institutum, nisi secundum indiil-
gentiam, qu;e est de peccatis venialibus. » — Hxc
ille.

Ex quibus potest formari ratio pro iitraque parte
conclusionis. — Pro prima (piideni , arguitur sic :
Illa quai actum reddunt bonum bonitate virtutis et
bonitate sacramenti, excusant actum a peccato. Sed
hoc faciunt bona matrimonii , quando concurriint
in actu matrimonii. Ergo, etc. — Pro secunda,
arguitur sic : Actus humanus cadens super indebi-
tam materiam, vel non relatus ad debitum finem,
nec vestitus debitis circumstantiis, est peccatum.
Sed actus matrimonii carens pnedictis bonis, est
hujusmodi. Ergo,etc.

506

LIBRl IV. SENTENTIAllUM

Tertia conclusio est qiiod beata Maria, non
ol)s(an(e volo virjjinitads per eam emisso, con-
(raxit verum matrimonium.

Primam partem hiijiis conclusionis ponit sanctus
Thomas, dist 30, q. 2, art. i, iu solutione primte
quaestiuncuhe, dicens : « In heata Virj^ine dehuit
apparere oniue iUud quod perfeclionis fuit. Virgi-
nitas autem, quamvis in se sit optima, tamen , pro
tempore illo, ei matrimonium pneferehatur, propter
exspeetationem henedicti seminis per g^enerationem
venturi. Et ideo heata Virgo vovit virginitatern tan-
quam optimum et sihi acceptissimum ; noji tamen
simpliciter, sed suh conditione honestissima, hac
scihcet, iiisi Dous aliter ordinaret. Nec conditio-
nem apposuit ut duhitaret an vellet virgo perma-
nere, sed an del)eret. Et hoc est quod Augustinus
dicit in Httera, quod pi^oposuit se perseveratumm
virginem, nisi Beus aliter ordinaret (a). » — thec
ille.

Item, 3 p., q. 28, art. 4, sic dicit : « Perfectio-
nisopera magis sunt laudahih"a, si ex voto celehran-
tur. Virginitas autem iu Matre Dei summe dehuit
pollere. Et ideoconveniens fuit ut virginitas ejus ex
voto esset Deo consecrata. Verum, quia, ternpore
legis, oportehat generationi insistere tam viros quam
mulieres, quia secundum carnis originem cultus
Dei propagahatur, antequam ex illo populo Christus
nasceretur, Mater Dei non creditur, antequam
desponsaretur Joseph, ahsolute virginitatem vovisse;
sed, licet eam in desiderio hahuerit, super hoc
tamen voluntatem suam divino commisit arhitrio.
Postmodum vero, accepto sponso, secundum quod
moi"es illius temporis exigehant, simul cum eo
votum virginitatis emisit. » — H;ec ille.

Item, ihidem, in solutione primi, sic dicit : (( Quia
videhatur esse lege prohihitum non dare operam ad
relin_quendum semen super terrain, ideo non sim-
pliciter virginitatem vovit Dei Genitrix, sed suh
conditione, si Dco placerct. Postquam autem inno-
tuit hoc esse Deo acceptum, ahsolute vovit, ante-
quam ah angelo annuntiaretur (6) ». — Hsec ille.

Ex quihus patet ratio pro prima parte conclu-
sionis.

Secundam partem conclusionis ponit idem, 3 p.,
q. 29, art. 2, uhi sic dicit : « Matrimonium, sive
conjugium, dicitur verum ex hoc quod stiam per-
fectionem attingit. Duplex est autem rei perfectio :
prima, et secunda. Prima quidem perfectio in ipsa
forma rei consistit, exqnaspeciem sortitur.Secunda
autem perfectio consistit in operatione rei , per

(a) Cfr. can. Beata Maria, caus. XXVII, q. 2. Videtur
hic canon a colloctore confectus ex variis locisB. Augnstini,
potissimum ex lib. 1. de Nnptiis et Concup., et ex libello
(ie Virginate.

(6) annuntiaretur. — denuntiaretur Pr.

quam res aliqualiter finem suum attingit. Forma
autem matrimonii consistit in quadam indivisihili
conjunctione animorum , per quam unus conjugum
indivisihiliter alteri fidem servare tenetur. Finis
autem matrimonii estproles generanda eteducauda:
ad quorum primiim pervenitur per concuhitum
conjugalem; ad secundum per alia opera viri et
uxoris, quihus sihi invicem ohsequuntur ad prolem
nutriendam. Sic ergo dicendum est quod, quantum
ad primam perfectionem, omnino verum fuit matri-
monium Virginis Matris Dei et Joseph. Non tamen
consensit in copulam conjugalem, nisi suh condi-
tione, si Dco placet. Unde et angelus vocat Mariam
conjugem Joseph, dicens (Matth. d, v. 20) : Joscph,
noli tinierc arcipere Mariam conjucjcm tuam.
Quod exponens Augustinus, de Nuptiis et concu-
piscentia (lib. 4, cap. 11), dicit : Conjux vocatur
ex prima dcsponsationis fide, quam concuhitu
nec cognoverat , ncc fucrat cogniturus. Quantum
vero ad secundam perfectionem , quaj est per actum
matrimonii, si referatur hoc ad carnalem concuhi-
tum, per quem proles generatur, non fuit illud
matrimonium (^onsummatum. Unde Ainhrosius,
super Lucam (lih. 2) : Non tc moveat quod Mariam
Scriptura conjugem vocat : non enim virginitatis
ercptio , sed conjugii tcstificatione nuptiarum
cclcbratio dcclaratur. Hahuit tamen illud matri-
monium etiam seciuulam peifectionem , quantum
ad prolis educationem. Un(ie Augustinus, in lihro
dc Nuptiis et concupiscentia (lih. 1, cap. 11),
dicit : Omne nuptiarum honum implctum est in
illis jiurcntHms Christi, proles, fidcs et sacramen-
tum. Prolemcognoscimusipsum DominumJesum ;
fdcm, quia nullum adultcrium ; sacramentum,
quia nullum divortium. Solus ibi nuptialis con-
cubitus non fuit. )) — Ha^c ille.

Simile dicit, trigesima distinctione Quarti , q. 2,
art. 2 et 3.

Ex (ptihus patet ratio pro secunda parte conclu-
sionis in forma.

Quarta COnclusio osl (luod ilUul matrimonium
fuit licitum, nee indiguii aliqua excusatione
sicut alia.

Primam partem hujus ponit sanctus Thomas,
trigesima distiuctione hujus, q. 2, art. 1, in solu-
tioue secund;c (jua^stiunculae, dicens : « Conveniens
fuit Matrem Ghristi matrimonio esse conjunctam,
tum propter causas in littera assignatas, tum etiam
propter alias. Quarum prima est, ut significaret
Ecclesiam, qu.e est virgo et sponsa. Secunda, ut per
Joseph genealogia Mariie texeretur : non enim erat
consuetudo apud Hehra?osex parte mulierum genea-
logiam computare. Tertia, ut viiginihus excusatio
tolleretur, si de fornicalione infamarentur. Quarto,
ut Christus nuptias sua nativitate approbaret. Quinto,

DISTINCTIONES XXX, XXXI, XXXII. — QU.ESTIO I.

501

ut major peiTertio viri^initatis in beata Virf^ine
ostenderetur, dum in ipso matrimonio virgo per-
mansit. » — HiEc ille.

Item, ibidem, in solutione primi, dicit sic : « Post
votnm viijfinitatis al)solnl(! factum, non potest ali-
quis in matrimonium cunsenlire sine ])eccato : (piia,
si sit votum solemne, non fit matrinionium verum;
si autem sit volum simplex, verum est matrimo-
nium (piod s(;quilur, tatnen p(3ccant contralientes.
Yotiini autem bealaj Viriiinis non fiiit solemne, sed
sim])lex, in corde expressum; nec absolutum, sed
sub conditione, ut ex littera patet. Et ideo potuit
sine peccato, ex si^eciali Spiritns Sancti consilio,
cujus dispositio condilionaliter in suo voto cadebat,
in matrimonium consentire. » — Hicc ille.

Eadem ponit, l) p., ([. 29, ubi, art. 1, assit^nat
duodecim rationes quibus fuit conveniens Mariam
matrimonio esse conjunctam; et, in pra^cedenti
quaislione, scilicet 28, art. 4, ubi arguit sic, tertio
loco : « Glossa Augustini (-/) dicit, i. Tvmoth. 5,
quod voventibns virginitateni non solnm niibere,
sed etiam velle niibere, damnabile est {de Bono
viduilatis, c. 9). Sed Mater Clu"isti nullum pecca-
tum damnabile habuit. Cum ergo des]wnsata fuerit,
videtur quod virginitatis votum non emisit. » Ecce
argumentum. Sequitur res])onsio : ((Dicendum quod
verbuin illud intelligenduin est de illis quie castila-
tem absolute vovent; quod quidem Mater Dei non
fecit, antequam Josej)!! desponsaretur; sed, post
desponsationem, ex communi voluntate, simul cum
sjionso suo votum virginitatis emisit. » — H;ec ille.

Ex quibus potest formari ratio pro prima conclu-
sionis parte : Id ((iiod hahet mnllipliceni conve-
nientiiE rationem , et nihil conlra rectam rationeni,
licitnm est. Sed malrinionium beata! Mari;e fuit
hujusmodi. Ergo, etc. — Pro secunda ]iarte conclu-
sionis, arguitur sic : Cessante causa, cessat efiectus
causie ada3(iuatus. Sed causa qiiare matrinionium
requirit aliqua bona ipsum exciisantia, non fiiit in
matrimonio beatye Mariac; cum neuter conjugum
aliquam jacturam ex illo matrimonio re]iortaverit ,
sed jiotius magnum bonum. Ergo non ojiortuit quod
haheret aliqua hona excusantia et recompensantia
damnum.

Et in hoc primus arliculus terminatur.

ARTICULUS II.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ 1. — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Quantum ad secundum
articulum, arguenduni est contra conclusionos. Et

(a) Augustini. — Hieronymi Pr. — Antiqui codices D.
Thomae, post Gratianum (can. 4, dist. 27, et can. 2, caus.
XVII, q. 1), h.TC tribuunt Hieronymo, apud quem non inve-
niuntur.

quidem contra primam arguit Scotus (dist. 31, q. i),
prohando quod non id(!0 conjugiiim dehet hahere
aliqua bona excusantia actum propter damnum
rationis quod homo in illo actu incurrit.

Primo. Quia in stalu innocentirn fiiisset matrimo-
niuin habens illa bona ; nec tamen fuissent tunc
exciisantia actum carnalein, cum tunc non fuisset
ibi aliquod damnum. Ergo nec nunc ponenda sunt
tanqnam excusantia illum actum.

Secundo. Quia in matrimonio Jose]oh et Mariae
non oportuit ])onere aliqua excusantia; nec univer-
saliter in matrimonio spirituali, videlicet (-/) cum
])ari voto castitatis conjugum.

Tertio. Quia multo magis privatur homo usu
rationis jier somnum quam jier istum actum : et
magis secundum intensionem (xinde, i. Etliicorum,
cap. 13 (6), dicitnr quod felix non diflert a misero
nisi secundum medietatem vihc, scilicet in vigilia);
et secundum extensionem, qiiia somnus diu privat,
isteautem actus est quasi momentanee. Ergo nullus
secundum rectam rationem deheret se exponere
somno, nisi essent aliqua hona excusantia, et meliora
istis; (juod tamen non conceditur.

Dicetur forte quod ibi sunt bona excusantia,
scilicet (y) necessitas natura? et confortatio organo-
rum : quia sine somno esset nimia debilitatio et
hebetatio virium sensitivariim ; et, per consequens,
impediretur intellectus, quia intellectus impeditur
imj)edito phantasmate. Aliter dicitur quod non pati-
tur proprie quis damnuin in somno sicut in isto
aclu, quia post soninum vigoratur intellectus, sed
post istum actum hebetatur : ita quod per istum
actum non tantum privatur quis illo bono, sed red-
ditur minus aptus el habilis ad ali(juod bonum post
illum actum ; opj)ositum est de somno. — Sed con-
tra ista arguitur (dist. 32, q. 1). Quia perpetuus
usus rationis est majusbonum quam actus virtutis.
Et ideo qui per aliqnem actum privaret se perjietiio
usii rationis, peccaret mortaliter. Sed carentia usus
ralionis pro moinento, non est tantum malum sicut
actus opjiositus actui virtutis. Nec quodcumque pri-
vans usum rationis ad tempus est jieccatum : nain
nimia tormenta ita impediunt usum rationis sicut
volujitates; et tamen martyres, scienter (o) se expo-
nentes ad talia tormenta, non peccabant, .sed mere-
bantur.

II. Argumentum Aureoli. — Contra cam-
dem (s) arguit Aureoliis (dist. 31, q. 1, art. 1).
Quia nullus actus virtutis indiget aliquo excusante.
Sed actus matrimonii est actus virtutis. Ergo, etc.

(a) videlicet. — Om. Pr.

(6) cap. i.'}. — Om. Pr.

(v) scilicet. — Om. Pr.

(5) scienter. — srientes Pr.

(e) Contra eamdcm. — Quarto Pr.

508

LIBRI IV. SENTENTIARUM

§ 2. — CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

Argumenta Durandi et aliorum. — Contra
secundam conclusionem arguit Durandus, et alii
quidam (a), probantes quod cop;noscens uxorem ad
vitandum fornicationem non in uxore, sed in se,
non peccet,

Primo. Quia plus tenetur quis sibi quam alteri.
Sed indistincte, propter vitandam fornicationem in
conjuge, petens debitum non peccat. Ergo multo
minu.s propter vitandam in se.

Secimdo. Quia non potest dici quod vitare forni-
cationem in alio pertineat ad redditionem debiti,
plus quam vitare in seipso. Quia reddere debitum ,
est cum petitur expresse, vel interpretative, quando
scit illam tentari de seipso. Sed quando non petit
ab isto, nec tentatur de isto, sed specialiter de alio,
tunc, si cognoscatur, non est redditio, sed pure
petitio, sicut et si pro se petat.

Tertio. Quia passio non est peccatum nisi deor-
dinet hominem. Sed quando ratio eam ordinat, et
eam pnevenit et reprimit, tunc ipsa non deordinat.
Unde, cum homo hunc actum eligat ne passio ad
peccatum impellat eum, non est peccatum.

Quarto. Quia, si passio proecedens fuit vitiosa,
quia forte tentatio (6) de aliena pnevenit judicium
rationis, tamen non sequitur quod actus sequens
sit vitiosus, qui non sequitur ex passione, sed
imperatur a ratione volente corrigere quod omisit
vel amisit.

Quinto. Quia actus qui non (y) est de se malus,
et ordinatur in bonum fmem, non fit male. Sed
actus matrimonii, de quo quseritur (5), est hujus-
modi. Ergo, etc.

Sexlo. Quia quando principalis finis non est
possibilis, licitum est intendere secundarium finem.
Sed principalis finis matrimonii est liberorum pro-
creatio, secundarius autem est vitatio fornicationis,
magis in seipso quam in alio; unde Apostolus
(1. Corinth. 7, v. 2), propter fornicationem vitan-
dam, vult quod habcat unusqHisque suani, et
unaqmeque virumsuum. Unde, si senes etsteriles,
qui prolem habere non possunt, propter fornicatio-
nem vitandam contrahant, nonpeccant. Licetautem
ad illum (e) finem convenire, ad quem licet con-
trahere. Ergo, si tibi licet contrahere, et per conse-
quens petere debitum (^), propter prolem, ubi est
possibilis; sic, ubi illa non est possibilis, sicut licet
contrahere proptervitandam fornicationem in seipso,

(a) Haec argumenta, quae inveniuntur apud Durandum,
dist. 31, q. 4, Auctor refert juxta formam quam ipsis dedit
Petrus de Palude, dist. 31, q. 2.

(6) tentatio. — tentatiis Pr.

(y) qninon. — quando Pr.

(S) Sed acliis matrimond , de quo quxritur. — de quo
quseritur. Sed actus matrimonii Pr.

(e) autem ad iUum. — ad secundum Pr.

(;) debitum. — Om. Pr.

sic propter hoc licet convenire et debitum petere.
Non sic autem hcet convenire propter sanitatem :
quia illa non est finis matrimonii, nec principalis,
nec secundarius. Unde , et si homo ahter non possit
sanari nisi cognoscendo uxorem, non propter hoc
deberet eam cognoscere : quia, quamvis finis esset
bonus, tamen non esset bonus hujusmodi actus;
quia, sicut dicitur vulgo, Ista cauda non est in
isto vitulo; sicut nec propter hoc liceret baptizari.
Ergo, etc.

§ 3.

CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Contra tertiam conclu-
sionem arguit Scotus (dist. 30, q. 2), probando
quod beata Virgo non voverit castitatem solum sub
conditione, scilicet nisi Deus aliter disponeret.

Primo. Quia in omni voto, quantumcumque
absoluto, intelhgitur h;oc conditio, si Deo placet :
quia nullus debet Deo otferre aliquid, veht ipse aut
noht, nec ordinate intendit otTerre sic; ergo cum
ista conditione sic intellecta stat votum simpliciter
et absolute.

Secundo. Quia sancti conjiciunt (a) hoc ex illo
verbo interrogationis ejus ad Gabrielem (Luc. 1,
V. 34) : Quomodo fiet istud, quoniam virum non
cognosco? Si enim tantummodo non cognovisset, et
sine firmo proposito nunquam cognoscendi, nulla
esset quacstio : quia in posterum cognita, cum non
esset sterilis, concepisset. Et ideo fuit qusestio de
modo (6) supernaturah, quia firmissime voverat vel
disposuerat se nunquam cognoscendam a viro. Et
ad hunc intellectum exponit Augustinus (y) : Spi-
ritus Sanctus superveniet in te.

Tertio. Quia dicentes ipsam non simphciter
vovisse, hoc ponunt, quia, si simphciter vovisset,
non potui.sset contrahere matrimonium. — Sed non
valet : quia ilhi duo sunt compossibiha. Quia in
contractu matrimonii est mutua datio corporum ad
carnalem copulam, non nisi sub conditione imph-
cite , si petatur. Unde contrahentes cum proposito
statim vovendi castitatem vere contrahunt. Ha^c
autem conditio non pnojudicat voto castitatis, po.sito
ctiam contractu matrimonii, nisi illa conditio pona-
tur in eflectu. Ergo ubi est certitudo simphciter
quod nun({uam ponatur in eflectu, ibi in nullo prse-
judicat voto castitatis contractus matrimonii. Sed
hic fuit tahs certilicatio. Ex quo enim, Matth.l,
habemus quod angelus instruxit Joseph, dicens
(v. 20), Noli timere accipcre Mariam in conju-
geni tuam, multo magis indul)itanter concluditur
quod ipsa per angelum, vel immediate a Deo, ante-
quam desponsaretur ipsi Joseph, fuit certitudinaliter

(a) conjiciunt. — convincunt Pr.

(6) nwdo. — Om. Pr.

(y) Cfr. inter alia Serm. 225, 290, 291.

DISTINGTIONES XXX, XXXI, XXXII.

QU^STIO I.

509

edocta: Noli timere accipere Joseph virunijustum
in conjugem ; ecce enim Spiritus Sanctus dabit
tibi eum in cnstodem et testeni virginitatis, qui
tecum pari voto contineat , et in multis tibi ad
custodiam virginitatis congruentibus obseguahir.
Nec miriim de ista probahilitate, cum quidqnid
factum est in Josepli per visionem an^eli, totum
factum est ralione Marise, qusc fuit immediata in
illa ineffahili et mirahili conceptione, scilicet unij^e-
niti Filii Dei. — Ilem, adultei-a hahet potestatem
corporis viri sui, quia per matrimonium fuit sihi
data, et indefectihililer data; et tamen non hahet
nec- hahere potest u.sum illius, propter peccatiim
prohihens perpetuo usuni, slante j)otestate data in
matrimonio. Multo ma^^^is ergo, propter aliquam
causam honestam, posset ordinare quod aliquadaret
alteri potestatem corporis sui, sine intentione unq uam
dandi usum. Et multo mayis liceret coutrahere, si
sciret dictum conjutiem nuiKpiam peliluruin (a).

Qiiinto. Arguit per exemplum, dicens quod hujus-
modi exeinplum haheri potest, Extra, de Verbo-
rum signilicatione , cap. Exiit qui seminat, lih. 6,
uhi dicitur sententialiter quod, retento dominio,
concedere aliis usum non est inutile, quia usus est
necessarius utentihus. Et a simili, in proposito,
concedere potestatem corporis sui ad talem actum,
si petatur, retento tamen usu sihi, quia ah illo non
petetur, non est inutile. Tamen istud exeniplum
patitur calumniam : quoniam non ita videtur quod
usiis j)ossit reservari, dominio tradito, sicut econ-
tra ; quia posleriiis mayis traditur sine priori, quam
econtra. Sed quoad hoc valet, quod alicui j)otest
competere unum sine alio. In proposito tamen Maria
nec usiim sihi retinuit auctoritate sua ; sed certifi-
cata fuit a Spiritu Sancto quod nunquam alius, cui
usus dehehatur, illum exigeret.

Sexto. Arguit per aliud exemjilum. Quia, si (juis
contraxisset sponsalia cum juramento, et post vovis-
set virginitatem, videturilli consulendum quod con-
summaret sjionsalia, contrahendo de facto, ut ser-
varet fidem in juramento; et tamen, ut servaret
votum, slatiin anle consummationem deheret homo
volare ad ordinem. Ergo licet isti dare potestatem
corporis sui conjugi, contrahendo vere matrimo-
nium ratum, et tamen cum intentione nunquam
dandi usum, quantiim est ex parte sui, etiam sine
hoc quod sciat illum nunqiiam talem {^j) iisiini jieti-
turum'. Ergo mullo magis liceret contrahere, si
sciret pra^dictum conjugem nunquam jietiturum. —
Hicc Scolus.

Et in hoc secundus articulusterminatur.

(a) petiturum. — peecalurum Pr.

(6) quanluni esl ex parle sui, etiam siur lior i/iiod sciat
illum. nunqiiam talem. — videtur eliam ex parte sui /loc
quod scit nunquam illuni Pr.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES
§ i. — Ad argument.\ contra primam

CONCLUSIONEM

I. Ad argumenta Scoti. — Quantum ad ter-
lium articiiliim, resjiondendum est ohjectionihus
siipradictis. Et quidem

Ad priinuin Scoti, dicitur quod consequenlia ihi-
dem facta nullius est apparentia». Quia actus matri-
inonii, in statu innocentiai, nullam haheret jactu-
ram annexam ; sed modo hahet. Ideo, licet tunc non
eguisset excusatione vel recompensatione, tamen pro
statu isto indiget. Unde hona quse nunc excusant
matrimonium , tunc fuissenl perficientia matrinio-
nium, sed non excusantia ; niinc autem perficiunt
et excusant : sicut, j)ro illo statii, gratia non deleret
peccata, sed gratum faceret Deo ; nunc autem habet
triplicem actum, scilicet delere peccata, sanare natu-
ram , et gratum facere Deo. De hoc sic dicit Petrus
(dist. 31, q. 1) : « Actus carnalis, .secundum quod
est in officium naturie, indiget excusatione, cum
indifferenter se haheat ad actum malrimonii et for-
nicationis. Excusatur autem jier circumstantias, qu;e
trahunt eum ad hoc quod sit actus matrimonii. Et
illye circumstantiae sunt hona. jjrolis , fidei et sacra-
menti; quihiis (a) actus carnalis etiam tempore
innocentiie redditus fuisset bonus. Quod autem non
dicatur j)ro tenij)ore illo indiguisse excusatione, pro
tanto est, quia, duranle statu illo, non erat possi-
hile actum carnalem illiscircumstantiiscarere, sicut
modo. )) — HaiC Petrus, et bene. — Unde, slatu
innocentiai durante, quicumque actiis carnalis fiiis-
set actus matriinonii, non solum materialiter, (juoad
substantiam, immo qiiantum ad omnes circumstan-
lias virtutis; nec jioterat aliter esse. Nunc autem
non omnis actus carnalis, etiain inter conjuges, est
actus matrimonii formaliter, nec actus virtutis.

A(l secundum patet per idem. Loquimurenim de
matrimonio consummato et jierfecto ultimata perfe-
ctione,quale non fuit matrimoniitm Mari;v et Joseph,
nec matrimonium spirituale, de qiio arguens loqui-
tur. Ideo non sequitur, si matrinionium inij)erfe-
ctum non eget excusatione, quod matrimonium per-
foctum non egeat : cum tota necessitas exciisalionis
ortum haheatex actu matrimonii exercito vel intento,
ct non ex ij)sa essentia matrimonii; nec etiam ex
actu , nisi pro quanto actus ille pa^nalis est. Modo
praedictus actus (6) inhonestiis esset sinel)onis j>no-
dictis; imino nec esset actiis virtutis, nec actiis
matrimonii; quia prajdicta hona perficiunt actiim
illiim non j)cr modum causae extrinsecai, sed jier

(a) quibus. — 71(1 Pr.

(o) Modo prxdictus aclus. — nwdo praediclo, aut Pr.

SiO

LIBRI IV. SENTENTIARUM

modum principii formalis et circumstantiae intrin-
secse, prout est actus virtutis. De hoc sanctus Tho-
mas, in Quarto , dist. 31, q. 1, art. ], in solutione
secundi, sic dicit : « Ista bona, quae matrimonium
honestant, sunt de ratione matrimonii ; et ideo non
indifj-et eis quasi exteriorihus quibusdam ad hone-
standum , sed quasi causantibus in ipso honestatem
qute ei secundum se competit. » — Hsec ille. —
Item, in solutione tertii, sic dicit : « Matrimonium,
ex hoc ipso quod est in officium vel remedium,
habet rationem utih"s et honesti ; sed utrumque
eorum ei competit ex hoc quod hujusmodi bona
habet, quibiis fit officiosum , et remedium concu-
piscentite adhibens. » — Hific ille. — Item, in solu-
tione quarti, .sic dicit : « Aliquis actus honestatur
et virtute quasi principio elicitivo, et ex circum-
stantiis quasi formalibus principiis ipsius. Hocautem
modo se habent prsedicta bona ad matrimonium
sicutcircumslantise ad actus virtutis, ex quibus ha])et
quod actus virtutis esse possit. » — Hiec i]]e, etc.

Ad terlium dicitur quod responsiones il)i recitatie,
sufficienter evacuant argumentuin. — Sed ad repli-
cam ibidem factam, dicitur quod, ]icet privatio usus
rationis (a) momentanea vel abnegatione temporis
non sit peccatum aut culpa, est tamen pcena ; ideo
indiget aliqua recompensatione, quoe dicitur excu-
satio. Et similiter electio talis poena3 secundum se
esset cu]pa, nisi intenderentur dicta bpna prsepon-
derantia tali poenee. Ideoque instantia de martyrio
non valet : quia etiam electio talis poenae cuipa esset,
si secundum se eligeretur. ])e prtedictis sanctusTho-
mas, dist. 31, q. 2, arl. 1, uln arguit sic (secundo
loco) : (( Si ]jonum malo addatur in genere moris,
totum efficitiM" makim, non autem totum bonum :
quia una circumstantia mala facit actum malum,
non autem una bona facit ipsum lionum. Sed actus
conjuga]is secundum se est malus, alias excusatione
non indigeret. Ergo ])ona matrimonii a(]juncta non
possunt^il)Sum ]jonum facei'e. » Ecce argumenlum,
Sequitur responsio : « Dicendum, inquit, quod
ratio i]]a procederet, si malum quod inseparal)i]iter
concomilatur concubitum, esset malum culpse ; nuuc
autem non est malum culpa^, sed })oenLC tantum,
quoe est inobedientia concupiscentise ad rationem. »
— Haec ille. — Item, in solutione primi, sic dicit :
« Per actum malrimonii non incurrit liomo damnum
rationis quantum ad habitum, sed solum quantum
ad actum. Nec est inconveniens quod (juandoque
actus melior secundum genus suum interrumpatur
pro aliquo minus bono actu : lioc enim sine peccato
fieri pote.st; sicut patet in eo qui ab actu contenipla-
tionis cessat, ut interdum actioni vacet. » — Hisc
ille. — Ex quibus patet ad argumentum.

De pra^dictis Petrus de Palude (dist. 31, q. 1)
dicit, contra rationem Durandi : « Contra lianc ratio-

(a) a. - Ad. Pr.

nem, inquit, est : quia per istam rationem omnis
actus indifferens a^qualiter indigeret bonis excusan-
tibus; et sic comedere (quia potest Ijene et male
fieri , nec differt specie comestio temperata ab intem-
perata nisi in genere moris) indigeret excusatione.
Si dicatur, sicut ipsi dicunt, quod non ita al)Sorl)e-
tur ibi ratio sicut hic ; — ergo non sola indifferentia
et identitas speciei cum malo actu est causa propter
quod inde sumenda est ratio quod rationem absor-
bet. Aliquid enim est indiffei-ens dupliciter. Uno
modo, per omnimodam lequalitatem abstrahendi a
])ono et malo; et isti non assignantur aliqua Ijona
excusantia. Alio modo, sic quod possit ])ene et male
fieri, magis tamen de se tendit ad malum (juam ad
]jonum, et, sibi relictum , est malum, nisi alicpio
addito traliatur ad bonum. Exemplum primi est
levare festucam. Exemplum secundi est in somno,
qui bene et male potest eligi , et tamen, quia in eo
ligatur liberum arbitrium , ut non possit bene cogi-
tare nec bene velle, habet detrimentum Ijoni ratio-
nis annexum; unde, secundum somnum in se con-
sideratum, non differt felix a misero, 1. EUucovnm
(cap. ult.). Undenon potest .somnus eligi nisi male,
nisi propter aliquodbonum recompensans illud tem-
porale damnum rationis : puta quia post somnum
bomo promptior surgit ad Ijonum virlutis; quia
nimia vigilia otiam usum ralionis i)erdei-et. Et ideo
somnus de sui natura re^iuirit bona excusantia :
putaoonservationem individui, quietationein virium
naturaliuin, vel aliam forlificationem digestionis,
et Inijusmodi. Et ita est hic : quia vacans conjugio
cogitat qui£ mundi sunt, et divisus est, et in actu
illo niliil intelligere potest; unde indiget ])onisexcu-
santibus. » — Huec Petrus, et bene, uisi pro quanto
videtur innuere quod bona matrimonii sint extrin-
seca et superaddita ipsi actui matiimonii ; quod non
est verum.

II. Ad argumentum Aureoli. — Ad argu-
mentum Aureoli, patet responsio per dicta sancti
Thoinic allegata et recitata in solutione secundi.
Unde sciendum quod de actu matrimonii contingit
loqui dupliciter. Primo modo, materialiter, et quoad
ejus substantiam. Et sic, cum de se sit indifierens
ad Ijonuni et malum, indiget excusatione extrinseca,
scilicet circumstantiis constituentibus eum in medio
virtutis, et facientibus eum esse actum matrimonii
formaliter; quia actus ille quoad substantiam suam
non liabet omnia quie sunt de ratione virtutis , nec
est actus virtutis, nisi materialiter, vel in potentia
aut aptitudine. Secundo modo, contingit loqui de
actu matrimonii formaliter, prout comprehendit
suljstantiam actus et omnes circumstantias virtutis.
Et, ut sic, adhuc indiget excusatione intrinseca,
prout omne exigere dicitur indigere , eo modo
loquendi quo dicitur quod omne totuin indiget suis
partibus, id est, exigit partes. Et isto modo omnis

DISTINCTIONES XXX, XXXI, XXXII. — QU^STIO I.

bll

aclus virlutis moralis indiget excusalione intrinseca,
id est, debilas circumstantias exi|^it, sine quihus
esset viliosus ; et potissime actus canialis, qui sem-
per liabet annexam poenam et incommodum rationis,
ut supra dictum est. Sic ergo actus malrimonii,
quantumcumque virluosus, indiget excusatione,
qualitercumque consideretur, vocando excusationem
recompensationem danini vel pcenac, non aulem
excusationem a cul})a qua) insit, sed quic inesset,
si dictis circumstantiis careret.

§ 2. — Ad augumenta contka secundam
conclusionem

Ad argumenta Durandi et aliorum. — Ad
primum contra secundam conclusionem, respondet
Petrus (dist. 31, q. 2), dicensquod « homoplus tene-
tur peccatum proprinm vitare, quam alium a peccato
retrahere. Sed pluribus modis potest se a peccato
retrahere quam alium. Unde, sicut vir qui potest
seipsum ahter coliibere, magis ehgit ad hoc volu-
ptatem absorl)entem rationem quam aliud sobrium
reddens, peccat; sic, si muHerem quam includendo
vel aliter poterat cohibere, magis eligit cohibere
cum sua voluptate, non est dubium quod peccat;
quia non nisi propter voluptatem pnelert hoc me-
dium ahi medio magis consono rationi, et lequiva-
lenti ad finem. Sed, si vir timens in uxore etiam
inclusa ahas damnabiles corruptelas, non putans
eam ahter mehus cohiberi quam per actum quem
non ipsa petit, propter hoc solum debitum petit,
non peccat, sicut nec in seipso. Et simihter, quia
uxor non habet virum corrigere, si videt virum de
ahis tentatum, et inter alias volentem conversari,
propter hoc solum del)itum petat (a) ut ipsum cohi-
beat, similiter excusatur ». — Ha?c Petrus, et bene.

Ad secundum dicit (ibid.) quod « verum est quod
non plus tenetur vitare fornicationem in alio quam
in seipso. Nec ad redditionem debiti pertinet hoc vel
illud, nisi prout reddere large bonum fidei respicit.
Ad bonum enim fidei pertinet quod neuteraliam copu-
lam requirat, nec mutuam copulam renuat Si ergo
mutua copula alias non quseratiir, sed, ne alia ((5)
requiratur, ista expetitur, vel pro se, vel pro alio,
in casu in quo non apparet melius vitanda quam per
illum modum, tunc fidelitas excusat». — Hsec ille.

Ad terliuni dicit (ibid.) quod « major est vera, et
niinorfalsa : (juia passio rationem deordinat, quando
finem poterat a-que habere non perdendo usum
rationis, si propter voluptatem alias actum eligit
absorbentom rationem , non plus conferentem ad
debitum (iuem )>. — Ihvc Petrus.

Ad quartum dicit (ibid.) quod « verum concludit
ratio, si non posset defectum corrigere ;i,'({ue bene
aliquo alio modo non absorbente rationem. Dicunt

(a) debitum petal . — impetit Pr.
(6) alia. — alius Pr.

enim sic aliquae rnoniales : Volumus niultum dor-
mire, quia, quamdiu dormimus, niliil mali cogi-
tamus, et, quando i^^igilamus, multis malis cogi-
tationibus occuparinir. Et bene dicereiit, si non
melioii modo, vigilando et orando, diabolo resiste-
rent, quam delectatione .somni, qua caro fota fortior
resurgit. Et iterum, sicut nihil mali cogitant, sic
nihil boiii faciunt, et forte tunc tempus orandi
transit. Ita et liic. Si quis enim tentatus obdormi-
ret, ut dormiens sine peccato pollutione delectare-
tur, certum est quod peccaret : quia vigilando et
orando potius tentationern debuit reprimere, quam
dormiendo in duello se facere impotentem resistere,
quo modo impolentem se facit, qui actui illi con-
sentit )). — Htec Petrus.

Ad qiiinlum dicit (ibid.) qiiod (( ipse eligens
potius matrimonium quam virginitatem, ut sic, non
l^eccat : quia non tenetur ad illam, nisi velit. Sed
si dicatur quod peccat, quia eligit pati detrimentum
in bonis rationis; — dicendum quod excusatur.
Quia, si hoc fecit intentione piolis, quam sperat,
recompensatur damnum per hoc quod est bonum
prolis. Si autem facit hoc intentione vitandi for-
nicationem, quam, propter fragilitalem suam, pro-
babiliter tiinet aliter se vitare non posse, et non
propter voluptatem , quam magis vult vitare sic
quam aliter, sed non qua^rens voluptatem propter
se, sed solum propter hoc ut sic fornicationem
melius vincat, hoc facit, non peccat; et sic intelli-
gilur meliits est nubere quam uri (1. Corinth. 7,
V. 9) )). — Hicc Petrus.

Ad sextum dicit (ibid.) quod « propter finem
secundarium licet convenire, quando principalis non
speratur, nec secundarius melius haberi potest.
Nam , si aliter posset haberi sine detiimento ratio-
nis, et convenitur cum detrimento, utpote cum
voluptate, culpa est )). — H;cc ille, et bene, et con-
corditer dictis sancti Thomai. — Et facit ad confir-
mationem praedictorum : quia matrinionium, prout
est officium naturte, includit quemdam contractum
aliqualis justitiLU, qu;Ti semper est ad alterum ; et
ideo matrimonium per se ordinatur ad satisfacien-
dum alienie petitioni, et non propri» necessitati.

Verumtamen, pro majori declaratione praedicto-
rum, j)onit Petrus duas conclusiones, dicens(ibid.) :
« Hicsunt duie opiniones. Una dicit quod petere debi-
tum, propter vitandam fornicationeni in seipso, et
non in altero, semper est peccatum : quia omnis su-
perabundantia passionis(a) est peccatum; sedoinnis
petitio debiti, quse est propter hanc solam causam ,
semper est superabundantia passionis (6); ergo ,
etc. Alii dicunt oppositum. Propter quod sic videtur
distinguendum, ut sint diue conclusiones. Quia aut
ipse cognoscit uxorem causa vitandi in seij)so forni-

(a) passionis. — petitionis Pr.
(6) passionis. — petitionis Pr.

5f2

LIBRl IV. SENTENTIARUM

cationem , quamvis possit aliler vitare ; sed magis
vultisto modo delectabili quam alio non delectabili,
domando carnem, vel fugiendo aliarum consortia,
vel non loquendo solus cum sola, et sic posset faci-
liter evitare ; sed magis vult cum voluptate quam
sine illa. Et tunc peccat venialiter : quia prsfert
voluptatem carnis absorbentem rationem ei quod
conservat usum rationis et leque attingit ad finem ;
sicut, si homo sitiens , j)otens satisfacere necessi-
tati naturse bibens lymphatum minus delectabile,
quod non lnedet caput, et ehgit sitim extinguere
cum vino forti, quod est magis delectabile, quod
inebriabit eum vel in toto vel in parte, peccat, uon
ratione finis, sed ratione medii incompetentis. Hioc
est prima conclusio. Et in hoc sensu vera est prima
opinio. — Secunda conclusio est quod, si ipse ideo
actum illum exercet ad vitandum in seipso fornica-
tionem, non quia delectabilior, sed quia non potest
pro tunc alio modo meliori ipsam vitare, ita quod
voluptas in nullo movet, sed solum amor vitands
fornicationis, quam pro tunc non potest nielius
vitare, quia necesse habet loqui diu in secreto et
loco suspecto alteri mulieri, et expertus est se de ea
tentatum saepe, sed, quando semel usus est illoactu,
ad multos dies refriixeratus, non tentatur, tunc nul-
lum peccatum est, si proles non (a) speratur, quia
tunc semper illa praimittenda esset. Iloc autem
reduciturad bonum fidei, quo continetur non solum
debitum reddere, sed ad aliam non accedere : nam ,
si semper debitum redderet, ettamen ad aliam acce-
deret, contra bonum fidei nihilominusfaceret. Unde,
si propter hoc peteret debitum a sua, ne indebitum
exigat ab extranea, propter fidelitatem hoc facit, et
bono fidei deservit. Et ha?c est secunda conclusio. Et
in hoc sensu vera est secunda opinio. » — Hiec
Petrus, et bene.

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam

conclusionem

Ad argumenta Scoti. — Atl primum Scoti
contra tertiam conclusionem, respondet Petrus (dist.
30, q. 2), quod, « licet conditio divinse voluntatis
intelligi debeat in omni vo(o et proposito, tamen
perfectionis est illam exprimere. Et sic fuit hic. » —
Haec Petrus, et bene. — Ideo dicendum ad argu-
mentum, quod, licet cum tali conditione intellecta
habitualiter, et non actualiter, nec expressa verba-
liter, stet votum absolutum, si tamen illa conditio
actualiter sit intellecta, volita et expressa, votum
non est absolutum, sed mere conditionatum. Et tale
fuit votum beata2 Virginis ante ejus desponsatio-
nem, excepta vocali expressione, quam nondum
habuerat, ut dicliuu est in quarta conclusioue.

Ad secuiidum dicitur qucd beata Virgo, ante

(a) proles non. — lapsus Pr.

annuntiationem Gabrielis, votum duplex voverat
de virginitate servanda. Primum fuit ante despon-
sationem ejus ; et illud fuit conditionale et mentale
duntaxat. Secundum ftiit post desponsationem , et
ante adventum Gabrielis; et istud fuit absolutum,
et non solum mentale, immo verbale, et cum teste,
scilicet sponso suo, qui concorditer cum ipsa perpe-
tuam virginitatem vovit. Et ideo argumenturn non
cogit quod ante matrimonium virginitatem absolute
vovisset, sed solum ante annuntiationem Gabrielis.
Htec solutio patet ex dictis sancti Thoma; prius reci-
tatis in tertia conclusione. Opinio arguentis est
expresse contra Augustinum, ut patet ex dictis ejus
per Magistrum recitatis, dist. 30, cap. 2, ubi etiam
ponit i.stam solutionem in sententia ex dictis Augu-
stini.

Ad lertium, negatur minor. Quia votum de vir-
ginitate servanda absolute factum ante contractum
matrimonii, et similiter conditio de virginitate
servanda interposita in contractu, facit matrimo-
nium nullum esse. Ideoque, si beata Virgo tale
votum emisisset, non contraxisset verum matri-
nionium cum Joseph, vel , illud attentando, pec-
casset. De hoc sanctus Thomas, prajsenti distin-
ctione, q. 2, art. 1, q'''2, u])i arguit sic, prinio loco :
« Voventibus virginitatem, velle nubere, non solum
nubere, damnabile est, ut Augustinus (a) dicit {de
Bono viduitalis, cap. 9; et habetur in glossa,
1. Timoi. 5). Sed niliil damnabile debuit esse in
beata Virgine. Ergo , postquam virginitatem vovit,
non debuit nubere. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum quod, post votum virgini-
tatis absolute factum, non potest aliquis in niatri-
monio consentire sine peccato, etc, » ut recitatum
est in quarta conclusione. Item, in solutione secundi,
sic dicit : « Beata Virgo, antequam contraheret cum
Joseph, fuit divinitus certificata quod Joseph in
simili proposito erat; et ideo nubens non se com-
misit periculo. Nec tamen propter hoc aliquid veri-
tati matrimonii deperiit : quia illud propositum non
fuit in consensu conditionaliter appositum; talis
enim conditio, cum sit contra bonum matrimonii,
scilicet prolem procreandam, matrimonium tol-
leret. » — Haec ille.

De prsedictis Petrus de Palude sic dicit (dist. 30,
q. 2) : « Beata Virgo consensit non soluni in coha-
bitationem domus, sed etiam in copulam conjuga-
lem; similiter autem in copulam carnalem, sub
conditione, si Deus eam juberet; et .sic non fregit
votum. Primum patet : quia consensus in solum
couvictuni , vel cohabitationem , non faceret matri-
monium; alias inter fratres et sorores, parentes et
liberos, posset esse matrimonium. Secundum patet:
quia(6) in copula conjugali est essentia matrimonii;

(a) Aitgustiniis. — IJiefonymus Pr.
not. a.

(6) qiiia. — tjiiod Pr.

Cfr. pag. 507, col. 1,

DISTINCTIONES XXX, XXXI, XXXU. — QU/ESTIO I.

513

unde consensus in illam solam, etiamsi de nullo
alio cogitetur, facit vornm matrimonium; quod
potest esse inter ster-iles lial)enlcs impotcuitiam
coeundi, similiter multo inagis inter potentes, sed
nolentes carnaliter commisceri; sicut esset verus
baptismus, si alicjuis intenderet baptizari, licet non
curaret de re sacramenti, propler (piam tamen est
principaliter baptismus. Teitium patet, sciiicet quod
non consensit in carnalem copulam simpliciter et
explicite : quia hoc luisset contra votum vir<rinita-
tis. Nec exclusit eam simpliciter et explicite : quia
irritasset matrimonium, secundum communiorem
opinionem, quia fuisset contra substantiam vel sal-
tem contra bonum matrimonii, et contra finem
principalem, (jui aliter haberi non potest; vel, si
non irritasset matrimonium, (piia iion est conditio
inhonesta, licet contraria, tamen non debuit ali(juid
exprimere absolute in matrimonio, quod lege com-
muni esset contra matrimonium, anteqnam sibi
i'evelatum esset. Quartum patet, scilicet quod non
fecit contra votum : quia vel nihil cogitavit de car-
nali copula, vel non consensit in eam nisi sub con-
ditione, si Deus eai}i jiiheret, sperans sibi a Domino
revelandum quid faciendum esset; et similiter ipsa
non voverat non contrahere matrimonium, sed non
cognoscere virum , nisi Deus ordinaret. » — Hiec
Petrus, et bene.

Ex pra^dictis ergo patet (piod qui vovit absolute et
simpliciter virginitatem , si postea contrahat, dando
corpus suum conjugi ad carnalem copulam, non
absolute, sed sub conditione illa, si petatur, peccat
inortaliter, veniendo aiictoritate propria contra
votum; et quod ille contractus projjudicat absoluto
voto castitatis, quia qui taliter vovit, non potcst
sine peccato darecorpus suum carnali conjugi, quod
semel Deo dedicavit, vel saltem promisit absolute,
nisi hoc fiat auctoritate Dei, vel ejus locum tenentis:
sicut nec monialis professa potest contrahere cum
illa conditione, quantumcuinque sit (iertificata quod
conjux cui se dat, nunquam petet ab ^ carnaleni
copulam ; quia non solum ei dainnabile est daie
usuni corporis, immo dare potestatem sui corporis.

Ad quarluin dicitur (jiiod similitudo ibidem
adducla non valet : quia bene possibile est aliqiiem,
ex culpa sua, vel ex causa honesta, privari usu su;c
rei, remanente potestate super rem (sicutcum con-
juges, post matrimonium rite contractum et con-
summatum, pari consensu vovent continentiam) ;
sed secus est in casu argumenti, ubi mulier, post
votum absolutum continentise, non habet potesta-
tem nec auctoritatem dandi sine peccato corpus
suum carnali conjiigi, au(;toritate propria, nec
absolule, nec sub conditione. Si tamen hoc iieret
auctoritate Dei, vel pra^lati, secus esset. Et ad hunc
sensum dicit sanctus Thomas, ubi supra (dist. 30,
q. 2, art. 1, q''' 2), in solutione tertii : (( Copula
carnalis cecidit implicite sub consensu beatLC Yir-

ginis, sicut actus implicite continetur in potentia.
Potentia aiitem ad carnalem copulam non contraria-
lur viiginitati; nec aliquid diminuit de puritate
illius, nisi ratione actiis; qui quidem niinquam fuit
in propo.sito beataj Virginis, sed erat jam certificata
qiiod aclus nunquam seqiii deberet. » — Hffic
ille.

Qnod autem beata Virgo non voverit virginita-
tem simpliciter et a})Solute, antequam de hoc esset
specialiter divinitiis edocta, nec in primo voto suo,
ostendit sanctus Thomas duplici ratione. Primam
tangit, 3 p., q. 28, art. 4, ubi arguit sic (primo
loco) : (( Dicitur, Deuter. 7 (v. 14) : Non erit apud
te sterilis utinusque sexus. Steriiitas autem sequi-
tur virginitatem. Ergo servatio virginitatis eratcon-
tra praiceptnni legis veteris. Sed adhuc lex vetus
habebat statum, antequam Christus nasceretur.
Ergo non potuil licite beata Virgo virginitatein vovere
pro tempore illo. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : (( Dicendum, inquit, quod quia videba-
tur esse lege prohibitum non dare operam ad relin-
quendum semen super terram, ideo non simpliciter
virginitatem vovit Dci genitrix, sed sub conditione,
si Deo placeret. Postquam autem innotuit hoc esse
Deo acceptum , etc. , » ut supra, in conclusione
tertia. It(>m, in pncsenti distinctione, q. 2, art. 1,
q'" 1, iii soliitione primi, sic dicit : (( Beata Virgo
fuit confinium veteris et novie legis, sicut aiirora
diei et noctis. Et ideo votum ejus sapuit novam
legem, inquantum virginitatem vovit; etveterem,
inqnantum conditionem apposuit. » — Ha'c ille. —
Secundam rationem assignat ibidem. Arguit enim
sic, secundo loco : (( Votum virginitatis pertinet ad
perfectionem consiliorum. Sed talis perfectio debuit
a Christo inchoare, qui venit legem consiliis adim-
plere. Ergo ante Christi adventum non debuit vir-
ginitatem vovere. » Ecce argumentum. Seqiiitiir
responsio : (( Dicendum quod perfectio consiliorum,
qiiantum ad consummationem, incipere debuit a
Christo; sed quantum ad aliquam inchoationem,
convenienter a matre ejus inccepit. » — Hsec ille.
— Simile dicit, 3 p., ubi supra (q. 28, art. 4), in
solutione secundi : (( Sicut gi-atiae plenitudo perfecte
quidem fuit in Christo, et tamen aliqua ejus inchoa-
tio pnccessit in matre; ita etiam observatio consilio-
rum, quse per gratiam Dei fit, perfecte quidem
incoepit in Christo, sed aliquo modo fuit inchoata
in Virgine matre ejus. » — H;cc ille.

Quomodo autem votum simplex, vel solemne,
impediat malrimonium, dicetur latius in sequen-
tibus.

Ad c(nin(uni dicitur quod, licet potestas corporis
possit concedi, retentousu, et non concesso; tamen
talis datio illicila est ei qui vovit absolute castita-
tem, ut dictum est (ad tertium et ad quarlum). Et
similiter, si conditio illa de retentione usus appone-
retur in consensu niatrimonii, potissime si expri-

VI. — 33

514

LIBRl IV. SENTENTIARUM

meretur exterius, matrimonium nullum esset, ut
dictum est (ad tertium). Ideoque hoc non habet
locum in beata Virgine, quse Ucite et vere contraxit.
Et ideo votum suum prsecedens matrimonium non
fuit absoUitum, sed conditionatum. — Exemphim
autem quod adducitur de illa decretali, dubium est
apud multos : quia videtur eis quod impHcet con-
tradictionem, quod ahquis licite utatur ahqua re, et
quod nullam habeat potestatem, nec ahquod jus
utendi ea; quia nihil fit juste, nisi quod fit jure.
Ideoque decretahs illa multis fuit in laqueum, et
erit, nisi bene intelhgatur et giossetur. Nec oportet
timere (a) sententiam excommunicationis quam
conditor ihius tuht contra glossantes ; quia Papa
Joannes XXII suspendit illam sententiam tanquam
periculosam, sicut habetur in Chronicis Bernardi
Guidonis {&).

Ad sextum dicitur quod consilium quod arguens
dat, malum cst, et perversum : quia tahter vovens,
post sponsalia juramento firmata, ex quo firmiter
proponit servare continentiam, non debet contra-
here matrimonium ad dehidendum mulierem et
decipiendum, quie putat sibi tradi potestatem et
usum corporis viri ; potissime quia vir contrahens
cum tah intentione actu et explicite apposita in con-
sensu , non contrahit veraciter matrimonium , sed
simulate, et committit sacrilegium, abutens sacra-
mento Ecclesiai, et committit fictionem et menda-
cium facti, Nec valet quod dicit arguens, quod, ad
servandum juramentum, debet contrahere, etc. Hoc
enim non oportet : quia, dato quod non contrahat,
dum tanien rehgionem intret, excusatur a reatu
perjurii. De hoc Petrus de Palude (dist. 27, q. 1)
sic dicit : « De sponsahbus juramento firmatis,
dicunt quidam quod peocat intrans rehgionem,
ipsis non impletis, cum possit intrare ante carna-
lem copulam : sicut ille qui juravit solvere usuras,
quamvis statim possit solutas repetere, tamen,
ratione juramenti, tenetur solvere, Dejiirejurando,
cap. (y) Debitores; et qui vovit intrare religionem, si
in Episcopum eligatur, tenetur prius intrare reh-
gionem, hcet iterato possit ad episcopatum redire,
De voto el voti redemptione, cap. Per tuas nohls
litteras intimasti (B). Hoc etiam est securius,
Extra, De sjponsalibus et matrimoniis , cap. Com-
missum, ubi dicitur : Tutius est ei, religione jura-

(a) timere. — tenere Pr.

(6) Bernardus Giii, seu Guidonis, 0. P., Episcopus Lodo-
vensis (f 1331). Multa historica opera scripsit, inter quse
citari possunt : Annales Pontificuni , usque ad Jolian-
nein XXII, atque ImjDeratoruni ; SpeculuDi sanctorale;
Nominaac gesta Leniovicensiuni Episcoporuni ; Genealogia
Regum Francise, et de ejusdem regni origine, etc. Cfr.
Quetif, Echard, 1. 1 , p. 578 et seq.

(y) cap. — Om. Pr.

(8) et voti redernptione , cap. Per tuas nobis litteras inti-
masti. — cap. Per tuas vidimus Pr.

menti servata, pmts contrahere, etc. (a). — Sed
Innocentius (6) et Hostiensis (y) sunt contra, super
ihud, susplrat (eod. cap.). Unde Innocentius sic
dicit : « Non dicit (S), Votum fecerat; alioquin, si
alligatus esset, vel Papse dixisset, Domine, statim
volo intrare, Paparespondisset, ^mice, ettu intra,
et non dixisset quod contraheret, cum tahs contra-
ctus esset ad decipiendum. » Et Glossa dicit, ibi-
dem : « Si vult, potest intrare, et non contrahere.»
Quando enim id quod de se bonum est, et non
impeditivum majorisboni, juratur, implendum est:
sicut solvere ultra sortem, non est malum, hcet
recipere sit malum; immo supererogare est perfe-
ctionis, et propter hoc jurans usuras solvere tene-
tur. Sed intrare religionem non est malum; nec
episcopatus impeditivum, cum etiam religiosus sit
magis dispositus. Et ideo tenetur servare votum.
Sed matrimonium, licet non sit malum, est tamen
impeditivum majoris boni, scilicet religionis : quia,
licet post matrimonium possit intrare, ante copu-
lam, tamen de mille non invenitur unus qui hoc
faciat. Unde volenti intrare religionem non obstat
juramentum sponsalium. - — Quod autem dicitur
ibi, tutius, — dico quod tutius est matrimonium
infra tempus statutum contrahere, quam in delibe-
rando tempus contra juramentum protrahere. Sed,
si ante tempus velit intrare, non est perjurus, qui
legis auctoritate deserit juramentum, ff., Qui satis-
darecogantur, leg. ult. » — Ifec Petrus; et bene :
nam, secundum quod dicit Innocentius, et similiter
Glossa, super illo cap. Commissnm, Extra, De
sponsalibus, licet ille qui, post sponsalia juramento
firmata, habuit propositum vovendi castitatem vel
intrandi religionem, possit interim sine peccato con-
trahere matrimonium, et sine peccato non contra-
here; tamen, si actualiter vovisset, non posset
licite contrahere sine peccato, nec hoc ei consulen-
dum esset.

Ad argumenta pro et contra qusestionem (e),
patet responsio per prsedicta.

Et haec de qunestione sufficiant. De qua benedi-
ctus Deus. Amen.

(a) De sponsalibus et malrinioniis , cap. Commissum,
ubi dicilur : Tutius est ei, reiigione jiiramentl servata,
prius conlrabere, elc. — eodem, commissam, tutius, etc.
Pr.

(6) Innocentius IV, Summus Pontifex, qui, post Conci-
lium generale Lugdunense I, quoddam commentarium in
quinque Decretalium Libros adornavit, privata tamen aucto-
ritate. IIoc opus Papae Innocentii IV, hujus capellanus Ber-
nardus Compostellanus, coynomento junior, in compen-
dium redegit, sub titulo : Margarita ComposteUana. —
Cfr. Franc. Laurin, /nZrorf. in corpus Juris canonici, sect.2,
cap. 6, § 96.

(y) Cfr. pag. 491, col. 2, not. a.

(S) Non dicit. — Om. Pr.

(s) qusestionem. — conclusionem Pr.

DISTINGTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QU^STIO I.

51E>

DISTINCTIO XXXIII,
ET NOVEM SEQUENTES

QUESTIO I.

UTRUM VOTUM CONTINENTLE, ANNEXUM OllDINIBUS SA-
CRIS, IMPEDIAT NE ORDINATUS rOSSIT HABERE SIMUL
DUAS UXORES.

iiRCA (li>;liiiclionem trioesiinamtertiam ,
^^ et quasdam alias seqnenle.s, qUcCi'ilur :
"" Utrum votum continentiie, annexum
ordinibus .sacris, impediat ne ordinatus
possit iiaherc simul duas uxores.

Et arguitur (|uod non. Quia nihil impeditur nisi
a suo contrario. Sed ordo non est contrarius matri-
xnonio; cum utrumque sit sacramentum, et duo
matiimonia sint duo sacramenla. Ergo non impedit
matrimoniuni , nec duo matrimouia simul. — Et
similiter potest argui quod votum continenti;c non
impediat matrimonium. Quia Alexander III (a)
Papa (Qui clenci vel voventes, elc, cap. 4) dicit
quod votum sim[)Iex nondirimit matrimonium con-
tractum.

In oppositum arguitur. Quia habere plures uxores
nun([uam licuit alicui, sine dispen.satione per divi-
nam inspirationem habita, ut dicit quicdam decre-
talis, De divortiis (cap. 8). Ertio, etc.

In hac quirstiono erunt tres articuli. In primo
ponentur conciusiones. In .secundo, objectiones. In
tertio, solutiones.

ARTIGULUS I.

PONUNTUR CONCLUSIONES
Quantum ad primum articulum, sit

Prima conclusio : Quod, licet liabere pUires
iixores siiiuil si( aliqiio inodo coiUi-a legom
naUirce, taineu Uilis iiluraUUis quaiuloque fuit
lieila, ex Dei dispcnsalione.

Primam partem hujus ponit sanctus Thomas, tri-
gesimatertia distinclione hujus, q. i, art. 1, ui)i sic
dicit : (( Quia homo inter caitera animalia rationem
finis cognoscit, et proportionem operis ad finem,
ideo naturalis conceplio ei indita, qua dirigitur ad
operandum convenienter, lex naturalis vel jus natu-
rale dicitur; in ciieteris autem aestimatio naturalis

(a) Alexander III. — Cloneits Pr.

vocatur. Bruta enim ex vi naturae impelluntur ad
agendum convenientes actiones, magis quam legu-
lentur, (juasi proprio arbilrio agentia. Lex vero
naluralis nihil aliud est quam conceptio boni, natu-
raliter homini indita, qua dirigitur ad convenienler
agendum in actionihus propriis : sive competant
ei ex natura generis, ut generare, comederc, et
hujusmodi; sive ex natura speciei, ut ratiocinari,
et simiiia. Omne autem illud quod actionem incon-
venientem reddit fini quem natuia ex opere aliquo
intendit, contra legem naturic csse dicitur. Potest
autem actio aliqua non esse conveniensfini vel prin-
cipali, vel secundario. Et, sive sit sic, sive sic, hoc
contingit dupliciter. Uno modo, cx aliquo (|uod
oninino impedit finem : ut nimia superfiuitas, aut
delectus comestioiiis, iuipedit salutem corporis,
quasi principalem finem comestionis, et bonam
habitudinem in negotiis exercendis, qui est finis
secundarius. Alio modo, ex aIi(jUO quod facit diffi-
cilem, aut minus decentem, perventionem ad finem
principalem , vel secundarium ; sicut inordinata
comestio quantum ad tempus indebitum. Si ergo
actio sit inconveniens fini, quasi omnino prohibcns
fiiiem principaiem, directe per Icgem natur;e prohi-
betur, primis prseceptis legis naturcC, qua; sunt in
operabilibus sicut sunt communes animi conceptio-
nes in speculativis. Si autein sit incompetens fini
secundario quocumque modo, aut etiam principali
ut facicns difficilem aut minus convenientem per-
ventionem ad ipsum, prohibetur non quidem pri-
mis pncceptis Icgis natura', sed secundis, quaj ex
primis derivantur, sicut conclusiones in speculativis
ex principiis per se notis fidem habent ; et sic dicta,
actio contra legem naturae esse dicitur. Matrimo-
nium ergo habet pro fine principali prolis procrea-
lionem et educationem ; qui quidem finis competit
iiomini secundum naturam sui generis; unde et
aliis animalibusest communis, ut dicitur in 8. Ellii-
corum (cap. 12); et sic bonum matrimonii assi-
gnatur proles. Sed pro fine secundario, ut dicit
Pliilosophus (ihid.), habet in hominihus solum com-
municationem operum quse sunt necessaria in vita;
et, secundum hoc, fidem sihi invicem debcnt, qua?
est unum de bonis matrimonii. Habet ulterius
aliuni finem, inquantum in fideiibus est, scilicet
significationem conjunctionis Christi et Ecclesiai; et
sic bonum matrimonii dicitur sacramentum. Unde
primus finisrespondet matrimonio hominis, in(}uan-
tum est animal; secundus, inquantuin est homo;
tertius, inquantum est fidelis. Ergo pluralitas uxo-
rum neque totaliter tollit, neque aliqualiter impedit
primum fiuem; cum unus vir sufficiat plurihus
uxoribus fecundandis, et educandis filiis ex eisnatis,
Sed secundum finem et si non totaliter tollit, mul-
tum tamen impedit, eo quod non facile potest esse
pax in familia, ubi uni viro plures uxores jungun-
tur; cum non possit unus vir sufficere ad satisfa-

bi6

LIBRI IV. SENTENTIARUM

ciendum pluribus uxoribus ad votum, et quia com-
municatio plurium in uno officio causat litem ; sicut
figuli corrixantur ad invicem, et similiter plures
uxores unius viri. Tertium autem fmem totaliter
tollit, eo quod sicut Christus est unus, ita una
Ecclesia. Et ideo patet ex pra^dictis quod pluralitas
uxorum quodammodo est contra legem naturai, et
quodammodo non. » — Ha^c ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro prima
parte conclusionis : Illud quod non tollit nec aliqua-
liter impedit primum et principalem finem quem
natura intendil in matrimonio, sed aliqualiter impe-
dit fines secundario a natura intentos, est aliquo
modo contra legem naturaj, et quodammodo non.
Sed pluralitas uxorum est hujusmodi. Ergo, etc.

Secundam partem conclusionis ponit ibidem,
art. 2, dicens : « Pluralitas uxorum dicitur esse
contra legem naturae, non quantum ad prima prse-
cepta ejus, sed quantum ad secunda, quae quasi
conclusiones a primis derivantur prseceptis. Sed
quia actus humanos variari oportet secundum diver-
sas conditiones personarum et temporum et aliarum
circumstantiarum, ideo concIu.siones pra-dictai a
primis prseceptis legis naturse non procedunt ut
semper efficaciam habentes, sed in majori parte :
talis enim est tota materia moralis, ut patet per Phi-
losophum, in libro Ethicornm (lib. 1 , cap. 3 et 7).
Et ideo ubi eorum efficacia deficit, licite ea pra'ter-
mitti possunt. Sed quia non est facile determinare
hujusmodi varietates, ideo illi ex cujus auctoritate
lex efficaciam habet, reservatur (a) ut licentiam
prajbeat legem pra^termittendi, in illis casibus ad
quos legis efficacia non se debet extendere ; et talis
licentia dispensatio dicitur. Lex autem de unitate
uxoris non est humanitus, sed divinitus instituta;
nec unquam verbo aut litteris tradita, sed cordi
impressa, sicut et alia qua3 ad legem naturaj quali-
terciTmque pertinent. Et ideo in hoc a solo Deo
dispensatio fieri potuit per inspirationem inter-
nam (6). Qme quidem principaliter patribus sanctis
facta est, et per eorum exemplum ad alios derivata
est, eo tempore quo oportebat praedictum naturffi
prfficeptum praetermitti, ut major esset multiplicatio
prolis ad cultum Dei educanda;. Semper enim prin-
cipalior finis magis conservandus est quam secun-
darius. Unde, cum bonum prolis sit principalis finis
matrimonii, ubi prolis multiplicatio necessaria erat,
debuit negligi ad tempus impedimentum quod pos-
set in secundariis linibus evenire; ad quod remo-
vendum, prseceptum prohibens pluralitatem uxorum
ordinatur, ut ex pra^dictis patet. » — Ha}c ille.

Ex quibus potest formari talis ratio pro secunda
parte conclusionis : Quandocumque secundaria prne-
cepta legis naturse carent utilitate et efficacia, et

(a) reservatur. — reservavit Pr.
(6) internam. — intermediam Pr.

eorum observatio prnejudicat majori bono, licite pos-
sunt praetermitti , interveniente dispensatione legis-
latoris. Sed sic est de praeceptis natura? prohibenti-
bus pluralitatem uxorum. Ergo, etc.

Secunda conclusio est quod voCum solemne im-
pedil matrimonium eontraliendum, el dirimit
contractum; sed votum simplex, lieet impediat
contraiiendum, nou tamen dirimit contractum.

Primam partem hujus conclusionis ponit sanctus
Thomas, dist. 38 hujus Quarti, q. 1, art. 3, in
solutionetertiifiqutfistiuncula}, ubi sicdicit : « Omnes
dicunt quod votum solemne sicut impedit matrimo-
nium contrahendum, ita et dirimit jam contractum.
Quidam autem assignant pro causa scandalum. Sed
hoc nihil est : quia etiam votum simplex scandalum
habet quandoque, cum sit quodammodo publicum
quandoque; etiam insolubilitas matrimonii est de
necessitate veritatis vita^, quse non est propter scan-
dalum dimiltenda. Et ideo alii dicunt quod hoc est
propter statutum Ecclesia2. Sed hoc etiam non suffi-
cit : quia, secundum hoc, Ecclesia posset contra-
rium statuere; quod non videtur verum. Et ideo
dicendum cum aliis, quod votum solemne ex sui
natura habet quod dirimat matrimonium contra-
ctum : inquantum scilicet homo per ipsum amisit
potestatem sui corporis, Deo illud ad perpetuam
continentiam tradens; et ideo non pote.st ipsum tra-
dere in pote.statem uxoris, matrimonium contra-
hendo. Et quia matrimonium quod sequitur tale
votum, nullum est, ideo votum pra^dictum dirimere
dicitur matrimonium contractum. » — Hkc ille.

Secundam partem conclusionis ponit ibidem, in
solutione secundiie qua?stiuncul;Te, dicens : « Per hoc
aliqua res desinitesse in potestate alicujus, perquod
transit in dominium alterius. Promissio autem ali-
cujus rei non transfert eam in dominium illius cui
promittitur. Et ideo non ex hoc quod aliquis rem
aliquam promittit, desinit illa res esse in potestate
sua. Gum ergo in voto simplici non sit nisi simplex
promissio proprii corporis ad continentiam Deo ser-
vandam facta, jwst votum simplex adhuc manet
homo donunus sui corporis ; et ideo potest ipsum
dare alteri, scilicet uxori, in quadatione matrimonii
sacramentum consi.stit, quod indis.solubile est. Et,
propter hoc, simplex votum, quamvis impediat
matrimonium contrahendum, quia peccat matrimo-
nium contrahens post votum simplex continentiBe;
tamen, quia verus contractus est, non potest per
hoc matrimonium dirimi. » — Ha^c ille.

Ex quibus jiotest formari ratio pro utraque parte
conclusionis. Pro prima, arguitur sic : Quidquid
facit contractum donationis proprii corporis uxori
esse nullum, dirimit matrimonium contractum post
hoc. Sed votum solemne continentia^ hujusmodi est.
Igitur, etc. — Pro secunda, arguitur sic : Quod non

DISTINCTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QU.ESTIO I.

517

invalidat (lonalionem proprii corporis uxori , non
dirimit inatrimonium sequens. Sed votum continen-
tiae simplex est hujusmodi. Igitur, etc.

Tertia COnclusio esl quod ordo sacer impedU
malriiHOiiiuiu contraliciulum, et <lirinill jiim
conlractuiu.

Hanc ponit sanctns Thomas, dist. 37, ff. 1, art. i,
uhi sic dicit : « Ordo sacerde sni ratione hahet quod
matrimonium impedire deheat : quia in sacris ordi-
nihus constituti sacra vasa et sacramenta pertra-
ctant;'et ideo decens est ut munditiam corporalem
per continentiam servent. Sed quod actu impediat
matrimonium, ex constitutione Ecclesipe hahet;
tamen aliter apud Latinos quam apud Gra^cos : quia
apud Grsecos impedit matrimonium contrahendum
solum ex vi ordinis; sed apud Latinos impedit ex vi
ordinis, et ulterius ex voto continentia^, quod e.st
ordinil)ussacris connexum, quod etiamsi quis verbo-
tenus non emittat (a), ex hoc ipso quod ordinem
suscepitsecundum ritumoccidentahsEcclesiLC, intel-
hgitur emisisse. Et ideoapud Grsecos et alios Orien-
tales sacer ordo impedit matrimonium contrahen-
dum, non tamen matrimonii prius contracti usum :
possunt enim matrimonio prius contracto uti, quam-
vis non possint de novo contrahere. Sed apud occi-
dentalem Ecclesiam impedit matrimonium, et matri-
monii usum; nisi forte, ignorante et contradicente
uxore, vir ordinem sacrum susceperit, quia ex hoc
non potest ei aUquod priejudicium generari. » —
HcPC ille.

Ex quibus potest formari tah*s ratio : Nullus
vovens solemniter continentiam potest matrimonium
contrahere. Sed quia ordines sacri hahent annexum
solemne votum continentice, ergo tales impediunt
matrimonium contrahendum, et dirimunt jam con-
tractum postordinis susceptionem.

Et in hoc primus articulus terminatur.

ARTICULUS H.

PONUNTUR OBJECTIONES
§ i. — CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Aureoli. — Quantum ad secun-
dum articulum, arguendum est contraconclusiones.
Et quidem contra primam arguit Aureolus (dist. 3.3,
q. 1, art. 1), prohando quod habere plures uxores
sit (;ontra primarium jus naturpe, et quod nullo
modo possit ihi cadere dispensatio.

Et arguit primoex auctoritate Christi, Matth. 19.
Cum enim qusereretur ah eo de libello ix^pudii, quo,
dimissa una, alia ducebatur, dicit quod nunquam

(a) emittat. — emittit Pr.

fuit licitum, sed propter duritiam cordis eorum con-
cessum fuit populo Lsrael. Sed non fuisset semper
illicitum, nisi fui.sset contra jus naturaj. — Dices
forte, quod ex quo repudiahat unam, non fuit illi-
citum ducore aliam. — Contra : quia slatim Chri-
stus suhdit (v. 9), Et si duxerit aliani, mcechatur.
Item, Glo.ssa super Genes. cap. 4 reprehendit Lamech,
qui fuit primus hahens plures uxores ; et certum est
quod tunc non erat aliud jus quam jus natune.

Secundo sic. In contractu matrimonii est yequali-
tas inler virum et uxorein; et hoc, ut videtur, ex
dictamine rationis naturalis. Sed contra jus naturai
est quod una uxor sit iilurium virorum. Est enim
contra finem matrimonii, .scilicetcontra honum pro-
lis : nam tunc proles non posset congrue educari;
confunderetur enim j^roles ; nec esset qui ministra-
ret et nutrimentum et mores juxta exigentiam, pro-
pter distractionem alterius parentum, quem opor-
teret plurihus dehitum exhihere.

Tertio sic. In contractu matrimonii datur simpli-
citer potestas corporis, non pro certa portione tem-
poris. Hoc prtemisso, arguitur sic : Illud est illici-
tum simpliciter, quod est contra naturam justi con-
tractus. Sed contra naturam contractus matrimo-
nialis est hahere plures uxores. Ergo, etc. Minor
prohatur. Quia contra naturam contractus matri-
monii est quod non totum corpus unius conjugum,
et secundum omne tempus, sit in potestate alterius.
Sed, si vir haheat plures uxores, non totum corpus
viri semper erit in potestate uxoris. Prohatur. Quia
quselibet haheretjusin corpus viri secundum totum
tempus, aut secundum partem tantum. Si secundo (a)
modo, hahetur propositum. Si primo (?) modo,
sequitur quod vir ohligatur ad nulli reddendum
debitum; ergo ohligatur ad peccatum. Prohatur
antecedens. Quia omnihus simul reddere dehitum,
est impossihile : aut ergo reddet uni, et non alteri,
et tunc erit injustitia; aut nulli, et hahetur propo-
situm; aut alicui nunc, et alteri tunc, et non appa-
ret cur prius isti quam illi.

Quarto. Contractus matrimonialis est contractus
intensissimse amiciti;e. Sed, ex 9. Ethicorum (cap.
10), amicitia intensissima non est possibilis ad
plures. Cujus ratio est : quia plures possunt esse
inter se discordes; et, ex consequenti, inducerent
discordiam in tertio cui (y) quilihet eorum esset
amicus in summo. Cum ei^o illud sit tollendum
quod impedit talem amicitiam, ergo talis pluralitas
est tollenda.

Qiiinto. Quia simile est de naturali instinctu in
aliis animalihus, et naturali judicio in hominibus.
Ratio similitudinis : quia utrumque sequitur debi-
tum conditionis naturai. Sed instinctus naturae, in

(a) seciDulo. — jivimo Pr.
(6) pritno. — secundo Pr.
(y) cid, — ciim Pr.

1)18

LIBRI IV. SENTENTIARUM

aliis animalibus, facit quod, tempore associationis,
tantum sit una unius. Ergo ita erit multo fortius
in houiine. » — Ha3c ille.

II. Argumenta Durandi et aliorum. — Con-
tra eamdem conclusionem arguit per oppositum
Durandus (dist. 33, q. 4), dicens quod, quidquid sit
de conclusione, tamen ratio ibidem adducta patitur
calumniam. Quod enim primo dicitur, quod plura-
litas uxorum impedit finem secundarium matrimo-
nii, qui est pax in familia, non valet.

Primo (a). Quia hunc finem non impedit per se
pluralitas uxorum, sed malitia vel protervia : una
enim exsistente litigiosa uxore, pax impeditur ; plu-
ribus autem exsistentibus pacificis, non impeditur.
Per accidens ergo impeditur finis secundarius ma-
trimonii, una vel pluribus exsistentibus uxoribus,
et non per se; licet fEicilius possit impediri ex plu-
ritate uxorum. Qute autem per accidens contingunt,
sub arte non cadunt. Et ideo, sicut licitum est con-
trahere cum unica exsistente litiijiosa, non obstante
quod finis secundarius matrimonii tcqualiter impe-
diatur; sic, ut videtur, licitum est, quantum est de
jure naturali, contrahere cum pluribus, licet ex
hoc sequatur turbatio pacis quandoque.

Secundo. Quia communicatio operum qua? sunt
necessaria in vita humana, non est finis secunda-
rius matrimonii per se, sed solum per accidens.
Quia, prseter (6) procreationem prolis et ejus edu-
cationem, omnia alia opera domus possunt melius
fieri per virum quam per mulierem : sicut dicit
Augustinus (de Genesl ad litteram, lib. 9, cap. 3
et 5), tractans illud verbum quod habetur, Genes. 2
(v. 18), de formatione mulieris, quod dixit Domi-
nus, iVon est honum hominem esse solnm, facia-
miis ei adjutorimn simile sibi ; dicens quod illud
adjutorium fuit propter procreationem proliset ejus
educationem, ad quaj necessaria est mulier; quia
omnia alia possunt melius fien per virum quam per
mulierem. Ergo, etc.

Tertio. Quia quando finis secundarius prsejudicat
principali, negligendus est finis secundarius, propter
principalem. Sed principalis finis matrimonii est
generatio et educatio prolis, cui quandoque potest
pra5Judicare ille secundarius, qui est pacifica habi-
tatio cum unica uxore, quia (y) forsitan ipsa est ste-
rilis. Ergo in hoc casu licilum fuit pmetermittere
secundariumfinem, propterprimarium ; quod fitacci-
piendo cum prima uxore sterili aliam foecundam (5).

Quarto. Quia cum dicitur secundo, quod ex divina
dispensatione licuit habere plures uxores, propter
multiplicationem fidelium, — non videtur valere.

(a) Primo. — Om. Pr.

(g) praeter. — propter Pr.

(y) qxda. — vel Pr.

(S) foecundam. — secundam Pr.

Quia dispensatio, qua? facta dicitur fuisse primo
Abrahie, in cujus domo primo refulsit fides : aut
fuit facta pro eo, aut pro omnibus posteris. Non pro
eo tantum; quia alii non fuissent excusati, acci-
piendo plures uxores. Si pro omnibus : auteis iuno-
tuit, aut non. Si non innotuit dispensatio, non
fuerunt excusati a transgressiono. Si innotuit, cum
non innotuerit eis verbo, innotuit exemplo solum.
Sed hoc modo teque innotuit infidelibus sicut fide-
libus. Ergo leque licuit infidelibus habere plures
uxores sicut fidelibus; quod est contra illud quod
dicunt, quod causa dispensandi fuit multiplicatio
fidelium ad cultum Dei. Et, sine dubio, satisdurum
est quod omnes infideles peccaveriut ducendo plures
uxores; pmecipue cum de Agar, quam accepit
Abraham post Saram, natus sit Ismael, cujus suc-
cessores omnes fuerunt infideles, et habuerunt plu-
res uxores. Irrationabile etiam videtur quod apud
omnes infideles ratio naturalis fuerit adeo obum-
brata,quodjudicaverintpIuraIitatemuxorumIicitam,
si ipsa esset contra jus naturale, nec essetlicita nisi
ex dispensatione divina, si dispensatio talis dicatur
revelatio specialiter facta, si alicui facta fuerit.

Quinto. Quia alii dicunt quod primi qui habue-
runt plures uxores, non potuerunt licite contrahere
cum secunda, vivente prima, cum qua simpliciter
primo contraxerant, nisi de consensu ejus. Cujus
ratio est : quia, duobus contrahentibus inter se
simpliciter, quilibet transfert totam potestatem cor-
poris sui in alterum; et ideo sine consensu ejus non
potest obligare alteri corpus suum. Potuit tamen de
consensu ejus, ex causa, si scilicet uxor sit sterilis,
vel propter paucitatem humani generis. Et sic fuit
in Abraham, ut habetur, Genes. 1(5 (v. 2); et reci-
tatur, caus. (a) 32, q. 4, cap. 3. Dixit Sara ad
Ahraham : Ecce conclusit me Dominus, ne jiarc-
rem; ingredere ad anciJlam meam , si saltem ex
ea siiscipiam filios. Ecce quod de voluntate uxoris
sterilis, propter sterilitatem ejus, accepit secundam.
Hoc modo, et hac de causa, habuit Jacob plures
uxores. Quia de voluutate Rachelis creditur quod
Liasupposuerit seei : voluiteuim Raclielparcerevere-
cundia3Sororisantiquioris,cumessetconsuetudoapud
ipsos ut autiquiores primo tradereutur ad nuptias.
De voluntate etiam duarum earum ingressus est ad
ancillas earum : ad ancillam quidem Rachel, pro-
pter ejus sterilitatem , ut habetur, Genes. 30; ad
ancillam veroLi;TO, postquam Lia credidit se desiisse
parere, Processu vero temporis, mos inolevit habere
plures uxores, de voluntateprimaitacitavelexpressa,
vel consuetudine super Iioc obtenta. Nec in hoc
videutur peccasse. Unde Augustiuus {contra Fau-
stum, lib. 22, cap. 47) dicit (et habetur in littera,
dist. 33 ; et recitatur, caus. 32, q. 4, cap. Ohjiciun-

(a.) recitatur, caus. — Om. Pr.

DISTINGTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES.

QU^STIO I.

519

tur) (a), quod quando mos erat, peccatum non
erat; et ideo antiquis justis von fuit pecca-
tum quod pluribus feminis utehantur. Neque
contra naturam hoc faciehant, cum non lasci-
viendi, sed gignendi causa, hoc facerent; nec
contra morem,, quia eo tempore ea fiehant; nec
contra prxceptum, quia nulla lege erat prohibi-
tum. — Quod autem dicit Innocentius (6), quod
nunquam licuit habere plures uxores simul, nisi
cui fuit divina revelatione concessum, exponen-
dum est non de revelatione quic est specialis inspi-
ratio, sed de interiori dictamine, quo sciverunt
antiqUi patres quod pro multiplicatione generis
humani licuit habere phires uxores, de vohintate
principahs, vel consuetudine super hoc obtenta.
Sicut enim lex naturahs non est scripta in codice,
sed impressa in mente; sic dictamen rationis, qiio
scitur in quo casu lex non astringit, cum sit quiP,-
dam legis interpretatio, potest dici dispensatio ; et
quia est menti a Deo impressa, ideo vocatur divina
dispensatio. Et sic exponit ipsemet Innocentius
dictum suum , scihcet quid inteUigat per revelatio-
nem, dicens quod quandoque mos interdum etiam
fas censetur : ut fas referatur ad causam propter
quam hcuit ; mos vero ad consuetudinem obtentam,
supposita causa.

Sexlo (y). Confirmatur praedicta opinio ab ahis,
Quia hcet ex causa renuntiare juri suo, non minus
in parte quam in toto. Sed per hoc quod vir emittit
votum castitatis, in totum pra^judicatur alteri ; sed
per hoc quod conlrahit cum secunda, solum in
parte. Ergo, si de Hcentia ejus et consensu hcet
emitterevotum (sicutpariconsensuMaria et Josepli(o)
emiserunt, propter l)onum castitatis), pari ratione,
propter sterilitatem uxoris, vel multiphcationem
humani generis, de hcentia primpe uxoris, hcuit
accipere secundam.

Septimo ad idem. Quia, si ita (e) est contra legem
naturte superinducere secundam sicut (Q et ejicere
castam, sicut Abraliam noluit (■!]) ejicere Agar, sna-
dente Sara, quousque Deus revelans per angelum
dispensavit; et iUud scriptum est, Genes. 21; sic,
suadente Sara (0), non (t) superinduxisset Agarnisi
angelo revelante ; et iUud esset (x) scriptum. Nihil
autem plus scriptum est de sanctis patribus haben-
tibus plures uxores, nisi quod, consentientibus pri-

(a) dist. 33; et rcritatur, cnus. 3?, q. 4, cap. Objiciun-
tur. — et recilatur, 32, q. 4, objiciuntur Pr.

(6) Innoceiitius III, cap. 8, De divortiis.

(y) IIoc argumentum et tria sequentia Auctor refert prout
reperiuntur apud Petrtim do Palude, dist 33, q. 1.

(5) Maria et Joscph. — matrimonia Pr.
(e) si ita. — sicut Pr.

(i^) sicut. — sic Pr.

(yi) sicut Al)raliam 77oluit. — sed Abraham voluit Pr.

(6) a verbo quou.tqtie usque ad Sara, om. Pr.
(i) non. — nec Pr.

(x) esset. — est Pr.

mis, propter sterilitatem ahas ducebant : sicut
Abraliam rogatu Sano duxit Agar; et sicut Jacob
ad rogatum primarum iUarum anciUas duxit; sic et
de ahis. Non est autem scriptum : Dixit Doniinus
ad Ahraham , audi vocem Sarx, ingrediendo ad
Agar. Ergo, etc.

Oclavo. Qiiia quod nuUa lege est prohibitum,
potest es.se consuetudine hcitum. Istud autem est
hujusmodi : El tunc mos erat, crimen non erat,
ut Augustinus (Contra Faustum, hb. 22, cap. 47)
dicit.

Nono. Arguitiir ab ahis, quod ex Papa^ dispen-
satione hceat ahcui hahore duas uxores simuL Quia
non (a) esset oninino contra rationem, si quis dice-
ret quod, sicut Papa dispensat in soleinni voto
continentise, propter bonum commune (sicut dispen-
satiim fuit curn quodam moiiacho de genere regis
Aragonuin', ut conti'aberet, pr'opter defectum hoere-
di.s); sic dispensaie potest, ut princeps habens uxo-
reiii sterilem, de qua non posset suscipere prolem,
ea vivente, et coiisentiente, acciperet aham. Nec
minus est contra jus naturale et divinum non sol-
vere votum, (luain phirahtas uxorum : quia, etsi
utrumque cadat sub pra^cepto, non tamen indispen-
.sabihter.

§ 2. — CONTRA SECUNDAM CONCLUSIONEM

I. Argumenta Scoti. — Contra secundam con-
chisionem arguit Scotus (dist. 38, q. i), probando
quod ratio non valeat assignata cur votum solemne
impediat matrimonium plus quam votum simplex,
quia scihcet per votum solemne dat ahquis jus in
se, etc. Quia, hcet iUa ratio sit probabihs, tamen
habet instantiam. Quia vovens in voto privato dat
corpus suum Deo, qiiantum ad actum voti. Ergo
non posset postea dare corpus suum conjugi ad
actum contr-arium : non enim minus tr^ansfert a se
iUud quod dat immediate Deo, quam si mediante
homine vicaruo.

Si dicitur quod Deus nohiit uti potestate corporis
immediate silii dati , ut simphciter datio sequens ad
conjugium nuUa esset, vohiit aiitem sic esse de
datione sibi facta mediante liomine ; — sed hoc non
valet : quia Scriptura non exprimit istam volunta-
tem Dei, nec iUam vohnitatem ejiis.

Nec valetsi dicatur quod vovens solemniter mittit
in possessionem iUum cui vovet, non autem vovens
private, sed quasi promittit. — Sed contra. Quia
omnia intrinseca voto, ut respicit actum vohintatis,
per quem obhgat se vovendo, et transfer-t dominium
siium in aUerum (quia per solam vohintatem est
dominus et transfer-t dominium), omnia, inquam (g),
iUa sunt asquaha hinc inde. Ei-go non magis est

(a) »70«. — hoc Pr.

(6) inquam. — inquantum Pr.

520

LIBRI lY. SENTENTIARUM

datio hic quam ibi, vel sola promissio hic quam
ibi.

II. Argumenta Aureoli. — Contra eamdem
conchisionem aryuit Aureolus (dist. 38, q. l,art.'l),
impugnando quoddam dictum ibidem contentum
in virtute, vel saltem apparenter, scilicet quod Papa,
vel Ecclesia, non potest votum solemne continentiie
relaxare. Et arguit sic

Primo (a). Quia votum non est (<?) actus latrise
nisi sit rationabihter et hcite factum. Non potest
ergo interpretatio voti vergere in pra^judicium com-
munitatis, vel salutis voventis. Et si votum propter
talem rationem non teneat, ex eadem causa potest
votum commutari, sicut votum peregrinationis in
votum rehgionis. Sed hoc non debet fieri propria
auctoritate; sed ad iHum pertinet commutatio, ad
quem pertinet interpretari quid sit majusvel minus
bonum; cujusmodi est Papa, vel Prffilatus. Et ratio
est : quia in voto est obhgatio et contractus inter
Deum et homines; commutatio ergo debet (ieri de
consensu cujushbet partis; locum autem partis Dei
tenet Dei Vicarius, Papa, et Prielatus in ordine ad
suum subditum.

Secundo. Quia frequenter factum est quod talis
dispensatio est propter majus bonum. Quia majus
bonum est pax Christianitatis, vel promotio fidei, et
simiha, quaj consequuntur quandoque ex istis
dispensationibus, quam continentia cujuscumque.
Nam continentia non habet bonitatem ex se, sed ex
circumstantia; quia ex continentia intehectus vigo-
ratur ad contemplationem veritatis et divinorum.
Item, quia continentia est bonum privatum, quod
non est tantum bonum sicut bonum coaunune. —
Hsec ihe.

III. Argumenta Durandi. — Primo ad idem
arguit Durandus (dist. 38, q. 2). Quia liuic (lispen-
saliouLnon obstat nisi excellentia materiai, si non
possit fieri recompensalio; vel solemnitas adhibita.
Sed neutrum istorum potest obstare. Ergo, etc.
Minor probatur quoad utramque partem. Et qui-
dem, quod primum non obstet, ostenditur. Fuerunt
enim quidam dicentes quod in voto continentiffi non
potest dispensari propter excellentiam maieria; :
quia omnis dispensatio in voto requirit recompen-
sationem; sed contineutia non potest per bonum
ahquod compensari, secundum ihud quod habetur,
Eccli. 26 (v.20), Non est digna ponderatio animx
continentis, et quia per eam triumphat liomo de
hoste domestico, et perfectius conformatur homo
Christo quantum ad puritatem mentis et corporis;
ergo in voto continentiiG non potest dispensari,
propter defectum compensationis. — Sed istud non

valet : quia virginitas, vel continentia, non est ah-
quid ])onum secundum se, sed solum medicina,
quatenus (a) impedientia liberam contemplationem
divinorum removet;ad hocenim ordinatur, ut patet
per Apostolum, i. Corinth. 7 (v. 34). Ex hoc sic
arguitur : Finis est melior his quje sunt ad finem.
Sed contemplatio est finis virginitatis, vel conti-
nentiee. Ergo est ahquid mehus utroque. Cum ergo
possit dispensari in voto contemplationis, vel ora-
tionis, non obstante ejus dignitate, fortiori ratione
potest dispensari in voto continentia^. Nec obstat
quod dicitur, quod non est digna, etc. Quia hoc
est verum de bonis exterioribus vel corporalibus
perlinentibus ad privatam personam; .sed Iwnum
spirituale, vel bonum commune gentis vel regni,
prajponderat bono continenti;e. Magis etiam confoi"-
mamur Deo per bonum contemplationis, quod per-
tinet ad animam, quam per bonum continentiai,
quod pertinet ad corpus. Patet ergo prima pars
minoris, quod votum continentiaj non est indispen-
sabile (6) ratione materia^.

Quod autem non sit indispensabile ratione solem-
nitatis (quod fuit secunda pars minoris), probatur.
Ubi sciendum quod quidam dicunt quod tale votum
est in(hspensabile ratione solemuitatis : quia, sicut
babetur, Levilici ultimo (v. 28), quod .semel sancti-
ficatum est Domino, non potest in alios usus com-
mutari ; sed per solemne votum continentiie , saltem
in religionis professione, et sacri ordinis susce-
ptione, sanctificatur quis Domino; et semel sancti-
ficatus semper manet sanctificatus ; ei"go non potest
deputari ad alios usus, et maxime contrarios, ut est
usus matrimonii. Major patet ex auctoritate allegata.
Minorem declarant quantum ad uti'auique sui par-
tem. Quia solemnitas adliibetur unicuique rei secun-
dum illius rei conditionem : sicut solemnitas militise
consistit in apparatu equorum et armorum , et con-
cursu militum, quia hocmilitiffi congruit; et solem-
nitas nuptiarum consistit in ornatu sponsi et sponsa?,
et conventu amicorum, quaj nuptiis congruunt (y);
et similiter, cum votum sit promissio Deo facta,
solemnitas voti accipitur secundum ihud spirituale
quod ad Deum pertinet, scilicet secundum aliquam
specialem benedictionem, vel consecrationem , quo-
rum utrumque fit in professione certse regul.B, et
sacri ordinis susceptione. Sic autem consecratus
nunquam consecrationem amittit, quamdiu manet :
quia in rebus inanimatis idem patet; calix enim
semel consecratus, quamdiu manet integer, semper
remanet consecratus; nec est in potestate prailati
cujuscumque, quod semel consecratum desinat esse
consecratum. Et sic patet nunor pro utraque parte.
Sequitur ergo conclusio, scilicet quod consecratus

(a) Primo. — Otn. Pr.
f6) est. — esset Pr.

(a) quatenus. — contra Pr.

(6) indispensnbile. — dispensabile Pr.

(•(•) congruunt. — congruant Pr.

DISTINCTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QU/ESTIO 1.

521

Domino per solemne votum continentiae non potest
per quemcumque {)nelatum ad usus matrimonii
deputari. Hoc tamen interest, ut isti dicunt, inter
solemnizationem voti per susceptionem sacri ordi-
nis, et per professionem religionis : quia solenini-
tati ordinis non est annexum volum continentiLu
essentialiter, sed solum ex statulo Ecclesiic, pro-
pter (a) quod, votum continentise se hahet ad eam
accidentaliter, et econtra; et ideo in tali voto potest
dispensari per Ecclesiam, non ohstante consecra-
tione, cui non conjungitur votum per se; sed votum
continentise essentiale est .statui rehgionis, per quem
homo totahter renuntiat stcculo, Dei servitio man-
cipatus, quod non polest stare simiil cum matri-
monio, in quo incumhit necessilas procurandie
uxoris, et proHs, et famiiiue, et rerum qua2 ad hoc
requiruntur; et ideo consecratio quai fit iu profes-
sione 1'eHgionis, Jiahet essentiahter annexum votum
continenti;e; propter quod, sicut non potest fieri
quod .semel consecratus Deo per profe.ssionem reli-
gionis non maneat consecratus, sic non potest fieri
quod, post votum continentiye tali henedictione con-
secratum, professus possit transferri ad contrarium
actum matrimonii. — Sed, quidquid sit de ista
conclusione, ratio tamen ista non cogit. Quod enim
dicitur in majori, quod illud quod semel est
Domino consecratum, non potest in alios usus com-
mutari, verum e.st passim et indinerenter. Potest
tamen in casu, pro niagna necessitate; unde David,
et qui cum eo erant, comederunt panes Domino
consecratos, nec peccaverunt, quia necessitas excusa-
vit eos, ut hahetur, i. Regum 21 ; et hodie, si quis
laicus periculose sitiret, nec haheret cum quo hihe-
ret nisi cum calice consecrato, non peccaret si in eo
hiheret. Et si in talihus excu.sat necessitas persona-
lis, fortiori ratione utilitas communis. Et similiter
videretur dicendum in proposito : quod consecratus
Domino per votum continentiaesolemnizatum posset
dispen.sative tradi ad matrinionium, propter honum
commune. — Quod etiam dicitur in minori, quod
per solemne votum conlinentiaj consecratur quis
Domino, — posset dici quod illa consecratio qusc fit
in sacri ordinissusceplione et profe.ssione religionis,
omnino per accidens .se hahetad votum continentiae.
Et hoc ipsi concedunt de consecratione qu;e est in
susceptione .sacri ordinis. Idem etiam videtur de
henedictione quae est in profe.ssione religionis : quia
ad profe.ssionem nulla henedictio ex necessitate
requiritur, sed solum emissio voti in manu pnielati;
et quia (6), si nulla adderetur henedictio, vera esset
prolessio, et a^que ol^Iigaret apud Deum et homines
sicut hahita henedictione, quemadmodum diciturde
eo qui manet in religioneanno prohationis transacto,
qui reputatur vere professus, ah.sque henedictione

(a) propter. — Om. Pr.
(6) quia. — quae Pr.

alifjua. Quando etiarn henedictio additur, illa magis
respicit honum vel votutn ohedientiai quam conti-
nentiai : quia est henedictio hahitus, qui est signum
quod deferentes siniilem hahitum vivunt in simili
ohedientia. Propter quod, videtur quod, sicut jjotest
dispensari in votocontinentiiesolemnizato per susce-
ptionem sacri ordinis, ita quando solemnizatur per
profe.ssionem religionis.

Secundo ad idem. Quod enim solemnizatio voti
non ohstet quin tale sit dispensahile, patet, conside-
rando quid soleuinilas addat ad votum. Addit enim
solum quamdam perfectionem accidentalem. Sicut
enim in sacramentis et cieteris rehus differunt ea
quoc sunt de necessitate ah his qu;e sunt de solem-
nitate, ita in votis. Utrohique euim res est perfecta
essentialiter, exclusa .solemnitate : ita quod solem-
nitas non addit nisi quemdam decorem accidenta-
lem. Cum ergo votum sit esseutialiter (juyedam })ro-
missio, ac per hoc qu;edam ohligatio, quidquid ohli-
gationis est in voto, totum estibi, exclusa solemni-
tate. Est autem in voto duplex ohligatio. Una solius
promissionis, post quam res non dehet alteri tradi;
et hyec .sola est in voto simplici. Aliaestproiuissionis
et traditionis rei promis.sa!, post quam res non
potest alteri tradi, cum primus jam sit adeptus
dominium rei ; et hsec est in voto perfecto. Essen-
tialiter enim perficitur votum, cum sit quaedam
promissio, in hoc quod res promissa traditur. Et ex
hoc hahet votum quod dirimat matrimonium jam
contractum, etiamsi nulla solemnitas adderetur;
qu;c, quando additur, nihil ohligationis addit, .sed
solum quemdani decorem. Ex quo sic pote.st argui :
Illud sine quo votum est essentialiter perfectum,
nec addit voto aliquam obligationem, non impedit
quin in voto po.ssit fieri dispensatio. Sed solemnitas
voti est hujusmodi, ut declaratum est. Ergo non
impedit quin in voto continentiaj, quantumcumque
solemnizato, possit dispensari.

Secundo ad principale arguitur. Quia, secundum
Bernardum, quod pro charitate instilutum est, con-
tra charitatem militare non dehet. Sed , si non pos-
set dispensari in .solemni voto continentise, tunc
aliquando militaret contra charitatem , sicut quando
pro dispensatione pax unius regni posset acquiri.
Ergo in tali casu posset dispensari.

IV. Argumenta Petri de Palude. — Contra
eamdem arguit Petrus de PaIude,prohando prinio (a)
quod Papa possit dispensare in soleuini voto reli-
gionis. Quia qua ralione ohligalio ad actum matri-
monialem non est essentialis matrimonio, eadem
ratione ohligari ad castitatem non e.^^t e.ssentiale ad
religionem. Sed, sicut in matrimonio est ipse con-
tractus transiens, ex quo causatur vinculum, quod
est essentiale matrimonio, ad quod consequitur

(a) primo. — Om. Pr.

522

LIBRI IV. SENTENTIARUM

obligatlo ad reddendum de])itiim, et jns petendi,
quasi actio; sic, in religione, est ipsa professio
quasi contractus facti transiens, ex qua innascitur
vinculum ad ipsam religionem, per quod, quamdiu
•vivit, dicitur religiosus talis religionis, sicut conjux
talis conjugis : nisi quod vinculum matrimoniale
est quffidam vera res absoluta, vel respectiva, sicut
cbaracter et ornatus in aliis sacramentis; vincuhun
autem religionis non est res, sed relatio rationis,
sicut esse consecratum in calice vel altari. Item,
ipsam essentiam religionis consequitur obbgatio ad
actus rebgionis etiam positivos, ut est obedire, et
privativos, ut est non hal^ere proprium, et non uti
conjugio; sicut obhgatio ad actum conjugii sequitur
vincuhim conjugii : nisi quod in matrimonio obh-
gatio est firmata de jure divino, non solum secun-
dum se, sed secundum quod est accessoria sacra-
menti a Deo instituti; sed obhgatio ad ea qua? sunt
rehgionis, est quidem de jure divino secundum se
(quia dicit, Psahn. 75, v. 12 (a) : Vovete et reddite
Domino Deo vestro), et non ratione ejus quod sequi-
tur, quod non est sacramentum, sed quiedam con-
secratio ab bomine adinventa; sicut non uti cahce
ad usus profanos, secundum se, supposita consecra-
tione, est de jure divino (quia probil)et sancta pro-
fanari), sed non ratione consecrationis, qua3 est per
hominem. Ita (6), sicut Papa potest dispen.sare ut
cahx vendatur, etiam non conflatus, sic et quod
monacbus, manens monacbus, uxoretur : quia
supra votum simplex non fit per professionem nisi
quod est positivum; sed in voto simphci potest
Papa dispensare; ergo et in isto ratione voti; sed
obhgationem, prout est ex sacramento Ecclesiie,
potest ipse remittere; ergo et totalem.

Secundo, quod Papa possit dispensare in voto
continentiae solemnizalo per professionem , sic quod
matrimonium postea contractum teneat, arguit
(dist. 38 ;l q- •4)- Quia Papa statuit illud quod ipse,
cum vuU, destituit. Unde, sicut potest facere quod
matrimoniuin teneat in gradu ab Ecclesia probibito,
ita et quod teneat post professionem, cujus solemni-
tas est per Ecclesiam instituta, quae facit tales per-
sonas inbabiles. Non enim substantia voti facit per-
sonam iHegitimam, qua? est a jure naturali vel
divino; ,sed solemnitas, quse est per Ecclesiam. Et
potest esse sufficiens causa dispensanch : ut si (y)
sarracenus rex cum tota terra promittat conversio-
nem, si sanctiinoniahs sibi detur, cujus amore
captus est (sicut Jacob (Genes. 34) consensit dare
Dinam fiho regis Sichem ahenigena?, propter cir-
cumcisionem); aut si regina concupiscens mona-
chum simihter (sic enim Moyses (Exod. 2) duxit
uxorem a?tbiopissam alienigenam). Et quod hoc

(a) Psalm. 75, v. i2.
(g) qitod. — Ad. Pr.
(v) si. — Om. Pr.

Om. Pr.

possit hcere, patet : quia, hcet Papa non possit
facere quod professus non fuerit professus, potest
tamen facere quod non sit obh"gatus rehgioni, nec
ad vota rehgionis; quia in omni obhgatione intehi-
gitur auctoritas Papte excepta; sicut non potest
facere quod cahx non fuerit consecratus, sed bene
potest ipsum deordinare ab boc quod per consecra-
tionem erat dedicatus; ut si probibeat quod cum
calice sancti Dionysii non celebretur, in memoriam
et reverentiam ilhus. Unde non erit monacbus obli-
gatus ad castitatem, si Papa irritat obhgationem,
tanquam Ecclesifficontrariam, et majoris boni impe-
dimentum; et per consequens poterit contrabere; et
sic de aliis votis (sicut fecit regi Aragonum prius
monacho, quem, propter defectum ba^resis, com-
puht exire monasterium, et ad matrimonium con-
trabendum; qui uxoratus, fuit liljeratus a voto
castitatis; unde nec post mortem uxoris tenebatur
continere, et paupertatem babere; unde fihos ba;re-
des habuit; nec per consequens obedire, quia non
potest tohi unum de es.sentiahbus, quin tohantur
aha, secundum quosdam ; unde quod ipse, uxore
impraignata, rediit ad monaslerium, fuit perfectio-
nis). Et, secundum hoc, potest dici ad Decretalem
(de Statu monachorum, etc, cap. 6), quod verum
est quod , quamdiu obhgatus est i"egula2, non potest
sibi dari licentia; quia castitas est sibi annexa.
Unde, cum monachus fit Episcopus, non babet pro-
prium; nec potest testari, nisi de privilego speciali.
Nec est liberatus ab obedientia; unde, si , resignans
episcopatui, redeat ad claustrum , tenetur obedire,
sine nova professione; sicut patet in Raymundo(a),
qui, postquam resignavit, invitus factus est Magi-
ster ordinis. Per boc etiam patet quod Papa potest
de regularibus facere sseculares.

Tertio probat quod Papa potest simpliciter facere
de monacbo non nionachum. Quia esse monachum
essentialiter est esse obligatum ad tria vota, per
talem modum profitendi. Licet autem Papa non possit
facere quod iste non fuerit sic obligatus, quia nec
Deus posset ; polest tamen facere quod qui sic fuit
obligatus, non plus sit obligatus. Quia : aut hoc
probibet votum, vel jus divinum; aut statutum
humanum. Non primum ; quia in voto, ut votum est,
Papa potest dispensare. Nec etiam statutum huma-
num; quia omne statutum juris positivi amovere
potest. Siout ergo Papa potest facere quod religiosus
non sit obligatus ad silentium vel ad abstinentiam ,

(a) Petrus de Paludo vidotur opinari S. Ray
Pennaforte, 0. P., Episcopum fuisse, et, post
nem,ad claustrum rediisse. Revera nunquam fu
S. Raymundus; sed oblatam sibi a Gregorio IX
dignitatem, nullatenus acceptare voiuit. Anno
ster Ordinis electus est; sed post biennium
cedens, ad conventum Barcliinonensem rediit,
obdormivit in Domino, anno ab Incarnatione
Cfr. Raymundiana , fasc. 1.

mundum de
renuntiatio-
it Episcopus
episcopalem
1238, Magi-
magisterio
ubi piissime
Verbi 1275.

DISTINCTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QUJESTIO I.

b23

ita potest facere (jiiofl non sit obligatus ad (a) pau-
pertaterr» aut castitatern vel obedieutiam : quia,
licet ista vota dicaulur substantialia religionis plus
quam alia (ex hoc quod sine istis non est religio,
quse posset esse sine aliis), nihilominus tamen,
quando in re^^ula et statutis coutinentur alia sicut
ista, toque sunt essentialia relij^ioni illa sicut ista,
(ahas una reh'L;io non diderret essentiahter ab aha,
cum omnis reht^io conlineat ista tria, et multaj
scquahter) ; qna ergo ratione Papa potest dispensare
in ihis, ita et in istis. Istis autem tribus amotis, non
stat i-ehgio. Ergo Papa potest facere de monacho non
moriachum.

Si dicatur quod ratio non valet, quia ahquis prse-
latus dispensat in sileulio, qui non dispensat in
castitate; — dicendum quod hoc noii valet. Ouia
iUa dispensatio est secundum regulam sibi com-
missa (6), et non ista; Papa vero dispensat non quia
committitur sibi in regula, sed jure suo, tanquam
ihe in cujus pricjudicium nihil potuit proinilti ; et
qua ratione Papa potest dispensare in omnil)US
essentiahl)us ejusdem, fortiori ratione in uno vel
duobus. Sed verum est quod tunc non manet mona-
chus, si aut ah omnibus vel aliquibus absolvatur;
quia tria illa sunt de essentia monachatus.

Quarto arguit. Quia rationes pro parte opposita,
et instanti;e contra pra^dicta, non valent. Quod
enim in voto continenti;c solemnizato per professio-
nem religionis Papa non possit dispensare, arguunt
aliqui quadrupliciter. Primo. Quia abdicatio pro-
prietatis et custodia castitatis adeo sunt annexa
regube monachali, ul contra eam nec SummusPon-
tifex valeat liceutiam indulgere. Extra, De statu
monachornm, etc, cap. (y). Cum ad monasterium,
in fine. — Secnndo. Quia consecrata perpetuo
durant consecrata, quanidiu et ill-oe res. — Tertio.
Quia Pa|)a non polest dispensarein matrimonio non
consummato. Sed professio solvit matrinionium non
consummatum ; et sic est fortius vinculum, et per
ronsequens niinus dispensabile. Qnarto. Quia, si
Papa posset in solemni voto continentite dispensare,
tunc iste cum quo dispensaret, posset licite ad s;ecu-
lum reverti, et contrahere niatrimonium. Sed pona-
miis quod intrasset religionem post matriinonium
initialuin et non consummalum, et, eo professo,
uxor ejus contraxisset cum alio, tunc sequeretur
quod aliquis, vivente uxore legitima, posset cum
alia conlrahere. Hoc autem non videtur. Ouare, etc.

Sed ist;('.instanti;e non valent. Non (luidcm prima.
Quia dicitiir quod Papa non posset dispensare, sed
irritare; vel non potest dispensare qiiamdiu ille
manet monachus, quia essentialiter est hoc illi
annexum ; sed Papa potest facere de monacho non

(a) a verbo silentium usque acl ohligatns ad, om. Pr.

(6) comniissa. — comniissam Pr.
(y) etc, cap. — Om. Pr.

monachum. — Similiter nec secunda valet. Quia
dicitiir fjuod soleinnitas voti, proiit flirimit rnatriino-
nium post contractum, quoadistiim efreclum est per
Ecclesiam, qua; statiiit tales personas inhabiles. Et
sic debet intelligi illud, De voto , cap. 4, lih. 6 :
alias falsum esset, si intelligeretur quod essentia sua
esset per Ecclesiam ; cuin sacer ordo, qui est verum
sacramentum, non sit per Ecclesiam ; sed quod
irritet matrimonium, est annexurn utrique ex sta-
tuto Ecclesi.c, et non de jiire naturali, quo solum
pater et inater siint inhabiles, nec de lege divina,
Licet aiitem non possit fieri quin consecratum fuerit
consecratum, potest tamen fieri quod ex consecra-
tione non consequatur illud quod ex solo statuto
Ecclesifc ipsum consequitur, cujusmodi est esse
inhabile ad matrimonium. — Ulterius tertia instan-
tia non valet. Quia dicitur quod professio solvit vin-
culum matrimonii non consummati , non ex statuto
Ecclesiio, sed ex hoc quod est mors civilis. Unde
profiteri vitam eremiticam solvit matrimonium ,
sicut profiteri vitam coenobiticam. Potest autem
Papa dispensare in morte civili, quia potest eremi-
tam cogere ad episcopatum redire. Ideo, etc. Item,
quia in morte civili non est aliquod reale amoven-
dum, sicut est in matrimonio; ideo ex statuto Dei
est quod mors civilis, quse est dispensabilis per
hominem, tollat matrimonium indispensabile (a) per
hominem. — Denique quarta non valet. Quia flici-
tur quod, sicut non est inconveniens, post matrimo-
nium consummatum, alterum mori, et sic matri-
monium solvi, et nihilominus, si mortuus suscita-
retur, posset contrahere cum alia, prima vivente ; et
sic non est inconveniens quod, post matrimonium
initiatum, per ingressum religionis et per mortem
spiritualem solutum, si religiosus per dispensatio-
nem suscitetur ad vitam civilem, qnod contrahat
cuin alia, prima vivente; nec propter hoc habet
plures uxores, sed unam tantum, quia cum prima
fuit solutum matrimonium. — Haec Petrus.

V. Argumenta Godofridi. — Ad idem arguit
Godofridus, undecimo Quodlibeto, q. 17 (€), dicens
quod ad reformationem pacis, ubi immineret peri-
culum, vel perturbatio Ecclesi;^, vel in aliquo tali
casu, potest dispensari in tali voto. Quia, si non
posset : aut hoc est quia non potest recompensari
per a^que bonum , vel melius; aut propter votum;
aut propter solemnitatem voti. Sed nullum istorum
impedit.

Primum non. Quia virginitas, vel continentia
monachalis, non est deessentia virlutis continentiic,
sed est quidain gradus accidentalis superadditus ;
sicut abstinere a carnibus non est de essentia ejus

(a) in(lispensat>ile. — dispensabile Pr.
(6) Iii codice Godofridi qiii sorvatur in Bibliotheca Vati-
cana (lat. 1031), hwc roperiuntur, Quodlibeto 4, q. 17.

524

LIBRT IV. SENTENTIARUM

in quo prineipaliter consistit virtus abstinentise, sed
est quoddam accidentale additum; propter quod
castitasJohannisnon prsefertur matrimonioAbrahge.
Vitare autem periculum discordias ex qua posset
conturbari pax Ecclesite, et reformare pacem, in
tali casu est satis majus bonimi quam illud acci-
dentale superadditum super bonum continentia; con-
jugalis. Bonum enim commune melius est et divi-
nius quam bonum singularis personte, adeo quod
oportet (a) actus majoris perfectionis de se intermit-
tere, scilicet actus vitse contemplativae, ut exercean-
tur actus minus perfecti, scilicet actus vitaj activse,
propter bonum commune. Nec est contra hoc quod
dicitur, EccJesiastici 26 (v. 20), Non est cligna
ponderatio continentis animie : tum quia ibi non
accipitur continentia pro speciali virtute, sed pro
omni ; tum quia matrimonium non tollit bonum
continentise simpliciter, sed tantum quanlum ad
illum gradum accidentalem.

Secundum etiam non impedit, scilicet obligatio
voti. Quia votum fatuum non obligat. Sed, si ali-
quis sic voveret servare aliquid, quod, si totus mun-
dus periret, non dimitteret, fatuum esset. Ergo non
obligaret tale votum. Sufficit enim quod propter
proprium commodum, vel propria sponte non inten-
dat quod vovit mutare. Ille etiam cujus est discernere
in quo casu expedit servare votum, potest in dispen-
satione voti, Extra, De jurejurando , cap. (&) Ve-
nientes.

Tertium etiam non impedit, scilicet solemnizatio.
Primo. Quia omne illud quod ex statuto Ecclesise
habet vigorem, per Ecclesiam potest mutari, et in
eo Papa potest dispensare. Sed omnes solemnizatio-
nes et omnes religiones superadditie religioni chri-
stianae habent vigorem ex confirmatione Ecclesi;e.
Ergo etc. Sicut enim continentia annexa ordini sacro
est ex statuto Ecclesiae, ita etiam dicta solemnizatio;
propter cjuod ita potest dispensari in uno, sicut in
alio. — Secundo. Quia nulla sanctilicatio cujuslibet
religionis ab humine confictae debet pra^judicare reli-
gioni christiancC, in qua imprimitur aliquid indele-
bile in anima. Sed, si talis sanctificatio impediret
matrimonium per quod tolleretur perturbatio Eccle-
siae et religionis christiana!, tunc prsejudicaret i^eli-
gioni christiana^. Ergo, etc. — Tertio. Quia sancti-
ficatio qua aliquid deputatur cultui divino, licet
repugnet actibus contrariis, scilicet inhonestis et
vitiosis, non tamen repugnat actibus honestis in
casu necessitatis exercendis, licet sint simpliciter
minus boni quam actus religionis, scilicet actus con-
templationis : sicut patet quod Episcopi, propter
necessitatem communitatis, tenentur intermittere
actus contemplationis, ut vacent actibus vitae activae;
et religiosus, in necessitate patris, teneretur inter-

(a) adeo quod oportet.
(6) cap. — Om. Pr.

qtiod oportet adeo Pr.

mittere observantias religionis, propter laborem
manuum, ad subveniendum patri. Sed actus matri-
monii sunt actus honesti, licet non sint ita boni
sicut actus religiosorum,simpliciterloquendo;tamen
in casu tantai necessitatis essent magis boni, et
magis necessarii,quam actus religiosorum. Ergo san-
ctificatio religionis non impedit quin in aliquo casu
tantse necessitatis posset dispensari cum religioso
quod matrimonium contrahat. Decretalisautem illa,
De statn monacliorum, cap. (%) Cum ad monaste-
rium, nondicitimpossibilitatem, sed notat difficul-
tatem ; sicut dicitur non posse fieri, quod non sine
magnacausa potest fieri. — Hsec ille.

VI. Argumentum Henrici. — Ad idem arguit
Henricus, qulnto Quodliheto, q. 28. Quod , inquit,
alii dicunt, quod semel sanctificatum Deo non potest
in alios usus mutari, ut dicitur, Levitici ultimo,
quia non potest fieii ut sanctificatum sanctificatio-
nem amittat, ut patet in calice; solemnitas autem
voti consistit in quadam consecratione , qua anima
Deo sanctificatur; et ideo non potest non esse sancti-
ficata, sicut semel factus sacerdos non potest non
esse sacerdos; et sic Papa in voto continentiae
dispensare non potest, nisi quando est accidentaliter
annexa voto, ut patet in sacro ordine; tunc enim
Papapotest dispensare ; non autem quando essentia-
liter est annexa, ut in voto religionis; — hoc,
inquam, non valet. Quia sanctificatum non potest
mutari in alios usus contrarios, per dispensationem
potest tamen mutari in usum magis proficuum , in
quo virtute salvat votum ; ut si, urgente necessitate,
lapides altaris in alium usum converterentur. Nec
est diflerentia, sive essentialiter, sive accidentaliter
sit annexa voto : quia, qualitercumque quis obli-
get se voto, vel juramento, semper intelligitur
excepta auctoritas superioris, ut, Extra, De jureju-
rando , cap. (6) Venientes. Sciendum tamen quod
in malo quod avertit a fine (ut est peccatum mor-
tale), vel retrahit (ut est veniale), non cadit dispen-
satio, nec Dei, nec hominis : quia, sicut Deus in se
peccare non potest, ita nec creatura se avertere, nec
retrahere. Aliud autem est malum, quia est occasio
mali (ut est usus divitiarum ettemporalium); super
quo malo cavendo inducta sunt statuta legis posi-
tiva. Quorum qu.edam sunfimmediate a Deo, ut
sacramenta, et alia quae pertinent ad credenda ; et
in talibus solus Deus dispensat. Alia sunt instituta
per hominem ; et illa habent dispensationem pro
loco et tempore. Et ideo, quia vivere in matrimonio
vel extra, haberetemporalia vel non, sunt ab insti-
tutione humana, nec contrariantur juri divino vel
naturali, in talibus dispensare potest, immo debet,
cum videt hoc esse bonum reipublicae. — Hsec ille,
in forma.

(a) cap. — Om. Pr.
(6) cap. — Om. Pr.

DISTINCTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. - QU^STIO I.

52o

§ 3. — CONTRA TERTIAM CONCLUSIONEM

Argumenta Scoti. — Contra tertiam conclu-
sionem arguit Scotus (dist. 37, q. 1), piol)ando
quod non ideo matrimonium impeditur per .sacros
ordines, quia habent annexum votum coiitinentitC.
Quia id votum : aut sic est (a) annexum, quod illud
vovet suscipiens; aut tantummodo quia ex prsece-
pto Ecclesi;e est quasi annexum, quia teneretur ser-
vare ac si voveret. Non primo modo : quia nullus
vovens vovet nolitum; sed iste suscipiens ordinem
sacrum, explicite habet in voluntate non continere,
ut est possibilo; ergo ipse non vovet continentiam.
Si dicas quod vovet in facto quod facit in suscipiendo
ordinem sacrum, quia antiqui patres lalini (B) vove-
runt, et iste suscipit simile signum; — Contra :
Nullus tenetur ex voto ad votum factum ab alio, si
habet votum contrarium. Pncterea, suscipiunt
Orientales idem signum, et tamen sine voto castita-
tis. Si secundo modo; ergo contrahens simpliciter
contrahit, Probatur : Extra, De matrimonio contra
interdictum Eccleshv contracto, cap. (y) Ex litte-
ris : Licet contra interdictum transire ad se-
cunda vota non debuerit, non est tamen conveniens
ut hoc sacramentum conjugii dissolvatur. Alia
tamen poenitenlia debet eis imponi, quia contra
prohibitionem Ecclesix hoc fecerunt. Ergo, si tan-
tummodo est annexum votum continentiai ordini
sacro ex prajcepto Ecclesiaj, sequitur quod non sim-
pliciter illegitiinat ad contrahendum. Universaliter
enim in jure statutum prohibens hoc lieri, non ille-
gitimat, nisi contineat talem sententiam : Si con-
tractum fuerit, dirimatur, vel : Si copulati fue-
rint, non sunt aliqualiter copulandi. — Hsec ille.

Et in hoc secundus articulus terminatur.

ARTICULUS III.

PONUNTUR SOLUTIONES

§ 1. — Ad argumenta contra primam

conclusionem

I. Ad argumenta Aureoli. — Quantum ad
tertium articulum, respondendum est objectionibus
supradictis. Et quideni,

A(l priimim Aureoli contra primam conclusio-
neui, dicitur quod illud non aliud concludit nisi
quod nullus honio potest dispensaresuper pluralitate
simuUanea uxorum ; non autem concludit quin Deus
super hoc possit dispensare, nec quin ejus auctori-
tate pluralitas uxorum aliquando fuerit, aut in futu-
rum possit esse licita. Et ad hunc intellectum arguit

(a) sic est. — sit Pr.
(6) latini. — laLiits Pr.
(y) cap. — Om. Pr.

Petrus de Palude, dist. 33, q. 1, art. 1, concl. 3,
quod, (( in lege nova, de nullius licentia, talis plu-
ralitas liceat, etiam uxore slerili consentiente, et
Papa dispensante. » Quod dicit patere tripliciter.
(( Primo, per illud quod habetur, Matth. 19 (v. 9) :
Quicumque dimiserit uxorem, et aliam duxerit,
moechatur. Si ergo, dimissa uxore, non licet aliam
ducere, multo minus ipsa retenta : quia magis licet
habere unam uxorem post aliam, quam duas simul.
Sed ad hoc dicunt quidam,quod loquitui- (juando,
uxore dimissa, ipsa invita, in ejus praijudicium alia
superinducitur ; non autem quando hoc fit ipsius
voluntate. Sed hasc solutio non valet. Quiaplus licet
facere viro contra bonum matrimonii, uxore forni-
cante et invita, quam non fornicante et voluntaria :
quia, ipsa fornicante et invita, licet virointrare reli-
gionem, vel suscipere sacramentum ordinis, si non
estbigamus, etiam si illa sit suspecta de incontinen-
tia, sicut patet per effectum; non tamen de licentia
ipsius casttc hoc licet. Si ergo, uxore fornicante,
non licet aliam snperinducere, etiam si ipsa est
sterilis, multo minus nec ipsa licentiante. — Se-
cundo. Quia Christus reduxit matrimonium ad pri-
mam ejus institutionem , quando dixit ( Matth. 19,
V. 8) : Ab initio non fuit sic. Sed tunc dictum est
(Genes. 2, v. 24) : Erunt duo in carne una, non
tres, vel quatuor; et adhxrebit uxori sux, non dua-
bus, vel tribus. Ergo contra hoc non valet assensus
privatorum, nec dispensatio hominis. — Sed ad
istam rationem dicunt quidam, quod natura humana
fuit primitus instituta non solum quantum ad ea
qu» sunt necessitatis, sed quantum ad multa quie
sunt perfectionis : sicut matrimonium tunc fuit
institutum secundum statum suum optimum ; a quo
tanien, si deficeret, non propter hoc esset malum
aut illicitum ; non enim omne quod deficit ab optimo,
est malum ; est enim in bonis dare bonum et melius,
sicut in malis est dare malum et pejus. Optimus
ergo status matrimonii est unius cum una ; sed non
est malus unius cum pluiibus, si subsit causa. Non
esset ergo omnino contra rationem, si quis diceret
quod , si Papa dispensat in solemni voto continenti;e
propter bonum commune, sicet in proposito. — Sed
advertendum quod istud non semper licuit. Unde
ante Abrahani non fuitdispensatum ; necab Abraham
usque ad Moysen sine inspiratione (a) ad patres;
unde Abraham simul habuit Sarai et Agar, Deo
dispensante. Sed non fuit dispensatum cum aliis a
genere Abraham : quia non solum propter multipli-
cationem sobolis (alias ante diluvium aut statim post
fuisset concessum, cum nec filiis Noe nec Lamech
licuerit); sed propter augmentum cultus divini,
quod non erat in aliis gentibus, sicut et circumcisio.
Iteui, a Moyse usque ad Christum non solum licuit

(a) nec ab Abraham usquead Moysen sitie inspiralione.
— tinde ad Abrahani usque ad Moysen tton fuit inspi-
ratio nisi Pr.

526

LlBRl IV. SENTENTIARUM

regibus, immo etiam sacerdolibus, quia de ulraque
tribu Cbristus erat nasciturus ; et Salomoni, de quo
Cbristus erat nasciturus, Moyses legislator non pro-
hil)uit, sicut nec fecit Helcana, sub lege, qui non
erat de tribu regali, nec etiam sacerdotali; et, Deu-
teronom. 21, de uxore odiosa et dilecta agendo, sup-
ponitur tunc licitum fuisse habere plures uxores,
puta propter sterilitatem ; sed (a) magis fit mentio
de rege, qui plures potest tenere. In lege autem
evangelica, nuncjuam bcuit, nec licebit. Nec Juda'is
nec aliis modo Hcet. Lege autem civili, eum qui
binas uxores babuerit, concomitatur infamia. Unde
nunquam (S) licuit, nisi propter multiplicationem
divinicultus,quituncfiebatpercarnispropagationem.
Unde, cum modo fit multiplicatio cultus divini per
generationem spiritualem, inde est quod matrimonia
restringenda sunt, et non amplianda. — Tertia
ratio specialis quare minus potest hoc fieri nunc
quam tunc, est, quia, sicut sponsalia communi
consensu facta, auctoritate Ecclesioe dissolvuntur,
ut alias copulas requirunt, quia non est ibi aliquod
vinculum sacramenti ; sic^y), antelegem novam, non
erat aliquod vinculum reale in matrimonio, sed pura
relatio rationis. Sicut ex hoc quod aliquis dat se in
servum, aquo potest manumitti etliberfieri; sic, in
sacramentis illius legis, nec cbaracter, nec aliquid
hujusmodi imprimebatur. Et ideo, nisi quia matri-
monium erat a Deo institutum, propria voluntate
potuisset dissolvi. Unde, secundum loges Geuti-
lium (5), qui considerabant matrimouiuin solum ut
quemdam contractum, indifferenter sibi poterant
dare libellum repudii. Sed quod Deus conjunxit,
homo non separet. Unde non licebat nisi Dei aucto-
ritale, non propter vinculum reale, sed Dei ordina-
tione, qui nolebat matrimonium dissolvi, nec plures
uxoressimul haberi, nisi dispensative. Nuncautem,
sicut in aliis sacramentis imprimiturcharacter inde-
lebilis, sic et in matrimonio vinculum usque ad
mortenf naturalem vel civilem. Unde, quia ligamen
manens impedit cum alia contrahere, Papa (e), qui
hoc ligamen amovere non potest, dispensare non
potest. )) — Ha3c Petrus, in forma; et bene, et con-
formiter sancto Thom;c, dist. 33, q. 1, art. 2, in
solulione quarti argumenti, ubi sic dicit : « Veniente
Christo, fuit tempus plenitudinis gratise Ghristi, per
quam cultus Dei in omnes gentes spirituali propa-
gatione dilfusus est. Et ideo non est eadem ratio
dispensationis nunc, quse erat ante Ghristi adven-
tum , quando cultus Dei propagatione carnali multi-
plicabaturetconservabatur.)) — Ha^cille. — Item,ibi-
dem,insolutionesecundi,sicdicit: «Inquadamdecre-

(a) sed. — vel si Pr.

(6) Unde nunquam. — Nec unquam Pr.

(y) sic. — sicut Pr.

(S) Gentilium. — Genliles Pr.

(e) Papa, — propterea Pr.

tali, De divortiis (cap. Gaudemus), dicitur quod
nunquam licuit alicui habere plures uxores sine
dispensatione per divinam inspirationem habita. Nec
tamen talis dispensatio datur contra rationes quas
Deus naturaj inseruit, sed praeter eas : quia illce
rationes non sunt ordinatfe ad semper, sed in pluri-
bus; sicut etiam non est contra naturam quando
aliqua accidunt in rebus naturalibus miraculose,
pra?ter ea qu;e frequenter solent evenire. )) — Htec
ille.

Ad intellectum bujus solutionis facit probatio
secundai partis hujusconclusionis; et similiter illud
quod dicit sanctus Thomas, dist. 33, q, 2, art. 2, in
solutione primce qua^stiuncula?, ubi sic dicit :
« Dispensatio in pra?ceptis, priecipue quse sunt ali-
quo modo legis naturse, est sicut mutatio cursus rei
naturalis. Qui quidem potest mutari dupliciter.
Uno modo, ex aliqua causa naturali, per quam alia
causa naturalis impeditur a cursu suo; sicut est in
omnibus qua? in minori parte casualiter accidunt in
natura ; sed per huuc modum non variatur cursus
rerum natiiralium qua^ sunt semper, .sed quoe fre-
quenter. Aliomodo, per causam penitus supernatu-
ralem, sicut in miraculis; et hoc modo potest mutari
cursus naturalis non solum qui est ordinalus ut sit
frequenter, sed etiam qui est ordinalus ut sit sem-
per; ut patet in statione solis tempore Josue, et
reditu ejus tempore Ezechiie, et de eclipsi miracu-
losa tempore passionis Ghristi. Hiec etiam ratio
dispensationis in pra3ceptis legis natura) quandoque
est in causis inferioribus; et sic dispensatio cadere
[)otest supra secunda praecepta legis naturai, non
autem supra prima; quia illa sunt quasi exsistentia
semper. Ali(iuando autem est tantum in causissupe-
rioribus; el tunc potest esse dispensatio divinitus,
etiam contra prima prascepta legis natune, ratione
alicujus divini mysterii significandi vel ostendendi;
sicut patet de dispensatione pmecepti Abralue facti
de occisione filii innocentis. Tales autem dispensa-
tiones non fiunt communiter ad omnes, sed ad ali-
quas singulares personas, sicut etiani de miraculis
accidit. » — Hkc ille. — Et applicat ad separabili-
tatem matrimonii, et pluralitalem uxorum. Ex qui-
bus patet ad primum argumentum.

Ad secundum dicitur quod, si major intelligatur
universaliter,tam de pra^senti quam de pr;eterito(a),
falsa est : quia nulla lege fuit permissa pluralitas
maritorum, sicut fuit permissa })luralitas uxorum;
ideo non est omnimoda Kqualitas hinc et inde. De
hoc beatus Thomas, dist. 33, q. 1, art.l, arguit sic,
octavo loco : « De lcge natune est,Quod tthi non vis
fieri, alteri ne feceris. Sed vir nullo modo vellet
quod uxor alium virum haberet. Ergo vir contra
legem naturae facei-et, si aliam uxorem superindu-
ceret. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :

(a) prxterito. — potentiall Pr.

DISTINCTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QU^STIO I.

■yZl

« Illud, inquit, prscceptum, Qmoc? lihinonvis fieri,
alteri ne feceris, intelliyi dehet, oadem propor-
tione servata. Non enim si pra?.latus non vult sibi
resisli a subdito, ipse subdito resistere non debet.
Et ideo non oportet quod ex vi illius priccepli, si
vir non vull quod uxor sua babeat aliuin virum,
quod ip.se non babeat aliam uxorem : quia unum
virum habere plures uxores, non est contra prima
prsecepla legis naturije; sed xmam uxorem bahere
plures viros, estcontra prinia praecepta legisnaturLe,
eo quod per boc, quantum ad abquid, totaliter tol-
litur, et, quantum ad aliquid, impeditur honum
prolis, quod est principalis finis. In hono enim
prolis intelligitur non solum procreatio, sed etiam
educatio. Ipsa autem procreatio prolis, etsi non
totaliter tollalur, quia contingit post primam irnprai-
gnationem iterum mulierem inipnegnari, ut dicitur,
7. de Aninudibus (cap. 4) , tamen rnultum impedi-
tur : quia vix polest accidere ({uin corruplio acci-
dat quanluiu ad utrumque foetum, vel quantum
ad alterum. Sed educatio totaliler tollitur : quia ex
hoccpiod uiia mulier baheret plures maritos, seque-
retur incertitudo prolis respeclu patris, cujus cura
necessaria est in educando. Et ideo nulla lege aut
consuetudine est permissum unam uxorem habere
plures viros, sicut e converso. » — H;ec ille.

Ad tertiuin respondet sanctus Thomas ibidem
(dist. 33, (}. 1, art. 4). Arguit enim sic, septimo
loco : (( Contra legem naturaj est quod homo se ad
impossihile obliget; et ut quod uni datum est, alteri
detur. Sed homo contrabens cum una uxore, sui
corporis ei potestatem tradit, ut sit necesse reddere
dehitum cum petierit. Ergo contra legem naturoe
est, si postea alteri potestatem sui corporis tradit :
quia non potest simul utrique reddere debitum, si
simul peterent. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : (( Dicendum, inquit, quod virper matri-
monium non dat sui corporis potestatem uxori
quantum ad omnia, sed solum quantum ad illa quiB
matrimonium requirit. Non autem requirit niatri-
monium ut quolibet tempore uxori petenti debitum
vir reddat, nisi quantum ad illud ad («) quod prin-
cipaliter est inslitutum, scilicet honum prolis, .sci-
licetquantum sufficil ad impnegnationem. Kequirit
autem boc matrimonium, inquantum est remedium
instilulum, quod est secundarius illius finis, ut
(juolibet tcmpore petenti debilum reddatur. Et sic
patet quod accipiens plures uxores non se ohligat
ad impossihile, considerato principali fine matri-
monii. Et ideo pluralitas uxorum non est contra
prima prsecepta legis natunu. » — Ibec ille. — Ex
quibus patet solutio ad argumentum Aureoli; (juia
ex hoc quod vir haheret plures uxores, non ohliga-
retur ad nulli reddendum dehitum.

Ad quartum dicitur quod habere intensissimam

(a) ad. - Om. Pr.

amicitiam ad uxores, non est principalis finis matri-
monii, .sed .secundarius. Et ideo, ex dispensatione
Dei, potest contrahi matrimonium sine tali inten-
.sissima amicitia. Sufficeret enim quod habens plu-
res uxores, quamlihet diligeret intensius aliis non
suis uxoribus, licet nullam diligeret intensissime,
vel non utramque intensissime diligeret. Ad boc
intelligendum facit dictum sancti Thomie, in simili
proposito, di.st. 33, q. 1, art2, uhi arguit sic, quinto
loco : (( In dispensatione non debet praitermitti
ma.jus honum propter minus bonum. Sed fides et
sacramentum, quse non videntur posse servari in
matrimonio quo unus vir pluribus conjugibus con-
jungitur, sunt melioia quam prolis multiplicatio.
Ergo intuitu liujus multiplicationis dispensatio i^rae-
dicta fieri non debuisset. » Ecce argunientum.
Sequitur responsio: «Dicendum, inquit,quod proles,
secundum (|uod est bonum matrimonii, includit
fidem ad Deum .servandam : quia, secundum quod
proles exspectatur ad cultum Dei educanda, ponitur
matrimonii honum. Fides autem ad Deum .servanda,
est potior quam fides uxori servanda, ({ux. ponitur
bonum niatiimonii, et (juam significatio quai per-
tinet ad sacramentum, quia significatio ad fidei
cognitionem ordinatur. Et ideo non est inconve-
niens, si, propter bonum prolis, aliquid detrahitur
aliis duobus bonis. Nec tamen omnino tolluntur :
quia etiam fides manet ad plures, et sacramentum
aliquo modo; quia, quamvis non significetur con-
junctio Cbiisti ad Ecclesiam inquanlum est una,
significatur tamen distinctio graduum in Eccle.sia
per pluralitatem uxorum; quie quidem est non
solum in Ecclesia militante, sed etiam in trium-
phante; et ideo illorum matrimonium significahat
conjunctionem Christi ad Ecclesiam, non solum
militantem, ut quidam dicunt, sed etiam trium-
phantem, uhi sunt diverste mansiones. » — Hi»c
ille.

Adquiutum diciturquod ratio illa probatquodplu-
ralitas uxorum est contra secundaria principia juris
naturai, non autem conlia primaria. Pro cujus
intellectu, sciendum quod sanclus Tiiomas, ubi
supra (dist. 33, q. l),art. i, arguit sic, (luartoloco:
« Jtis naturale est quod natura omnia aninialia
edocuit, ut dicitur in principioDigestorum (leg.l,ff,
de Just. et Jurc). Sed natura non docuit hoc omnia
animalia, quod sit una unius; cum unus mas, in
multis animalihus, pluribus feminis conjungatur.
Ergo non est contra legem naturae habere plures
uxores. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
« Dicendum, inquit, quod jus naturale multipliciter
accipilur. Primo modo enim jus aliquod dicitur
naturale ex principio, quia scilicet a natura est
inditum; et sic diffinit Tullius, in 2. Rhetoricx ,
dicens : Jus naturR' est quod non opviio genuit,
sed quxdam innata vis inscruit. Et quia etiam in
rebus naturalibus dicuntur aliqui motus naturales,

528

LIBRI IV. SENTENTIARUM

non quia sint ex principio intrinseco, sed quia sunt
ex principio superiori movente, sicut rnotus qui
sunt in elementis ex impressione corporum coele-
stium, naturales dicuntur, ut dicit Gommentator,
3. Cceli (com. 28); ideo ea qua? sunt de jure divino,
dicuntur esse de jure naturali, cum sint ex impres-
sione et infusione superioris principii, scilicet Dei.
Et sic accipitur ab Isidoro, qui dicit quod jus natu-
rale est qxiod in lege et Evangelio continetur (y.).
Tertio modo dicitur jus naturale nou solum a prin-
cipio, sed a materia, quia de naturalibus est. Et quia
natura contra rationem dividitur, a qua bomo est
homo, ideo, strictissimo modo accipiendo jus natu-
rale, illa quse ad homines tantum pertinent, etsi
sint de dictamine rationis naturalis, non dicuntur
esse de jure naturali, sed illa tantum qute naturalis
ratio dictat de his qute sunt homini abisque anima-
libus communia. Et sic datur dicta diffinitio, sci-
hcet : Jus naturale est quod natura omnia ani-

malia docuit. Pkualitas

ergo

uxorum, quamvis

non sit contra jus naturale acceptum tertio modo,
est tamen contra jus natui"ale secundo modo acce-
ptum, quia jure divino probibetur; et etiam contra
jus naturale primo modo acceptum, quia natura
dictat animaU cuilil)et secundum modum conve-
nientem suae speciei; unde etiam qua?dam animalia,
in quibus ad educationem prolis requiritur soUici-
tudo utriusque, scilicet maris et femina?, naturali
instinctu servant conjunctionem unius ad unum,
sicut patet in turture et columba, et hujusmodi. »
— Ha}c ille. — Ex quibus patet ad argumentum.

Item, ibidem, nono loco, arguit sic : « Quidquid
est contra naturale desiderium, est contra legem
natura?. Sed zelus viri ad uxorem, et uxoris ad
virum, naturalis est; quia in onmibus invenitur.
Cum ergo zelus sit amor non patiens consortium in
amato, videtur quod contra legem naturse sit quod
plures uxores habeant unum virum. » Ecce argu-
mentum.^Sequitur responsio : « Dicendum, inquit,
quod naturahs inclinatio in appetitiva sequitur
naturalem conceptionem in cognitiva. Et quia non
est ita contra naturalem conceptionem quod vir
habeat plures uxores, sicut uxorem habere plures
viros, ideo aftectus uxoris non ita refugit consor-
tium in viro, sicut econverso. Et ideo, tam in homi-
nibus quam in aliis animalibus, invenitur major
zelus maris ad feminam quam econtra. » — Hsec
ille.

Finaliter dicitur quod , dato quod rationes proece-
dentes probarent quod pluralitas uxorum esset con-
tra prima principia juris naturalis, ex hoc non pos-
set concludi quin Deus in tali pluralitate posset
dispensare , sicut patet in solutione primi ; sed

(a) Cfr. Dict. Grat. init. D. 1. — Hacc verba non sunt Isi-
doro attribuenda, bene veroGratiano, qui ea prsemisit canoni
ex dictis Isidori (5. Etlnjmolog., cap. 2) confecto.

solum quod nulhis homo in hoc posset dispensare.
Et ideo ista quinque argumenta in nullo vulnerant
conclusionem.

II. Ad argumenta Durandi et aliorum. —

Ad arguiiienta secundo loco inducta contra eam-
dem conclusionem, per oppositum ad priecedentia,
nunc dicendum est. Et

Ad primuin quidem, dicitur quod pluralitas uxo-
rum, licet non de per se habeat impedire pacem
domus, et in aliquo casu possit compati pacem ,
tamen, pro statu naturae corruptie, ut in pluribus,
impedit pacem familiae, et laro eam patitur, cum
pariat zelotipiam, et multa alia inconvenientia et
defectus eam concomitentur, ut patet in probatione
conclusionis. Ars autem et lex non solum conside-
rant ea qute sunt per se, verum etiam ea quoe acci-
dunt ut in pluiibus. Et ad hoc faciunt argumenta
Aureoli, et ea quGe dicta sunt in probatione prima?
partis conclusionis hujus; potissime quia compati-
bilitas pacis et pluralifatis non contingit sine cor-
poris et animse virtute, quai non inest homini a
natura, immo pauci ad eam etiam cum exercitio
attingunt; ideo naturalis inclinatio talem pluralita-
tem refugit, et aliqualiter detestatur.

Ad secundum dicitur, negando antecedens, cum
sit expresse contra Philosophum, 8. Etliicorum ,
cap. 12, ubi sic dicit : Viro autem et uxori ami-
citia secundnm naturam videtur exsistere. Homo
enim natura animal conjugale ynagis quam jjoli-
ticum, et quantoprius et necessarium magis
domus civitate, ct filiorum procreatio communis
ani^nalibus. Aliis quidemergo animalibus intan-
tum communicatio cst. Homines autcm non solum
procreationis filiorum gratia cohabitant , sed
etiam eorumqucehi vitam. Confestim enim divisa
sunt opera, et sunt altera viri et uxoris. Suffi-
ciunt crgo ad invicem , ad commune ponentes
propria. — Ha?c ille. — Ad dictum vero Augustini,
dicitur quod intelligendum est pro statu innocentia?.
Secus autem est pro statu naturae tali gratia desti-
tuta?, et sibi derelictse, in quo aliqua opera multo
convenientius fiunt per feminam quam per marem.

Ad tertium dicitur quod illud argumentum probat
quod ex divina dispensatione licuit habere plures
uxores, non autem quod auctoritate propria, alias
cuilibet nunc liceret, si argumentum valeret, habere
plures uxores. In pricceptis enim natura? non solum
primariis, sed etiam secundariis, solus Deus potest
dispensare, et pra^sertim in matrimonio, quod non
solum est natura? officium, sed etiam legis Dei
sacramentum, requirens ad sui complementum tria
bona, ^cWicei proleyn, fidem et sacramentum, quo-
rum secundo aliqualiter repugnat pluralitas uxo-
rum, ut supra dictum est (ad quartum Aureoli).
Talis etiam pluralitas jure divino prohibetur, ut
dictum est in solutione quinti Aureoli.

DISTINGTIO XXXIIl, ET NOVEM SEQUENTES.

QU^STIO I.

529

Ad quarlum dicitur primo, quod dispensatio de
pluralitate uxorurn primo facta fuit per internam
inspirationem, et sccundario per exempluni sancto-
rum patrum derivata est ad alios fideles duntaxat,
ut dictum est in probatione secundai partis primse
conclnsionis. De hoc sanctus Thomas, dist. 33, q. i,
art. 2, ubi arguit sic, tertio loco : (i Si aliquid est
licitum ex dispensatione, hoc non licet nisi in illis
in quibus dispensatio fit, Non autem legitur aliqua
dispensatio communis in lege cum omnibus facta.
Cum ergo omnes communiter qui volebant, pUires
uxores acciperent (a) in veteri testaniento, nec ex
hoc reprehendantur in lege aut prophetis, videtur
quod non fuerit ex dispensatione licituni. » Ecce
argumentum. Scquitur responsio : « Dicendum,
inquit, quod qualis estlex, talis debet esse dispen-
satio legis. Et quia lex naturaj est in cordibus
impressa, non oportuit dispensationem eoruni quie
ad legem. naturaj pertinent, lege scripta dari, sed
per internam inspirationem fieri. » — Ha^c ille. —
Cum autem dicit arguens, quod, si talis dispensatio
innotuit posterioribus exemplo priorum, tunc seque
innotuit infidelibus sicut fidehbus; ergo, etc. ; —
dicitur quod fidehbus innotuit exemplo priorum, et
verbo atque doctrina patrum, quod tahs plurahtas
uxorum in populo Dei erat hcita ; infidehbus autem
non sicinnotuit. Ideo, si infideles imitati suntexem-
plum sanctorum patrum, non excusantur a pec-
cato; quia dispensatio iUa ad eos non se extendebat,
sed tantum ad populum Dei.

Dicitur secundo, ({uod non est inconveniens quod
omnes infideles plures uxores habentes in hoc pec-
caverint; nec quod ratio naturalis in eis circa hoc
obscurata fuerit ; quia circa multa alia, et deteriora,
et graviora, errabant contra legem naturae. De hoc
sanctus Thomas, ubi supra (dist. 33, q. i), art. 3,
qia 1, in solutione primi, sic dicit : « In Gentilibus,
quantum ad multa, lex naturai ofTuscata erat; unde
accedere ad concubinam malum non reputabant,
sed passim fornicatione quasi rs licita utebantur. »
Item, ibidem, arguit sic, secundo loco : «. Jus posi-
tivum a jure naturali profectum est, ut dicit Tul-
lius (lib. 2, de Invent.). Sed, secundum jus positi-
vum, simplex fornicatio non prohibebatur; immo
potius in poenam, secundum antiquas leges, mulie-
res lupanaribus tradendae condemnabantur. Ergo
habere concubinam non est contra legem natura?. »
Ecce argumentum. Sequitur responsio : cc Dicen-
dum quod ex praBdicta obscuritate in quam cecide-
runt Gentiles, Deo debitam gioriam non reddentes,
ut dicitur, Romanor. 1 (v. 21), lex illa processit,
et non ex instinctu legis naturaj; unde, pra^valente
religione christiana, lex illa extirpata est. » — Ha?c
ille. — Ibidem etiam dicit, in solutione tertiae quse-
stiuncula}, quod habere concubinam proprie dictam

(a) acciperent. — accipere Pr.

est contra prima praicepta legis naturaj, quae non
recipiunt dispensationem ; habere autem plures
uxores est conlra secundaria praicepta legis naturte,
quaj sunt dispensabilia. Unde nil mirum si Gentiles
errabant circa secundaria pracepta, cum errarent
ciica piimaria.

Ad quiututn dicitur quod illa opinio ibidem reci-
tata, falsa est, et multum improbabilis, ut ostendit
Petrus de Palude (dist. 33, q. 1), dicens : « Com-
munis opinio habel quod nec de consensu alterius,
nec propter sterihtatem, unquam licuit habere plu-
res uxores, nisi divina dispen.satione. Quod proba-
tur. Quia non plus juris habet vir in uxorem quam
econtra, quoad essentialia matrimonii; nec plus
indiget prole mulier quam vir. Sed nunquam de
licentia viri sterilis licuit uxori ducere alium virum.
Ergo nec e converso; licet unum sit gravius alio, et
innaturalius. Quia non solum naturale, sed nec jus
publicum privatorum pactionibus tolli vel mutari
potest (sicut alibi dicitur) et multo minus jus divi-
num. Unde, si uxorem plures viros habere non
potest fieri licitum per quodcumque pactum, quia
est contra finern matrimonii , ut est naturale a
natura generis, ergo nec virum habere plures uxo-
res : quia contra finem matrimonii, quod est bonum
fidei; et contra societatem, secundum quod est natu-
rale a natura speciei ; et contra bonum sacramenti,
quia Christus est sponsus unius sponsae; licet non
seque sicut primum. » — Haec Petrus, etbene, prse-
sertim loquendo de contrahentibus matrimonium
simpliciter, et transferentibus totam potestatem
corporis in alterum, et non ad tempus determina-
tum. Quod addo, quia aliter contradiceret dictis
sancti Thomie recitatis in solutione secundi et tertii
argumentorum Aureoli.

Ad sextum respondet Petrus (ibid.), dicens quod
(( duo non possunt esse domini ejusdem rei in soli-
dum, vel possessores. Unde, si alicui dedi usum in
nemore meo, de ejus voluntate possum dare alteri;
quia se compatiuntur quod quilibet accipiat suam
necessitatem , quod est accipere partem , et non
totum; non autem sine licentia ejus, si per hoc
paratur sibi pra^judicium. Si autem uni dedi (a)
usumfructum, de licentia ejus, manente primo usu-
fructu , fieri non potest quod alius habeat totum
usumfructum, cum in una re non possint esse plu-
res ususfruclus, sicut plures usus; quia ususfru-
ctus est jus plenum utendi fruendi rebus, salva
rerum substantia. Potest ergo inter eos, si primus
vult, partiri ususfructus; sed non potest ab utroque
in solidum haberi. Sic est in proposito. Quia natura
matrimonii est quod conjux habeat plenam potesta-
tem et plenum dominium in corpore alterius.
Quandoergo, ducta prima, ducit secundam : aut dat
sibi partem potestatis; aut totam. Si totam ; ergo

(a) uni dedi. — vendidi Pr.

VI. — 34

530

LlBRl IV. SENTENTIARUM

prima desinit esse uxor, quia non potest haberi a
duobus in solidum. Si partem; ergo mutatur natura
matrimonii , quod solus auctor naturse potest ; sicut
si acciperet uxorem usque ad Pascha. Propter hoc
enim non potest meretrix dare potestatem corporis
ad horam,quia illud potest dare in perpetuum: quia
natura iUius actus est ut congruat fini quem (a)
natura intendit ex eo; hoc autem requirit quod tota-
Hter detur, et non partiaHter dimidietur. Quando
autem unus vovet castitatem de licentia alteiius,
nulhis accipit potestatem ad actus carnales super
corpus alterius voventis, nec in parte, nec in soU-
dum; unde non est simile. » — H;bc Petrus, et
bene; dum tamen intelUgatur sine praejudicio iUo-
rum quee dicta sunt ad tertium AureoU, de viro
habente plures uxores ; aUter falsum diceret Petrus.

Ad septiinum respondet idem Petrus (ibid.), quod
(( cum iUis fuit dispensatum per inspirationem, Ucet
non sit scriptum. Magis autem de repudio Agar
scripta est dispensatio : quia magis scripta pi'ohibitio
separationis, quando dictum est (Genes. 2, v. 24) :
Relinquet patrem et matrem, et adhxrebit uxori
sax; ergo non adhffirere castte sic debuit revelari et
scribi ; sicut Abraliai fuit per prophetiam Adsi reve-
latum, et postea a Moyse scriptum. Non sic autem
non habere plures uxores erat in Scriptura prohibi-
tum ; sed habere plurimas regi fuit postea (6) inter-
dictum, Sicut ergo erat in taUbus cordibus scripta
prohibitio, sic sufficiebat cordis dispensatio, Et ista
solutio est Innocentii, in decretaU Gaudemus : quia
nihil tam naturale est (y) quam unumqiiodque dis-
solvi eo genere quo Ugatum est, ut dicitur aUbi ;
unde prseceptum quod habet obUgationem ex inspi-
ratione, habet dispensationem ex sola inspiratione, »
— Hsec Petrus, et bene, et concorditer sancto
Thomse, ut patet ex (Uctis ad quartum. Item , dist.
33, q, l,art, 3, q'"3, in solutione tertii, sic dicit :
(i. Sicut in lege Moysi per dispensationem licebat
dare libeUum repudii, ad vitandum uxoricidium;
ita ex eadern dispensatione Ucuit Abrahic ejicere
Agar, ad significandum mystei^ium quod Apostolus
explicat, Galatar., 4. Quod etiam ille fiUus heeres non
fuit, ad mysterium pertinet, ut ibidem patet, sicut
etiam ad mysterium pertinet quod Esau, iiUus libe-
rae, haeres non fuit, ut patet Romanor. 9. Et simi-
liter propter mysterium factum est ut fiUi Jacob ex
ancillis et liberis nati,ha2redesessent, utdicit Augu-
stinus (tract. 11 in Joann.) : quia Christo nascuntur
in baptismo fiUi et hseredes, tam per bonos mini-
stros, quos liberse (3) significant, quam per malos,
qui per anciUas significantur. » — HaeciUe.

Ad octavum respondet idem Petrus (ibid.), qnod
a pluralitas uxorum prohibita erat lege naturse ; et

(a) fini quem. — secundum quod Pr.

(6) plurbnas regi fuit postea. — plures regi fuit Pr.

(y) est. — Om. pr.

(5) liberse. — liberi Pr.

mos iUe inolevit ex divina inspiratione vel dispen-
satione, et non ex naturai corruptione, sicut sim-
plex fornicatio. Ideo, etc. » Et addit Petrus, quod
cc iUa solutio quae datur in quinto aigumento ad
decretalem Gaudemus, quod nulU Ucuit nisi sibi
fuit divina dispensatione concessum, id est, de dicta-
miue rationis interioris, — nonestad mentem decre-
taUs ». — Hiec Petrus, et bene, et concorditer beato
Thomse, ut patet ex aUegatis in solutione primi
argumenti Aureoli de iUa decretaU. Item, dist. 33,
q. 2, art. 2, q'» 3, arguit sic, secundo loco. (( Augu-
stinus (contra Faustum, lib. 22, c. 47) dicit de
duabus uxoribus, quod quando mos erat, peccatum
non erat. Sed tempore legis erat taUs consuetudo,
quod repudiata alium virum ducebat, Deuteron.
24 (v. 2). Igitur, etc. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : (( Dicendum, inquit, quod in iUo verbo
Augustini mos non ponitur pro consuetudine, sed
pro actu honesto, .secundum quod a more dicitur
aliquis morigeratus, quia est bonorum morum, et
sicuta more philosophia (a) moralis nominatur. » —
Hsec iUe. — Verumtamen, q. 1 , art. 1, in solutione
secundi, videtur sanctus Thomas aUter sentire. Nam,
ibidem, sicdicit : (( SicutdicitTuUius(2. Rhetoric),
res a natura profectas, et a consuetudine appro-
hatas, legum virtus et religio sanxit. Unde patet
quod illa quae lex naturaUs dictat, quasi ex primis
principiis legis natura? derivata, non habent vim
coactivam per modum praicepti absolute, nisi post-
quam lege divina vel humana sancita sunt; et hoc
est quod dicel)at Augustinus (Contra Faustum,
lib. 22, cap, 47), quod non faciebant contra prsece-
ptum, quia nuUa lege erat prohibitum. » — Hsec
iUe. — Item, ibidem, in solutione primi, exponens
iUud Augu.stini (ibid.), Quando mos erat, pecca-
tum non erat, etc, sic dicit : (( Gonsuetudo non
praejudicat legi natura? quantum ad prima pra^cepta
ipsius, quse sunt quasi communes animi conceptio-
nes in speculativis ; sed ea quse ex istis trahuntur ut
conclusiones, consuetudo auget, ut TuUius dicit in
2. Rhetoricx , et similiter minuit; et hujusmodi est
praeceptum legis naturae de unitate uxoris. » — Hsec
ille. — In quibus videtur velle quod sola consuetudo
excusabat pluraUtatem uxorum al) omni peccato,
tam fideles quam infideles. Sed dicendum quod ipse
loquitur de consuetudine divinitus inspirata tantum.
Et quod isto modo inteUigat, patet ex his quae
dicit, art. 2, quso allegata sunt pro secunda parte
conclusionis. Ideo non est contradictio in dictis ejus
ad invicem , nec ad dicta Petri de PaUide.

Ad nonum respondet Petrus (ibid.) quod « sicut
Papa, non ex eo quod Papa potest miracula facere,
quod est super naturam ; sic nec potest in pluraUta-
tem uxorum, quod est contra legem naturalem,
dispensare, propter quamcumque necessitatem (puta

(a) philosophia. — prophetia Pr,

DISTINCTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QU^STIO I.

531

ultra mare, ut ibi multiplicentur habitatores; vel,
rege babente uxorem sterilem, propter haire-
dem; vel, si regina Sarracenorum vellet cum sua
gente converti, si conjugatus quisque eam duceret;
qua^ videntur justaj caus<je); quia non potest vincu-
lum toUere. Nec valet argumentum ; quia non est
simile. Si enim Papa potest dispensare in voto solemni,
hoc est quia iUud supra simplex votum non addit
nisi aliquid positivum, et mortem civilem; potest
autem Papa dispensare in voto simplici, et in omni (a)
pure positivo, etin morte civili (puta de servo facere
liberum, et monachum vel eremitam cogere ad
episcopatum, per quod habet vacare mundo cui
abrenuntiaverat). Sed si monachus cum quodispen-
sat, consummato matrimonio intravit, vivente illa,
non potest Papa eum alleri copulare, obstante liga-
mine, non voto. Si autem solutus erat, vel carnali
copula non secuta, profitendo solutus fuit; tunc
potest. Sed in isto non mortuo civiliter, nec natura-
liter, quamvis ea mortua sit vulva uxoris, non
potest dispensare; quianon potest ligamen tollere. »
— Hsec Petrus; et bene quoad aliqua, puta quod
contra legem naturalem est matrimonium carnale
dissolvi per hominem. Sed male dicit quoad hoc
quod matrimonium spirituale, quod contrahitur per
solemnem professionem virginitatis aut continentioe
cum Deo , possit per Papam dissolvi ; cum secun-
dum matrimonium videatur esse indissolubilius et
inviolabilius, cum melius, perfectius etsolemnius sit
quam primum, uttestatur Apostolus, 1. Corinth., 7,
et sanctus Thomas, dist. 38, q. 1, art. 3, q'» 3,
arguendo ad oppositum qua;stionis, dicens : « Ille
qui facit votum solemne, contrahit matrimonium
spirituale cum Deo; quod est multo dignius quam
materiale matrimonium, etc. » Et de hoc dicetur in
sequentibus, respondendo ad argumenta contra
secundam conclusionem.

§ 2. — Ad argumenta contra secundam
conclusionem

I. Ad argumenta Scoti, — Ad ea quae objicit
Scotus contra secundam conclusionem , dicitur quod
secunQasoIutioibidemrecitata,bonaest,etsecundum
mentem sancti Thomce, ut patet in probatione conclu-
sionis. Et ad improbalionem illius solutionis,dicitur
quod, posito quod in voto simplici actus voluntatis vo-
ventisessetconformis,simiIisauta!quaIisactuivolun-
tatis qui est in voto solemni , non tamen actus exte-
riores ipsius voventis sunt sequales aut consimilesin
utroque voto, nec circumstantiae loci, temporis,
modi et personarum coram quibus emittitur votum ;
nec actus interior habet aequalem virtutem obligandi
quoad Deum et homines hic et ibi. De prajdictis
sanctus Thomas, dist. 38, q. 1, art. 2, in solutione

(a) et in omni. — Om. Pr.

tertiae quaestiunculae, sic dicit : « Votum dicitur
solemne ex hoc quod habet completam vim obli-
gandi. Ea enim ad rei solemnitatem pertineredicun-
tur, quye ei completujn esse tribuunt. Votum autem,
cum essentialiter sit promissio, complementum suae
virtutis accipit sicut et promissio; cujus quidern
obligatio tunc completur quando aliquis hoc quod
promittit, in pra?senti dat, quodammodo ponens
eum cui fit promissio, in corporali possessione ali-
cujus rei, unde habere possit quod promittit; sicut
si aliquis fructus agri promitteret, et, promittendo,
agrum daret; et similiter, si servitium aliquod pro-
mitteret, et se in servum daret. Et ideo tunc votum
solemnizari dicilur quando aliquis pra;sentialiter se
dat Deo, divinis se servitiis mancipando; quod fit
per ordinis sacri susceptionem , et per professionem
certa; regulse debito modo factam (a), scilicet in
manu ejus qui debet recipere, et aliis circumstantiis
servatis, quse secundum jura determinantur ; alias
enim non esset votum solemne, quantumcumque
quis profiteretur, quia ex tali professione non fieret
sub potestate eorum qui religioni pnesunt. » — Hajc
ille. — Item, ibidem , in solutione secundiB quaj-
stiunculse, sic dicit : « Divisio voti in privatum et
solemne, est divisio totius potentialis in partes suas ;
cujus perfecta virtus est in una suarum partium,
in aUis autem quaBdam participatio; sicut anima
dividitur in rationalem , sensibilem et vegetabilem.
Virtus autem voti est obligatio : quiB quidem virtus
complete est in voto solemni, cujus obligatio nullo
casu irritari (6) potest; sed incomplete in voto pri-
vato, cujus obligatio aliquo casu irritatur^y). » Item,
ibidem, arguit sic secundo loco : « Divisio debet esse
per ea qua; sunt essentialia rei. Sed privatum et
solemne non dividunt votum per aliquid quod sit
essentiale rei : quia votum essentialiter est qusedam
obligatio Deo facta ; quantum autem ad Deum, non
differt obligatio, utrum fiat in secreto, vel coram
pluribus. Ergo praedicta divisio est incompetens. »
Ecceargumentum. Sequitur responsio : c( Dicendum,
inquit, quod dicta divisio datur per ea qua; sunt
essentialia voto. Illud enim ex quo votum habet vim
obligandi, est sibi essentiale. Unde non est verum
quod obliget a;qualiter (S) omnibus modis, nec
quoad Deum , nec quoad homines. » — Ha;c ille. —
Item, art. 3, q''» 3, in solutione primi, sic dicit :
« Votum simplex non minus dicitur obligare quani
solemne in his qua^ ad Deum spectant, sicut est
separatio a Deo per peccatum mortale : quia morta-
liter peccat frangens votum simplex sicut solemne,
quamvis gravius peccatum sit frangere solemne, ut
sic comparatio (e) in genere accipiatur, non in deter-

(a) factam. — faclas Pr.
(6) irritari. — iterari Pr.
(y) irritatur. — ileratur Pr.
(k) aequaliter. — poenaliter Pr.
(i) comparatio. — operatio Pr.

532

LIBRI IV. SENTENTIARUM

minata quantitate reatus. Sed quantum ad matri-
monium, per quod homo homini obligatur, non
oportet quod sit tequalis obligationis etiam in genere ;
quia ad quiedam obligat votum solemne, et non
simplex. » — Hicc ille. — Item, ibidem, tertio
loco, arguit sic : « Votum solemne nihil habet quod
non possit votum simplex habere, etc. » Et respon-
det : « Dicendum quod votum solemne habet exhi-
bitionem proprii corporis, quam non habet votum
simplex, etc. » Item, 2» 2=", q. 88, art. 7, arguitsic,
primo loco : « Votum est quaedam promissio facta
Deo. Ea vero quiB exterius aguntur, ad solemnita-
tem pertinentia, non videntur ordinari ad Deum,
sed ad homines. Ergo per accidens se liabent ad
votum. Non ergo solemnitas talis est propria condi-
tio voti. )) Ecce argumentum. Sequitur responsio :
(( Dicendum quod hujusmodi solemnitas non sokim
pertinet ad homines, sed ad Deum, inquantum
habet aliquam spiritualem consecrationem seu bene-
dictionem, cujus Deus est auctor, etsi homo sit
minister, secundum illud Niimeror. 6(v. 27.) : Invo-
cahunt nomen meum super fdios Israel, et ego
henedicam eis. Nam votum solemne habet fortiorem
obHgationem apud Deum quam votum simplex,
et gravius peccat qui illud transgreditur. Quod
autem dicitur, quod votum simplex non minus obli-
gat apud Deum quam .solemne, intelligendum est
quantum ad hoc quod utriusque transgressor peccat
mortaliter. )) — Hsec ille. — Ex quibus patet, primo,
quod fortius obligat votum solemne quam simplex
aut privatum, non solum quoad actus exteriores,
immo quantum ad ipsum interiorem voluntatis.
Secundo, quod in voto solemni est perfecta datio et
exhibitio proprii corporis, non autem in voto sim-
plici. Tertio, quod in voto solemni est qua^dam con-
secratio et dedicatio personie ad Dei obsequium,
quae non est in voto simplici. Quarto, quod solemne
votum fortius obligat quam simplex, non solum
quoad homines, immo quoad Deum. Ex quibus
patet ad argumentum.

II. Ad argumenta Aureoli. — Ad ea quic
secundo loco contra secundam conclusionem indu-
cuntur, dicitur primo, in generali, quod beatus
Thomas fuit alterius opinionis in 4. Sententiarum ,
et alterius in Summa. Ipse nempe, 4. Sentent.,
dist. 38, q. 1, art 4, q'" 1, in solutione tertii, sic
dicit : « De voto continentise est duplex opinio. Qui-
dam enim dicunt quod nullus potest in eo dispen-
sare. Sed hujus ratio diversa redditur a diversis.
Quidam enim dicunt quod hoc accidit quia votum
continentiai non potest prsetermitti sine hoc quod ad
contrarium voti aliquis delabatur, quod nunquam
licet ; sed votum paupertatis potest prffitermitti ali-
quo modo, quod non erit directe contra votum, sicut
cum aliquis habet pecuniam non suo, sed Ecclesiae
nomine. Sed hoc nihil est : quia sic votum de absti-

nendo aliqua die determinata a carnibus non recipe-
ret dispensationem, aut votum de peregrinatione ;
quod est absurdum. Et ideo alii assignant aliam
rationem, dicentes quod hoc contingit quia votum
continentiae non recipit recompensationem meHoris
boni, eo quod non est digna ponderatio animai con-
tinentis : vel ideo quia per continentiam homo de
domestico inimico triumphat, ut quidam dicunt ;
vel ideo quia per rehgionem homo perfecte confor-
matur Christo; unde in voto continentise, quod in
voto religionis includitur, et in aliis votis essentia-
libus rehgioni, non potest dispensari, ut quidam
dicunt. Sed hoc etiam non videtursufficienter dictum:
quia bonum commune est muJ.to melius quam bonum
privatum ; propter quod homo etiam interdum ab
otio sanctie contemplationis removetur, qure est
optima pai^s, judicio Domini, Lucse 10 (v. 42), ut
utilitati proximorum vacet. Et ideo, ut alii dicunt
probabilius, videtur quod, si communis utilitas
totius Ecclesioe, vel uniusregni, vel provincia^, expo-
sceret, posset convenienter in voto continentiie et in
voto religionis dispensari, quantumcumque esset
solemnizatum. Non enim per votum potest aliquis
se deobligare (a) ab eo in quo alteri tenetur; unde
talis posset imminere necessitas, quod posset alicui
juste prohiberi ne continentiam aut religionem vove-
ret; et (S), eadem necessitate manente, potest etiam
dispensari in voto jam facto. )) — Haic ille.

Sed in 2-^ 2-'^, q. 88, art. 11, tenet oppositum.
Dicit enim sic : « In voto solemni continentias tria
possunt considerari : primo quidem materia voti,
scilicet ipsa continentia; secundo perpetuitas voti,
cum scilicet aliquis voto se adstringit ad perpetuam
observantiam continentiae; tertio ipsa solemnitas
voti. Dicunt ergoquidam, quod votuni solemnecon-
tinentia^ est indispensabile ratione ipsius continen-
tiaj, quic non recipit dignam recompensationem, ut
patet ex auctoritate Ecclesiastici 26 (v. 20), Omnis
ponderatio non est digna animse continentis.
Cujus rationem quidam assignant : quia per conti-
nentiam homo triumphat de domestico hoste ; vel
quia per continentiam homo conformatur Christo
secundum puiitatem animse et corporis. Sed hoc non
videtur efficaciter dici : quia bona animae, utpote
contemplatio et oratio, sunt multo meliora bonis
corporis, et magis nos Deo conformant; et tamen
potest dispensari in voto orationis vel contemplatio-
nis. Unde non videtur esse ratio quare non possit
dispensari in voto continentise, si respiciatur abso-
lute ad ipsam continentiae dignitatem; prnesertim
cum Apostolus, 1. Corinth., cap. 7 (v. 34), ad con-
tinentiam inducat propter contemplationem , dicens
quod mulier innupta cogitat quse Dei swit ;
finis autem potior est liis quai sunt ad finem. Et

(a) deohligare. — Deo obligare Pr.
(6) et. — Om. Pr.

DISTINGTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QUESTIO I.

533

ideo alii rationem hujus assignant ex perpetuitate et
universalitate luijus voti, flicentes quod votum con-
tinentiic non potest prictermitti nisi per id quod est
omnino contrarium; quod nunquam licet in aliquo
voto. Sed hoc est manifeste falsum : quia sicut uti
carnali copula est continentiye contrarium, itacome-
dere carues, vel liibere vinum, est contrarium absti-
nentitc a talibus; ettamen in hujusmodi votis potcst
dispensari. Et ideo aliis videtur quod etiam in voto
solemni continentiic possit dispensari propfer ali-
quam communem utilitatem, seu necessitatem,
utputa in exemplo de pacificatione terrarum ex ali-
quo matrimonio contrahendo. Sed quia Decretalis,
Extra, De statu monachorum, \n fine illius cap.
Cum ad monasterium, dicit quod nec Summus
Pontifex potest contra custodiam castitatis monacho
licentiam dare, ideo aliter videtur dicendum, quod,
sicut habetur, Levitici cap. ult. (v.9etl0), iUud quod
semel sanctificatum est Domino, non potest in alios
usus commutari. Non autem potest facere aliquis
Ecclesise praidatus ut illud quod est sanctificatum,
sanctificationem amittat, in rebus inanimatis : puta
quod calix consecratus desinat esse consecratus, si
maneat integei'. Unde multo minus hoc potest facere
aliquis prajlatus, ut homo Deo consecratus, quamdiu
vivit, consecratus esse desistat. Solemnitas autem
voti consistit in quadam consecratione , seu l)enedi-
ctione voventis. Et ideo non potest fieri per pra?la-
tum Ecclesite quod ille qui votum solemne emisit,
desistat ab eo ad quod est consecratus, puta quod
ille qui est sacerdos, non sit sacerdos; licet possit
praelatus, ob aliquam causam, executionem ordinis
inhibere. Et simili ratione Papa non potest facere
quod ille qui est professus religionem, non sit reli-
giosus; licet quidam juristse ignoranter contrarium
dicant. Est ergo considerandum utrum continentia
sit essentialiter annexa ei ad quod votum solemniza-
tur : quia, si non est ei essentialiter annexa, potest
manere solemnitas consecrationis sine debilo conti-
nentise; quod non potest contingere, si sit essentia-
liter annexum ei ad quod votum solemnizatur. Non
est autem essentialiter annexum debitum continen-
tiaiordini sacro, sed ex statuto Ecclesiaj. Unde vide-
tur quod per Ecclesiam possit dispensari in voto con-
tinentia^ solemnizato per susceptionem ordinissacri.
Est autem debitum continentiae essentiale statui reli-
gionis, per quem honio abrenuntiat syeculo, totaliter
Dei servitio mancipatus; quod non potest simul
stare cum maliimonio, in quo incuinbit necessi-
tas procurandiG uxoris, et prolis, et familiai, et
rerum quae ad hoc requiruntur. Unde Apostolus
dicit, 4. Corinth. 7 (v. 33), quod qui cum uxore
est, sollicitus est qux sunt mundi, quomodo pla-
ceat uxori, et divisus est; unde nomen monachi ab
unitate sumitur, per oppositum ad divisionem prse-
dictam. Etideo in voto solemnizato per professionem
religionis non potest per Ecclesiam dispensari. Et

rationem assignat Decretalis : quia castitas est
anyiexa regulx monacJiali. » — Ila^c ille. — Ex
quibus patet quod in Summa correxit quod dixerat
in Scripto. Et ideo dictum Summx tenendum est.

A(l primiini ergo argumentum Aureoli in oppo-
situm, dicitur quod consequentia ibidem facta non
valet : scilicel interpretatio voti non potest vergere
in prsejudicium communitatis vel salutis voventis;
ergo votum solemnizatum per professionem religio-
nis potost cassari vel commutari auctoritate Papse.
Quia indispensabilitas illa in nullo pnejudicat bono
communi, vel saluti voventis; immo multum con-
fert utrique; et dispensatio opposita obesset, cum
non sit congruum medium ad talem finem plus
quam separatio conjugii, aut pluralitas uxorurn vel
maritorum. Et de hoc sanctus Thomas, 2" 2°^, ubi
supra (q. 88, art. 11), arguit sic, primo loco :
(( Una ratio dispensandi in voto est si sit impediti-
vum melioris boni. Sed votum continenti;o, etiamsi
sit .solemnizatum, potest e.sse impeditivum melio-
ris boni : nam bonum commune est divinius quam
bonum unius; potest autem per continentiam ali-
cujus impediri bonum commune totius multitudi-
nis, puta quando per contractum matrimonii ali-
quarum personarum quse continentiam voverunt,
posset pax patri» procurari. Ergo videtur quod in
solemni voto continentise po.ssit dispensari. » Ecce
argumentum. Sequitur responsio : « Dicendum
quod periculo rerum humanarum est obviandum
per res humanas, non autem per hoc quod res
divinse convertantur in usum humanum. Professi
autem religionem mortui sunt mundo, et vivunt
Deo. Unde non sunt revocandi ad vitam humanam
occasione cujuscumque eventus. » — Hsec ille. —
Et pro hac .solutione facit dictuin Alberti, quod reci-
tatur in Summa confessorum, libr. 8, q. 62 :
«c Votum , inquit, continentiae non recipit dispensa-
tionem, quia per nihil melius potest recompensari.
Nec valet illud quod dicitur de utilitate regni, vel
provincia3 : quia non suntfacienda mala ut eveniant
bona, Unde, temporibus heati Mattluei apostoli,
Iphigenia virgo Deo dedicata noluit nubere regi,
cum se christianum fieri cum omni populo suo pro-
mitteret; nec Matthieus ad hoc consentire voluit,
ita quod etiam mortem potius sustinuit. » — Hoec
Albertus, 4. Sentent., dist. 38 (art. 16).

A(l secundiim dicitur quod , cum Decretalis Cuni
ad monasterium, Extra, De statu monachorum ,
expresse dicat quod in hoc Papa non potest liceii-
tiam dare, non est verisimile quod Papa aliquando
dispensavit cum monacho solemniter professo reli-
gionem. Potuit tamen contingere quod dispensave-
rit cum novitio, vel cum professo professione non
solemnizata. Vel, si dispensaverit cum monacho
solemniter professo, hoc non fecit auctoritate pro-
pria et ordinaria, sed speciali consilio Spiritus
Sancti, sicut in multis aliis fieri contingit, utputa

534

LIBRI IV. SENTENTIARUM

quando mutavit formam baptismi, baptizando in
nomine Domini Jesu , sine expressa invocatione
Trinilatis.Cumautemcliciturquodmajusbonum,etc.;
— responsum est in solutione primi. Et ulterius
sanctus Thomas illud solvit. Aro^uit enim, ubi
supra(2=» 'i^ , q. 88, art. 41), secundo loco: « Latria
est nobilior virtus quam castitas. Sed si quis vove-
rit aliquem actum latria^, puta oiTerre Deo sacrifi-
cium, potest in illo voto dispensari. Ergo multo
magis potest dispensari in voto continentiae, quod
est de actu castitatis. » Ecce argumentum. Sequitur
responsio : « Dicendum, inquit, quod in voto tem-
poralis continentice pote.st dispensari, sicut et in
voto temporalisorationis, vel temporalisabstinentise.
Sed quod in voto continentiae per professionem
solemnizato non possit dispensari, hoc non est
inquantum est actus castitatis, sed inquantum inci-
pit ad latriam pertinere per professionem religio-
nis. )) — Hsec ille. — Ex quibus patet quod argu-
mentum peccat secundum non causam ut causam :
quia nec ideo votum continentiae per professionem
religionis solemnizatum est di.spensabile quia casti-
tas sit summum bonum virtutis, nec ideo quia
majus non reperiatur; sed ideo quia e.st quid con-
secratum et Deo dedicatum, quod nullo modo licet
violari, nec propter majus aut minus aut sequale
bonum; et pnvsertim quia talis dispensatio vel
transmutatio est lege Dei prohibita, ut patet, Levi-
tici, ult.

III. Ad argumenta Durandi. — Ad primum

Durandi, dicitur quod prima pars minoris vera est.
Sed in probatione ejus assumitur quoddam falsum,
scilicet quod continentia, vel virginitas, non sit
bonum secundum se, .sed solum quasi medicina,
vel mediuni ad aliud. Hoc enim falsum est : quia
omnes concedunt quod virginitas est virtus spe-
cialis; sed omnis virtusest de per se bonis honestis,
etiam illa quse prtesupponit malum, ut poenitentia;
ergo et virginitas.

Nec valent motiva Durandi et aliorum ad oppo-
situm. Arguunt enim tripliciter (a). Primo sic :
« Abstinere ab eo quod est secundum se conveniens
etbonum, non potest esse bonum per se. Sed per
virginitatem abstinet homo a matrimonio, quod est
secundum se bonum. Ergo virginitas non est de se
bona. Est tamen bona ut medicina : matrimonium
enim, propter distractionem mentis et curas adjun-
ctas, reddit hominem quasi infirmum ad vacandum
contemplationi divinorum; virginitas autem hsec
impedimenta tollit quasi medicina; ergo, etc. )) —
Secundo sic : « Illud non est secundum se bonum,
sed solum per modum medicinse, quod non fuisset
bonum in statu innocenti<]e, sive naturaB sanse, sed

(a) HoRc argumenta reperies apud Durandum, dist. 33,
q. 4; et apud Petrum de Palude, dist. 33, q. 2.

infirmre. Sed virginitas non fuis.set bona in statu
innocentiie, quo natura fuit sana; est autem bona
in statu natura? infirmse. Ergo, etc. )) — Tertio :
« Quia sicut se habet jejunare ad comedere, sic vir-
ginitas ad matrimonium. Sed comedere, adbibitis
debitis circumstantiis, est bonum de se; jejunare
autem non est bonum nisi per modum medicinse,
inquantum per jejunium consumuntur in corpore
superfluitates humorum , vel redditur corpus dispo-
situm ad actus virtutum moralium per repressio-
nem concupiscentiarum, et per consequens ad actus
virtutum intellectualium. Ergo similiter virginitas
non est bona secundum se, sed solum per modum
medicinae, inquantum per eam tolluntur impedi-
menta quse distrahunt hominem a contemplatione
divinorum. Unde, 1. Corinth. 7 (v. 34) : Mnlier
innupta , et virgo, cogitat quse Dei sunt, ut sit
sancta corpore et spiritu. ))

Sed ista motiva non valent. « Non quidem pri-
mum. Quia major argumenti est vera quando illud
bonum quod tollitur, non est privativum majoris
boni , quod per privationem redditur : sicut trans-
mutatio qua ex aere fit ignis, est generatio simpli-
citer, et corruptio secundum quid; et, per conse-
quens, est bona simpliciter et per se, sed mala per
accidens et secundum quid; quia licet, inquantum
est corruptio, sit quoddam malum, privans aliqiiid
per se bonum, puta formam aeris, tamen, quia loco
ejus reddit melius, scilicet formam ignis, quoe non
compatiebatur secum formam aeris corruptam , ideo
est secundum se bonum. Et similiter, quia virgini-
tas privat matrimonium, quod est bonum minus,
puta corporis, et reddit bonum animai et rationis,
quod est melius, quod actus matrimonii non compa-
tiebatur, inde est quod virginitas e.st secundum .se
bona, utpote generativa majoris boni per corruptio-
nemminorisboni. — ^ecsecundummoiivum valet.
Quia major est falsa : quia matrimonium est secun-
dum se bonum, et tamen non erit in statu natursc
sanissimse, id est, in statu gloriaB, ubi noji nube^it
neque nubentur (Matth. 22, v. 30); similiter nec
cibus nec potus. Vel dicendum quod major est vera,
inquantum hujusmodi; cum autem in virginitate
sint duo, scilicet unum malum, quod est privatio
delectationis, aliud bonum , scilicet liber usus ratio-
nis et contemplationis, ipsa fuisset in statu inno-
centia? quoad secundum, et non quoad primum,
quia tunc fuisset major delectatio quam nunc, et
etiam major contemplatio quam nunc, sine ea. Et
sic bene sequitur quod virginitas non est secundum
se totam bona, sed secundum unam partem mala,
quj! natura: sanse non convenit, et secundum aliam
bona, quse naturse sana? convenit. Ex hac autem
quse est finis ejus, denominatur simpliciter bona. —
Nec valet tertium motivum. Quia simile est quan-
tum ad hoc, quod, sicut cibus est ad conservationem
individui, sic matrimonium ad conservationem spe-

DISTINCTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QUESTIO I.

53S

ciei; sed dissimile cst qiiantum ad hoc, quod come-
stio non al)soi-l)et i-alionem , sicut ille actus, sed
polest homo conteniplari iiianducando; unde Au{,^u-
stinus (in Rej^ula) : Ne solie vohU fauces sumant
cibnm , sed aiires esuriant verbum Dei (propter
hoc enim legitnr in mensa relij^iosis); et sic in islo
Lono non est privatio majoris honi, sicut in matri-
monio. Item, secundo, quia comeslio est necessaria
cuilihet ad saliitem proprii honi, non autem matri-
moniuni; unde non est simile. » — Haic Petrus
(dist. 3.3, q. 2), et hene. — Ex quihus patet quod
virfjinitas est quid honum secundum se : hoc addito,
quod 'actus ei oppositus (a), quantumcumque cir-
cuuistantionatus, semper hahet malum annexum,
prostatunaturfficorruptai,utsiiperius dictumest (?);
et delectatio sihi adjuncta, est potius hestialis quam
humana, nec est secundum se vel per se hona, sed
est appetihilis quasi medicina contra tristitiam , ut
hahetur, 1. Ethicorum, cap.l4 et ultimo. Ille etiam
actus resolvit corpus; nec est per se honus, sed in
ordine ad finem. Et plura inconvenientia hahet
quam virginitas.

Dicitur secundo, quod secunda pars minoris hujus
argumenti primi principalis Durandi falsa est. Nec
valet ejus prohatio prima, qua scilicet respondet ad
rationem sancti Thomse ibi recitatam : quia false
exponit illam auctorilatem Levitici ult. , scilicet
quod illud quod est semel Domino consecratum ,
non potest in alios usus commulari passim et indif-
ferenter, sed hene in casu necessitatis. Hoc enim
falsum est, et contra intentum litterie. Quod autem
adducitur de David, non valet, propter tria. Pri-
mum est, quia prohahiliter potest et dehet credi
quod tantus propheta, et tantae sanctitatis, divinitus
iuspiratus attentavit comedere panes propositionis
Doniino consecratos, alias non comesturus : sicut
nec liceret alicui laico, in quantacumque necessitate
famis esset constitutus, propria auctoritate satiare
venlrem suum de hostiis consecratis; liceret tamen
ei, si divinitus ei inspiraretur. Seeundum est, quod
illi panes non erant Domino totaliter consecrati per
modum holocausti, quin possent cedere in usum
hominum. Secus est de eo quod totaliter Domino
con.secrahatur per modum holocausti : quia de illo
nulli honiinuMi edere licehat, nec in alios usus con-
vertere. Illeautemqui religionem profitetur, Domino
consecratur per modum holocausti. De hoc sanctus
Thomas, in tractatu de Perfertione spiritualis
vitie, cap. 11, sic dicit : « Triplex votum, scilicet
paupertatis, continentiie et ohedientiai, congruereli-
gioni adaptatur. Nam, sicut dicit Augustinus, 10. de
Civitate l)ci (cap. 1), religio non quemlibet, sed
Dei cultum significare videtur. Unde et TuIIius
dicit, in Rhelorica {de Invent.), quod religio est

(a) oppositiis. — appositus Pr.

(6) Cfr. prsesertim dist. 30, q. i, art. 3, § 1.

qux cuidam superiori naturx, quam divinam
vocant , cultum cieremoniamq^ie offert. Cultus
autemsoli Deo exhihitus in sacrificii ohlatione osten-
dilur. Oflertur autem Deo sacrificium de exteriori-
hus rehus, quando aliquis eas propter Deum largi-
tur, secundum illud Hehrxor. ultimo (v. IG) :
Boieficentiieel communionis nolite ohlivisci ; tali-
bus enim hostiis promeretur Deus. Ofl^ertur etiam
Deo sacrificium de corpore proprio, dum qui Christi
sunt, carnem suam crucifigunt cum vitiis et con-
cupiscentiis, ut Apostolus dicit, Galatar. 5 (v. 24).
Unde et ipse dicit, Romanor. 12 (v. 1) : Exhi-
beatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam,
Deo placentem. Est etiam tertium saciificium Deo
acceptum, quando aliquis spiritum suum offertDeo,
secundum illud Psalm. (.50, v. 19) : Sacrificium
Deo spiritus contribulatus. Sed sciendum est quod,
sicut dicit Gregorius super Ezechielem (lih. 2,
honiil. 8), hoc inter sacrificium et holocaustum
distat, quod omne holocaustum sacrificium est,
sed non omne sacrificium est holocausium. In
sacrificio enim pars pecudis, in holocausto vero
totum pecus offerri consueverat. Cum ergo ali-
quis siium aliquid vovet Deo, et aliquid non
vovet, sacrificium est; cum vero omne quod hahet,
omne quod vivit, omne quod sapit , omnipotenti
Deo voverit, holocaustum est. Quod quidem imple-
tur per tria vota pra^dicta. Unde manifestum est
eos qui hujusmodi vota Deo emittunt, quasi propter
holocausti excellentiam antonomatice religiosos vo-
cari. » — Hkc ille. — Simile dicit, 2=» 2=^, q. 186,
art. 7, uhi sic dicit : « Religionis status tripliciter
potest considerari : uno modo, secundum quod est
quoddam perfectionis exercitium tendendi in perfe-
ctionem charitatis; alio modo, secundum quod
quietat humanum animum ah exteriorihus sollici-
tudinihus; tertio modo, secundum quod est quod-
dam holocaustum, per quod aliquis se et sua tota-
liter ofl"ert. Et secundum hoc, ex his trihus votis
integratur religionis status. » — Ihec ille. — Et,
declaratis primis duohus, de tertio sic dicit :
(( Holocaustum est cum aliquis totum quod habet
offert Deo, ut dicit Gregorius, super Ezechielem
(lih. 2, hom. 8). Habet autem homo triplex honum,
secundum Philosoplium, 1. Ethicorum (cap. 8).
Primo quidem, exteriorum rerum; quas quis tota-
liter Deo ofTert per votum voluntaria? paupertatis.
Secundo autem , bonum proprii corporis; quod ali-
quis pra'cipue oflert Deo per votum continentito,
quo ahrenuntiat maximis delectationihus corporis.
Terlium autem bonum est animre; quod aliquis
totaliter ofTert Deo per obedienliam , qua aliquis
oflert Deo propriam voluntatem, per quam homo
utitur omnibus habitihus et potentiis aniniiB. » —
Ha?c ille. — Tertium autem propter quod non valet
ad propositum exemplum David, esf quia secus cst
de cibo sacro, et secus est de virginitate Deo dedi-

636

LIBIII IV. SENTENTIAIIUM

cata. De hoc sanctus Thomas, 2« 2'"^, q. 88, art. 11 ,
in solutione tertii argumenti , sic dicit : « Cibus
directe ordinatur ad conservationem personaj; et
et ideo abstinentia cibi directe potest vergere in
pericuhim personae. Unde ex liac parte recipit
votum abstinentiifi dispensationem. Sed coitus non
ordinatiir directe ad conservationem personse, sed
ad conservationem communitatis; unde nec directe
abstinentia coitus per continentiam vergit in peri-
culum personaj. Sed si per accidens ex ea aliquod
periculum personale accidat, potest aliter subveniri,
scihcet per abstinentiam , vel aha corporaHa reme-
dia. )) — Hsec ille. — De periculo autem quod potest
ex hoc accidere communitati, respondet ibidem, in
solutione primi, ut supra fuit recitatum (ad primurn
Aureoh). Ex quibus in nullo casu prffilatus Ecclesiue
quicumque potest auctoritate propria virginem , per
professionem rehgionis Deo dedicatam, ad sa^cuhnii
et ad conlrahendum matrimonium revocare. Secus
esset si ei divinitushoc inspiraretur, sicut de plura-
Htate uxorum dictum est.

Dicitur tertio principahter, quod consecratio qutc
fit in professione religionis, non se habet per acci-
dens ad votum continentise ; sed essentiahter et per
se debitum continentiae est annexum rehgioni con-
secrata^. Nec valet probatio in oppositum. Tum qnia
supponit falsum, scihcet quod votum continentitc
solemnizetur indifferenter per quamcumque profes-
sionem rehgionis : hujus enim oppositum dictum
est supra (ad arg. Scoti). Tum etiam quia supponit
quod solemnis professio, et consecratio facta in iha,
principahter respiciat actus exteriores, speciahter
obedientiic : hujus enim oppositum verum est; quia
tahs consecratio respicit totum hominem, et omnia
bona qua; habet, hcet votum obedientiaj sit princi-
pahus. Tum quia susceptio sacri ordinis est simplex
sacrificium, professio vero solemnis est holocau-
stum; ideo non valet adcequatio hujus ad iham,
quoaJpropositum. Tum quia supponit quod conse-
cratio religiosi principahter consistat in l)enedictione
verbah pra^^lati, et non in obligatione totius hominis
eteorum qua; ad eum pertinont. Et multa alia falsa
implicat et supponit.

Dicitur quarto, quod secunda probatio secunda?
partis minoiis, quae procedit de additione solemni-
tatis ad votum, non valet. Fundatur enim in quo-
dam falso, scilicet quod solemnitas voti non addat
ad votum simplex nisi quemdam decorem acciden-
talem, sicut solemnitates addunt ad sacramenta
decorem, sed non aliquid essentiale sacramentis.
Hoc enim falsum est, ut dictum fuit supra, respon-
dendo ad objecta Scoti contra secundam conclusio-
nem. Item, quod aliud sit de solemnitate voti et de
solemnitate sacramenti, ostendit sanctus Thomas,
dist. 38, q. 1, art. 2, q'" 2, ubi arguit sic, quarto
loco : (( Sicut votum habet quaedam qua2 pertiiient
ad solemnitatem, ita matrimonium, et alia sacra-

menta. Sed in matrimonio non distinguitur matri-
monium simplex a solemni. Ergo nec in voto talis
distinctio esse debet. )) Ecce argumentum. Sequitur
responsio : cc Dicendum, inquit, quod matrimonium
et alia sacramenta habent plenum effectum suum
pra^termissis his quLO ad solemnitatem sacramenti
pertinent, propter hoc quod habent efficaciam ex
divina virtute, et non ex institutione humana, Sed
votum quod obligat per id quod ab homine est, non
habet perfectam vim obligandi nisi debita solemni-
tate adhibita. Et ideovotum distinguitur persolemne
et non solemne; nonautem matrimonium,aut aliud
sacramentum. )) — Hsec ille. — Ex quibus patet
quod siniilitudo quam arguens proponit, non valet,
nec per consequens probatio super illa fundata.

Ad secundum prineipale, negatur minor; quia
talis indispensabilitas non militat contracharitatem,
cum procedat ex perfecta dilectione Dei et proximi.
Unde argumentum parum habet apparentise : quia
simili modo probaretur quod Papa posset dispensare
in pluralitate uxorum, vel maritorum. Et multa
alia falsa sequerentur, si modus ille arguendi
valeret.

IV. Ad argumenta Petri de Palude. —
Ad primum Petri , dicitur primo, quod assumit
dubium, et forte falsum, in illa similitudine quam
ponit, scilicet quod obligatio ad actus religionis non
sit essentialis ipsi religioni, sicut nec obligatio ad
actus matrinionii est essentialis matrimonio, Hujus
enim oppositum videtur sentire beatus Thomas,
S» ^■'^, q. 183, art. 1, ubi dicit quod cc illud solum
videtur ad statum hominis pertinere, quod respicit
obligationem persoucC hominis : prout scilicet homo
est sui juris, vel alieni; et hoc non ex aliqua levi
causa, vel de facili mutabili, sed ex aliquo perma-
nente. Et hoc est quod pertinet ad rationem servi-
tutis vel libertatis. Unde status proprie pertinet ad
liherfatem vel servitutem, sive in spiritualibus, sive
in civilibus. )) — Ha?c ille. — Item, q. 184, art. 5,
sic dicit : cc Ad statum perfectionis requiritur obli-
gatio perpetua ad ea quoe sunt perfectionis, cum
aliqua solemnitate. Utrumque autem horum com-
petit religiosis et Episcopis. Religiosi enim voto se
adstringunt ad hoc quod a rebus saecularibus se
abstineant, quibus licite uti poterant, ad hoc quod
liberius Deo vacent; in quo consistit perfectio prae-
sentis vita^. Horum etiam obligatio fit cum quadam
solemnitate professionis et benedictionis, etc. )) Item,
q. 186, art. 1, pertotum, dicit quod religio noniinat
statum perfectionis. Ex quil)us apparet quod religio
essentialiter et intrinsece importat statum, et quod
status spiritualis est obligatio ad opera perfectionis;
et consequenter, quod religio sit essentialiter et
intrinsece quasdam obligatio.

Dicitur secundo, quod, sive obligatio illa sit de
essentia religionis, sive passio per se consequens ad

DISTINCTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QUESTIO I.

537

essenliam religionis, ipsa aliter ohligat ad continen-
tiam quam vinculum matrimonii ad actum conjuf,fa-
lem : quia obligatio religionis ad continentiam icqui-
pollet pryccepto negativo, quod obligat ad semper et
pro semper; vinculum autem matrimonii habet vim
pri3ecepti affirmativi, quod non obligat ad semper,
sed pro loco et tempore determinatis, et cum certis
conditionihus. Ideo similitudo parum valet.

Dicitur tertio, quod falsum est quod Papa possit
dispensare quod monachus manens monaclius uxo-
retur. Nec valet probatio : quiain solemni professione
religionis additur supra votum simplex aliquid divi-
num, non mere positivum aut humanum, scilicet
consecratio, et quoddam holocaustum voventis et
profitentis, quod non licet violari, nec in usus huma-
nos converti. Unde, licet professio materialiter sit
quid humanum, tamen formaliter est quid divinum.
Hujus simile, in alio proposito, dicit sanctus Tho-
mas, de Malo, q. 2, art. 4, in solutione decimiter-
tii, ubi sic dicit : « Justa et bona possunt dupliciter
considerari. Uno modo, formaliter; et sic semper et
ubique sunt eadem, quia principia juris, quaj sunt
in naturali ratione, non mutantur. Alio modo, mate-
rialiter; et sic non sunt eadem justa et bona ubique
et apud omnes, sed oportet ea lege determinari. Hoc
contingit propter mutabilitatem naturifi humaniB,
et diversas conditiones hominum et rerum , secun-
dum divei-sitatem locorum et temporum : sicut sem-
per justum est quod in emptione et venditione fiat
commutatio secundum sequivalens; sed pro mensura
frumenti justum est ut in tali loco vel tempore tan-
tum detur, et in alio loco vel tempore non tantum
detur, sed plus vel minus. » — Hiec ille. — Sic in
proposito, dico quod humanum et positivum est
quod in professione servetur hicc aut illa forma ver-
borum, aut assumatur talis habitus vel talis; sed
quod profitens abrenuntiet mundo, et abneget semet-
ipsum, et sequatur Ghristum per viam continentioe,
paupertatis et obedientise, de jure divino est. Et
similiter, quod manum mittens ad perfectionis ara-
trum non respiciat retro (in quo prijecipitur perse-
verantia religionis usque ad finem)', divinum prae-
ceptum est, non humanum ; sicut et illud (Psalm. 75,
V. 12), Vovete et reddite Domino, etc. Nec Papa
accepit potes^tatem contra veritatem vitcC, vel doctri-
nae, vel justitiae; nec ad destructionem perfectionis,
sed ad icdificationem : sicut de seipso testatur Pau-
lus, 2. Corinth. 13 (v. 8), Non enim possuinus
aliquid adversus veritatem, sed pro vcritate;
et post (v. 10), Potestatem dedit miki Dominus
in sedificationem , et non in destructionem ve-
stram .

Dicitur quarto, quod omnem obligationem quic
mere est ex statuto Ecclesiai, nec habet annexam
consecrationem per modum holocausti proeceptam
ex jure divino vel consultam, et ejus sublatio vel -
dispensatio vergit in «dificationem et non in

destructionem , Papa potest tollere. Sed hoc non
hahet locum in proposito : quia relinquenti perfecte
saeculum pra^cipitur non reverti ad relicta, nec
aspicere retro; alias dicitur ineptus ad regnum
Dei, sicut patet, Lucae 9 (v. 62). Item, Matthici 24
(v. 17 et 18) : Qui in tecto est, non descendat
tollere aliquid de domo sua, et qui in agro
est, etc.

Ad secundum dicitur primo, quod inhabilitas
monachi solemniter piofessi ad matrirnonium con-
trahendum non est inducta ex solo sacramento Eccle-
siffi, sed ex jure divino, tam in veteri quam in nova
lege, utdictum est (ad primum). — Dicitursecundo,
quod exemplum adductum de Dina et Moyse non est
ad propositum : quia neuter eorum erat dedicatus
Deo per modum holocausti, sicut est religiosus
solemniter professus. — Dicitur tertio, quod Papa
non potest tollere obligationem religiosi solemniter
professi ad vota principalia religionis, quibus ahre-
nuntiatur mundo, et dedicatur Deo. Et licet in obli-
gatione, antequam fiat, intelligatur excepta aucto-
ritas Papse ; tamen, ex quo aliqua obligatio facta est
auctoiitate in his qu3e concernunt holocausta Dei,
Papa talem obligationem irritare non potest, prifi-
sertim cum talis dispensatio vel irritatio esset contra
praeceptum Dei, vel ejus consilia, et cederet in pro-
fanationem sanctorum ; cujusmodi esset in propo-
sito. — Dicitur quarto, quod illud quod dicitur de
calice sancti Dionysii, videtur falsum. Et istud,
cum praecedentibus, videtur esse adulatio Papie, et
potestatis ejus temeraria ampliatio, contra priecepta
et consilia Dei. — Dicitur quinto, quod exemplum
adductum de rege Aragonum non concludit : quia
potest dici quod ille non erat solemniter professus ;
vel quod Papa hoc fecit ex speciali consilio Spiritus
Sancti, et non ex ordinaria potestate. Non audeo
addere tertium, scilicet quod erraverit in tali facto
non tangente fidem. Tamen, secundum nonnullos,
illud non esset multum inconveniens, secundum
quod dicit in suo simili sanctusThomas, nono Quod-
libeto, art. ult., quo quicrit : Utrum omnes sancti
qui sunt per Ecclesiam canonizati, sint in gloria, vel
aliqui eorum sint in inferno. Dicit enim sic : « Ali-
quid potest judicari possibile secundum se conside-
ratum, quod, relatum ad aliquid extrinsecum, im-
possibile invenitur. Dico ergo quod judicium eorum
qui praisunt Ecclesia?, errare in quihuscumque, si
personae eorum tantum inspiciantur, possibile est.
Si vero consideretur divina providentia, quie Eccle-
siam suam Spiritu Sancto dirigit, ut non erret (sicut
ipse promisit, Joan. 14, quod Spiritus Sanctusadve-
niens doceret omnem veritatem , de necessariis sci-
licet ad salutem), certum est quod judicium univer-
salis Ecclesii» in his errare quK ad fidem pertinent,
impossibile est. Unde magis est sententiK Papoe
credendum, ad quem pertinet de fide determinare,
quam in judicio profert, quam quorumlibet homi-

b38

LIBRI IV. SENTENTIARUM

num sapientium in Scripturis (a) opinioni; cum
Caiphas, quamvis nequani, tamen, qula Pontifex,
legalur etiam inscius proj)lietasse, Joan. il (v. 51).
In aliis vero sententiis, quae ad particularia facta
pertinent, ut cum agitur de possessionibus vel de
criminibus, vel de hujusmodi, possibile est judi-
cium Ecclesise errare, propter falsos testes, etc. »

— Hrec ille.

A(l tertium dicitur primo, quod, sicut Papa non
potest facere quin monachus professus fuerit obli-
gatus ad tria vota religionis, ita nec potest facere
quod desinat, quamdiu vivit, esse ad illa tria obli-
gatus : quia hoc prohibet jusdivinum, LucaeO (v. 62),
et Levitici ultimo (v. 28). Nec valet quod dicitur de
voto : quia in professione religionis non solum est
votum, immo holocaustum, quod non licetaHcui in
humanos usus convertere.

Dicitur secundo, quod obligatio ad silentium, vel
abstinentia a carnibus(6), non est ita essentialis reli-
gioni sicut obligatio ad tria vota; et hoc, sive loqua-
mur de ipsa rehgione simpliciter et in genere, sive
de rehgione contracta ad ahquam speciem. Nec
sequitur quod una rehgio non differat essentiahter
ab alia. De hoc sanctus Thomas, 2-> 2'"^, q. 188,
art. 1, ubi arguit sic (secundo loco) : « Ea qure in
essentiahbus conveniunt, non diversificantur nisi (y)
per accidens. Sed sine tril)us votis essentialibus reh-
gionis non est aliqua religio. Ergo videtur quod spe-
cies religionum non diversificentur nisi solum per
accidens. » Ecce argumentum. Sequitur responsio :
(( Dicendum quod tria essentialia vota rehgionis per-
tinent ad excercitium religionis sicut quaidam prin-
cipalia, ad quie omnia alia reducuntur. Ad obser-
vandum autem unumquodque eorum diversimode
se potest aliquis disponere : puta ad servandum
votum continentiiTC se disponit ahquis per loci soli-
tudinem, per abstinentiam , et per mutuam societa-
tatem, et^per multa alia hujusmodi. Et, secundum
hoc, patet quod communitas essentialium votorum
compatitur diversitatem religionum : tum propter
diversas dispositiones; tum propter diversos fines. »

— Hciec ille. — Item, quomodo tria vota aliter
cadunt sub professione quam exteriores observantite,
ostendit, q. 186, art. 9, ubi sic dicit : (( In regula
continetur aliquid dupliciter. Uno modo, sicut
finis regul.e, puta ea quae pertinent ad actus virtu-
tum. Et horum transgressio , quantum ad ea quse
cadunt communiter sub pra^cepto, obligat ad mor-
tale. Quantum vero ad ea quse excedunt communiter
necessitatem pnecepti, non obligat ad mortale, nisi
propter contemptum : quia religiosus non tenetur
esse perfectus, sed ad perfectionem tendere, cui con-
trariatur perfectionis contemptus. Alio modo conti-

(a) Scripturis. — scriptis Pr.
(o) carnibus. — carnalibus Pr.
(•;) secundum se, veJ. — Ad. Pr.

netur aliquid in regula pertinens ad exterius exer-
citium ; sicut sunt exteriores observantioe. Inter quas
sunt qutedam ad quas obligatur religiosus ex voto
professionis. Votum autem professionis respicit prin-
cipaliter tria prsedicta, scilicet paupertatem, conti-
nentiam et obedientiam ; alia vero omnia ad hsec
ordinantur. Et ideo transgressio horum obligat ad
mortale. Aliorum autem transgressio non obligat ad
mortale, nisi propter contemptum regulse, quia hoc
directe contrariaretur professioni, per quam aliquis
vovet regularem vitam ; vel propter prseceptum, sive
oretenus a prselato factum, sive in regula expres-
sum, quia hoc esset facere contra obedientite votum.»
— Htec ille. — Ex quibus patet quod abstinentia
carnium, vel silentium, quantumcumque conti-
neantur in regula vel statutis religionis, non sunt
ita essentialia aut substantialia religioni in genere
vel in specie, sicut continentia, obedientia et pau-
pertas; et consequenter non ita potest Papa dispen-
sare in ultimis tribus votis sicut in primis.

Ad quartum dicitur quod rationes inductse pro
partenostra, male solvuntur. — Et quidem respon-
sio ad primum non valet : quia invalidum habet
fundamentum, scilicet quod Papa possit facere de
monacho non monachum. Nec glossa Decretalis
valet, cum destruat textum. Ad quod facit Glossa
ordinaria super dicto capite, qua? sic dicit : « Vin-
centius et Joannes dixerunt quod Papa non potest
dispensare ut monachus habeat proprium, exsistens
monachus ; sed de monacho potest facere non mona-
chum. Alii dicunt quod potest dispensare, propter
plenitudinem potestatis, quod monachus habeat pro-
prium : quoniam potest auferre substantiam, et de
nihilo potest aliquid facere. Et exponunt quod hic
dicitur, non potest licentiam indulgere, id est, non
congruit potestati illius. Sed puto verum quod
Papa in his duobus non potest indulgere, ut littera
ista dicit, etiamsi vellet : nam contra votum casti-
tatis dispensare non potest, etc. » — Exc Glossa,
cum multis ibidem aci hoc propositum allegatis. —
Similiter nec responsio ad secundam rationem
valet : quia supponit quod inhabilitas solemniter
professi ad matrimonium contrahendum, et ad respi-
ciendum retro, sit mere de statu Ecclesioe, et non
de jure divino; cujus oppositum est verum. — Ulte-
rius, solutio ad tertiam rationem non valet : quia
supponit quod ideo solum professio solemnis solvit
matrimonium non consummatum, quiaest qua^dam
mors civilis, communis religioso et eremitte. Hoc
autem non est verum. Immo est specialis causa in
profitente coenobita, quae non est in puro eremita :
quia scilicet solemniter professus religionem in manu
pmelati eflectus est sponsa Christi, et contraxit
matrimonium spiritualecum Christo, quod non licet
ullatenus corporaliter maculari; est etiam eiTectus
holocaustum Dei, quod non licet in profanos et sa?cu-
lares usus converti ; secus de puro eremita. Nec

DISTINCTIO XXXIII, ET NOVEM SEQUENTES. — QUESTIO I.

5539

tcamen videtur .sufficienter probari quod Papa dispen-
sare possit in morte civili simpliciter, per hoc quod
eremita vel reli<^iosus compellitur ad assumendum
praelaturam : quia per hoc non redit ad vitam sascu-
larem, nec ac profanos usus aut sseculares, sed
potius ad perfectionis statum, et gradum altiorem
quam prius ; sicut ost(!ndit sanctus Thomas, '2'' 'i"',
q. 184, art. 7, uhi sic arguit (arg. Sed contra; :
(( Nulli licet a majori statu ad minorem transire :
hoc enim esset i'eti'o aspicere. Sed potest aliquis a
statu religionis transire ad statum episcopalem :
dicitur enim, XVIII, q. 1 (can. Statutum) , quod
sacra ordinatio de monacJio Episcopum facit.
Ergo status Episcoporum est perfectior quam status
religiosorum. » — Ihcc ille. — Item , q. 88, art. 11 ,
in solutione quarti, sic dicit : « Religiosus qui fit
Episcopus, sicut non absolvitura voto continentiiB,
ita nec a volo paupertatis; quia nihil debet habere
proprium, sed sicut dispensator bonorum commu-
nium Ecclesiic. SimiHter non absolvitur a voto obe-
dientise, sed per accidens obedire non tenetur, si
superiorem non habeat; sicut et Abbas monasterii,
quinonesta votooljedientia^absolutus.» — Hascille. —
Qaarta ratio parum valet, et solutio vim ejus suf-
ficienter evacuat. Ideo de illa pertranseo.

V. Ad argumenta Godofridi. — Ad argu-
menta Godofridi sufficienter respondet Bernardus de
Gannalo, ad singula dictaejus, sic dicens : «. Aliqiia
dicit qua^ non sunt vera. Primo, quod continentia
monachalis non e.st de essentia virtutis continenti.e.
Hoc enim est absohite verum. Sed, ut est monacha-
lis, falsum e.st : quia est de essenlia continentiseDeo
per votum dedicatie. Ubi sciendum est quod, sicut
qusedam virtutes sunt generales, sic latria; quia
utitur actu aharum virtutum ad cultum divinum.
Et ideo actu continentiic utitur, cum quis propter
Deum continentiam vovet. Et ideo continentia inona-
chalis verum est quod non est de essentia continen-
tiaj simpliciter, sicut nec homodee.ssentia animaUs;
sed tamen est de essentia continentiic Deo dedicatse,
ut sic. Et ideo talis continentia est speciaHs virtus,
quse hal)et aliquid de continentia simpliciter dicta,
et aliquid de latria. Unde non est gradus continen-
tiac, sed species. Et idem po.s.set dici de abstinentia
carnium ; licet non sit simile de abstinentia a carni-
bus, et de abstinentia ab actu carnali vel matrimo-
nio : quia abstinere a matrimonio propter Deum,
principalius est quam abstinere a carnihus; quia
actus carnalis magis retrahit ab actuali dilectione
divina, quam non abstinere a carnibus. Et ideo con-
tinentia e.st priucipale votum in omni religione; non
autem abstinere a carnihus. Non est autem suffi-
ciens argumentum, quod continentia nionachalis
non pryeferatur continentisc simpliciter, quia ckH-
batus Joannis iion pnefertur matrimonio Ahrahre :
quia certum est quod continentia monachalis prre-

ferri debet continentine simpliciter; quia est actus
latriic, ut monachalis, et quia Deo dicata est, non
ad tempus, .«ed semper. .^Equatur tanien ei matri-
rnonium Ahrahue, propter duo. Primo, quia ex tanta
charitate Ahraham utebatur actu conjugali sicut
Joannes Ciclibatu , unde et uterque utrumque ad
Deum ordinabat. Secundo, quia matrimonium
Abraliaj erat non .solum ad multiplicandum homines
corporaliter, .sed etiam spiritualiter; quia nati de
A})raham instructi erant in (ailtu divino, quod
necessarium erat pro ilio tempore. Hoc tamen nunc
non habet locum. Unde conlinentia monachalis Deo
dicata ad .semper, est melior quam continentia sim-
pliciter, vel etiam quain matrimoniuin. Talis ergo
continentia virtus quyedam est specialis, licet non
senjper fuerit ; sicut nec omnes species latrifc seniper
fuerunt. — Quod autem dicit, quod melius est
hahere pacem Ecclesite quam continere, quia com-
munius et divinius, — solvunt alii, et dicunt quod
non, immo melius est continere sicut monachus
continet, quam quodcumque creatum : quia conti-
nentia monachalis, ex hoc quod Deo dicatur in per-
petuum, })onum quoddam divinum est, et infinitum
valorem aliquo modo contrahit; unde, inquantum
bonum divinum est, pncponderat omni bono creato,
nec est aequa ponderatio animsc continentis. Si aulem
accipiatur continentia secundum se, vel inquantum
est bonum singularis personse, pax EcclesifC est (a)
nielior; non tamen (6) inquantum est Deo dicata,
et bonum divinum. — Nec valet solutio quam dat ad
auctoritatem Ecclesiastici (26, v. 20) : quia non est
consuetudo Scripturse per continenliam accipere
omnem virtutem ; tum etiam quia matrimonium
toUit continentiam Deo dicatam ; continentia enim
Deo dicata directe opponitur matrimonio. Et sic
prima ratio non valet.

« Secunda jwtest solvi : quia non perit totus mun-
dus, si religiosus iste non contrahit; quia multue
aliifi viae sunt, quibus periculo occurri potest. Item,
dato quod periret, iste magis tenetur vitare pericu-
lum damnationis propriiio, quain ipsius mundi. Nec
valet, ut dicunt, quod Paj^a hahet discernere in quo
casu debeat observari votum : quia in illo casu dehet
servari votum, in quo Papa dat licentiam specialem
servandi et vovendi; sed ha^c est in oumi religione
approbata a Papa ; et ideo omne tale votum tenen-
dum est. Unde, licet in voluntate Papic e.sset, ante
ingressum religionis, quod iste posset vovere vel
non , tamen , po.><tquam vovit voto de quo licentiam
dedit, votum tenet, nec potest revocare, cum .sit
factum superiori, scilicet Deo; sicut nec vir potest
revocare votum uxoris, postquam ei licentiam
vovendi dedit, licet uxor non possit vovere sine
licentia viri.

(a) est. — Om. Pr.

(o) tamen. — tantum Pr.

540

LIBRI IV. SENTENTIARUM

cc Ad tertiam rationem, dicendum est, secundum
alios, quod major primi (a) est falsa. Quia aliquid
potest liabere vigorem ex statuto Ecclesise, quod non
potest mutari ex Ecclesioe statuto; sicut calix conse-
cratus, et aqua benedicta, non potestnon esse bene-
dicta. Ita, antequam iste voveret continentiam ,
poterat Ecclesia facere quod non voveret ; sed , post-
quam vovit, dicatusest Deo, et non potest amplius
non esse consecratus Deo per continentiam perpe-
tuam. Ritus tamen omnes exteriores qui sunt in
religionibus vel sacramentis, et non sunt de necessi-
tate formse vel materite, potest Ecclesia mutare. De
eo autem qui est ordinatus ad subdiaconatum, dici-
mus idem quod de religioso; licet forlius sit in reli-
gioso quam in subdiacono; quia religiosus, fran-
gendo votum continentise, frangit omnia alia vota :
scilicet obedientiae, quia tenetur reddere debitum
uxori, si esset verus vir; et paupertatis, quia oportet
habere bona unde provideat uxori et proli ; quLe duo
in subdiacono non sunt. Et ideo minus videturquod
debeat dispensari cum religioso quam cum subdia-
cono. — Ad aliud quod postea dicit, de sanctifica-
tione religionis ab homine confictae, dicendum quod
falsum dicit : quia nulla fictio vel confictio est in
hoc quod religiones sunt ; sed confirmatio et appro-
batio Ecclesiae, quse regitur Spiritu Sancto. Et reli-
giones approbatse a Curia Romana, non sunt fictae
ab homine, ut istefingit; sed inspiratro a Spiritu, et
a sancta Ecclesia confirmatae. Sic enim posset dici
de ecclesia consecrata, et aqua benedicta, et aliis,
quae a sanctis Patribus inventa sunt, et confirmata
et approbata per Ecclesiam. Unde mehus et verius
loqui potuisset. — Ad aliud, dicendum quod actus
matrimoniales, hcet sint honesti, tamen contrarii
sunt non continentite simpHciler, sed continentise
Deo in perpetuum dicatai. Per praidicta patet ad
omnia quae dicit. » — Haic Bernardus, et bene, et
concorditer sanclo Thoma^. — Decretalis vero per
arguentem inepte glossatur, sicut patet inspicienti
Glossam ordinariam, quse superius induximus (ad
quartum Petri).

VI. Ad argumentum Henrici. — Ad ulti-
mum, quod est Henrici, patet responsio per praedi-
cta : nam actus matrimonii est contrarius virginitati
et continentite Deo dicatae; cujus oppositum dicit
arguens. Similiter aliud falsum assumit, quod in
ahquo casu hceat lapides altaris consecratos profa-
nare, manente consecratione. — Cum autem dicit
quod in omni obligatione intelligitur auctoritas
superioris excepta, etc, — solutum est prius (ad
2"'" Petri) : quia hoc verum est, nisi votum vel
obligatio fiat de hcentia Papae, cujusmodi (6) est
solemnis professio in rehgione per Ecclesiam appro-

bataet confirmata. — Cum autem dicit quod vivere
in matrimonio vel extra, est quid institutum per
hominem, etc. ; — dicitur quod rehgiones, quoad
suum formale, sunt institutaj a Christo, qni in
Evangeho consuht continentiam , obedientiam, pau-
pertatem , et prsecepit ponentem manum ad aratrum
non respicere retro. Sed, quoad suum materiale,
scilicet quoad modum et dispositionem servandi illa
tria, et quoad exteriores ritus et observantias, sunt
inslitutae ab Ecclesia, et ApostoHs inspiratse a (a)
Spiritu Sancto : sicut patet de Paulo et Matthaeo, qui
sacras virgines velabant; et de Dionysio, Apostolo-
rum contemporaneo, qui laudat statum monachalem
ut perfectum (sexto capite Ecclesiasticx Hierar-
chise; et recitat sanctus Thomas, 2» 2=^, q. 184,
art. 5). Ideo non oportet quod Papa possit in tali-
bus, ex quo facta sunt, dispensare, vel facere de
monacho non monachum , vel de aqv\a benedicta non
benedictam, vel de re consecrata non consecratam ;
quia hoc est contra praeceptum divinum, ut dictum
est(adl"'" et 2"™Petri).

§ 3. — Ad argumenta contra tertiam
conclusionem

Ad argumenta Scoti. — Ad argumenta Scoti

contra tertiam conclusionem , respondet virtualiter

Durandus, dist. 37, q. 1 , ubi arguit sic : « Si .sacer

ordo impedit matrimonium : aut hoc e.sset ratione

ordinis; aut ratione voti annexi ; aut ratione statuti

Ecclesiae. Non ratione ordinis : quia sic omnis ordo

impediret; quod non est verum de minoribus ordi-

nibus. Nec ratione voti annexi : quia tunc ordo et

votum non essent duo impedimenta, sed unum. Nec

ratione statuti : quia matrimonium contractum

contra interdictum Ecclesite non dirimitur; et sic

ordo sacer, licet impediret matrimonium con-

trahendum, saltem non dirimeret contractum. »

Ecce argumentum. Sequitur responsio : « Dicen-

dum, inquit, quod ordo sacer impedit matrimonium

contrahendum , et dirimit contractum, non ratione

ordinis ab.soIute, sed ratione qua sacer ordo; et

hoc (6) dispositive. Nec ratione voti adjuncti : quia

ex nullo statuto votum potest annecti alicui facto,

nisi vovens voluntarie consentiat, etiamsi veibo dice-

ret (y), et mente non consentiret; quia votum est

mere voluntatis (o). Sed impedit completive ex sta-

tuto Ecclesiae, facientis personas illegitimas ad con-

trahendum, postquam sacrum ordinem receperunt.

Et quod dicitur, quod matrimonium contra interdi-

ctum Ecclesiae non dirimitur; — dicendum est quod

Ecclesia aliqua interdicit simplici prohibitione, ne

(a) primi. — Om. Pr.

(g) cujusmodi. — cujus Pr.

(a) a. — Om. Pr.

(6) et hoc. — Om. Pr.

(y) diceret. — dicat Pr.

(6) voluntatis. — voventis Pr.

DISTINGTIO XXXllI, ET NOVEM SEQUENTES. — QUESTIO 1.

541

fiant ; sed, si facta fuerint, non mutat. AHa vero
interdicit, non solum prohihendo ne fiant, sed sta-
tuendo ut irritum sit et inane, si contra statutum
fiant; et tunc non solum prohihetur faciendum, sed
irritatur factum. Primo modo interdicilur matrimo-
nium contrahi tempore feriato, et in phiriljus casi-
bus ; sed secundo modo prohihetur in susceptione
ordinis. » — Hsec ille. — Et eamdem solutionem
dat Petrus de verbo ad verhum, in forma (dist. 37,
q. 1). — Ex quihus patet ad dicta Scoti : quia sla-
tutum Ecclesia3 prohihens constitutum in sacris
ordinihus contrahere, continet virtualiter senten-
tiam de qua loquitur arguens; et ideo illegitimat
tales personas ad contrahendum matrimonium ; sicut
patet ex consuetudine et usu Romana3 Ecclesiae circa
hoc, et ex Decretali (De clericis conjtigatis, cap. 4)
quam allegat sanctus Thomas, dist. 37, q. l,art. 1
(arg. Sed contra), qua3 prajcipittales dimittere uxores
post ordinationem acceptas.

Sciendum tamen quod , cum Scotus, Durandus et
Petrus dicunt quod votum continentise non potest
annecti alicui facto, vel sacramento, nisi faciens tale
factum, aut suscipiens tale sacramentum, interius

consentiat, — hoc potest dupliciter inteUigi. Primo
modo, quod actus interior vohintalis possil per
purum hominem annecti exteriorihusactionihus vel
passionihus agentis aut patientis; et sic verum
dicunt. AHo modo, quod debitum et ohligatio ad ea
qua; sunt voti, possitannecti exteriorihusactionihus
vel passionibus ; et sic falsum dicunt prsedicti docto-
res, et sanctus Thomas verum dicit, in hoc quod
Ecclesia occidentahs potest annectere et de facto
annexit votum continentiae sacris ordinibus.

Ad argumentum contra quffistionem (a) respondet
sanctus Thomas, dist. 37, q. 1, art. 1, in solutione
primi, uhi sic dicit : « Quamvis ordo sacer non
haheat contrarietatem ad matrimonium inquantum
est sacramentum, hahettamen repugnantiam quam-
dam ad ipsum ratione actus sui, qui spirituales
actus impedit. » — Haec ille.

Et ha^c de qusestione sufficiant. De qua benedictus
Deus. Amen,

(a) qmestioneni. — conclusioneni Pr.

EXPLICIT VOLUMEN SEXTUM

31598. — TURONIBUS, TYPIS MAME.

/f/

J^^

:^-

>■■■-.

Jv-

-««'-Sirf

/ .

'?^

//'

THE INSTITUTE OF h^ECIAfV,*!. STUO;f.g
10 ELMELEY FLACE
TORONTO 5, CANAQA,

2^U .

V^ -'

Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Defensiones theologiæ divi Thomæ Aquinatis"

See other formats